&»

■m

:■ :

BR

Łi

fe2&39btw

SSIifM|8P

BBBBK

XI

jH#

«Sii

Wl

Mi

«■•* 'łMSsjfc?''' ’*“'

mm

nmm.

SS-ii

mMmm

§s5&

iss

»*s

i#

ii

\ •«

ii

PS

fis

m

*1

S

IBS

ri

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220339

______

*

'

N

ik

k.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

•1

*

‘T&.

r

r.

•: t

: ‘

~    .    ,T:    •

\ -■ • "

V -■ ' v

U

•: i

i

¹

»■

\ *

<

V.'

\

■

o/e (o/;

WIELKA

miOIA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

tom: xi.

(!)

Nakład

i Druk S. Sikorskiego,

ulica Nowy Świat Nr 47

18 9 3.

-

%2JA

* A

CE3 ‘

Ci

Co

cx>

O

&

vi>

4O3B0JIEHO H|EH3yPOIO. BapmaBa. — 1 Hoaópji 1893 ro.ua.

>

*c

n

*

r¹

■5^

rjJ

•Kr

C**

<?

oO

a-

W

■P

c.

Ganków Dr agan, mąż stanu bułgarski (* 1830 r. Karawelowem. Odtąd prowadził opozycyę zaciętą, w Sistowie), z razu oddał się zawodowi handlo- tak przeciwko swemu następcy, jak i samemu księ-wemu i w r.‘ 1852 osiadł był, jako kupiec, w Wie- ciu; po upadku- zaś tego ostatniego zmuszony był dniu, gdzie wespół z bratem swoim, Andonem. oprą- wynieść się z kraju i osiadł w Petersburgu.—C. Cycowa! i wydał pierwszą gramatykę bułgarską dla ryak, synowiec poprzedniego, przed r. 1877 był cudzoziemców (po niemiecku). Po wojnie krymskiej ; urzędnikiem przy kolei żelaznej w Rumunii, póź-przeniósł się do Stambułu i tam uprawiał dzień- j niej agentem dyplomatycznym księstwa Bułgarskiego nikarstwo. W początkach walki kościelnej z patryar- w Stambule i w Bukareszcie, a w r. 1883 przez chatem greckim propagował w swojej „Bolgaria" pewien czas ministrem spraw zagranicznych—„Ot-myśl o Unii z Rzymem, w r. 1861 udał się b)ł tuv. Slov. Naućny.u    *

Canlassi Guido, zwany też Ca gnące i, malarz historyczny włoski (* r. 1601 w San Arcanglo pod Rimini, według innych w Castelduranto — f 1681 w Wiedniu). Był bardzo starannym w opracowy wauiu światłocienia i to go wyróżnia. Osiadł na stępnie w Wiedniu, najlepsze też dzieła jego tam się znajdują, a mianowicie „Mater Dolorosa“, „Śmierć Kleopatry", „Św. Hieronim"

Niektóre obrazy C-go znaleźć można we Florencyi Mnichowie (Apoteoza św. Magdaleny) i w Dreźnie (Magdalena pokutująca), inne jeszcze w Paryżu.

Canna L. Kwiatotrzcina albo Paciorecz nik. Rodzaj rośliny działu Jednolistniowych, na leżący do rodziny Zdźbłowatych (Sdtamineae), ple mienia Kwiatotrzcinowych (Canneae). Kwiaty obu płciowe, nieforemne, budowy szczególnej, która dłu gi czas intrygowała botaników, dopóki Payer, bo tanik francuski (w „Orgauogenie Compareew 677, t 145), z historyi rozwoju nie wyjaśnił znaczenia części składowych kwiatu. Budowa jego jest nastę pująca: Osadnik wklęsły, głęboki, woreczkowaty

Jakób i Laban"

W. G

w tej sprawie na czele deputacyi do papieża Piusa IX; ale wskutek oporu, jaki zaczął szerzyć się w kraju przeciwko temu zamiarowi, podtrzymywanemu przez politykę Napoleona III, wkrótce zupełnie go zaniechał. Później zaciągnął się do służby tureckiej i pod nazwiskiem Dragana effendiego był adjunktem chrześciańskim (muawin) paszy w Widy-nie i Niszu. Następnie pracował pożytecznie jako nauczyciel szkół bułgarskich w Ruszczuku; od roku zaś 1873 był profesorem bulgarszczyzny w „Licee imperial ottoman” w Stambule, a zarazem cenzorem pism bułgarskich oraz członkiem rady egzar-chialnej. Po krwawem stłumieniu powstania bułgarskiego r. 1876, wysłany był potajemnie przez rodaków, zamieszkałych w Stambule, razem z Ba-łabanowem, do wielkich mocarstw, z prośbą o przyznanie Bulgaryi autonomii i wrócił do ojczyzny w r.

1877 z wojskiem russkiem. Podczas wojny był pierwszym cywilnym gubernatorem bułgarskim, najpierw w Sistowie, a następnie w Tyrnowie. Na sejmie konstytucyjnym r. 1879 utworzył wespół z Karawelowem stronnictwo liberalne i został pierw- obejmuje zalążnię dolną. Na jego brzegach osadzo szym przedstawicielem dyplomatycznym nowego ny kielich 3-działkowy i korona złożona z trzech księstwa w Stambule. Względem księcia Aleksan- płatków dachówkowatych, nieforemnjch i nierów dra był usposobiony nieprzyjaźnie. W 1880 został ' nych. Wewnątrz znajduje się niby druga korona prezesem gabinetu i ministrem spraw zagranicznych; ! często na dwie wargi, górną i dolną, rozdzielona ale musiał ustąpić skutkiem zajść z ks. Aleksan- która, jak to pokazuje historya rozwoju, powstaje drem i Austryą. Od lutego 1882 do sierpnia 1883 | z przeobrażenia 3 pręcików przeciwległych płatkom Aleksander kazał go internować we Wracy. Wy j korony, w taki mianowicie sposób: jeden pręcik puszczony na wolność, został zaraz prezesem gabi i przeobraża się w organ płatkowaty szeroki, drugi netu koalicyjnego, ale przez swoje kompromisa ry- się rozdwaja i przemienia w dwa języczkowate chło pobudził przeciw sobie znaczną część dawnych płatki, a trzeci tylko w jednej połowie rozwija się zwolenników i już w r. 1884 musiał ustąpić przed w płatek, podczas gdy drugą połowę przedstawia

nięte w trąbkę, o blaszkach mniej więcej kich i całych, często spodem zabarwionych. Kwiaty z przykwiatkami barwnemi, ułożone w grona utworzone z wierzchołek jednostronnych zawiniętych. - Kwiatotrzciny rosną w krajach podrówniko-wych. Wiele z pomiędzy nich hodują w ogrodach jako rośliny ozdobne, gdyż są bardzo przydatne do tworzenia pięknych grup. Najważniejszą

jest Canna edulis Ker. K. jadalna, pochodząca Gasparim i 2 innymi, był C. współredaktorem i wy z Peru, nosząca pospolitą nazwę Achiras. Kłącz jej dawcą naukowym „Vollstandiges Haudbuch d. Erd zawiera wielką obfitość mączki, porównywanej z Ar- I beschreibung" (Weimar, 23 tomy), a jednocześnie rootem. Jest on jadany, tak    jak ziemniaki. Przy-    j    współpracownikiem „Neueste Lander- u. Volkerkun-

toczymy jeszcze: Canna indica    K. indyjską, ro-    ,    de"    (tże, 1821—7); w pierwszym zbiorze opraco-

snącą w Indyacti wschodnich,    po miejscach wilgot-    i    wał    Francyę, Niderlandy i Indye Zachodnie, w dru-

nycli, a u nas najczęściej w    licznych odmianach    !    gim    Niderlandy, Wyspy Jońskie, Kraków (T. VI)

hodowaną. Dawneini czasy gorzkawy jej kłącz pod oraz Baden, Nassau i inne drobno-niem. (T. XXIII). nazwą Korzenia Kwiatotrzciny indyjskiej j W latach 1827—33 wydawał wielotomowe opisy —Radix Cannae indicae, jako środek pędzący mocz, ¹ stat.-geogr., naówczas cenne; później zabrał się do oraz w

J. A.

S. K.

A. Pol.

pylnik podługowaty, jednoworeczkowy. z płatkowatą połową związany. Symetrya zatem co do liczby składowych części kwiatu jest utrzymana. Zaląźnia 3-komorowa; zalążki liczne w kącie wewnętrznym komór, poziome, wsteczległe; szyjka płatkowata; znamię równowązkie, przyrosłe do brzegu płatkowatego organu, dzierżącego pylnik. Owoc, z początku mięsisty z powierzchnią brodawko watą, w stanie dojrzałym zamienia się w torebkę niewieloua-sionową, pękającą w 3 łupiny po ścianach. Nasiona kulistawe; skórka ich skórzasta, twarda; bielmo rogowate. Zarodek prostoległy, osiowy, obły, nieco krótszy od bielma; rostek przedziurawiający bielmo, dotykający znaczka. Kwiatotrzciny są to rośliny zielne, mające kłącze grube i mięsiste, wydające spodem liczne włókniste korzenie przybyszowe, a zwierz-chu pąki, z których wychodzą nad ziemię pędy ulist-nione i pędy kwiatowe. Liście ich naprzemianle-głe, pochwami obejmujące się, w stanie młodym zwi-

.Jim,

--S

Al

Fii/. 1. Canna indica.

sszero-roiv ny, a nawet w ojczyźnie jej i dziś go używają. Prócz tego nasionami barwią na czerwono i robią z nich paciorki; płatkami zastępują i fałszują szafran; w liście zaś obwijają w handlu lipożywicę Ele mi. Canna coccinea Ait. K. pąsowa, rósnąca w Ameryce południowej i na Jamajce, służy w miejscu do otrzymywali a mączki Arrow-root, dużo lepszej niż z Aksamitowca (Maranta).

Canna, dawna miara długości we Włoszech, odpowiadająca sążniowi. W Rzymie była C. trojaka: C. mercantile, t. j. handlowa, dzieląca się na 8 palm,=1.99263 metra; C. architectouica, zawierająca 10 palm=2.23l90 metra; i C. d’ara, t. j. C. ołtarzowa=:1.125 metra. W Neapolu C. dzieląca się na 10 palm wynosiła 2.64550 metra,

4

ale obok niej używana była i C. dawna= —- C. nowej

O

=2.1164 metra. Miary te ustąpiły miejsca miarom metrycznym.

Cannabich Chrystyan (* 1731 w Manheimie — f 1798 we Frankfurcie n. M.), dyrektor orkiestry, skrzypek i kompozytor muzyczny. Pierwszych zasad muzyki udzielał mu ojciec jego, Maty as C., flecista kapeli kurfirsta; grę na skrzypcach studyował C. u Stamitza; dalszem wykształceniem jego zajął się Jomelli we Włoszech, dokąd młodzieniec był wysłany kosztem kurfirsta. Po powrocie do kraju C. w 1763 został koncertmistrzem sławnej orkiestry mannheim-skiej, oraz dyrektorem opery włoskiej, naprzód w Mannheimie, następnie w Monachium. Jako skrzypkowi, dyrektorowi i kompozytorowi, sam Mozart oddawał pochwały. C. napisał opery: „Azakia", „La croisee“, „Elektra" i kilka innych, oraz wysoko ceniony w swoim czasie balet „La descente d’Hercule aux eufers", kilka symfonij, kwartetów smyczkowych, duetów, tercetów na różne instru-menta, i t. p.

Cannabich Jan Giinther Fryderyk (* 1777 w Sondershausen—f t-źe 1859), geograf, syn pisarza teologicznego, Godfryda Chrystyana C-a. Skończywszy teologię w Jenie, został w 1807 rektorem szkoły w Greussen, a od 1819 przez lat 29 pastorowa! w księstwie Schwarzburg-Sondersbausen; od 1848 emeryt. Zasłużył się w nauczaniu geografii jako autor podręczników i teoretyk umiejętności. W 1816 wydał w Sondershausen głośny swój „Lehr-buch de Geographie", który w roku 1871—5 doczekał się 18-go wydania (Weimar, opracowanie Oertela, 2 tomy) i przez pół wieku wraz z „Kleine Schul-geographie" (Sondershausen, 1818; wyd. 2U-te Weimar, 1870) służył za podręcznik w szkołach niemieckich. W latach 1819—27 wraz z Ukertem.

różnych cierpieniach skóry, bywał używa- prac metodologicznych i z zakresu tego 2 dzieła

po sobie zostawił. Nadto wiele tłómaczył. Oprócz powyższych prac wyszły z druku: „Stat. - geogr.

i korkowych, rośnie wspaniale kaktus, migdały, (kwitnące już w styczniu), oliwki, pomarańcze, drzewo lukrecyowe, granaty i palmy. Hodowla kwiatów, wonnych prowadzi się, jak i w całej Prowancyi, na wielką skalę; stąd Ludwik XIV nazywał tę pro-wincyę swego królestwa „une gueuse parfumee“, bo skarbowi państwa nie wielkie przyniosła dochody, ale za to pola całe pokrywają jaśminy, róże, tulipany, fijołki i t. p. Wiatry: południowo-wschodni,

Beschreibung des Konigreichs Preussen" (Drezno,

1827—8, 6 t.); „Stat. B-ng des Konigreichs Wiirt-tembergu (t-że, 1828, 2 t.); „Neuestes Gemaelde v. Frankreich" (t-że, 1831—2, 2 t.); „Neuestes Gem. d. europaeischen Russland u. des Konigr. Poleu“

(t-że, 1833, oraz w Schiitza „Erdkundew (Wiedeń,

1832—3, w TT. XXVI i XXVII); „Hilfsbucli beim ^

Unterricht in d. Geographie“ (Eisleben, 1833—8, 3 t.); jj wschodui i północno-wschodni, przeważają w tem „Leitfaden z. Methodischen Unterr. in d. Geogr.“ | uzdrowisku; południowy, północny, znany tu pod (t-że, 1836, wyd. 2-e). T. Dziekoński do pierwszego ■ nazwą bise, i północuo-zachodui czyli mistral, po-wydania „Obrazu bwiata“ (Warszawa, 1843) czer- jawiają się rzadko. Od maja do października wiatr pał obficie wiadomości z dzieł Ca.    podnosi się o dziewiątej z rana ze wschodu i znika

Cannabis (paleont.). Pod nazwą G. oligocaenica o piątej po południu, zmieniwszy kierunek na za-opisał Friedrich jako konopne, odciski liści z po- chodni; wiatr ten, znany pod nazwą wiatru stałego, kładów oligocenowych w Saksonii; są one jednakże (alize mediterraneen) łagodzi upały. Południowo-wątpliwe jeszcze.    K-J* wschodni panuje nieraz gwałtownie na morzu, spro-

Cannabis (botan.), ob. Konopie.    wadza na niem burze, lecz nie daje się uczuwać

Canneae, ob. Canna.    w Cannes. Tym sposobem można być w tej miej-

Cannae, bitwa staroż. (ob. Kanny).    scowości świadkiem burzy morskiej, nie będąc wy-

Cannani, Canani, ob. Canano.    stawionym na działanie wiatrów. Wilgotność jest

Cannelski węgiel (miner.). Pod nazwą Cannel nieznaczna. Deszczów bardzo mało, grunt przepu-albo Can dl e co a 1 znana jest w Anglii pewna odmia- szczalny, rosa bywa obfita, mgły i śnieg bardzo na węgla kamiennego o płasko-muszlowym odłamie, rzadko. Dni zupełnie pogodnych i słonecznych od z woskowym blaskiem, wielce podobna do gagatu września do kwietnia 150. Temperatura, wedle dr. (jais, jayet, jet) i często z nim mieszana, choć cięż- Valcourt’a taka sama jak w Mentonie i San-Remo, sza od niego i mniej błyszcząca. Wyrabiają tam wynosi średnio we wrześniu 20.6°, w październiku z niej wazony, kubki, tabakierki, kałamarze, guzi- 16.8°, w listopadzie 11 6°, w grudniu 10.5°, w stycz-ki i t. p. W Lichtfield (Stafford) w kościele miej- niu 8.9°, w lutym 9.9° i w marcu 11.3° C. Nagłe scowym ozdoby chóru są z tego węgla, a ściany zmiany temperatury między rankiem i wieczorem wyłożone płytami z niego, naprzemian z pły- są częste, równie znaczne są różnice między tem-

tami białego marmuru.

K-J- peraturą powietrza w cieniu i na słońcu, na co Cannes, miasto w południowej Francyi, w de- chorzy winni baczną zwracać uwagę. Klimat Can-partamencie Alp Morskich, nad zatoką de la Na- nes jest wogóle suchy, mocno krzepiący i podnie-poule, którą od strony wschodniej przedłuża grupa cający. Wskazania lecznicze: błędnica, niedokrew-wysp Lerins, św. Małgorzaty i św. Honorata. Can- ność, zołzy otępiałe (Scrophulosis torpida), krzy-nes jest jedną z najwspanialszych i najbardziej wica, gościec mięśniowy i stawowy, wysięki w opłuc-odwiedzanych stacyj klimatycznych na wybrzeżu nej, przewlekły nieżyt oskrzeli z obfitą wydzieliną, zachodniem odnogi Genueńskiej (Riviera di ponen- suchoty płucne w pierwszych okresach, bez krwo-te); przed trzydziestu laty była tu tylko licha osada, toków, choroby nerwowe, gdzie otępiałość przewa-Kotlina, w której leży Cannes, bujną roślinnością ża, i wogóle we wszelkich stanach osłabienia przy pokryta, zasłoniona jest od północy szeregiem wzgórz podupadłej i opieszałej odnowie materyi. Przeciw-zalesionych. O 12 kilometrów na północ wznoszą wskazanem będzie Cannes we wszystkich chorobach się odrośle Alp Nadmorskich; od wschodu ochrona systematu nerwowego i krwionośnego, gdzie prze-ta nie jest tak dokładną, stanowi ją wyniosłość Val- waża nadczułość i podrażnienie, oraz przy wszyst-lauris, 122 metry wysoka, zbiegająca do samego kich napływach krwi czynnych do jakichkolwiek morza i rozgałęziająca się na dwie odnogi, które, organów, bo powietrze suche, wielka żywość światła usuwając się w morze, tworzą dwa przylądki: la słonecznego, odblaski od powierzchni morza, są tu Garoupe i la Croisette. Rozgałęzienia te, jak bodźcami wpływającemi szkodliwie na stan podo-i sama góra, oddzielają Cannes od terrytoryum An- bnych chorych. Czas pobytu; jako uzdrowisko kli-tibes i zatokę de la Napoule od zatoki Jouan, w któ- matyczne od października do końca maja, jako zaś rej wylądował Napoleon I po powrocie z Elby kąpielisko morskie—od początku maja aż do końca 1 marca 1815. Odzachodu ochrania je teżpotężny łań- października.—Miasto fCannes liczy obecnie blizko cuch gór Esterel, 1,200 metrów wysoki, porosły so- 20,000 mieszkańców, wspaniale zabudowane, po3ia-snaminadmorskiemi i olbrzymiami dębami. Odsłonione da 650 willi i pałacyków z całym komfortem i prze-jest Cannes tylko od południa. Zatoka i wybrzeże, pychem urządzonych, 60 okazałych hoteli, przepy-na którem wznosi się Cannes, posiadają grunt równy, szne ogrody i skwery; do najruchliwszych i naj-piaszczysty, przypływ i odpływ morza prawie tu okazalszych należą: Boulevard de la Croisette i Bou-nie istnieje, co nadaje się nietylko na morskie, levard de la Plagę. Świątynie i nabożeństwa wszel-ale i na piaskowe kąpiele. Roślinność tej kotliny kich wyznań, trzydziestu kilku lekarzy, trzy apteki, posiada przedstawicieli północy i stref podzwrotni- poczta, telegraf, eleganckie sklepy, wspaniałe rokowych: obok wspomnianych sosen, dębów zwykłych stauracye, czytelnia, muzeum starożytnicze i przy-

rodnicze, galerya obrazów, sala balowa, teatra i koncer-ta, życie ruchliwe, wesołe i urozmaicone. Pobyt drogi, do 600 franków miesięcznie, przy skromnych dość żądaniach, pensyonat w domach prywatnych do 15 fr., w hotelach 20 fr. dziennie. Dla potrzebujących więcej ciszy i spokoju, szczególnie zaś dla suchotników, właściwszem jest ulokowanie się w wiosce le Cannet, o 2 kilometry na północ odległej, zupełnie od wiatrów zabezpieczonej i położonej w zachwycającej dolinie. Ceny mieszkań w willach są bardzo różne: od 50 do 100 fr. miesięcznie za jeden pokój, aż do 1,000 i 5,000 fr. za całe piętro, dochodzą nawet kolosalnej sumy 30,000 fr. za całą willę. Frekwencya dosięga 18,000 osób. W Cannes dworzec kolejowy drogi żelaznej Genua Nicea-Tulon. Do Marsylii statkiem parowym lub koleją sześć godzin, do Nicei godzina, do Paryża 27 godzin. Do Niemiec przez Marsylię, Lugdun, Genewę i Bazyleę, albo przez Genuę, Weronę, Brenner rynarkil urządzeń pełnił aż do jego śmierci w 1806. i Monachium. Porów.: Dr. de Yalcourtet. Petit W ministeryum Granville’a, które po Pitfcie objęło

dla tego też i C. z początku był wigiem, później jednak przeszedł do partyi torysów. Przyczyną tego miała być rewolucya francuska, wskutek której wielu ludzi liberalnych stronnictwa wigów, obawiając się i w Anglii takiego samego przewrotu, przeszło do obozu konserwatywnego torysów. Pod wpływem takiej obawy C. 1793 związał się z prze-wódzcą torysów, Pittem, i zajął miejsce w parlamencie w 1794, jako deputowany z Newport. W r. 1796 został podsekretarzem stanu do spraw zagranicznych i urząd ten pełnił aż do ustąpienia z mini-steryum Pitta w 1801. W tym czasie wydawał też „Anti - Jacobin“, rodzaj dziennika, mającego na celu ośmieszanie partyi rewolucyjnej. Dziwiono się tylko, dla czego, pomimo świetnego powodzenia tego dziennika, miał on tak krótkie istnienie (od września 1797 do lipca 1798). Z powrotem w r. 1804 Pitta do władzy, C. został skarbnikiem ma-

ns

i

•?

afe-    ;eS‘i;PraBl

m

«3-

LiS

£?./•

TT

;:*3SMSL

■ :::• ■-

• -i

i. -

■T-

■V.    -■    .r-r- -r-rj-m

Fig. 2. Cannes.

Victor „Cannes, son climat et ses promenades“ władzę, C-owi¹ ofiarowano jeden z wyższych urzę-(3 wydanie Paryż i Cannes, 1878); Peters „Die j dów, ale on go nie przyjął; kiedy jednak na wiosnę klimatischen Winterkurorten Źentraleuropas“ (1880);    1807 ministeryum Granville’a upadło, a do władzy

„Cannes” w „Kursalon“ 1884 Nr. 25; Dr. Flechsig przyszli torysi pod przewodnictwem ks. Portland, „Bader Lexikon“ (1889).    Dr. a. r. został ministrem spraw zagranicznych. Będąc

Canning Jerzy, mąż stanu (* w Londynie 11 zwolennikiem wojny przeciwko Napoleonowi, C. w cza-kwietnia 1770 — f 8 sierpnia 1827). W dziecin- sie tego ministeryum miał ciągłe spory z lordem nym wieku był wzięty na wychowanie przez swe- Castlereagh, zarządzającym ministeryum wojny, go wuja Strafford Canninga, bankiera w Londynie, zarzucając mu brak energii w działaniu. Spo-który go posłał do szkół w Eton. Tam młody Can- ry te zakończyły się nawet pojedynkiem między ning odznaczył się wkrótce zdolnościami do tego tymi dwoma mężami stanu, 21 września 1810. Kie-stopnia, że kiedy z kolegami swymi zaczął wyda- dy ks. Portland ustąpił z urzędu pierwszego rni-wać dziennik szkolny, wydawca Knight ofiarował nistra w 1810 r. i następcą jego został Perceval, mu 50 f. st. za prawo wydrukowania go. Później przewódzca drugiej frakcyi partyi torysów, C. pod-kształcił się C. w Christ Church College w Oksfor- trzymywał go w parlamencie, chociaż nie chciał dzie, gdzie otrzymał stopień naukowy, a następnie wziąć udziału w jego ministeryum. Jeszcze 1806 C. przeszedł do Lincoln’s Inn w celu kształcenia się zaprzyjaźnił się był z Walterscottem, i wespół z nim na prawnika. W domu jego wuja, zapalonego wi- oraz z Jerzym Elliotem założył w 1808 r. znane ga, zbierały się wszystkie znakomitości tej partyi, pismo peryodyczne „Quarterly Review”. W mini-

steryum Percevala ministrem wojny był lord Wel- swój okrąg wyborczy Liverpool na Harwick. Wte-seley, z którym C.f jakkolwiek nie miał wtedy urzę* dy także zaczął się trzeci, najważniejszy okres du, ułożył plan energicznego prowadzenia wojuy w życiu Canninga. Była ta epoka po kongresie w Hiszpanii i podtrzymania tam Wellingtona. Po wiedeńskim i śmierci Napoleona, upadłego pod po-zamordowaniu Percevala w 1812, następcą po nim został Earl of Liverpool, który w swojem ministe-ryum ofiarował C-owi miejsce ministra spraw zagranicznych, pod warunkiem jednak, aby Castle-reagh został leaderem w izbie niższej. Na warunki te C. nie chciał się zgodzić, wskutek czego, rywal jego, Castlereagh, został ministrem spraw zagranicznych do końca życia. C. prawdopodobnie żałował potem swego uporu, gdyż mówił nieraz, że 2 lata na urzędzie ministra spraw zagranicz. w owym czasie były warte dziesięciu lat życia. Były to czasy ostatnich wojen Napoleona, kongresu wiedeńskiego i innych wypadków, które wywarły stanowczy wpływ na całą historyę Europy w XIX wieku.

Nie mając nadziei tak prędko dostać się do mini-

samo-

fm

S':

W?

Fig. 3. Canning Jerzy.

steryum, C. zamierzył odbyć podróż do Portugalii, ze względów na zdrowie swego syna, otrzymał jednak od lorda Liverpoola nominacyę na nadzwyczajnego posła angielskiego w Lizbonie. Po rocznym pobycie na południu Francyi powrócił w 1816 r. do Anglii i został zamianowany prezydentem izby obrachunkowej, board of contro 1. W owym czasie hronił w parlamencie środków surowości prze-iwko garstce rewolucyonistów, którzy ułożyli spi-k, mający na celu wymordowanie wszystkich mi-n.Arów na obiedzie u lorda Harrowby. W 1820 roku z powodu sprawy królowej Karoliny popadł C. w niełaskę u króla, nie chcąc popierać przeciwko niej środków surowości, i dla tego prosił o uwolnienie z urzędu. Dopiero w 1822 roku został generalnym gubernatorem Indyj, ale obowiązków tych nie pełnił, wskutek bowiem nieprzewidzianego samobójstwa Castlereagha dostał po nim tekę spraw zagranicznych; wtedy też zamienił dawny

Encykl Pow«z. Unatr. T. 21.

łączonemi usiłowaniami całej Europy. Kongres wiedeński ustanowił nowe granice różnych państw europejskich, monarchowie zaś skoalizowani zobowiązali się tłumić ducha rewolucyjnego, gdziekolwiek-by się przejawił. Następstwem tego był tak zw. „święty związek". Polityka angielska, kierowana przez Castlereagha, trzymała się wtedy zasady, iż jakkolwiek Anglia nie przystąpiła do tego związku, obowiązana jest jednak podtrzymywać zmiany zaprowadzone przez traktat wiedeński, nie tylko teryto-ryalnie, ale i politycznie, to jest interweniować, gdyby oznaczone przez kongres granice terytoryalne miały być przez kogokolwiek naruszone, lub gdyby forma rządu ustanowiona w oddzielnych państwach miała być zmieniona. C., uznając kongres wiedeński i zmiany przez niego zaprowadzone zafaitaccompli, inaugurował zasadę, iż Anglia winna jest interweniować tylko w razie zmian terytoryalnych, nie jest zaś do tego obowiązana w razie zmian politycznych, zaszłych w granicach uznanych przez kongres. Rękojmia dana podług niego przez Anglię była tylko terytoryal-ną, nie polityczną. Z tego powodu nie interweniował w Hiszpanii w 1823 r., na przewagę zaś, jaką wskutek interwencyi zyskała Francya, odpowiedział uznaniem niepodległości kolonij hiszpańskich w Ameryce. Od zasady tej był jednak zmuszony zrobić wyjątek w 1827 r., posyłając wojsko angielskie do Portugalii, w celu obrony regencyi i rządu konstytucyjnego, przeciwko którym wybuchnęło powstanie stronników absolutyzmu. W czasie jego ministerstwa wybuchnęło także powstanie greckie. Wtedy C. polecił ks. Wellingtonowi podpisać w kwietniu 1828 r. protokół w Petersburgu, mocą którego Rossya i Anglia zobowiązywały się do pośredniczenia między Portą i Grekami, na podstawie uznania Grecyi za państwo hołdownicze, płacące tylko roczny haracz. Następstwem tego był traktat z d. 27 lipca 1827 r., zawarty w Londynie między Rossyą, Anglią i Francyą, na mocy którego państwa te zobowiązały się interweniować między stronami wojującemi w celu zaprowadzenia między niemi zawieszenia broni i zapobieżenia dalszym barbarzyństwom. Wskutek choroby ówczesnego premiera, Liverpoolaf C. d. 10 kwietnia 1827 r. otrzymał od króla polecenie utworzenia nowego ininisteryuin i był zmuszony (jakkolwiek torys), złożyć je z przywódzców partyi wigów, z powodu niezgodności w poglądach na niektóre kwestye polityczne z naczeluikami partyi torysów. Poprzednio jednak wziął od nowych ministrów zobowiązanie, że nie będą poruszali kwestyi reformy parlamentarnej, ani dążyli do zmiany tak zw. „Test-actów" .zapewniających uprzywilejowane stanowisko wyznawcom kościoła anglikańskiego. W parlamencie wszakze spotkał się C. z zaciętą opozycyą dawnych swoich stronników. Drugiego lipca 1827 r. opuścił Izbę gmiu, którą rządził długo, tak

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

A. O.

władnie, jak Aleksander W. swoim Bucefałem; był już wtedy zupełnie rozbitym człowiekiem. Umarł w kilka dni potem, 8 lipca. C. był torysem, zmienionym pod wpływem nowszych idei. W Anglii uważany jest za jednego z największych mężów stanu angielskich. Poezye jego wyszły w 1823 r., mowy w parlamencie wydał R. Therry w 1828 r.—„Dictiona-ry of Nat. Biography", t. VIII, str. 420.

Canning Stratford, pierwszy viscount Stratford de Redcliffe (* 4 listopada 1786 r. w Londynie—f 14 sierpnia 1880 r.). Ojciec jego, wydziedziczony przez swego ojca z powodu jakoby mezaliansu z panną Mehetabel Patrick, zmuszony był zająć się handlem w City londyńskiem i wkrótce odumarł go, pozostawiwszy dzieci na opiece żony. Po matce swej C. odziedziczył osobisty wdzięk, a jeszcze więcej swój zdecydowany i stały charakter. Kształcił się w Eton College i w uniwersytecie w Cambridge. W 1807 r. kuzyn jego, Jerzy Canning, zostawszy ministrem spraw zagranicznych, zamianował go urzędnikiem w temże ministeryum; od tego też czasu zaczyna się jego dyplomatyczna karyera. Naprzód w paźdz. 1807 r. był posłany w charakterze drugiego sekretarza posła Merry do Kopenhagi, później zaś do Konstantynopola z sir Robertem Adair, w charakterze pierwszego jego sekretarza, w celu zawarcia traktatu, który po wielu zwłokach ze strony tureckiej, został podpisany wreszcie 5 stycz. 1809. W tym charakterze C. pozostał w Konstantynopolu jeszcze przez półtora roku. Trud nem zadaniem polityki angielskiej w owym czasie w Konstantynopolu było utrzymanie przeważnego wpływu Anglii na Turcyą, wtedy, kiedy Francya znaczyła wszystko w Europie, Anglia zaś była w jawnym z nią antagonizmie. Zmęczony ciągłemi zwłokami ze strony Porty, Adair w lipcu 1810 r. opuścił urzędowanie, po nim zaś C. został ministrem pełuomocnym w 24-ym roku życia. Trudności miał przed sobą wielkie, gdyż Anglia formalnie znajdowała się w wojnie ze wszystkiemi państwami, które ulegały wpływowi Napoleona, stojącego w owym czasie na szczycie swojej potęgi. W Konstantynopolu zadanie C-a polegało na teru, ażeby wziąć górę nad wpływem francuskim, również bronić interesów handlu angielskiego na Lewan-cie i wreszcie doprowadzić Turcyę do zawarcia pokoju z Rossyą, dzięki czemu ta ostatnia miałaby rozwiązane ręce przeciwko Napoleonowi. Położenie C-a było tem cięższem, iż wskutek rozprzężenia ministeryum w Anglii nie przysyłano mu żadnych instrukcyj, zapomniawszy o nim prawie zupełnie. Wszystkie te jednak trudności C., działając na własną rękę, zdołał przezwyciężyć, doprowadzając do zawarcia między Rossyą i Turcyą traktatu w Bukareszcie 28 maja 1812 r. Był to najważniejszy fakt z życia C-a, gdyż przez to zyskał sobie odrazu w młodości sławę znakomitego dyplomaty, a zarazem ugruntował na silnych podstawach przeważny wpływ, z jakiego odtąd Anglia korzystała w Konstantynopolu. Wobec też powyższego traktatu, armia rossyjska naddunajska mogła być użyta we właściwej porze przeciwko Napoleonowi podczas jego odwrotu z Moskwy. Skutkiem tego wypadki ogólno - europejskie poszły inną zupełnie koleją. W lipcn 1812 r. C. powrócił do Londynu, ale nie dostał bezpośrednio miejsca, gdyż nie zastał już Jerzego C-a u władzy, następca zaś jego, Castle-reagh nie był skłonnym do popierania go. W nagrodę tylko znakomitych usług swoich otrzymał C. pensyę 1,200 f. st. rocznie, jako minister pełnomocny en disponibilite. W 1813 proponowano mu, ażeby towarzyszył lordowi Aberdeen w specyalnej misyi do Wiednia, propozycyi tej jednak dyplomata nie przyjął, gdyż byłby zszedł w hierarchii dyplomatycznej ze stopnia ministra pełnomocnego na stanowisko sekretarza; przez to wszakże stracił sposobność towarzyszenia armiom związkowym w pochodzie ich na Paryż. W 1814 roku Castlereagh, nabrawszy wysokiego przekonania o zdolnościach C-a, posłał go jako nadzwyczajnego posła do Szwajcaryi. Zadaniem jego było zastąpić akt medyacyi, przez który Napoleon przyłączył francuskie kantony Szwajcaryi do Francyi, przez akt związkowy, mocą którego byłby utworzony neutralny związek szwajcarski, mający stanowić zaporę przeciw możliwemu wkroczeniu armii francuskiej do Włoch i Niemiec. Zręczność C-a przezwyciężyła przedstawiające się przytem przeszkody. W rezultacie akt federacyi, przyjęty przez kantony, był przedstawiony na kongresie wiedeńskim przez C-a, który przy tej okazyi nieraz brał udział w ogólnych jego posiedzeniach. Powrót Napoleona z wyspy Elby był przyczyną rozproszenia się kongresu, wtedy jednak C. powrócił do Szwajcaryi i skłonił rządy pojedynczych kantonów do przyjęcia w deklaracyi z 20 marca 1815 roku zmian w akcie związkowym, zaprowadzonych przez kongres, i do uchwalenia kontyngensu zbrojnego do wojny z Napoleonem. Po sześcioletnim pobycie w Szwajcaryi C. w 1818 r. powrócił do Anglii po stracie młodej małżonki, z którą dopiero od roku był żonaty, a w 1819 r. otrzymał nominacyę na członka rady tajnej i ambasadora w Waszyngtonie. Zadanie jego w Stanach Zjednoczonych było nader delikatne, gdyż, chociaż zakończona została wojna między Stanami i Anglią (1812—1815 r.), pozostawało jednak wiele kwestyj spornych do załatwienia, o które trudno było traktować z powodu rozdrażnienia w Ameryce przeciwko Anglii. Pobyt w Waszyngtonie był z wielu względów nieprzyjemny dla C-a, który nie mógł się przyzwyczaić do tamtejszego klimatu i nie lubił zwyczajów i obyczajów tamtejszych mężów stanu. Dla tego jesienią 1823 r. powrócił do Londynu, ażeby tu pertraktować o mającym się zawrzeć między obydwiema stronami traktacie, dotyczącym handlu niewolnikami, wzajemnych granic, rybołówstwa i innych kwestyj. Kon-wencya ta, zawarta rzeczywiście dnia 13 marca 1824 r., została odrzuconą przez Senat Stanów Zjednoczonych. Zabiegi więc C-a doprowadziły tylko do wzajemnego zbliżenia tych dwóch rządów, kwestye zaś sporne zostały załatwione dopiero w kilka lat potem. W 1824 r. C-a wysłano z krótką misyą do Petersburga, mającą na celu załatwienie niektórych kwestyj granicznych między Rossyą i Anglią w Ameryce, tudzież załagodzenie złego wrażenia wywartego na rząd russki przez nagłe wyco-

tional Biography" t. VIII str. 431.

fanie się Anglii z wszelkiej interwencyi w sprawie greckiej, na którą poprzednio państwa te były się zgodziły. W październiku 1825 C. był naznaczony na posła w Konstantynopolu, dokąd udał się z niechęcią, pamiętając zwłoki i opieszałość dyplomatów tureckich, z którymi traktował w czasie pierwszego pobytu swego w tern mieście. Zadaniem jego w Tur-cyi było uspokojenie Grecyi, tudzież pojednanie Ros-syi z Turcyą; w ówczesnym jednak stanie rzeczy na Wschodzie było to niemożliwe. Okrucieństwa tureckie podtrzymywały powstanie Greków; sułtan zaś Mahmud nie chciał zgodzić się na najumiarko-wańsze nawet ustępstwa, na których Grecy z początku z chęcią-by poprzestali. Na mocy traktatu londyńskiego z 1827 r., Rossy a, Francy a i Anglia zobowiązały się do popierania interesów greckich; wskutek tego przyszło do bitwy morskiej pod Nawarynem w 1828 r., po której sułtan kazał otoczyć wojskiem ambasady trzech sprzymierzonych mocarstw; wtedy posłowie ci, idąc za radą C-a, działającego w tym wypadku na własną rękę, opuścili Konstantynopol i udali się na Korfu. Stamtąd C. pojechał do Londynu w celu przekonania rządu o potrzebie niepozostawienia Rossyi wolnych rąk w interwencyi zbrojnej w Turcyi. W myśl tego wysłano armię francuską dla wypędzenia Ibrabima paszy z Morei. Później, powróciwszy do Grecyi, C., wraz z dwoma innymi ambasadorami ułożył warunki przyszłej organizacyi Hellady, jako państwa hołdowniczego Turcyi, z granicami od zatoki Arto do zatoki Volo, warunki, które weszły następnie do traktatu adryanopolskiego, zawartego przez Rossyę w sierpniu 1829 r. Negocyacye te w Poroś kończą pierwszy okres zawodu dyplomatycznego C-a; wskutek bowiem nieporozumień z angielskim pro-mierem, lordem Aberdeen, w kwestyi greckiej,—zdaje się dla tego, źe C. pragnął przyłączenia i wyspy Krety do wytwarzanego królestwa greckiego,—zrezygnował ze swego urzędu w styczniu 1829 r. Po powrocie do Anglii ozdobiony został, w nagrodę usług, wielkim krzyżem orderu Łaźni, przez dwanaście jednak następnych lat nie pełnił żadnego obowiązku dyplomatycznego. Wyjątkowo tylko był jeszcze raz w 1831 r. posłany do Konstantynopola w celu uregulowania granic między Turcyą i Gre-cyą, i z zadania tego wywiązał się pomyślnie. Po powrocie do kraju C. próbował karyery parlamentarnej, będąc wybranym do parlamentu jeszcze w 1828 r.; nie odegrał jednak w nim wybitniejszej roli, jakkolwiek bowiem posiadał przekonywającą wymowę, wymowa ta nie miała zalet koniecznych do zapewnienia powodzenia w parlamencie. W tym czasie C. był mianowany posłem w Petersburgu (1833 r.), ale rząd russki nie chciał się na to zgodzić. Następnie ofiarowano C-wi dwa razy gubernatorstwo Kanady, którego jednak nie przyjął. W końcu w 1841 roku zamianowany jeszcze raz posłem w Konstantynopolu, na tern stanowisku pozostał przez lat szesnaście. W owym czasie Turcyą znajdowała się w epoce reform, korzystając z pokoju między zakończeniem wojny z Mehmedem Alim (1841 r.) i wybuchem wojny krymskiej (1853 r.). Według Canninga, Turcyę należało utrzymać w rzędzie mo

carstw europejskich, pod warunkiem wprowadzenia. do niej niezbędnych reform. Dla tego też był on w owym czasie ciągłym doraazcą Porty, w skutek czego żadna reforma nie była przeprowadzona bez wysłuchania jego zdania. Do reform takich zaliczyć należy: zaprowadzenie wolności wyznań dla chrześcian poddanych tureckich, hatti-szeryf z Gul-hane, poręczający własność osobistą wszystkim poddanym, zniesienie tortur i inne, zaprowadzone bądź za sułtana Mahmuda, bądź za jego następcy, Abdul-Medżyda. W tym samym czasie zapobiegł C. wybuchowi wojny między Persyą i Turcyą. Oddał też znakomite usługi nauce archeologii i historyi, wyjednawszy u Porty firman dozwalający robić poszukiwania w ruinach Niniwy i w innych miejscach. W 1846 r. C. powrócił do Anglii i podał się do uwolnienia z ambasady w Konstantynopolu, do której nigdy nie czuł wielkiego upodobania, u wczesny jednak premier, Palmerston, dymisyi tej nie przyjął. Wskutek tego C., powróciwszy na swoje dawne miejsce, starał się o przeprowadzenie innych pożytecznych reform w Turcyi. W ciągu dwóch miesięcy po powrocie do Konstantynopola, zdołał przywrócić do władzy postępowe ministeryum Reszyda - paszy, zamiast reakcyjnego, które wzięło było górę w czasie jego nieobecności. Następnie wyjednał firman, dopuszczający chrześcian w charakterze świadków w sprawach sądowych; podtrzymywał Turcyę, kiedy opiekowała się emigrantami węgierskimi, tudzież przeprowadził pożyteczne reformy w sprawach handlowych i innych. W 1852 bawił znowu chwilowo w Anglii, był jednak zmuszony jak najprędzej wracać do Konstantynopola, gdyż poseł russki, ks. Menszykow, wtedy właśnie zaczął domagać się groźnie, w imieniu swego rządu, protektoratu nad wszystkimi chrześciańskirai poddanymi Turcyi. Było to wstępem do wojny krymskiej. C., który wtedy dostał tytuł Stratford de Redcliffe, prowadził w owym czasie najważuiejsze negocyacye i w gruncie rzeczy kierował całą polityką turecką. Odmowa Turcyi, spowodowana przez C-a w sprawie protektoratu, wywołała wyjazd ks. Menszykowa z Konstantynopola i wypowiedzenie wojny przez Rossyę, 2 lipca 1853 r. Po ukończeniu wojny krymskiej C. powrócił w 1858 r. do Anglii i uwolnił się od swych obowiązków poselskich ostatecznie. Ostatnie dwadzieścia lat przepędził po większej części na łonie rodziny w Londynie lub na letniem mieszkaniu we Frant, blizko Tonbridge Wells. Brał jednak zawsze udział w rozprawach izby parów, kiedy w niej rozbierano kwestye dotyczące spraw wschodnich, których był gruntownym znawcą. W ostatnich latach zajmował się także wiele poezyą, w której od młodości miał upodobanie. Do końca życia zachował zupełną przytomność umysłu wielkiego męża stanu, godnego towarzysza Jerzego Canninga, Peela, Wellingtona, Palmerstona i innych. Ciało jego pochowane zostało na cmentarzu we Frant, posąg zaś wzniesiono mu w opactwie westminsterskiem; obok dwóch jego krewnych Canningów. — „Diet. of Na-

a. o.

Canning Karol Jan, earl Canning, generalny gubernator Indyj Wschodnich (* 14 grudnia 1812 r.

A. 0.

Zn.

(1881).

—f 17 stycznia 1863 r.). Był trzecim synem słynnego rnęźa stanu, Jerzego Canninga. Kształcił się w Eton i w Christ Church College w Oksfordzie, gdzie uzyskał stopnie naukowe w 1828 r. W1836 r. wszedł do parlamentu, jako deputowany z Warwick. W 1837 r., po śmierci dwóch starszych braci, odziedziczył majątek, a po śmierci matki—pa-rostwo ustanowione na jej rzecz po śmierci męża, z tytułem Viscount Canning of Kilbrahan, w hr. Kilkenny. Za gabinetu Sir Roberta Peela zamianowany podsekretarzem stanu do spraw zagranicznych, obowiązki te pełnił prawie przez pięć lat, aż do upadku Peela w 1846 r. W 1853 r., za ministeryum Aberdeena, został generalnym pocztmistrzem i w zarządzie wydziałem pocztowym położył wielkie zasługi. C. wprowadził w zwyczaj składanie corocznego raportu z obrotu czynności pocztowych. Sir Rowland Hill, znakomity reformator poczt, który z porady C-a został w 1854 r. mianowany sekretarzem dyrekcyi poczt, post-office, twierdził, że peryod pozostawania C-a na tym urzędzie był najpomyślniejszym czasem dla rozwoju poczt. Za ministeryum Palmerstona C. został w 1855 r., po lordzie Dalhousie, mianowany generalnym gubernatorem Indyj i na urzędzie tym rozwinął jeszcze więcej tych zdolności administracyjnych, któremi się odznaczył w zarządzie poczt. Była to epoka nadzwyczajnego wzmożenia się potęgi angielskiej w Indyach. Wiele krajów było do nich przyłączonych, dochody powiękzsyły się wskutek tego o 40 milionów funtów sterlingów. Dyrektorowie kompanii Wschodnio Indyjskiej, na bankiecie danym na cześć C-a przed odjazdem do Indyj, wróżyli mu spokojne rządy, C. jednak miał inno zdanie, przeczuwając, że pod spokojną powierzchownością kryły się zarody przyszłej burzy. Przewidywania jego sprawdziły się wkrótce, gdyż już w 1856 r. trzeba było prowadzić wojnę z Persyą, z powodu zajęcia przez nią Heratu, tudzież subwe-neyonować emira Kabulu w tymże celu. Przygotowania wojenne były kierowane przez C-a, wojna zaś sama została pomyślnie ukończona w 1857 r. przez Jamesa Outrama. Wkrótce jednak C. miał do zwalczenia większe jeszcze trudności, mianowicie powstanie Sepoyów, armii bengalskiej, złożonej z krajowców, i był zajęty uśmierzaniem jego w drugim i trzecim r. swego geuerał-gubernatorstwa. Powstanie wybuchnęło 10 maja 1857 r. w Meerut, rozszerzywszy się potem na Delhi, na krainę Oudh, całą prowincyę bengalską, tudzież Indye środkowe. Zarzucają, że C. nie rozwinął należytej energii z początku powstania, ponieważ nie kazał rozbroić Sepoyów, jak mu doradzano. Później jednak stanął na wysokości swego zadania, w czem mu dopomógł John Lawrence swojemi działaniami wo-jennemi (ob. Campbell). W 1858 rządy Indyj przeniesione zostały z Kompanii Wschodnio-Indyj-skiej na koronę, C. zaś został zamianowany pierwszym wice-królem Indyj. W następnym roku nadała mu krolowa tytuł earla. W ciągu dalszych trzech lat swojej administracyi w Indyach C. był zajęty reorganizacyą armii, poprawieniem finansów, które wskutek nadzwyczajnych wydatków w czasie

powstania były bardzo nadwątlone, tudzież innemi reformami prawodawczemi i administracyjnemi, które weszły następnie do prawa, t. z. Indian Couucil’s Act z 1861 r. Po śmierci żony w 1861 r. C. wycofał się z życia publicznego w marcu 1862 r. i, wróciwszy ze złamanem zdrowiem do Europy, umarł następnego roku w Londynie.— „Diet. of. Nat. Biogr.“

Cannizzaro Stanisław, jeden z najznakomitszych chemików włoskich współczesnych. Ur. w lip-cu 1826 w Palermo, w młodości służył wojskowo jako artylerzysta i przyjmował bardzo czynny udział w ruchach sycylijskich w 1848 r. W r. 1855 habilitował się w uniw. genueńskim, od r. 1882 jest profesorem w Rzymie. W 1858, wśród ogólnego zamętu pojęć teoretycznych w chemii, spowodowanego przez pośpiesznie wprowadzane reformy, C. poddał krytycznej ocenie metody używane do oznaczenia ciężarów atomowych pierwiastków i dowiódł, że wartość rozstrzygającą mają dane wyprowadzone z oznaczenia gęstości pary. Wykazał również, jakie znaczenie dla ciężarów atomowych pierwiastków metalicznych mają oznaczenia ich ciepła właściwego. Rozprawa C-a była ogłoszona w mało ros-powszechnionem wydawnictwie „Nuovo Cimento“ p. t. „Sunto di un corso dt filosofia chimica" i nie zaraz weszła w wyciągach do dostępniejszych organów naukowych. Stąd autor dopiero po dłuższym czasie pozyskał uznanie ogólne, głównie skutkiem przyjęcia jego poglądów za podstawę teoryi związków węglowych. C. oprócz tego odkrył i zbadał alkohol benzylowy oraz wspólnie z Cloezem wprowadził użycie cyanamidu do syntezy związków or ganicznych.

Cannock, miasto w angielskiem hrabstwie Stafford, na południe od Staffordu, śród równiny C. Chase, bogate kopalnie węgla kamiennego, 17,127 m-ców

And. S.

Cannstadt 1) C. powiat w wirtemberskirn okręgu Nekary (Neckarkreis) 106 km. kw. 43,257 m-ców, przeważnie ewangelików.—2) C. stolica poprzedniego nad Nekarą, o 2 km. na północ od Sztut-gardu, z którym dziś tworzy jedną niemal całość 18,031 m-ców. Jest to bardzo starożytna osada, która za czasów rzymskich była warownią, jak świadczą o tern odkopane zwaliska dawnych termów i obficie znajdowane zabytki starożytności. W nowszych czasach pierwsza wzmianka o mieście zjawia się w 708; prawo miejskie otrzymuje C. w XI w. cesarze niemieccy obdarzają je licznemi przywilejami, dzięki którym C. rozwija się szybko i staje się nietylko historyczną kolebką Wirtembergii, ale nadto i z warunków swego położenia stolicą kraju: miasto bowiem zajmuje środkowy punkt kotliny, otoczonej dokoła wyniosłościami i koncentrującej w sobie drogi handlowe całego dorzecza Nekary, a nadto leży w równej odległości od Dunaju i Renu, skutkiem czego i pod względem strategicznym stanowiło ważne ogniwo pośrednie między warowniami nad każdą z tych rzek położonemi. To też, jak za czasów rzymskich było podstawą operacyj wojennych, tak później stało się jednem z najważniejszych ognisk rozszerzającego się stąd chrystyanizmu, a jeszcze

ka.

wy jego Madonn, a u wnijścia do katedry olbrzymie popiersia Adama i Ewy, wszystkie pomalowane w sposób naśladujący emalię, dziś nieznany, zwany „estofado". Życie C-go pełne było najrozmaitszych przygód: oskarżony o zamordowanie żony, przecierpiał tortury; charakteru był słodkiego, dobroczynny i prawdę kochający, dusza wyższa artystycza, a człowiek w życiu powszedniem nieszczęśliwy. w- °-

drwalstwem i garbarstwem.

później i stolicą kraju, względem której dzisiejszy Sztutgard zajmował stanowisko tak dalece podrzędne, że jego kościoły należały do parafii w C. Ale z czasem polityczny punkt ciężkości przesunął się do poblizkiego Sztutgardu, miasto traciło na znaczeniu, a wylewy Nekary, oraz szturmy Francuzów w 1688, 1693 i 1707, dokonały reszty. Dziś C. odradza się szybko dzięki ożywionemu przemysłowi, lecz zarazem zostaje pod groźbą całkowitego pochłonięcia przez rosnący coraz bardziej Sztutgard. Nowsze dzielnico miasta mają szerokie i piękne ulice oraz obszerne spacery, starsza mieści kilka cennych gmachów średniowiecznych, jak np. kościół (dziś ewangelicki) z 1431    r., kościół katolicki

z XVI w., dwa mosty przez Nekarę i t. p. Szeroko rozwinięty przemysł stanowi główne źródło bogactwa dla ludności; są tu warsztaty budowy wagonów, fabryki elektrotechniczne, fabryka młocarni, machin drukarskich, sprężyn stalowych, gorsetów, kotlarnie, zakłady niklowania metali i t. p. Uprawa wina kwitnie zarówno w C. jak i w całej okolicy. Pod C. zaszła bitwa, w której Francuzi pod dowództwem gen. Moreau porazili na głowę Austryaków pod wodzą arcyksięcia Karola, d. 21 lipca 1796 r. (Por. „Fiihrer durch Cannstadt⁴* Wurzburg, 1888). Są tu znane już Rzymianom źródła szczawy ziemno-muryatycznej, z domieszką soli kuchennej, (2 gr. na 1 litr) kilkanaście zdrojów o temperaturze 15.7°— 21° C. Zakład zdrojowo-kąpielowy bardzo dobrze urządzony; z powodu łagodnego poduiebia jest tu także uzdrowisko klimatyczne. Do środków leczniczych używanych w C. należą: kąpiele rzeczne, faliste, in-halacye i serwatka; w miejscu lecznica Dr. Veiela dla chorób skórnych i Fiszerowski zakład wodoleczniczy oraz sanatoryum dla nerwowo chorych. Zdroje tutejsze wskazane są w nieżytach dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, zołzach, gośćcu i chorobach skórnych. Pobyt tani, około 200 marek miesięcznie, wszelkie potrzeby i wygoda zapewnione; frekwencya przeszło 3,000 osób rocznie. Sezon od początku maja do połowy październi-

And S. i Dr. A. P.

Cano Alonzo, malarz, rzeźbiarz i budowniczy hiszpański jeden z najsłynniejszych (* w Granadzie 1601 r.—f 1667 tamże), uczeń ojca, snycerza, a następnie Pacheca w Sewilli, gdzie był razem z Velas-qu9zem, oraz rzeźbiarza Montaneza. Pierwszą pracą C-go ołtarz w Sewilli rzeźbiony. W 1637 w Madrycie został C. nadwornym malarzem Filipa IV. Kościoły i klasztory Madrytu posiadają ołtarze jego pomysłu, a w części i wykonania; po wielu miastach Hiszpanii rozproszone są prace C-a wogóle nierównej wartości. W sposobie rysowania postaci oryginalnym był, szerokim, pełnym wdzięku, a o natu-ralistycznem zacięciu, w kolorycie ciepły i harmonijny. Malował przeważnie obrazy ołtarzowe, z hi-storyi biblijnej bardzo mało i mniej udatnie. W Granadzie, w katedrze, jego „N. Panna Osamotniona", „N. Panna Różańcowa", w Madrycie „N Panna z Dzieciątkiem" śród krajobrazu, którego chętnie za tło używał. Z rzeźb odznaczając się głębokim a pięknym wyrazem najdoskonalsze w Granadzie, w za-krystyi, i znaczna liczba posążków. Słynne są gło-

Canobbio, miasto w departamencie włoskim Novara, okręgu Pallanza, przy uściu górskiego strumienia Cauobbiua do Lago Maggiore, stacya żeglugi parowej, piękuy kościół Madonna della Pieta, z kopułą według planów Bramantego i ze słynnym obrazem Gaud. Ferrarego, przedstawiającym „Upadek pod Krzyżem⁴*; jest tu także zakład wodoleczniczy La Salute, oraz fabryki papieru, garbarnie, wyrób koronek i około 3,000 m-ców. Dolinę C., dziką, malowniczą i niepodatną do kultury, zamieszkuje ludność biedna, trudniąca się głównie

And. S.

Canon, Ob. Kanon.

Canon, ob. Kanion.

Canon (Stras i rybka) Jan, malarz czeski, (* w r. 1829 w Wiedniu —f 1885 r. tamże). Uczył się w Wiedniu pod Waldmullerem, następnie po r. 1848 pod Rahlem, jednocześnie służbę wojskową odbywając. Podróżował po Francyi, a następnie po Belgii, Anglii i Niemczech (1861—1869). Pojechał do Algieru, stamtąd do Ameryki, wędrował po Wschodzie jako łowiec, malarz i badacz. Wróciwszy do Wiednia, wziął się do praktyki artystycznej. Wpływ licznych galeryj, jakie zwiedzał i studyował, widoczny był w początkach samodzielnej pracy, a naprzód wpływ szkoły weneckiej, następnie Rubensa, którym się przejął najżywiej. Do liczby najdawniejszych obrazów C-a należą: „Cromwell przy zwłokach króla Karola", „Ze wspomnień wschodnich", „Handlarz ubrania" i „Bajadera". Motywa rodzajowe przedstawiał zwykle w jednej osobie; takiemi są; „Paźu, „Rybaczka" (ze znakomicie na-malowanemi rybami), „Nowożytny Diogenes", „Owo-carka“, w zbiorze Towarzystwa Szt. Pięknych w Pradze Czeskiej. Portrety C-a są pełne życia. Wykonywał też obrazy religijne i ścienne w Wiedniu, Nowym Yorku i w Karlsruhe.—„Ottuv slov. nauć.“.    w G‘

Canosa di Pu gli a, miasto położone w departamencie włoskim Bari (Apulia), okręgu Barletta, w pobliżu prawego brzegu rzeki Ofanto, 18,422 m-ców. Jest to starożytne Canusium, osada grecka, na prawym brzegu Aufidu (Ofanto) założona; do niej zbiegły resztki wojska rzymskiego po strasznej klęsce pod Kannami. Rzymianie odnieśli tu pod wodzą Marcellusa zwycięstwo nad Hannibalem 209 r. przed Chr. Za cezarów, choć była jeszcze kwitną-cem miastem pod nazwą Colonia Aurelia Augusta Pia, jednak w porównaniu z dawniejszą epoką świetność jej chyliła się już do upadku, który w średnich wiekach stał się zupełnym. Trzęsienie ziemi 1694 r. większą część miasta obróciło w gruzy. W 1803 r. odkryte zostały w pobliżu starożytne groby, opiBane szczegółowo przez Millina

And. S.

'TU

V P ' |

Fig. 4. Canova Antoni.

'M

■i

jWs.

]SMfŚ

,\\x

i§

w. G.

(Paryż, 1813); ruiny rzymskiego amfiteatru i łuku tryumfalnego istnieją po dziś dzień.

Canosa Sannita, (mylnie Cauossa=Kanossa), miasto w depart. włoskim Reggio d’Emilia, w przedgórzu Apeninu Etruskiego, na połud.-zachód od m. Reggio, posiada zamek na wyniosłości, obwarowany przez hr. Azzo, około 1,500 m-ców. Król Beren-gar II oblegał tu w 950 r. Adelajdę, którą oswo-* bodził cesarz Otto I. Przed tym zamkiem cesarz niemiecko rzymski Henryk IV przez trzy dni na Boże Narodzenie stał boso, w odzieży pokutującego grzesznika, błagając papieża Grzegorza VII (ob.) o zdjęcie klątwy (1077 r.). Dopiero czwartego dnia, na wstawienie się margrabiny toskańskiej, Matyldy, właścicielki zamku, papież kazał go wprowadzić do kaplicy. Stojąc przy ołtarzu, Henryk oświadczył naprzód, że zarzucanych mu występków nie jest winien, a na dowód przyjął komunię świętą; pokornie wyznawał swe winy i błagał o rozgrzeszenie. Podano mu do podpisu zobowiązanie do posłuszeństwa na przyszłość i do gorliwej pomocy w reformie kościelnej. Cesarz na wszystko przystał. Wtedy papież zdjął z niego klątwę, lecz nie odwołał detroni-zacyi, odkładając sprawę do decyzyi sejmu niemieckiego.— Scena ta jest zapisana w historyi powszechnej jako wyraz najgłębszego upokorzenia władzy świeckiej monarszej przed duchowną, arcykapłana rzymskiego. Przypomniał ją książę Bismarck podczas walki z duchowieństwem katolickiem. tak zwanej cywilizacyjnej (Kulturkampf). Na posiedzeniu parlamentu w d. 14 maja 1872 w ciągu rozpraw nad budżetem, broniąc pozycyi 19,350 talarów, przeznaczonej na utrzymanie poselstwa przy papieżu, powiedział: „Nie bójcie się, panowie, nie pójdziemy do Kanossy—ani ciałem, ani duchem!". Słowa te, przyjęte gorącymi oklaskami w izbie, wywołały taki entuzyazm w stronnictwie nacyo-nalno -liberalnem, że je wyryto na pomniku wystawionym Bismarckowi w Goslarze, rezydencyi niegdyś Henryka IV, w postaci skróconej: „Wir werden nicht nacli Canossa gehen“. Po 10-ciu latach wszakże, gdy Bismarck nawiązał układy z kuryą rzymską o pojednanie, pismo humorystyczne „Kladderadatsch" zamieściło rysunek pomnika, lecz w podpisie opuściło wyraz: nicht, przez co słynny frazes z tak zwanej „Canossa-Rede“ przybrał wprost przeciwne brzmienie: „Wir werden nach Canossa gehen“.T K-Canova Antoni, rzeźbiarz włoski (* w Wenecyi r. 1757—f 1822 tamże). Jeden z najbardziej utalentowanych rzeźbiarzy nowożytnych, ma swój styl, po którym poznać go można na pierwszy rzut oka; wywarł też wyraźny wpływ na rzeźbę naszej epoki. Zasługa C-y polega głównie na tern, że z przesady i manieryzmu wprowadził sztukę na tory naturalnego spokoju i piękna. Piękno C-y ma wdzięku więcej, niż siły; powabu pełne są jego postacie kobiece: „Psyche", „Hebe“, tancerki i gra-cye; wyróżnia się twarz Venus C-y wdziękiem i rysami, ze współczesnego typu zaczerpniętemi. Oryginalność C-y stanowią także pomysły na grobowce o efekcie malowniczym, — takiem jest mauzoleum arcyksiężniczki Krystyny w kościele Augustyanów w Wiedniu, gdzie cały korowód żałobnych postaci

wchodzi w drzwi piramidy; także grobowiec papieża Klemensa XIII, w kościele św. Piotra w Rzymie. Do najlepszych prac C-y należą „Tezeusz zwalczający Centaura" w Wiedniu i „Tezeusz zwycięzcą Minotaura". W tych rzeźbach, jako też i w posągach zapaśników, rozwinął energię i siłę w przedstawieniu taką, iż zapaśnicy, dla wybornych przymiotów swych, pomieszczeni zostali w Zbiorze Waty-^ kańskim obok posągów starożytnych, lubo wy-llp raz twarzy stawia te uo-HP sobienia na stopniu niź-■■ szym od greckich: C. w swoich brutalnej sile dał przewagę, gdy w starożytnych panuje równowaga. W Wenecyi jest C-y grobowiec Tycyana, we Florencyi—Alfierego, znany także jego Perseusz.—Melchior Misserini; „Vita di Canova“ (Prato, 1824); Cicoguara „His-

in

wM

- - Kil <•;'t*li mmfil•!‘-Wg h

I i

tW || !1 \/ M

l/f

■'ii

ifi

Fig. 5 Grobowiec Alfierich we Florencyi. Kzeźba Antoniego Canovy.

toire de la scculpture moderne" t. III; Quatremere de Quincy, „Canova et ses ouvragr“ (1834); H. de Latouche et Reveil „L’oeuvre de Canovalł (1828); Tipaldo „Biografie degli Italiaui Maestri".

Canovał Stanisław, historyk i matematyk włoski (* 1740 we Florencyi — f 1811 tamże). Przez pół wieku wykładał filozofię, teologię, fizykę

i matematykę po klasztorach zakonu pijarskiego, cio opracował „Elementi di fisico-matematica“ (1788) do którego i sam należał. Jako pisarz uprawiał rozmaite gałęzie wiedzy, największy wszelako rozgłos pozyskał i bardzo żywą polemikę wywołał przez swą rozprawę historyczną, w której dowodził ladze 5 czerwca 1828), głośny współczesny mąż że Amerykę na rok przed Kolumbem odkrył był Ame- j stanu i literat hiszpański, starszy syn Antoniego rigo (Alberigo) Vespucci. Rozprawę tę uwieńczyła j C-a, profesora w kolegium marynarskiem w San-Akademia etruska w Cortonie, C. zaś napisał je- i Telmo, i Juany del Castillo; rozwinąwszy się bar-

wydał także tablice logarytmiczne Gardinera (1811) i t. d.    *

Canovas del Castillo D. Antonio (* w Ma-

-A

ti.v:

>V-

■/A

-;0 -

I NIMI

JaEBil

W;

0M

*#•

4 0 < md

>:

wm

’&tl

•««,

/.

H®K

gg

.

Sc

—s/

astefis®.

mM<rś

/"

-    J :C

■

-    . . , ■:■■•'■

igr. ■    „ ,,

4? f , Jł

mm

zfi

dWM^- ''■• -i

' JP^

4011

nr

,?/yJ

V\*‘ .

W? A;

U'®

y₄

$0

I    o

§'

la

%

Bą

: ;;ś|S

rW

UI§Q

11

SI

IB

jifc

i mm a ... r %Ł #

V; , 4mBl

:>W

ii

SM

S#g|«

>-i

W’4&'

Fig. 6. Tezeusz zwalczający Centaura. Rzeźba Antoniego Canovy. (Ob. art. na str. 14).

w tym przedmiocie „Monumenti relativi al dzo wcześnie umysłowo, będąc jeszcze młodzień-

czem

szcze

judizio pronunziato dalFAcademia Etrusca di Cor- cem, zastąpił zmarłego ojca w kolegium, tona di un elogio d’Amerigo Vespucci“ (Plorencya, zapewnił utrzymanie matce i młodszym braciom; 1787); „Elogio di Amerigo Vospucci“ (1788)) „Dis- jednocześnie drukował w dziennikach wychodzą-sertazione sobra il primo viaggio di Amerigo Ves- i cych w Maladze liczne artykuły polityczne, pucci alle Indie occidentali* (1809). Oprócz tego chowane wielką dojrzałością umysłową i świadozą-ogłosił cały szereg artykułów matematycznych ce, iż autor był wiernym dewizie rodzinnego w „Atti de Fisiocr. di Siena“ z Gaetanem del Ric- jego miasta: „Zawsze naprzód, gdy wolność jest

nace-

swo-

zagrożona". W roku 1845 zredagował projekt racyi, iż odbyła się ona bez krwi rozlewu (31 grud-nowego dziennika „La JóveD Malaga", mającego nia 1874). Stanąwszy na czele rządu, C. był być organem młodzieży zachowawczej, i wkrótce faktycznym dyktatorem Hiszpanii przez lat cztery; potem przybył do Madrytu, gdzie szukał poparcia u wuja swojego, literata Estebaneza(Stefana) Calderona. Głośny „samotniku i nieco mizantrop, oświadczył siostrzeńcowi, iż nie widzi w nim zdolności pisarskich i radził mu wstąpić do stanu duchownego; C. tej rady nie usłuchał i zapisał się wydział prawa; jednocześnie otrzymał skromny urząd w jednem z biur kolejowych; wkrótce krytykami literackiemi, pomieszczanemi w tygodnikach, zwrócił na siebie uwagę wydawcy dziennika „La Patria", Fr. Pacheco, który go zaprosił do współ-pracownictwa, a następnie powierzył mu redakcyę;

położył on koniec wojnie karlistowskiej i przez marszałka Martineza Camposa stłumił powstanie na wyspie Kubie, gdy atoli marszałek przyjął od powstańców warunki zbyt szkodliwe dla skarbu hiszpańskiego, podał się do dymisyi (marzec 1879) i doradził królowi postawić marszałka na czele gabinetu. C., objął ponownie prezydyum gabinetu 10 grudnia tegoż roku; stłumił drugie powstanie na Kubie, wysławszy tam generała Blanco, ale w lutym r. 1881 podał się jeszcze raz do dymisyi, nie mogąc się zgodzić z tendencyą reakcyjną kolegów ministeryalnych. Powołany do władzy jeszcze raz, w styczniu 1884 r., rządził Hiszpanią aż do śmierci Alfonsa‘XII (25 listopada 1885), poczem obrany został prezesem kortezów (26 grudnia). C. był i jest z zasady liberalistą, jakkolwiek w praktyce był zawsze stronnikiem systemu centralizowania władzy i grzeszył czasami zbytkiem samowładzy, czem wzbudzał niezadowolenie w łonie własnego stronnictwa. Jest to mówca powściągliwy, groźny dla przeciwników dyalektyk

1    niepospolity improwizator; przez oryginalny a świetny talent i potężną wiedzę stanowi on chlubę parlamentaryzmu hiszpańskiego. Tocząca się obecnie wojna Hiszpanów z Kabylami maokańskimi i wynikły stąd zatarg z dyplomacyą angielską dały pochop C-owi do wypowiedzenia wielkiej mowy patryotycz-nej, w której dzielny ten mąż stanu zawezwał wszystkie stionnictwa, żeby, zważywszy ciężkie położenie rządu, stanęły murem dokoła tronu.—Pierwsze swoje poezye i mowy, odczytane w Akademii, C. wydał zbiorowo p. t. „Estudios literarios" (Madryt, 1868,

2    t.), następnie drukował kolejno: „Matias de Novoa, monografia de uu historiador desconocido" (1875); „El Solitario y su tiempo“ (1883)—jest to biografia jego wuja Estebaneza Calderona, mogąca służyć jednocześnie za kompletną historyę, pełną oryginalności, odrodzenia literackiego w Hiszpanii; „Problemas contemporaneos“ (1884); „Artes y le-tras" (1887) gdzie się znajduje w przedruku studyum magistralne o „początkach i wadliwościach teatru narodowego w Hiszpanii", która to praca pojawiła się była poprzednio na czele pomnikowego dzieła: „Auto-res dramaticos contemporaneos" (1881—1882— 1886, 2 t.) i była tłómaczona na język francuski przez M. Magnabala p. t. „Theńtre espagnol con-temporain" (Paryż, 1886); „Obras poeticas" (1887) i „Estudios del reinado de Felipe IV" (1888).— Cherbuliez „1’Espague politiqueu (1874); P. Hub-bard „Rógne d’Isabelle II" (1882—1883); D. Manuel Casado Sanches de Castilla „Canovas; apuntes biograficos" (Malaga, 1887 r.); Fr. Canamaque. „Los Oradores de 1869“ (Madryt, 1887).—G. Paw-

na

„La Patria" stała się później organem „Unii liberalnej". C. na tem nowem swojem stanowisku wykazał odrazu wielkie zdolności polityczne, nie zaniechał przecież pracy literackiej; w ty m-to czasie wydał zbiorek poezyi i powieść historyczną, osnutą na tle dziejów XII wieku, p. t. „La Campa-ńa de Huesca“ (Madryt, 1852); do drugiego wyda nia tej powieści (1854) Calderon, zmieniwszy już swoje zdanie o siostrzeńcu, napisał prolog.

Obrany deputowanym Malagi w r. 1852, C. zredagował słynny manifest Manzanarćsa (1854), w którym partya liberalna postawiła swoje warunki Koronie, a po zwycięstwie rewolucyi i przywołaniu Espartera, został zamianowany wice-dyrektorem spraw politycznych w ministeryum stanu, i stał się głównym pomocnikiem generała 0’Don-nella, będącego głową liberalnego ruchu i duszą nowego gabinetu. Pod koniec r. 1855 C. otrzymał bardzo ważną misyę dyplomatyczną d, Watykanu; podczas dwuletniego pobytu w Rzymie pracował z zapałem nad literaturą i historyą, czego owocem były dwie cenne prace, ujęte w formę listów: o „Rabunku Rzymu" i „Bitwa pod Pawią".

W r. 1858, za ministeryum Ysturiza, pełnił obowiązki cywilnego gubernatora Kadyksu, a po powrocie do władzy 0’Donnella został podsekretarzem stanu w ministeryum spraw wewnętrznych; wpływy jego polityczne były już znaczne i rosły z każdym dniem w kierunku zgody w stronnictwie „Unii liberalnej". W r. 1860 Akademia historyczna powołała C-a na członka za niepospolitą jego pracę: „Del Principio y fin que tuvó la supre-matia militar de los Espańoles en Europa eon una relacion y algunas particularidades de la batalia de Rocroy“. Wskutek nieporozumień, wynikłych z tonu „Unii liberalnej" w r. 1862, C. wycofał się z życia publicznego i dopiero w r. 1864 przyjął w gabinecie Mon’a tekę ministeryum kolonij, a następnie tekę finansów, w roku zaś 1865, po powrocie 0’Donnella do władzy, objął ministeryum spraw wewnętrznych, ale gdy nastąpiła reakeya

CallOW Eliasz, polityk bułgarski, odznaczył się po raz pierwszy w r. 1876, broniąc przed sądem tureckim w Ruszczuku uwięzionych legionistów Bo-tiowa. Po utworzeniu księstwa bułgarskiego mianowany był agentem dyplomatycznym w Konstantynopolu, a za czasów drugiego ministeryum Karawelowa (w 1.

pod rządami Narvaeza i 0’Donnell umarł (6 listo- łowski w „Gr. Encycl." Lamiraulfa. pada 1867), C., nie chcąc brać udziału w rewolucyi (r. 1868), jako wierny stronnik monarchii prawowitej, usunął się po raz drugi i zabrał się energicznie do zorganizowania silnego stronnictwa libe-ralno-zachowawczego (alfonsistów); przy jego pomocy przygotował tak zręcznie grunt dla Restau-

1884—1886) piastował urząd ministra spraw zagranicznych, właśnie podczas rewolucyi rumelijskiej i wojny z Serbią.

pałaniu za pomocą ciasta złożonego z mąki i chlorku cynku, t. zw. pasty C-a.

Canrobert Franciszek C e r t a i n (* 27 czerwca 1809), marszałek francuski; skończywszy szkołę wojskową Saint-Cyr, otrzymał r. 1833 stopień porucznika, a wysłany po dwóch latach do Algieru, awansowany został na kapitana za okazaną waleczność w wyprawach na Mascara i Tlemcen oraz w bitwach pod Tafna i Sikkah, po zdobyciu zaś Konstantyny, przy czem był ranny, otrzymał krzyż legii honorowej; wróciwszy do Francyi w r. 1839, zajął się zorganizowaniem legii zagranicznej z wychodźców karlistowskich i w r. 1841 poprowadził ją do Afryki, gdzie się odznaczył przy przejściu wąwozu Muzaja; zamianowany wkrótce dowódzcą batalionu i podpułkownikiem, brał czynny udział w wyprawach przeciwko przywódzcy powstańców,

B u- M a z i e (ob.), a zostawszy pułkownikiem r. 1847, pobił Ahmeda - Sgira w wąwozie Dżerma, walczył zaszczytnie na czele 3-go pułku żuawów z Kabila-mi, obronił fort Bu-Saada i okrył się sławą przy szturmie na Zaacza (1849), za co otrzymał stopień generała brygady. Wkrótce Ludwik Napoleon, któremu przedstawiono C-a jako człowieka pewnego i mogącego mu dopomódz w tajnych zamiarach, przywołał go do Paryża i zamianował swoim adjutantem. C., oddawszy się duszą i ciałem księ-ciu-prezydentowi, nie zawahał się po zamachu stanu z d. 2 grudnia 1851 r. uderzyć zbrojnie na lud paryski, który porwał był za oręż w obronie zgwałconej konstytucyi. Otrzymawszy szlify dywi-zyonera w r. 1853 i dowództwo w armii wschodniej z tajną instrukcyą cesarza, iż ma być następcą generała Saint-Aruaud w razie jego śmierci,

C. udał się w marcu r. 1854 do Krymu i w bitwie nad Almą wytrzymał zwycięsko natarcie armii russkiej; w kilka dni potem Saint-Arnaud umarł na cholerę. Zostawszy naczelnym wodzem armii francuskiej, C. rozpoczął roboty podziemne dokołą Sewastopola, odparł dwukrotnie, pod Bałakławą (25 października) i Inkermanem (4 listopada) ataki wojsk russkich, ale przekonawszy się, że twierdza jest za silną, aby ją można zdobyć szturmem, przedsięwziął, w porozumieniu z Anglikami i Turkami, olbrzymie roboty oblężnicze, które trwały całą zimę (1854—1855); wojska francuskie tymczasem ucierpiały nie mało, nietylko od ognia nieprzyjacielskiego, ale też od zimna, głodu i chorób. Nareszcie C. sporządził ogólny plan ataku, ale gdy lord Raglan, wódz armii angielskiej, nie chciał nań \ zgodzić się, on sam odmówił mu znów udziału w zaprojektowanej wyprawie na Kiercz; wynikłe ztąd spory i noty państw sprzymierzonych, którym było pilno zakończyć kampanię, skłoniły C-a do zdania naczelnego dowództwa (16 maja 1855) w ręce generała Pelissier’a. Napoleon, zawsze nań łaskawy, wysłał go wówczas, pod pozorem misyi ceremonialnej, do Sztokholmu dla zawa-

Dr. J. P.

N.

Canozio Lorenzo Genesino lub Zanne-sello, rzeźbiarz, malarz i drukarz włoski (*

1425 r. w Lendinara — f w 1477 w Padwie).

Uczył się malarstwa pod Sąuarcionem, jednocześnie z Mantegną, z którym współpracował nad malowidłami w kościele dei Eremitani, dziś zniszczonemi.

Przykład Donatella przybyłego do Padwy, zachęcił go do rzeźby, którą uprawiał z powodzeniem wielkiem, zwłaszcza rzeźbę z drzewa; wykładania na drzewie C-go są znakomite. Zdobił szafy zakrystyi św. Marka w Wenecyi wykładaniami iście obrazowemi; naj-lepszem dziełem jego chór św. Antoniego Padewskiego. Wykonał 90 stalli pomiędzy latami 1462 —

W. G.

68 przy pomocy brata młodszego, Krzysztofa, i Pier-Antonia dell’ Abbate z Modeny; praca ta piękna spłonęła w 1749—pozostały z niej prześliczne dwa konfesyonały. Lorenzo i Pier - Antonio wykonali w tej zakrystyi inne jeszcze prace, pracowali też w katedrze w Modenie i w kościele św. Franciszka w Rovigo. Pod koniec życia Lorenzo C. poświęcił się drukarstwu. Z jego drukarni wyszły komentarze Averroesa do traktatów Arystotelesa.

Canozio Bernardino Genesino lub Zan-nesello, artysta włoski (* 1449 — f 1529 r. w Ferrarze), był synem poprzedzającego. W 1487 przedsiębiorcą w katedrze w Parmie, wraz z ojcem, ozdobił drzewem wykładanem ściany zakrystyi.

W tymże kościele wykonał oprawę organów, stal-la i chrzcielnicę. W Ferrarze pracował w chórze katedralnym 1505, a w 1520 w kościele św. Udal-ryka w Parmie. Z czterech córek Kassandra była słynnie piękną, syn Daniel był malarzem i inkru-statorem. Daniela synem był Bernardino, podtrzy-

mujący sławę przodków.

W G.

w. G.

Canozio Krzysztof, rzeźbiarz i inkrustator włoski (f pomiędzy 1490 r. a 1504 r.). Pomagał w pracach tego rodzaju bratu swemu, Lorenzo, a pomiędzy latami 1469 a 1473 r. sam wykonał w Parmie 40 stalli w prezbiteryum. — Najsłynniejsze prace C-go: stalle w katedrze w Lukce, z których pięć tylko ocalało w zakrystyi.

w.g.

Canozio Giovan - Marco Genesino lub Zannesello, (zmarły w pierwszych latach XVI wieku w Rovigo), był synem Lorenza Canozio, współpracował z ojcem w wielu dziełach. Zasłynął później jako inżynier i budowniczy- jego budowy był zamek Mirandol, przez pożar zniszczony. W Wenecyi kopał kanały.

Cancpioin Aleksander, w roku 1823 został

Paryżu doktorem med.; stąd po kilkunastu la-ach praktyki przeniósł się do Burgundyi. Znanym jest tylko z podanej przez siebie metody leczenia raka bez użycia noża, opisanej w dwu pracach:

„Memoire sur un nouveau modę de traitement des affections cancereuses etc.“ (Paryż, 1835) i „Traite- rcia traktatu z królem szwedzkim (listopad 1855), ment du cancer, excluant toute operation par ale zakończenie kampanii sewastopolskiej prze-1’instrument tranchant etc.“ (tamże, 1838, tłom. rwało układy. Zamianowany marszałkiem Frań-niem. Brunświk, 1839); zasadza’ się ona. na przy- l cyi w r. 1856, C. brał udział r. 1859 w wojnie

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

Enejklopedfa Powłt. Ilattr. T. XI.

włoskiej, dowodząc 3-im korpusem, i przyczynił się cholery, stamtąd udał się do Brukselli i objął do zwycięztwa pod Magentą; za to powolnością, kierunek szpitala dla cholerycznych, po wyga-z jaką poszedł na pomoc generałowi Nielowi pod śnięciu zarazy zajął się gorliwie badaniem chorób Solferino, omało nie sprowadził na armię francuską ocznych. W r. 1838 powrócił znów do Ratysbo-katastrofy. Na wyrzuty Niela C. odpowiedział ny i w 1841 założył znane powszechnie w świecie pogardliwie; między obu generałami przyszło z te- lekarskim „Jahresberichte iiber die Fortschritte der go powodu do tak gwałtownej sprzeczki, że jej gesammten Medicin in allen Landern". Powołany dopiero zdołała położyć koniec osobista interwen- w r. 1844 do Berlina na katedrę kliniki wewnętrz-W r. 1862 C. dowodził obozem nej, przyjął ją pomimo znacznie nadwątlonego

cya cesarza.

w Chalons, a następnie w Lugdunie, w r. zaś 1865 objął komendę Paryża po marszałku Magnan i wstąpił z urzędu do senatu, gdzie się okazał nieprzejednanym przeciwnikiem haseł wolnomyślnych.

W chwili wybuchu wojny francusko-niemieckiej C., objąwszy dowództwo 6-go korpusu armi reńskiej, będącej pod rozkazami Bazaine’a, podtrzymał godnie honor chorągwi francuskiej w bitwach pod Saint-Priyat i Gravelotte (16 i 18 sierpnia 1870), ale na radzie wojennej w d. 26 sierpnia wygłosił zdanie, iż cała armia reńska powinna pozostać pod Metzem—czem się przyczynił do późniejszej katastrofy; nosił się on również, jak i Bazaine, z myślą, iż armia reńska, wypuszczona z Metzu i przeniesiona w głąb kraju, odda Francyi, jako narzędzie reakcyi imperyalistycznej, polityczną przysługę. Wróciwszy z niewoli (1871), C. ofiarował swoje usługi prezydentowi Thiersowi, ale ten czynnej służby już mu dać nie chciał i zamianował go tylko członkiem wyższej rady wojennej. Po wypadkach z d. 24 maja 1 73 r., które oddały prezydenturę rzeczypospolitej marszałkowi Mac-Mahonowi, C. okazał niezadowolenie, iż go nie zamianowano po dawnym towarzyszu broni komendantem armii paryskiej, z czego korzystając, stronnictwo bonaparty-stowskie usiłowało go popchnąć na arenę polityczną, ale marszałek odpowiedział z całą godnością deputacyom departamentów Gironde (1874) i Lot (1875), które chciały postawić jego kandydaturę do Izby, iż, mimo całego swego przywiązania do cesarstwa, nie może zapomnieć, że jest żołnierzem,

„a dzieciom armii nie wolno się mieszać do niebezpiecznych walk słowa*. Obrany senatorem r. 1876 przez departament Lot, C. zasiadł na ławach prawicy, a w r. 1877 oświadczył się bez wahania za polityką 16 maja; w r. 1878 w styczniu jeździł do Włoch jako przedstawiciel Francyi na * pogrzeb Wiktora Emanuela; do dziś dnia zasiada w senacie i jest obecnie ostatnim z żyjących marszałków Francyi.    r-

Canso, cieśnina na Atlantyku, w Ameryce Północnej, oddzielająca półwysep Nowej Szkocyi od leżącej na północo-wschód wyspy Cape Breton i łącząca Atlantyk z zatoką św. Wawrzyńca, szerokość jej w najwęższem miejscu nie dosięga 2

And. S.

Canstatt Karol Fryderyk (* w Ratysbonie d. 11 lipca r. 1807—f d. 10 marca r. 1850), lekarz niemiecki. Nauki odbył w Wiedniu i Wiirz-burgu, gdzie w r. 1831 po obronieniu rozprawy:

„Ueber Markschwamm des Auges und amauro-tisches Katzenauge" został doktorem med,; osiadł w mieście rodzinnem, lecz już w roku następnym

wyjechał do Paryża dla zbadania panującej tam Ustęp muzyczny, tym terminem oznaczony, należy

Dr. .T. P.

zdrowia, i oddał się pracy nadmiernej, która łącznie z rozwijającą się coraz bardziej chorobą płuc, szybko kres przedwczesny życiu jego postawiła.

Canstein Karol Hildebrand von (* 1667 w Lindenbergu—f 1719 w Berlinie), skończywszy studya prawne we Frankfurcie nad Odrą, zwiedził Europę zachodnią oraz Włochy, a potem wszedł na służbę do kurfir8ta brandenburskiego; ale rychło sprzykrzywszy sobie życie dworskie, zaciągnął się do wojska brandenburskiego we Flandryi. Tam, zapadłszy w ciężką chorobę, uczynił ślub, że jeżeli zdrowie odzyska, to przez cały swój żywot żarliwie Bogu służyć będzie. Wyzdrowiawszy, powrócił do Berlina, gdzie się zapoznał ze Spenerem i A. H. Frankiem, pod których wpływem jeszcze mocniej utwierdził się w swoim zamiarze i aż do zgo-gu oddawał się jedynie sprawom miłosierdzia chrze-ściańskiego. Głównie wszakże upamiętnił się przez założenie Towarzystwa Biblijnego w Halli, zwanego Kansteinowskiem. R. 1710 wydał program swego projektu p. t.: „Ohnmassgebender Vorschlag, wie Gottes Wort den Armen zur Erbauung um einen ge-ringen Preis in die Hiinde zu bringen sei“ i za wezwał do składek na wydanie stereotypowe taniego Pisma św. Projekt jego przyszedł do skutku i już w r. 1712 ukazał się „Nowy Testament* według przekładu Lutra, który sprzedawany był po dwa srebrne grosze. Za życia C a wyszło 28 wydań „Nowego Testamentu" i 8 całej Biblii, po śmierci zaś jego sprawę Towarzystwa Bibl. prowadził dalej A. H. Franke i przeniósł je do Halli, gdzie, złączone z jego zakładem, dotąd się znajduje we własnym gmachu (ob. Biblijne Towarzystwa). C. jest także autorem dzieła „Harmonie und Auslesung der heil. vier Evangelien“ (1718 r.),—C. H. Plath „C. H. Canstein* (1861 r.).    *

km.

w. o.

Canta-Gallina Remigiusz, rysownik i rytownik włoski (* we Florencyi 1582 — f po 1635). Uczeń Carraccichi i Juliusza Parigi. Rytował prawie wszystkie pomysły tego ostatniego, poświęcone uroczystościom ślubnym Kuźmy Medyceusza (1608); do tych należały: komedya „Sąd Parysa" (5 tablic), „Uroczystość starożytna na Arno, wyobrażająca wyprawę Argonautów po złote runo* (19 tablic). Jest też jego cały szereg krajobrazów. Zasłużył się tern, że był pierwszym nauczycielem Callota i dał uczniowi w spadku manieryzm swój, długie proporcye postaci, ale przytem lekki rylec florencki. Miał dwóch braci: Antoniego i Jana Franciszka, zmarłych we Florencyi, (pierwszy w 1640, drugi 1656), rytowników i inżynierów, prace ich atoli małej są wartości i prawie nieznane.

Cantabile (włos.) wyr. muz., znaczy: śpiewnie.

wykonywać z uczuciem, melodyę akcentować wyraziście i nieco silniej, aniżeli akompaniament.

dobroczynnością publiczną, środkami komunikacyi, kanałami, drogami żelaznemi i innemi. Prócz powyżej wymienionych dzieł napisał jeszćze: „Reformę des ponts et chaussees⁴ (1847 r.); „Quiuze millions a gagner sur le bord de la (Jisseu (1848); „1’Election veridique“ (1858) i „Vote au bulletiu

A. 0.

A. Pol

Cantacuzen, Ob. K a n t a k u z e n.

Cantagallo, kwitnąca osada, przeważnie koloni* stami niemieckimi zaludniona, w stanie brazylijskim Rio de Janeiro, przy drodze żelaznej z Rio

Cantal. 1). c., departament francuski, zajmujący część wyżyny środkowej, w górnem dorzeczu rzek' Dordogne, Lot i Allier, graniczy na północ z dep. Puy de Dóme, na wschód z dep. Wyższej Loary i Lozere, na południe z dep. Aveyron, na zachód z dep. Lot i CorreZe, obejmuje 5,775 km. kw. Nazwę swą otrzymał od rozległego pnia górskiego (ob. niżej pod 2), wypełniającego mnóstwem gałęzi całą niemal krainę i będącego ważnym węzłem hydrograficznym dla licznych, ale niespławnych rzek. Rzeki te z wyniosłości środkowej spływają promienisto na -wszystkie strony świata, jako to: ku wschodowi do Allier’u przez Alagnon, ku południowi do rz. Lot przez pośrednictwo rzeki Truyere, która uprowadza strumienie Goul, Brezon, Senig, ku zachodowi i północy do systematu Dordogne przez Rhue Sumene, Maronne, Cere (z dopływem Jourdanne) i t. p. Klimat wogóle chłodny i surowy, opady atmosferyczne po zachodniej stronie wyniosłości obfitsze są, niż po wschodniej, grad i burze częstsze, niż gdzieindziej we Francyi. Grunt, z wyjątkiem niektórych dolin rzecznych, nieurodzajny, stąd rolnictwo na nizkim stopniu i nie jest w stanie wyżywić ludności, która też emigruje czasowo za zarobkiem do bogatszych okolic (Owernia-cy). Najważniejszem źródłem dochodu jest pasterstwo, zawierające się w hodowli bydła rogatego owiec, koni i mułów; gałąź ta, prowadzona systemem gospodarstw alpejskich, przynosi względnie znaczne korzyści z nabiału; sławnem jest tutejsze masło, a zwłaszcza sery (fromage de Roquefort). Bogactwo mineralne dość znaczne, choć niezupełnie wyzyskiwane: jest tu żelazo, ołów, antymon, mar mur, węgiel kamienny, piasek złoty (w łożysku rzeki Jourdanne), oraz liczne źródła mineralne. Przemysł prawie nie istnieje i pod tym względem departament zajmuje w państwie jedno z ostatnich miejsc, równie jak i pod względem oświaty, która stoi na bardzo nizkim stopniu: liczba analfabetów przenosi znacznie przecięciową z całej Francyi (13%)- Liczba mieszkańców, skutkiem ciężkich warunków przyrodzonych, zmniejsza się stale choć nieznacznie, w r. 1886 wynosiła 241,742 głów, zaś w r. 1891 blizko 241,000, tj. 42 na 1 km. kw.

And. S.

do Areas, w okolicy malowniczej, urodzajnej i zdro- de ralliement“ (1874). wej, 3,000 m-ców.

Cantagrel Franciszek Józef, publicysta (* w Amboise 27 czerwca 1810 — f w Paryżu 27 lutego 1887 r.). Z początku był konduktorem dróg

1    mostów, architektem i studentem prawa. Między 1834 i 1838 pisywał o sztukach pięknych do dziennika „L’Artiste“. W owym czasie stał się zwolennikiem idei Fouriera i Consideranfa. Pierwszą książką jego w tym kierunku było: „Le Fou du Palais Royal“ (1841). C. był współpracownikiem i kierownikiem dziennika falansterskiego: „Phalange⁴, który zamienił się w 1843 r. na „Demoeratie paeifique“.

Między 1843—8 napisał różne broszury, jak: „Met-tray et Ostwald", „1’Organisation des travaux pu-blics" i inne. Wybrany w 1849 r. do zgr. prawod., zabrał w niem raz tylko głos, protestując przeciwko zniesieniu rzeczypospolitej rzymskiej. Obwiniony o udział w manifestacyi z 13 czerwca 1849 t. C. schronił się do Belgii i był skazany zaocznie na deportacyę dożywotnią. Zwiedził wtedy Stany Zjednoczone i Anglię, powróciwszy zaś w 1851 r. do Belgii, wydał tam dzieła w kwestyi religijnej, podniesionej wówczas przez Eug. Sue i Edgara Qui-uet: „Comment les dogmes commencent" (1857);

„Necessitó d’un nouveau symbole" (1858) i „D’ou nous venons, ou nous allons, ou nous sommes4 (1858). W 1858 C. kierował w Neufchńtel dziennikiem „Indópendant", w którym propagował nowy systemat wyborczy. C. należał do rzędu tych uczniów Fouriera, którzy sądzili, że nauka ich nie sprzeciwia się zajmowaniu się kwestyami połitycz-uemi, gdy inni uczniowie byli przeciwnego pod tym względem zdania. Po powrocie do Francyi, wskutek amnestyi z 1859 r., C. starał się napró-żno o wybór na deputowanego do ciała prawodawczego. W r. 1870 był członkiem komitetu obrony narodowej departamentu Loir-et-Cher, później zaś wydawał w Nantes dziennik „1’Union democrati-que“, w którym nie ukrywał się ze swoją sympa-tyą dla komunistów paryskich. W 1871 r. skazany za przestępstwo prasowe na sześć miesięcy do więzienia świętej Pelagii, w czasie odsiadywania kary wybrany był na członka rady miejskiej paryskiej, w r. zaś 1874 powtórnie tej godności dostąpił. Wskutek ogólnych wyborów do ciała pra- (przecięciowa całego państwa wynosi 73 na 1 km. wodawczego 1876 r., został deputowanym i należał i‘kw.). Administracyjnie dzieli się departament na do sławnej liczby 363 deputowanych, którzy zapro- cztery okręgi: Aurillac, St. Flour, Mauriac i Murat: testowali przeciwko zamachowi stanu z 16 maja te zaś na 23 kantony i 267 gmin. Stolicą jest 1877 r., za prezydentury marszałka Mac-Mahona. Aur illae.—2). C., wyniosłość na wyżynie Francyi Był wtedy współpracownikiem dziennika „la Veri- środkowej, stanowiąca część południową systematu te". Następnie obierano go deputowanym w cza- ! wyniosłości Owerniackich (Auvergne). Jest to olsie wyborów z 14 paźdz. 1877, 21 sierp. 1881 r., j brzymi pień stożkowaty, wulkanicznego pochodzenia,

2    paźdz. 1885 r. Umierając, był wice-prezydentepi odosobniony od innych gór, spoczywający na podgrupy parlamentarnej skrajnej lewicy. Nie zanied- stawie o średnicy ośmiomilowej i sterczący w naj-bując kwestyj politycznych, C. zajmował się w cie- wyższym szczycie, Plomb du C., do wysokości 1,858 le prawodawczem kwestyami ekonomicznemi, jak m. nad p. m. Materye wybuchowe wznoszą się

1867).

Dr. J. P.

W. G.

Cantani Arnoldo (* 15 lutego r. 1837 w Czechach), lekarz włoski, syn lekarza Wincentego C., od piątego roku życia wychowywał się w Pradze i tam też w r. 1860 uniwersytet skończył, następnie przez lat 4 był lekarzem tamtejszego szpitala ogólnego; pomimo nic go z Czechami nie łączyło, opuścił je chętnie i został w 1864 prof. nadzw. farmakologii i toksykologii w Pawii, później przeniósł się do Medyolanu (1867), gdzie w „Ospedale maggiore" objął kierunek kliniki chorób wewnętrznych, niedługo tara jednak bawił, gdyż już w r. 1868 powołano go do Neapolu, gdzie otrzymał katedrę medycyny wewnętrznej, oraz dyrekcyę kliniki, nadto jest członkiem najwyższej rady lekarskiej królestwa włoskiego. Wydał w tłómaczeniu włoskiem patologię i terapię szczegółową F. Nieraayera (Medyo- w wojnie o sukcesyę hiszpańską. Relacye jego lan, 1862—63 i kilka wydań późniejszych), opatrzy w- o Polsce ogłosił w wyjątkach Rykaczewski („Re-szy ją licznemi dodatkami własnemi, i wiele innych lacye nuncyuszów apostolskich", t. II str. 457 — prac z zakresu medycyny wewnętrznej; należy 603). Drobiazgowe i dokładne, wiele światła rzu-

do wysokości 500 m. ponad skały pierwotne, i pokrywają przestrzeń 600 km. kw.; w okolicy Murat leżą one warstwą 250 m. grubą, na skałach trzeciorzędowych. Zbocza gór poorane są głębokiemi dolinami erozyjnemi, o ścianach stromych, miejscami urwistych i dzikich. Erozya w stronie zachodniej, wystawionej bezpośrednio na działanie wiatrów deszczonośnych, występuje ze szczególniejszą siłą; doliny są tu liczniejsze, głębiej pożłobione i bujnym lasem porosłe, gdy tymczasem po stronie wschodniej, suchszej, zbocza mniej są nadgryzione, grunt równiejszy i roślinność słabsza. Chwila wylewu masy wulkanicznej ściąga się do epoki eocenicznej; wówczas grzbiet wyżyny środkowej i jej krawędzie pokryte były słodkowodnemi jeziorami, człowiek zaś uganiał się po tej okolicy za mamutem i dziką zwierzyną. Z jednego z takich jezior, którego ślady widne są w okolicy Aurillae, dźwigały się massy wybuchowe C-u. Skały pierwotne obsuwały się ku podnóżu wulkanu i otaczały go dokoła na-kształt pierścienia. Trwało to jeszcze i w czwartorzędowym okresie. Ten wulkan pierwotny był o wiele od obecnego wyższy i dosięgał zapewne 4,000 m.; w epoce późniejszej pokrywały go olbrzymie lodowce, które po stronie zachodniej, wilgotnej, rozwinęły się najpotężniej; niektóre z nich miały po 38 km. długości. Strumienie wody, spływającej z topniejących lodowców, i zapewne wówczas daleko obfitszej niż dziś, uniosły liczne głazy narzutowe daleko poza krawędzie wulkanu i wytworzyły owe doliny erozyjne („barrancos"), które są tak wybitną cechą pnia C u. Z pomiędzy materyj wybuchowych główne są: bazalty, trachity i lawa; mnóstwo wodospadów, stromych skał, drobnych jezior, nadaje całości charakter wspaniałej, ale groźnej i dzikiej przyrody górskiej. Najwyższe szczyty pokryte są śniegiem przez większą część roku. — Porów. Deribier du Chatelet: „Dictionnaire stati-stiąue et historiąue du departement du C.“ (Auril-lac, 1857); Parieu: „Essai sur la statistiąue agri-cole du departement du C.“ (tamże; 1875); Le-coq: „Epoąues geologiąues de i’Auvergne“ (Paryż,

And. S.

też do redakcyi wydawnictwa „Enciclopedia med. italiana".

Cantarini Szymon, malarz włoski (* w Oro-pezza pod Pesaro 1612 — f w Weronie 1648 r.)t przezwany Simon de Pesaro. Uciekł od rodziców do Wenecyi, tam przy pomocy Jana Jakóba Pandolfo zapoznał się z malarstwem. Wzorował się na Ri-dolfim, Barocciu, Annibalu Caraccim, atoli Guido Reni stał się dlań pierwowzorem; później był w Mantui, wreszcie osiadł w Weronie.—Najważniejsze prace jego są następujące: „Ś-ty Antoni" w kościele św. Franciszka w Cagli, „S-ty Jakób" w kościele tego świętego w Rimini, „Ś-ta Magdalena" w Pesaro. „Przemienienie" w pinakotece medyolańskiej i kilka familii świętych rozproszonych po zbiorach Rzymu, Pesaro i Bolonii. Zrobił też niemało akwafort; z tych wzmiankujemy: „Ucieczkę do Egiptu", „S-go Jana na puszczy", „Wenus“, „Adonisa z Kupidynem” i „ Fortunę u.

Cantelmi Jakób (* 1640—f 1702), arcybiskup cezarejski, nuncyusz papieski w Polsce za Jana III. Pochodził z książąt neapolitańskicb; od papieża Innocentego XI otrzymał bogate opactwo w swej ojczyźnie, pełnił też urząd inkwizytora na Malcie, później był nuncyuszem w Szwaj caryi W r. 1688 wysłany został na posadę nuncyusza do Polski, na miejsce Pallavicina, z misyą zachęcania Jana III do wojny z Turcyą i wytrwania w przymierzu z Austryą. Przybył w październiku r. 1688 do Lwowa, skąd słał relacye do kardynała Cybo; wyjechał z Polski w r. 1690. Oddany zupełnie Austryj, pracował wyłącznie wraz z jezuitą, ojcem Vota, na, jej korzyść, pchając Rzeczpospolitą do wojny z Turkami i Tatarąmi. W głośnej sprawie o niedoszłe małżeństwo margrabiny brandenburskiej Ludwiki, z domu Radziwiłłówny, z Jakóbem Sobieskim, bronił sprawy elektora; nieżyczliwie również zachowywał się względem Jana III i w zatargu z Sapiehami. Z upodobaniami inkwizytorskiemi zdradził się w procesie K. Łyszczyńskiego, oskarżonego o ateizm. Oświadczał prymasowi i biskupom konieczność wzięcia oskarżonego „podług wszelkiego prawa i praktyki, przepisanej przez trybunał św. inkwizycyi" na tortury, iżby wyznał resztę prawdy i wydał wspólników; niezadowolony był, że nieszczęśliwego władza duchowna oddała pod sąd świecki. Nie-świetnych się doczekał owoców swej działalności, Jan III bowiem, zawiedziony wielokroć przez Au-stryę, skłaniał się raczej ku Francyi. Podczas pobytu w Polsce, dokładne relacye o jej stosunkach przesyłał C. ze Lwowa, Warszawy, Żółkwi i Złoczowa kardynałom: Cybo, Buonvisi, Pallayicino, sekretarzowi św. Kollegium kardynałowi Passionei i innym. Następca Innocentego XI, Aleksander VIII, wysłał go w r. 1690 do Augsburga na elekcyę i koronacyę cesarza Józefa I; tegoż roku dał mu kapelusz kardynalski i arcybiskupstwo Kapui. Zostawszy później arcybiskupem neapolitańskim, ściągnął na się niełaskę Rzymu za sprzyjanie Francyi

cają one na pomienione dwulecie panowania Jana

we Frankfurcie, 1604); „Fragmentu ąuaedam Ethi-ca Pythagoreorum ąuorumdam ex Stobaeo desumpta" (Bazyleja, 1566); „Synesii orationes“ (Baz., 1567); „Notae et emendationes in Ciceronis epistolas ad familiares“ (Antwerp., 1568); „Euripidis opera cum brevibus notis” (Antw., 1571, Heidelb., 1597, Genewa, 1602); „Notae in Ciceronem de officiis" (Ant-wer., 1576). Inne dzieła Cantera wymienione są w Trajectum eruditum Kaspra Burmanna.—Bibliogr. Foppens, „Biblioth. Belgica”, (Bruksella, 1739, 2t. w 4-ce); Van Campen. „Gechied. der Nederl. Let-terk“ (Haga, 1821—26, 3 tomy w 8-ce). Roersch, Historya filologii w „Patria Belgica" (Bruksella, 1871

A. A. Kr.

Canterbury, stolica angielskiego hrabstwa Kent, przy drodze żelaznej z Duwru do Londynu i w węźle czterech innych dróg żelaznych: do Folkestone,

III. (1688—90).

w. s.

Cantelmo Cezar, dyplomata w XVI wieku, w służbie

Caphamaum, ob. Kapernaum.

\#/

7i <i2 + 72t p3

ruchów wahadła u stóp i na szczycie góry Cenis w r

i:

Ul

Caryophyllaceae (bot.). Goździków a te, rodzina

S. Benedykta na miejscu dawnej świątyni Apollina. 

Castiglione delle Stiviere, miasteczko w de-

Cathartes, Ob. Sęp, Scierwnik.

sl-

Cazalis Henryk (* 1840 w Cormeilles-en-Pa-risis),

Cedrela L. Cedrówka. Rodzaj roślin z rodziny Mie

wano tu posągi drewniane i mnóstwo kości jele-

te

mm

Centfall, czyn pociągający za sobą odpowiedzialn

37

Fig. 121. Naczynia gallo-romańskie.

i.

i w.

rżało (Vell. Paterculus, 2, 74). 3) Cestius Gal

nie o zwycięstwo, ile raczej w obronie życia, spro

nie bardziej charakteryzującego wierność filozofic

Gfi

Champs Elysees, ob. Paryż.

sumiennie na każdy ze swych odczytów, dbając

ii

dobnych i podobnie położonych, zaciekawiły geome

Chaudesaigues, osada lecznicza, w departamencie

Chełmiński Jan, malarz polski, ze starej rodziny

dociekań bardzo głębokich i dostarczyła ważnych cą

Głazów narzutowych nie zauważono. Grunt guber-nii

Można jednak przypuszczać, że przy obecnem udosk

4.500 m., pod 33° (Aconcagua) 4,000 m., pod 35°

§&> i

®S@B§I8

Co się tyczy 18 prowincyj Chin właściwych, te po

wmsmm

Cłlippewyans, ob. Czepewianie. Chipping-Barnet, ob. Bar net.

Pitka, Czech rodem; Wacław Linhart, Mora wiania,

Chladnisgo figury, ob. Węzłowe linie.

M,

Irl

SCtSSfe

niebie ciągnie; ponieważ Ch. te przeważnie wywoł

T. K.

(1763—64); za to wzmocniła się znakomicie na An-t

2. „Traite des fievres et des maladies pestilentie

Chorągwie W herbach, ob. Kmita. Radwan, Przyrowa

Stąd ani podobna myśleć o jakimś rozwoju liryczn

Z tymi? ostatnimi także Cb-i bezustannie się ucie

gust Harambaszycz (* 1861), wielce utalentowany

X. K.

Chrościński Stanisław Wojciech (f 1717), sekretarz

Chryzelefantyny, ob. A kr o lit.

b|;

dzica) r. 1870—71, stoi na granicy drugiego okre

trwa przez całe 9 miesięcy kalendarzowych czyli sł

Cid Campeador, ob. Cyd.

Źródła ciepła. Jak widzieliśmy już, gdy praca napo

bie, a przez to właśnie urzeczywistnienie na ziemi

POLITECHNIKA

Cantelmo Cezar, dyplomata w XVI wieku, w służbie francuskiej, pochodzenia neapolitańskiego; wysłany był na początku r. 1539 obok Rincon’a, aby wyjednać u Wysokiej Porty dopuszczenie cesarza do zawieszenia broni, zawartego przez sułtana z We-

r.

necyą.

Cantelnpe, angielska rodzina wojowników, mężów stanu i prałatów XIII wieku. Pierwszym był Fouląues deC. (nazywany także w ówczesnych dokumentach Cantelupo i Kantiloup), niepospolity wojownik; dowodził on oddziałem brabanckim pod królem Janem, wypędził mnichów z ich kościoła —75, 3 t. w 8-ce). w Canterbury podczas walki Jana z Innocentym III, i pozostał wiernym królowi do końca. William de C. (f 1239) był seneszalem królestwa i szeryfem kilku hrabstw; nazwisko jego zapisanem jest we wszystkich aktach ówczesnej korespondencyi administracyjnej; dziejopisarze kościelni potępiali go bardzo surowo; otrzymał on pierwszy tytuł barona.

Syn jego, William de C. (f 1251), ulubieniec Henryka III, był ambasadorem na soborze w Lug-dunie (1245). Trzeci baron, William de C. (f 1254), stał się jednym z najbogatszych panów w Anglii przez małżeństwo swoje z Ewą, córką Williama de Braose; był przyjacielem Szymona de Montfort.—

i Li'

Ul lii; |§y

PI

-i *1

.-ii

■■MS

iJft

Pil

fe³:

§1

Walter de C., biskup Worcesteru, odegrał ważną rolę w walce hrabiego Leicester z królem. Najgłośniejszy z tej rodziny Tomasz de C., syn Williama II i synowiec poprzedniego, był kanclerzem Anglii za Szymona de Montfort, profesorem teologii w Sorbonie, a następnie w Oksfordzie, kapelanem papieskim i biskupem w Herefordzie; historya jego życia jest pełna romantyzmu, i tak: został wyklęty przez arcybiskupa Oksfordu, umarł na wygnaniu we Włoszech (25 sierpnia 1282) i został kanonizowany przez papieża Jana XXII (17 kwietnia 1320). Był to ostatni Anglik zapisany do Księgi świętych.—Tomasz Duffus Hardy „Rotuli litterarum patentium“,

flPpPilb

(Londyn, 1835), Rymer’s „Foedera“; Bemont „Simon de Montfort" (Paryż 1884); L. Bougier w „Gr. Encycl.”

Lamiraultfa.    r-

Cantemir, Ob. K a n t e m i r.

Fig. 7. Kościół katedralny w Canterbury.

Ashford, Ramsgate i Whitstable. Miasto, liczące do 25,000 m-ców, leży malowniczo w dolinie rzeki Stour i zalicza się do najstarożytniejszych osad Brytanii. Miało być założone na lat 900 przed Chr. przez Rudilibasa, i zwało się u dawnych Brytów Caerkent, u Rzymian Durovernum.—Od r. 568—596 było stolicą królów Kentu i w tej epoce zaprowadzone tu zostało chrześciaństwo, oraz założone biskupstwo, podniesione do godności arcybiskup-stwa. 8. Augustyn (W. E. T. V, 448) był pierwszym arcybiskupem C. i ochrzcił Etelberta, króla Kentu.— Dziś C.jest również siedliskiem arcybiskupa, który zarazem jest prymasem Anglii i rezyduje zwykle

Canter, Canther albo Canterus Wilhelm, uczony filolog holenderski wieku XVI-go (* 1542

r. w Leeuwarden — f 1575 w Louvain). Filologii klasycznej uczył się u humanistów w Utrechcie i w Louvain, następnie w tymże celu zwiedził głośniejsze uniwersytety we Francy i, Niemczech, i Włoszech. Po powrocie do kraju osiadł w Louvain i tu oddał się pracy naukowej całkowicie, zrzekając się wszelkich, zaszczytnych nawet urzędów. Wkrótce jednak nadmierna praca nadwerężyła słaby organizm i o śmierć przedwczesną go przyprawiła. Owoc swych badań krytycznych nad literaturą starożytną Greków i Rzymian C. złożył w licznych pismach, pomiędzy któremi najważniejsze są: „Novarum Le-ctionum libri IV, in ąuibus variorum auctorum ex-plicationes, emendationes et fragmenta reperiuntur"

(Bazyleja, 1564; wyd. 2-e powiększ., Bazyl. 1566;* wyd. 3-e w 8-u księgach, Antwerpia 1574, przedrukowane przez Gruterawjego „Thesaurus ^criticus", w pałacu Lambeth w Londynie. Z pomiędzy licznych budowli świeckich i religijnych wyróżnia się Wspomniane tu zalety, obok smaku, czynią go przedewszystkiem katedra. Jest to niewątpliwie pożądanym dla kuchni i spiżarni. Trudno też po-jeden z najwspanialszych zabytków stylu gotyckiego, mieszać go z jakimkolwiek trującym grzybem. Tyl-który w Anglii uległ pewnym modyfikacyom, po- ko Gantharellus aurantiaeus (p. pomarańczowy) jest dobnie, jak to się stało z gotykiem w Hiszpanii lub we Włoszech. Długość trójnawowej świątyni wynosi 510 stóp, szerokość nawy środkowej 40 st., dwie nawy poprzeczne przeciuają budowlę i czynią plan jej podobnym do dwuramiennego krzyża, chór otacza wieniec kaplic; z nich okrągła kaplica w samym środku absydy poświęconą jest św.

•;

IIP

mm

Tomaszowi (Becketowi), arcybiskupowi C., zamordowanemu tu 1170 r. przez rycerzy Henryka II, który potem odbyć musiał pokutę kościelną za zabójstwo tego: „qui pro ecclesia gladiis impiorum occubuit". Pierwotna budowa pochodzi z 1174 —

me.

Fig. 8. Gantharellus clbarus.

1185 r. i jest dziełem budowniczego Wilhelma Sens, który w rzucie poziomym oraz w ornamenta-cyjnej części daje nam uczuć wpływ niewygasłych jeszcze pierwiastków stylu romańskiego. Dłuższe ramię krzyża, mianowicie część frontowa, jest znacznie późniejszą i pochodzi z drugiej połowy XIV w., to też j motywa gotyckie są tu czystsze, lepiej wykształ- !

cone i pełniejsze. Na skrzyżowaniu nawy podłużnej ! do niego dosyć podobny, lecz ma kapelusz ciemniejszej z pierwszą poprzeczną wznosi się czworokątna wieża, pomarańczowej barwy, matowy i włóknisty. Pliniusz zakończona po rogach mniejszemi wieżyczkami; po- i Swetoniusz powiadają, że Agrypina otruła cesarza dobne wieże, w liczbie dwóch, zdobić miały fasadę, Tyberyusza Klaudyusza, dając mu truciznę, zmiesza-lecz jedna tylko z nich wykończoną została. We- ną z pieprznikiem.

Dr. J. p.

A. Pol.

wnątrz świątyni zwracają uwagę malowidła w oł- Cailthoplastyka, nazwa nadana przez v. Am-tarzu wielkim, oraz malowidła na szkle w oknach. mon’a operacyi plastycznej powiek, mającej na ce-Podziemia kościelne są także na świątynię urzą- lu usunięcie braków powstałych w kącie oka. dzone; w nich odbywali nabożeństwo protestanci Cailtilena (włos.) wyraz muz., oznacza wybitną, francuscy, którzy zbiegli do Anglii po odwołaniu śpiewną, prostą i szeroką melodyę w utworze wo-edyktu nantejskiego. Prócz katedry zasługuje na kalnym bądź instrumentalnym. C. była dawniej wzmiankę starodawny kościół św. Marcina, wznie- nazwą krótkiej pieśni, niekiedy nawet małej, jedno-siony na ruinach świątyni rzymskiej, oraz kościół głosowej kantaty.

Sw. Dunstana. Przemysł miasta nie ma w sobie Cantillon Ryszard, ekonomista, urodził się nic wybitnego, natomiast handel zbożem i chmie- w Irlandyi, w hr. Kerry, w końcu XVII wieku, lem jest nader ożywiony. Prócz czterech głów- Był przez jakiś czas kupcem w Londynie, poczem nych i szerokich ulic, przecinających się w kształ- osiadł w Paryża, gdzie założył głośny dom banko-cie krzyża gotyckiego, wszystkie ulice są wązkie wy i dorobił się znacznego majątku. Następnie i kręte, całość jednak odznacza się porządkiem przeniósł się do Londynu; tu 14 maja 1734 r., zo-oraz czystością i znamionujezamożność, cichego zresz- stał zamordowany przez swego kucharza, który go

tą, miasta.

Canterbury, prowincya na wschodniem wybrzeżu południowej wyspy Nowej Zelandyi, przeważnie górzysta, urodzajna, stąd z całej Nowej Zelandyi najlepiej zaludniona, gdyż na 36.362 km. □ liczyła w 1889 r. 130.307 m-ców, tj. 3.6 na 1. km □. And- s-

CantharelhlS Ad ans, Pieprznik, rodzaj grzybów, należących do rodziny Bedłkowatych, dawniej Hymenomycetes (ob. Agaricus). Odwrotnie stożkowaty trzon przechodzi ku górze w kapelusz, zwykle na wierzchu wklęsły. Na spodniej stronie od krawędzi kapelusza zbiegają po trzonie fałdy. C. cibarus (P. jadalny), barwy pomarańczowo-żółtej, bardzo ! politiques“ w 1756 r. W 1759 r. pojawiło się pospolity jest w lasach szyszkowych, zwany przez przekład jej na język angielski, ale najważniej-lud Lisicą, którą tak wiernie charakteryzuje Mic- sze prawie ustępy oryginału pominięte w nim zo-kiewicz w następujących wierszach:    stały. Dzieło to uważane jest za najpierwsze

Chłopcy biorą krasnolice,    z traktujących o ekonomii politycznej, w którem, jak

Tyle w pieśniach litewskich sławione, lisice,    się wyraził Leonce de Lavergne w „Les econo-

Co są godłem panieństwa, bo czerw ich nie zjada; mistes franęais du XVIII siócle“ (1870 str. 167), I dziwna, żaden owad na nie nie usiądą.    wszystkie teorye ekonomistów zostały objęte.

And. s. ograbił, a dom, przezeń zamieszkiwany, podpalił.

C. napisał dzieło pod tytułem: „Essai sur la naturę du commerce en generał, traduit de l’Anglois“ (Londyn, 1755). Wogóle książka ta otoczona jest pewną tajemniczością, jakkolwiek bowiem w powyższym tytule powiedziano, że jest tłómaczeniem z języka angielskiego, jednak angielskiego oryginału nie znaleziono. Prócz tego, chociaż miała nibyto wyjść w Londynie, cały jej wygląd, druk i papier, pokazuje, że była drukowana na kontynencie. Taż książka była pomieszczona także w wydaniu de Mauvillon’a, w tłómaczeniu Hume’a: „Discours

Stanley Jevons oświadcza, że jest ono kolebką pnie dyrektorem szkoły prywatnej w Londynie. W r. ekonomii politycznej („Coutemporary Review". Sty- 1750 zamianow. członkiem towarzystwa królewskiego czeń 1881, str. 68). Zaczyna się od ustępu, będącego nauk, otrzymał od niego w r. 1751 złoty medal kamieniem węgielnym całej teoryi C-a, mianowicie: za podanie metody magnesowania stali pod wpły-„La terre est la source ou la matiere d’ou l’on tire wem magnetyzmu ziemskiego. Od r. 1752 zajął la richesse; le travail de Thomme est la formę się badaniami elektrycznemi i w końcu 1754 roku qui la produit; et la richesse, en elle-metne, u’est okazał po raz pierwszy, że oba rodzaje elektrycz-autre chose que la nourriture, les commodites et ności nie są pewnym ciałom właściwe, ale że les agrements de la vie“. Można więc uważać różne ciała, zależnie od ich powierzchni i mate-C-a za ojca fizyokratów. Jevons znajduje w dziele ryału użytego do tarcia, elektryzować można bądź jego wyłożoną całą późniejszą teoryę Malthusa dodatnio, bądź odjemnie; C. zdołał nawet szkło ma-o ludności i teoryę Cairnes’a o wpływie odkrycia towe przez pocieranie flanelą naelektryzowaó od-złota i srebra na ceny towarów i wysokość zarób- jemnie. W tymże roku zbudował elektroskop, doków. Dzieło C a dzieli się na trzy części: pierw- tąd powszechnie używany, składający się z kulek sza z nich zawiera ogólny pogląd na ekonomię po- rdzenia bzowego, zawieszonych na dwu nitkach, lityczną, druga—traktat o pieniądzach, a trzecia Ulepszył następnie poduszkę maszyny elektrycznej, poświęcona jest handlowi zagranicznemu i za- a w r. 1762 powlókł ją amalgamatem cyny. Do-

mianie.

Cantire, Kinty re, półwysep na zachodniem wybrzeżu Szkocyi, stanowiący najbardziej południową część hrabstwa Argyle; między nim a przeciwległą Irlandyą, odległą zaledwie o 3 mile, ciągnie się cieśnina morska, zwana Kanałem Północnym i łącząca Atlantyk z m. Irlandzkiem. Po obu stronach półwyspu leżą cieśniny, oddzielające go od wysp sąsiednich, a mianowicie na wschodzie: Kilbrenuan-Sund, od wyspy Arran, i na zachodzie Gigha-Pas-sage, od wyspy Islay. Z lądem Szkocyi łączy się tylko za pomocą wązkiego (3 km.) przesmyku. Długość C-u wynosi 90 km. Południowy kraniec jest przylądkiem Muli of Cantire, na którym wznosi się ogromna latarnia morska. Wnętrze górzyste, mało urodzajne, słabo zaludnione.

Cantius, ob. Kanty.

Cantofoldi lub Cantofoli Ginevra, malarka włoska (* w Bolonii 1518 — f 1572), uczennica Elżbiety Sirani; w Bolonii znaleźć można obrazy religijne C-i; tworzyła też obyczajowe. Najważniejsze z jej prac są następujące: „Wieczerza” w kościele San-Procolo; „S-ta Apollonia w więzie-niu“ w kościele della Morte; „Sw. Antoni Padewski" i „Sw. Agata“ w kościele ś-go Andrzeja del-le Scunole i in.

And. S.

S. K.

A- °- strzegł, że podczas burzy rodzaj elektrycności w chmurach częstej ulegać może zmianie. Poznał, przy pomocy swego elektroskopu, że ciała naele-ktryzowane wywierają działanie, nietylko przez zetknięcie, ale i z odległości, zjawiska tego wszakże należycie jeszcze wyjaśnić nie zdołał.—Oprócz tego zajmował się iunerai badaniami. W r. 1762 uzyskał drugi złoty medal za wykazanie ściśliwości wody; przy dośwadczeniach swych wszakże poddawał wodę ciśnieniu za pośrednictwem powietrza, które się w niej częściowo rozpuszczało, co było źródłem niedokładności. W r 1766 otrzymał przez wyżarzenie skorup ostryg z siarką nową substancyę fosforyzującą czyli świecącą, zwaną fosforem Cant o na, a w r. 1769 przedstawił tow. królewskiemu pracę o świeceniu morza, w której zjawisko to tlómaczył obecnością w wodzie morskiej substancyj gnijących i śluzowych. Obserwował ruchy dzienne igły magnesowej, oiaz przejście Wene-ry przez tarczę słoneczną w r. 1761. Oprócz tych prac ogłosił znaczną ilość rozpraw, tyczących się kalendarza, termometrów, zaćmień i t. d. w pismach „Ladies Diary", „Gentlemans Magazineu i innych.

W. G.

Canton 1) c. miasto portowe w Chinach (ob. Kanton). 2) C. nazwa wielu miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, z tych ważniejsze: O. stolica hrabstwa Stark, w stanie Ohio, węzeł ośmiu linij dróg żelaznych, w okolicy urodzajnej i dobrze uprawnej; wyższy zakład naukowy, fabryki machin, tkalnie wełny, kopalnie węgla kamiennego i wapienia w pobliżu; 26.189 m-ców (1889); C. stolica hrabstwa S-t Lawrence, w stanie Nowego Jorku, 9.000 m-ców; C., miasto w stanie Massachusetts. 6.000 m-ców i t. p.

And. S.

Canton John fizyk angielski, zasłużony jako 1887) i inne. jeden z pierwszych badaczy zjawisk elektrycznych

(*1718 w Stroud w hrabstwie Gloucester—f 1772). wością, z kopalni Canton w Georgii (St. Zjednoczo-Naukę pobierał od matematyka Davisa, a wykona- ne); jest według Gentha pseudomorfozą covellinu ny przez niego zegar słoneczny, który, oprócz go- (CuS) po galenie (PbS). Znajduje się również w korn-dzin, wskazywał na każdy dzień czas wschodu wallijskich kopalniach: Wheal Falmouth i Wbeal i zachodu słońca, oraz każdodzienne położenie St. George-Perran, gdzie zawiera jeszcze galenę słońca na ekliptyce, zjednał mu poparcie kilku j bogatą w srebro, uczonych. W r. 1738 został nauczycielem a nastę-

Cantoni Karol, filozof włoski (* 1840 w Gro-pello). Od r. 1878 jest profesorem filozofii w Pa-wii. Propaguje filozofię niemiecką, zajmując się przeważnie psychologią. Napisał: „Giov. Battista VieoM (Turyn 1867); „Mamiani e Lotze“ (rozprawa zasługująca ze wszechmiar na uwagę, w „Nuova Antropologia" 1869); „Letture sul intelligenza urna-na“ (t-że, 1870—71); „Corso elementare di filosofiau (Medyolan, 1870); „Appunti sulla filosofia di Kant" (tamże 1873); „La questione universitaria“ (1874); „G. M. Bertini" (1878); „Emanuele Kant" (1879—84); „La riforma uniyersitaria" (1881); „Professori e stu-denti nella universita italiane e tedesche“ (Pawia,

Cantonit (miner.). Minerał z sześcienną łupli-

K. j.

Cantor Maurycy (Moritz), współczesny matematyk niemiecki (* 23 września r. 1829 w Mannheimie), odbywał studya w Heidelbergu, Getyndze i Berlinie. W r. 1853 habilitował się jako docent prywatny w uniwersytecie heidelberskim, na którym od r. 1863 jako profesor wykłada matematykę. Jest współredaktorem czasopisma: „Zeitschrift lur Mathematik und Physik**, wychodzącego w Lipsku. Położył wielkie zasługi na polu badań historyczno - matematycznych i jest najznakomitszym z uczonych niemieckich w tej dziedzinie. Po doskonałych dwóch pracach: „Mathematische Beitra-ge zum Kulturleben der V61ker“ (Halla, 1863) i „Die romischen Agrimensoren** (Lipsk, 1876) wystąpił z dziełem wielkich rozmiarów, poświęconem histo-ryi matematyki od czasów najdawniejszych, p. t.:

do Medyolanu, ogłosił drukiem nową pracę „Sulla storia lombarda del secolo XVIII** (1833), która, lubo była napisana w duchu umiarkowanym, ściągnęła na autora karę 13-miesięcznego więzienia. Pobyt w więzieniu nastręczył mu pomysł do napisania romansu histoiyczno-politycznego „Margherita Pusterla⁴* (1837), który prawie taką samą cieszył się poczytnośeią, jak Narzeczeni Manzoniego. Jednocześnie C. zaczął wydawać „Storia universale“; olbrzymie to dzieło (35 tomów, Turyn, 1837 i nast.), zalecające się na owe czasy rozległą erudycyą, jasnością wykładu i klasyczną poprawnością języka, stanowiło w piśmiennictwie włoskiem zjawisko wy jątkowe i zostało przyjęte nader przychylnie, po mimo wysoce konserwatywnego i klerykalnego sta nowiska autora. Zapewniło mu ono znaczne do chody i doczekało się kilku wydań (ostatnie z r 1864 i nasf); było nawet tłómaczone na obce ję zyki, a przekładzie francuskim i niemieckim mia ło po kilka edycyj. Polskie tłómaczenie L. Ro galskiego (przy udziale H. Skimborowicza i F. H Lewestama) wyszło p. t. „Historya powszechna* (11 tomów. Warsz., 1852—58). Inne prace histo ryezne tego autora, traktujące o dziejach włoskich, albo współczesnych, nie doznały takiego rozpowszechnienia, a nawet wywołały mniej lub więcej ostre i namiętne zarzuty. Do nich należą: „Storia degl Italiani** (6 tomów, Turyn, 1854; 2 wyd. 1857—60) „Parini e la Lombardia** (t. 1854; 2 wyd. 1891)

„Vorlesungen iiber Geschichte der Mathematik¹*; t.

I, (Lipsk, 1880, 8-o lex, str. 804), obejmuje dzieje matematyki do r. 1200 po nar. Chr., t. II (Lipsk,

zostający.

s. n.

1892; 8-o lex, str. 863) dzieje tej nauki od roku 1200 do 1668. Jest to dzieło napisane na podstawie długoletnich sumiennych i rozległych studyów, nacechowane wysokim krytycyzmem i z uwzględnieniem ogólnej kultury. Pozostanie ono pomni-kowem w dziedzinie historyi matematyki i należy tylko życzyć sobie, aby uczony autor wydał ciąg dalszy, obejmujący dzieje matematyki w XVII w. od r. 1668 i w wieku XVIII. Oprócz tych książek ogłosił C. wielką ilość rozpraw, sprawozdań i cennych recenzyj, pomieszczonych przeważnie we współredagowanem przez siebie czaso- „Storia dei cent’anni“ (Floren. 1864); „Gli eretici piśmie, które posiada osobny dział, poświęcony hi- d’Italia“ (3 tomy, Turyn, 1865—68); „Della indi-storyi i literaturze matematyki pod jego redakcyą pendenza dTtalia** t-źe, 1872) i kilka innych. Przyczyniła się do tego z jednej strony pewna kompi-Cantor Grzegorz (Gemrg), współczesny ma- lacyjna powierzchowność, z drugiej klerykalizm automatyk niemiecki (* w 1845), jest profesorem uni- tora i jego powściągliwość w ocenianiu rządów au-wersytetu w Halli. Ogłosił cenne rozprawy oryginał- stryackich w Lombardyi i Wenecyi. Gdy wybujałe ne, przeważnie w dwóch dziennikach: * Journal fiir Ma- aspiracye narodowe domagały się zjednoczenia Włoch thematik** i „Mathematische Annalen**. Jedne z nich z liberalną organizacyą państwową, C. w „Storia odnoszą się do teoryi szeregów trygonometrycz- degli Italiani“ doradzał federacyę wszystkich państw nych, służących do przedstawiania funkcyj anali- włoskich, nie wyłączając państwa Kościelnego i Au-tycznych; inne zajmują się teoryą tak zwanych stryi, jako władczyni Lombardyi i Wenecyi. Pomi-„mnogości punktów⁴* („Punktmannigfaltigkeiten**, en- mo tak umiarkowanego patryotyzmu, C. nie uni-sembles de points). Ta druga teorya, której za- knął prześladowań ze strony władz austryackich; daniem jest stworzyć ścisłe podstawy formalne po wybuchu powstania w Medyolanie (1848), żeby analizy, oraz stosowalności jej do geometry i, zwró- uniknąć więzienia, musiał się ratować ucieczką do ciła na siebie powszechną uwagę uczonych bada- Piemontu. Po przyłączeniu Lombardyi do Sardynii jących zasady matematyki. C. jest także twórcą został wybrany na członka parlamentu turyńskiego; nowej teoryi liczb „nadskończonych** (Transfinite gdy wszakże nastąpiła okupacya Emilii i Romanii Zahlen), za pomocą których stara się rozszerzyć (należących do papieża), złożył mandat i wrócił do dzisiejszą dziedzinę form matematycznych. Badania zajęć naukowych. W r. 1874 został dyrektorem C-a, nacechowane głębszym filozoficznym poglądem, archiwum medyolańskiego. Z ostatnich prac jego zdołały już przeniknąć do podręczników wyższej historycznych i historyczno-literackich ważniejsze są: matematyki.    s-p* „Ezzelino da Romano** (1879), „Gli ultimi trent’anni“

W r. 1832 przeniesiony brane p. t. „Poesie** (Flor. 1870). C. jest założy-

Cantu Cezar (* 1807 w Brivio), historyk i li- (3 tomy, 1879), „Monti e l’eta che fu sua“ (1879; terat włoski. Syn ubogich rodziców, kształcił się 2-e wyd. 1882); „Alessandro Manzoni* (2 tomy, 1882; na księdza w Medyolanie i wielkie czynił postępy 2 wyd. 1885) i inne. Oprócz tego C. jest autorem w naukach, ale przed wyświęceniem wystąpił z se- wielu kompendyów szkolnych, oraz dzieł dla mło-minaryum i w r. 1824 otrzymał posadę nauczy- dzieży i dla ludu, które cieszą się wielką poczy-ciela przy liceum w Sondrio, skąd w 1827 prze- tnością, jak np. „Letture giovanili“ (48-e wyd., Me-szedł do Como. Już w tym czasie zwrócił na siebie dyolau, 1874); „II gioviaetto dirizzato alla bontń** uwagę poematem „Algiso o la lega lombarda** (1828) (22 wyd. t. 1870); „II galantuomo** (25 wyd. t. i pracą historyczną „Storia della citta e diocesi di 1880) i inne. Jego utwory poetyckie wyszły ze-Como“ (2 tomy, 1829).

oielem lombardzkiego towarzystwa historycznego i członkiem paryskiej akademii nauk moralnych i politycznych.

Cantua (Juss.), rodzaj roślin, należący do rodziny Polemaniaceae (Koziołkowatych). Ojczyzną ich Peru i Boliwia. Jeden z gatunków, C. depen-dens Pers. (C. buodfolia Lamck.), pochodzący z Peru, często spotyka się w cieplarniach europejskich. Jest to krzew o wielkich kwiatach rurkowatych, barwy żółtej, przechodzącej w pomarańczową i karmazynową u brzegu.

Cantus (łac., włos. Canto) = śpiew, melodya, głos prowadzący główną melodyę w utworach chóralnych. W XV i XVI w. właściwie tenor prowadził główną melodyę—najczęściej wziętą z kantyku gregoryańskiego; wówczas zwano go: C.firmus (ob.); zwykle jednak (dziś niemal wyłącznie), temat naczelny w dziełach wielogłosowych spoczywał w sopranie—a właściwie w dyszkancie, który nazywano C.

Wł M. K.

A. Poi.

w polityce znany z nikczemnego charakteru (* r. 1767 w prowincyi Poitou — f 1841). Za rewolu-cyi w Wandei okrucieństwem dosługiwał się szybkich awansów w wojsku republik.; już 28 listopada 1793 był gen. dywizyi. Ścigał „rozbójników" po polach i lasach, a w Łorient współzawodniczył ze szpiegami. Tchórz z natury, prędko złagodniał, gdy reakcya przeciwko Robespierre’owi po 9 thermidora roku II oddała kilku jego dawniejszych zwierzchników na gilotynę. Za dyrektoryatu tłumił powstanie Hyde’a de Neuville w Berry 1796 r. Otrzymał później dowództwo w Lugdunie i po 18 fructidora r. V (4 września 1797) ogłosił go w stanie oblężenia, aby prześladować rojalistów. Buonaparte dał mu z początku dywizyę w kraju, ale mu ją wkrótce odebrał i C. był, według ówczesnego wyrażenia urzędowego, „mis ń la reforme'¹. To go pobudziło do zemsty i odstępstwa; w 1814 rzucił się do nóg Ludwika XVIII i, przywrócony do służby czynnej, dostał jeszcze order i baronowstwo. Zaraz w r. 1815 podczas Stu Dni pośpieszył na zachód, gdzie Laroche-Jacąuelin zbierał i uzbrajał rojalistów, których Waterloo wkrótce uwolniło od konieczności walki. Po restauracyi, wybrany z dep. Vienne do

Cantus Ambrosianus, ob, Ambrozyański śpiew.

Cantus durus (łac.), tak nazywano w dawnej muzyce mensuralnej śpiew, w którym nasz dzisiejszy siódmy stopień gamy (od C.) był używany ja- Izby zwanej „Chambre introuvable“, był najczer-ko B. durum (nasze H.) nie zaś jako B. molle wieńszym royalistą. W marcu r. 1816 prezydował

A. Pol.

(nasze B.).

w sądzie wojennym na gen. Travot, dawnego swe-Cantus firmus (łac.; włos. Canto fermo; go towarzysza broni w Wandei, głosował za karą franc. chant donnó), wyr. muz. znaczy: śpiew śmierci na niego, a jego obrońców zadenuncyował stały. Papież Grzegorz Wielki, zreformowawszy mu- królowi jako zdrajców. W tym samym roku zna-zykę kościelną, zebrał wszystkie hymny i pieśni lazł się powtórnie w Lugdunie jako dowódzca dy-w jeden wielki antyfonarz, opatrzył je neumami wizyi 19-ej. Tu spełnił główną podłość w swem i przybił łańcuchem do mauzoleum św. Piotra w Rzy- życiu: za pomocą podżegaczy uknuł spisek ze sta-mie. Melodye zawarte w tym antyfonarzu (zwa- rych żołnierzy, z włościan i małych mieszczan uym Cen to—t. j. wybór) miały pozostać wzorem i później rzucił się na spiskowych z całą dzikością na wszystkie czasy dla antyfonarzy całego świata siły niczem nieokiełznanej. Kazał rozstrzeliwać na chrześciańskiego i nigdy żadnej nie mogły uledz miejscu, a gdy komisye ukończyły swe czynności, zmianie; stąd też zwano każdą z tych melodyj: 28 wyroków śmierci spadło w tłum nieszczęśli-C. f., t. j. śpiewem stałym, niezmiennym. W cza- wych więźniów. Przerażenie ogarnęło Francyę. Rząd sach późniejszych kontrapunkciści brali także po- posłał do Lugdunu marszałka Marmonfa, który wy-jedyńcze C. f. do swych utworów religijnych, wie- krył podstęp i gwałt i wyjednał dymisyę C-a. Ni* logłosowych i poddawali sztuce kontrapunktowania, kczemnik miał jeszcze czelność publicznie polemizo-Z czasem dawni muzycy brali takie gotowe te- wać w swej obronie. W 1818 dostał się sam do mata do swych dzieł, również chętnie z pieśni więzienia, jako podejrzany o uczestnictwo w spisku światowych, romansów i t. p. (nawet do takich ultra- zwanym „du bord de l’eau“. Po uwolnieniu darem-kościelnych utworów, jak msze!); mimo to spopula- nie starał się 1819 o mandat z prowincji do Izby, ryzowaną nazwę C. f.—przynależną tylko pieniom i nawet poparcie kompromitującego się w ten spo-gregoryańskim — stosowali już stale do każdego sób Chńteaubriand’a nie uchroniło go od klęski. Ale tematu gotowego, danego (stąd właśnie francu- były to czasy „dela Terreur blanche“; rojalizm

a. poi. chował jeszcze dla C-a zaszczyty. Villóle zamiauo-Cantus Gregorianus, ob. Cantus firmus. wał go inspektorem piechoty, dał mu dywizyę CantllS mollis, (łac.). tak nazywano w dawnej w wyprawie hiszpańskiej 1823 r. i ozdobił go ko-muzyce mensuralnej śpiew, w którym nasz dzisiej- mandoryą legii honorowej, do której Ferdynand VII szy siódmy stopień gamy (od C.), był używany ja- dodał wielki krzyż Ferdynanda. Karol X na koro-ko B. molle (nasz dźwięk B.), nie zaś jako B. du- nacyi zaszczycił C-a wielkim krzyżem legii. Po

dniach lipcowych nie chciał C. uznać Ludwika Fi-Cantus planus (fran. Plaint-ohant), śpiew lipa. Zaledwie uniknął zemsty ludowej, nowy rząd równy; tak w wiekach średnich nazywano chorały dał mu dymisyę, a wraz z nią i zapomnienie, któ-gregoryańskie, z powodu, że wszystkie nuty każdego re mu już zapewniło bezpieczeństwo.—O nim, prócz z nich jednakowej były wartości; gdy przeciwnie dzieł Viel-Castela i Vaulabelle’a: Marmont „Me-w Cantus figuralis nuty różną wartość miały.

Canuel Szymon, baron, generał francuski, ' Fabvier „Lyon en 1817“ (Paryż, 1818); Lamar-

ska nazwa: chant donnę).

rum (nasze H).

A. Pol.

A. Pol

moires"; Lesur „Annuaire historiąue" 1817 — 19;

Encyklop. Powtz. Ilułtr. T. Al

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

«r

depuis 1’ordonnance du 5 sept. 1816“ (Paryż, 1818).— „Gr. Encycl.“ Lamir. wany głównie w romańskich, a obok nich i w iu-Camileja lex. Ustawa powyższa zniosła r. 309 nych językach na oznaczenie przylądków, zwłaszcza (od załóż. Rzymu) zakaz zawierania małżeństw mię- j wyniosłych, skalistych i wydatnie sterczących z mo-dzy rodowymi (patricii) i plebejuszami, zakaz po- rz&'> włos. capo, portug. i hiszp. cabo, ang. cape, stanowiony na mocy prawa XII tablic. Było to niem. Kap. Ważniejsze przylądki ob. pod właści-pierwsze, ale bardzo ważne zwycięstwo plebejuszó w wemi określnikami, np. Cap Hat ter as, ob. Hat-w walce o równouprawnienie, które najwięcej się teras.    And. s.

que „Reponse a M. le lieutenant generał    (Pa- . dokąd jednak C. nie dojechał, zmarł bowiem, czy

ryż, 1818); Charrier de Sainneville „Cornte rendu zginął, podczas podróży.    r-

des evenements

Cap, z łacińskiego caput = głowa, wyraz uży-

Cap Paweł Antoni (* w Macon r. 1788 —

przyczyniło do późniejszego złamania wszechwładzy arystokracyi rodowej. Prawem Kanulejuszowem po- t 1877), właściwe nazwisko jego jest Gratacap,

stanowiono, że małżeństwa między szlachtą a plebejuszami uważają się za prawne (matrimonium ju-stum, legitimum, justae nuptiae) i dzieci z takich małżeństw zrodzone idą za stanem swojego ojca (Por. Liv. IV 1—6; Dion. Hal. X 60).

T. D.

Canun, arabski instrument muzyczny strunowy; jest kilka odmian tego instrumentu, różniących się głównie wielkością.

Canusium, ob. Canosa.

A. Pol.

Dr J. P.

Canuti Dominik Mary a, malarz włoski (* r. 1620 w Bolonii — f 1684), był pierwotnie uczniem Gwido-Reniego, ozdobił mnóstwo klasztorów i kościołów w Rzymie, Padwie i Bolonii, gdzie znajduje się najlepszy obraz jego: „Zdjęcie z krzyża przy pochodniach“, znany pod nazwą „Noc Ca-nuta“. Piękne są jego freski w pałacu Pepoli w Bolonii i w pałacu Colonna w Rzymie. Malował też olejno i kopiował Gwido Reniego do niepozna-

W. G.

naturalista fran. Poświęciwszy się farmacyi, założył aptekę w Paryżu, obok tego pracował wciąż naukowo i wiele prac swych drukiem ogłosił; był członkiem przybranym akademii medycznej. Z dzieł jego przytaczamy: 1) „Principes elementaires de pharmaceutique“ (Paryż, 1837); 2) „Traite de bo-tanique“ (tamże, 1847); 3) „Histoire de pharmacie* (tamże, 1851); wydał też z dopiskami dzieła Bernarda Palissy (1844) i tłómaczył Lindleya aforyzmy o fizyologii roślin (1838).

And. S.

Capaccio, miasto w departamencie włoskim Sa-lerno (Kampania Neapolitańska), w pagórkowatej i pięknej okolicy, o milę od wybrzeża zatoki Saler-neńskiej, siedlisko biskupa, 4,011 m ców. W stronie zachodniej, nad morzem, ruiny dawnego Pae-stum.

Capatti Aleksander, malarz włoski (* 1810), pracował w Rzymie. Wyborny malarz historyczny i portrecista. Był członkiem akademii ś-go Łukasza w 30-m roku życia. Do najprzedniejszych dzieł jego zaliczają: freski wykonane dla rodziny bankierskiej i książęcej rzymskiej, Torlonia: „HistoryaBo-oza i Ruty“, jako też kilka portretów familijnych Borghesich.

Capdeuil, właściwie Capduoill albo Cap-doill Pons, trubadur prowansalski z drugiej połowy w. XII. Przebywał na dworze hrabiego Odilona de Mercoeur, jako rycerz i poeta-—wielbiciel jego żony Adalassyi. Podejrzany przez nią o niewierność, usunął się do swego miejsca rodzinnego i układał pieśni miłosne, o rzewnym, elegijnym nastroju. Po śmierci Adalassyi, opłakał jej zgony i pisał pieśni, w których gorąco zachęcał panów chrześciańskich do zaniechania swarów i do wyprawy krzyżowej przeciw Saladynowi; sam wreszcie wziął udział w krucyacie i zginął na Wschodzie w walce z niewiernymi. Poezye jego, drukowane częściowo w różnych zbiorowych publikacyach, wydał osobno M. von Napolski, w nonografii „Leben und Werke des Troubadours P. de C.“ (Berlin, 1880).

Cape Breton, wyspa na Atlantyku, przy wybrzeżu Ameryki Północnej (61° dł. zd. Gr. 46° sz. pn.), oddzielona cieśniną Canso od półwyspu N. Szkocyi, stanowi posiadłość angielską, podległą od r. 1820 kanadyjskiej prowincyi Nowej Szkocyi. C. B. godną jest uwagi z powodu licznych i głębokich zatok, wdzierających się w głąb lądu i tworzących wiele bezpiecznych i dogodnych przystani; dla rybaków ważną jest z powodu wielkiego bogactwa

nia.

w. G.

A. Pol.

Canzone (włos.; fran. chan son) pieśń, melo-dya liryczna, śpiewna—wokalna bądź instrumentalna. W XV i XVI wieku tą nazwą oznaczano utwór wielogłosowy muzyczny do śpiewu, utrzymany w duchu pieśni ludowej; stąd też rozróżniano: canzoni Napolitani, Siciliani, France si i t. d. Dzisiejsze canzony są zazwyczaj jednogłosowe; w każdym jednak razie dawny charakter ludowy przebijać się w nich musi wyraźnie, to je bowiem odróżnia od romansu, utworu o charakterze dowolnym, zależnym od woli lub usposobienia kompozytora.

Canzonetta (włos.; fran. chan sonet te), mała canzona (ob.).

Caonabo, kacyk okręgu Magnana na Haiti, głośny z oporu jaki stawił Hiszpanom; w r. 1493 podburzył on krajowców do zniszczenia fortu Nativi-dad, wzniesionego przez Krysztofa Kolumba za pierwszej jego podróży, i wyrżnął całą załogę. Kolumb ścigał go w górach, ale bez skutku; wybudował potem twierdzę Św. Tomasza, której obronę powierzył Alonzowi de Hojeda (cz. Hocheda). C. obiegł tę twierdzę i zmusił głodem do poddania się.

Kolumb zarządził drugi pościg przez Hojedę, który znał język krajowców. Hojeda stawił się przed kacykiem w charakterze posła, ofiarował mu podarunki i, chwyciwszy podstępnie na własnego konia, uprowadził go do Izabeli. Jeden z braci C-a zebrał parę tysięcy ludzi i napadł na Hiszpanów, by więźnia oswobodzić, ale, pobity, sam dostał się j ryb i wodnych zwierząt ssących, przedewszystkiem do niewoli. Kolumb odesłał ich obu do Hiszpanii, 1 zaś największe mają znaczenie niewyczerpane po-

należała do Francyi.

kłady węgla kamiennego i żelaza. Ogólna powierzchnia wynosi 8,094 km. kw., z ludnością 84,500 głów (akadyjczyków i potomków przybyłych tu osadników szkockich). Klimat wilgotny i dość surowy, hodowla koni i owiec, obfitość drzewa użytkowego. Stolicą jest Ne w-Sydney na półuocnem wybrzeżu. Od r. 1712—1758 C. B. pod nazwą Ile Royale

Ąnd. S.

de la Restauration* (10 tomów, 1831—33); inne jego prace są: „Histoire de la reformo, de la Ligue et du regne de Henri IV“ (8 tomów, 1834—35); „Richelieu, Mazarin, La Frondę et le regae de Louis XIV* (8.tomów, 1839—41); „L’Europe de-puis l’aveaemeat de Louis Philippe“ (10 tomów, 1847—49), „Histoire des graades operations finan-cieres“ (4 tomy, 1855—58) i t. d.

Cape Grirar&eau, miasto w Stanach Zjedaoczo-nych Ameryki Półaocaej, w staaie Missouri, na prawym brzegu rz, Mississipi o 60 km. powyżej uścia Ohio; kolegium katolickie; ożywiony handel na rzece; 6,950 m-ców, przeważnie Niemców. Aud- s-

Cape May, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie New Jersey, na przylądku tejże nazwy, otwierającym wejście do zatoki

Cape Coast Castle, miasto w Afryce, na Wybrzeżu Złotem, w odnodze Gwinejskiej, było jedną z najpierwszych osad portugalskich pod nazwą Ca-bo Corso, którą wszakże Holendi^zy zajęli w 1641,

And. S.

Cape Wiliam Tymoteusz (* w Walworth,

Anglicy zaś w 1665; urzędowo jednak rząd angielski objął ją w posiadanie dopiero w 1844 i uczynił siedliskiem gubernatora, który z powodu zabójczego klimatu przeniósł swą rezydencyę do Akkra (1876). Miasto, bronione przez trzy forty na wzgó- Delaware, licznie nawiedzane kąpiele morskie, zwła rzach, liczy około 25,000 m-ców, przeważnie Negrów szcza przez zamożniejszą ludność — około 2,000 z plemienia Fanti, posiada szkołę i prowadzi nader m-ców. żywy handel: europejskie towary idą tędy nad Niger, miejscowe zaś produkta, jak złoto, kość sło- hr. Surrey 25 paźdz. 1806 r. — f w Londynie 14

And. S.

niowa, olej palmowy, do Europy.

czerwca 1863 r.). W 1822 r. wyemigrował wraz Cape Cod, półwysep w kształcie strzemienia z ojcem do Sydney w Australii, gdzie obaj zało-na oc. Atlantyckim, w Stanach Zjednoczonych Ame- żyli szkołę, uważaną wówczas za najlepszą. Kie-ryki Północnej, w stanie Massachusetts, kończy się dy jednak w 1835 r. otwarto Sydney College, przylądkiem t. im., zaopatrzonym w wielką latarnię przeprowadził do niego uczniów ze swojej szkoły, morską, i ogranicza sobą zaciszną zatokę t. im., i sam został dyrektorem. W 1859 r. wybrany na w głębi której leży handlowe miasto B a r n s t a b 1 e. członka ciała prawodawczego i komisarza oświece-Odkrył go w 1602 Gosnold, koloniści angielscy nia publicznego. Zmarł na ospę w czasie drugiej

A. 0.

And. S.

przybyli tu w 1620 r.

Cape Division, prowincya w Kraju Przylądko-

podróży swojej do rodzinnego kraju.

And. S.

(Cape Town).

Karolowi do Yorku, odegrał czynną rolę w wojnie domowej, pojechał z królową do Paryża, a w r. 1648 chwycił ponownie za broń wraz z Goringiem i sir Karolem Lucas. Fairfax zmusił ich wszystkich do kapitulacyi w Colchester (27 sierp.). C., zamknięty w więzieniu Windsorskiem i skazany na śmierć, zginął mężnie na rusztowaniu. Starszy jego syn, Arthur (1631 — 1683), otrzymał tytuł hrabiego Essex i jest założycielem liuii hrabiowskiej tej rodziny, istniejącej po dziś dzień w Anglii (ob. Essex). Drugi syn, sir Henry, otrzymał tytuł lorda Capel de Tewkesbury i był lordem namiestnikiem Irlandyi za panowania Wilhelma III; był on zaciętym wrogiem katolików. r-Capel sir Tomasz Bladen (* 1776—f 1853), admirał angielski, syn czwartego hrabiego Essex; wstąpił do marynarki w r. 1782, a w r. 1807 dowodził statkiem we flocie, która sforsowała cieśninę Dardanelską; w r. 1811 brał udział w wojnie

Capel of Hadharn, lord Arthur (* około wym, zajmuje południowo-zachodni krauiec Afryki; 1610—f 8 marca 1649), przywódzca rojalistów 1,717 km. kw. i 97,114 m-ców (57 na 1 km. kw.), angielskich; obrany posłem do Krótkiego Parla-w tej liczbie Europejczyków 48,404, Negrów Bantu mentu a następnie do Długiego Parlamentu, 1,332, Hotentotów 47,378; miasto główne Kapstadt przez hrabstwo Hartford, oburzył się na gwałtowne mowy przywódzców partyi ludowej i sta-Oape Fear 3Jiver, rzeka w stanie Karoliny nął z całym zapałem w obronie sprawy kró-Północnej (Stany Zjednoczone), powstaje z połą- f lewskiej; zamianowany lordem (1641), towarzyszył czenia dwóch rzek: Haw i Deep, mających źródła na wschodnich stokach Alleganów, i zlewających się pod m. Haywood; wpada do Atlantyku poniżej miasta Wilmington szerokiem uściem, wprost niebezpiecznej dla żeglugi wyspy Smitha. Długość rzeki przeszło 500 km., z tych około 180 dostępnych dla statków parowych, poczynając od miasta Fayetteville aż do uścia. Południowy kraniec wyspy Smitha nosi nazwę Cape Fear i ten rzece na-

dał nazwisko.

And. S.

Capefigue Jan Chrzciciel Honoryusz Rajmund (* 1801 w Marsylii—f 1872 w Paryżu), historyk francuski, za restauracyi redagował roja-listowski dziennik „Quotidienne“ i (od 1827) urzędowy „Messager des chambresu. Po rewolucyi lipcowej pojednał się z rządami orleanistów, później jednakże cofnął się aa stanowisko legitymistyczae, wreszcie przechylił się ku stronnictwu Napoleońskich imperyalistów; zawsze atoli był zwolennikiem rządów absolutnych. Mając otwarty wstęp do archi- j przeciwko Stanom Zjednoczonym Ameryki Pół-wum przy ministeryum spraw wewnętrznych, na- nocnej; w r. 1825 zamianowany kontr - admira-pisał cały szereg dzieł historycznych, które wszak- łem, w r. 1834 otrzymał naczelne dowództwo że opracował pośpiesznie, powierzchownie i po- w Indyach, a w r. 1847 został admirałem. 1 dobno nawet niesumiennie. Większą wartość mają:    Capella Mareianus Mineus Felix, pisarz

„Histoire de Philippe Augustę“ (1829) i „Histoire łaciński, autor dzieła w rodzaju eucyklopedyi p. t.

„Satyricon.⁴* Mało posiadamy o jego życiu wiadomości. Według Kassyodora, urodził się w Madurze, w Numidyi, kształcił się w Kartaginie, gdzie, jak się zdaje, zajmował skromne stanowisko obrońcy.

dzie, z tych dużo w Londynie. Brzeg morza podobny do tamtych,—w Wiedniu; w muzeum, w Berlinie „Cisza morska przy świetle wieczornem**.

Capelle, Ob. Lafarge.

Capellen Teodor Fryderyk, baron van (* 1762—f w Brukselli 15 kwietnia 1824), marynarz holenderski; w młodym jeszcze wieku odbył kilka podróży do Indyj i odznaczył się w wojnie z Anglią; w r. 1792 i 1793 dowodził flotyllą Hollandsche Diep, operującą przeciwko generałowi Dumouriez; gdy w r. 1799 Anglicy wylądowali w Hollandyi, dowodził statkiem w eskadrze admirała Story i wraz z nim poddał się bez walki, za co sąd wojenny skazał go na śmierć. Schroniwszy się do Anglii, C. napisał memoryał usprawiedliwiający, a w r. 1813 wrócił z księciem Oranii do Hollandyi, i dostał polecenie, aby objął w posiadanie dawne kolonie holenderskie; w r. 1816 odznaczył się przy atakowaniu Algieru pod rozkazami lorda Exmouth, i otrzymał krzyż komandora orderu Łaźni; w r. 1822 został zamianowany wielkim marszałkiem

w. G.

r.

Okres życia jego przypada przypuszczalnie między 330 a 439 po Chr., „Satyricon* składa się z 9 ksiąg, napisanych po części prozą, po części zaś wierszami, a streszczających w sobie całą wiedzę ówczesną. Dwie pierwsze księgi mieszczą w sobie, rzęchy można, romans allegoryczny, p. t. „De nuptiis Mercurii et Philologiae" (Zaślubiny Merkurego z Filologią). Merkury, chcąc pojąć żonę, stara się najpierw o Mądrość, ale ta go odtrąca, gdyż pragnie żyć w dziewictwie; ubiega się potem o Duszę, lecz wkrótce ją opuszcza, zasłyszawszy od Cnoty, że wpadła w moc Miłości; wtedy, idąc za radą Apol-lina, zwraca się do Filologii, młodej dzieweczki, niz-kiego pochodzenia, ale wielkiej, nauki, która go przyjmuje z radością. Oblubienica, złożywszy ślub Junonie, że wyrzeknie się wszystkiego, co ziemskie, wznosi się aż na drogę mleczną, gdzie sam

Capellen Godard Gerard Aleksander Filip, baron van (* 1778—f w Vellenhoven 1848), mąż stanu holenderski, syn przywódzcy partyi anty-orańskiej; służył początkowo w administracyi za rządów francuskich i był kolejno sekretarzem pre-! fektury Utrechtu (1806) i prefektem we Fryslandyi

Jowisz na radzie bogów związek jej z Merkurym dworu króla holenderskiego, zatwierdza. W siedmiu księgach następnych autor traktuje o siedmiu sztukach wyzwolonych. Nie podaje on nic nowego, ani oryginalnego, prawie wszystkie jego poglądy na gramatykę, dyalektykę, muzykę i t. d. są zapożyczone od pisarzy starożytnych, zwłaszcza zaś od Pliniusza i Varroua; lecz to właśnie stanowi całe znaczenie tego dzieła w historyi, I Wschodniej (1808); wreszcie król Ludwik Bonaparte że przekazało ono wiekom późniejszym wszystkie zamianował go ministrem spraw wewnętrznych zdobycze naukowe starożytności. Przez całe Wie- i radzcą stanu; kiedy Napoleon wcielił Hollandyę do ki Średnie powaga jego była wielka; Grzegorz Tu- Francyi (1810), C. podał się do dymisyi, lecz wró-roneński powiada, że wycbowańcy szkół zakonnych cił do rządów po przyłączeniu Hollandyi do Belgii uczyli się z niego wierszy na pamięć; Jan Scot, i ustanowieniu królestwa Holenderskiego. Zamia-Duncan, Remi, Reginon, komentowali je w w. X.; nowany przez Wilhelma I w r. 1815 ministrem ko-w XI zaś mnich    Notker przełożył na język nie-    lonij,    C. udał się na    daleki    Wschód objąć w posia-

miecki „Zaślubiny    Merkurego z    Filologią." (Prze-    danie    część Batawii,    którą    Anglia zobowiązała się

kład ten wydano w Berlinie r. 1836). Wpływ ten zwrócić; a zostawszy w r. 1819 generalnym guber-utrzymywał się jeszcze dosyć długo: obok Kassyo- natorem Indyj holenderskich, zaprowadził w tern dora i Boecyusza C. był pisarzem najbardziej przez pięknem państwie kolonialnem wzorową organizacyę, scholastyków używanym aż do czasów, gdy Arysto- przez co powiększył znakomicie źródła miejsco-teles i Arabowie    dostali się na    zachód. Styl C-i    wego    bogactwa; do    kraju    wrócił r. 1825, a w r.

jest twardy i barbarzyński, tekst    niezmiernie zawi-    [ 1828    otrzymał nominacyę    na kuratora uniwersy-

Capelli JanAntoni, malarz włoski (* w Bres-cii 1664 lub 9—f 1741), rozpoczął naukę u Pasi-nellego w Bolonii, następnie u Baciccio w Rzymie. Wróciwszy do Brescii, malował obrazy religijne i historyczne, niemniej freskowe zdobienia ścian; jego jest między in. sklepienie sali „del Capitaneo“ w pałacu Broletto, w kościele św. Józefa „Niepokalanie poczęta N. Panna śród aniołów"; cztery obrazy z „Męki Pańskiej“; „Raj⁴⁴ i „Sąd OBtateczny". Tamże „Święci Dominik i Franciszek⁴* i inni święci franciszkanie. W kościele św. Faustyny „Ś-ty Benedykt w chwale"; w kościele della Pace „Chrystus Pan z dwoma aniołami"; w klasztorze San-Marco „Hi-storya świętych Dominikanów"; w kościele św. Agaty „Sw. Agata w więzieniu, nawiedzona przez ś-go Piotra “; w Brescii wszystkie prawie budowle publiczne i kościoły posiadają bądź freski, bądź obrazy olejne tego artysty.    W-

Capellini Jan, geolog włoski (* 1833 w Spezii),.

ły. Zachowało się wiele jego odpisów po biblio- J tetu w Utrechcie, tekach w Paryżu, Oksfordzie, Cambridge, Lejdzie i in. Editio princeps, dokonane przez Fr. Witalisa Bodianusa, ukazało się r. 1499 w Vicency; później było wiele przedruków: w Modenie 1509, w Wiedniu 1516, w Bazylei 1532, w Lugdunie 1539.

W roku 1599, Grotius, liczący ledwie lat 15, a jednakże już sławny, wydał w Lejdzie „Satyricon", opatrzony notami i przypisał go księciu Kondeuszo-wi. Wszystkie pomienione wydania są wadliwe, szczególniej zaś ostatnie bardzo jest niedokładne; najlepsze, najsumienniej opracowane, wyszło staraniem Fryderyka Koppa r. 1836 we Frankfurcie.—

„Gr. Encycl." Lamiraulfa.    *

Capelle van de Jan, malarz holenderski (*

1630 w Amsterdamie — f tamże 1680). Prawdopodobnie rozpoczął działalność swą w Harlem. Malował sceny nadmorskie i nadrzeczne, ożywione wielką liczbą postaci. Najważniejsze obrazy jego odznaczają się odbiciem światła słonecznego w wo-

Capello Bianco — Capet.

29

od r. 1861 jest profesorem geologii i paleontologii w uniwersytecie bolońskim. Wprowadził w życie międzynarodowe zjazdy geologiczne. Odbywał podróże naukowe po Europie i Ameryce północnej; urządził w Bolonii bogate muzeum geologiczne i ogłosił wiele prac z zakresu swej nauki, zwłaszcza zaś traktujących o okolicach Spezii i Bolonii.    *

Capello (Cappello) Bi a n ca, patrycyuszka wenecka (* około 1548 — f 20 października 1587), zawiązawszy romans tajemny z młodym kupcem florenckim, Piotrem Bonaventurim, uciekła z nim do Florencyi. Tam jej kochanek oddał się pod opiekę w. księcia Franciszka Medyceusza i zaślubił ją; nie myślał jednak stawać na przeszkodzie swemu protektorowi, który też powziął ku niej miłość namiętną. Frauciszek, mając zawrzeć związek małżeński z arcyksiężniczką austryacką, Joanną, porozumienie swoje z Bianką starał się w tajemnicy utrzymać; po ślubie wszakże najął dla niej mieszkanie nieopodal pałacu Pitti, a nasadziwszy skrytobójców na Bonaventurego (1570), wszedł z nią w jeszcze bliższe stosunki. Używała ona wszelkich sposobów, aby w. księcia jak najmocniej usidlić, a stanęła u szczytu szczęścia, kiedy zdołała Franciszkowi, mającemu z Joanną tylko córkę, podstawić obce dziecko płci męskiej i udać je za swoje, niby z niego zrodzone. Podstęp ten wszakże, lubo Bianca, jak vox populi głosił, wszystkich pomocników swoich sprzątnęła, nie utrzymał się w tajemnicy. Joanna wprawdzie później (r. 1577) powiła syna, ale d. 11 kwietnia 1578 r. sama umarła. Wtedy Bianca potrafiła tyle dokazać, że wymogła na w. księciu, aby ją potajemnie zaślubił, poczein w roli ochmistrzyni księżniczki zamieszkała w pałacu, a już w r. 1579 Franciszek postanowił związek swój jawnym uczynić; jakoż, zyskawszy na to zezwolenie króla hiszpańskiego Filipa i wyjednawszy u Wenecyi przyznanie Bianki za córkę rzeczypospolitęj św. Marka, odbył z nią uroczyste zaślubiny d. 12 października 1579 r. Odtąd Bianca na męża swego, którego zresztą szczerze i gorąco kochała, wywierała wpływ bardzo wielki. Wiedząc wszakże, że nie zdoła fałszywego syna swojego wynieść na tron książęcy, i widząc się znienawidzoną przez Florentczyków, postanowiła, dla zabezpieczenia swojej przyszłości, pojednać z sobąi Franciszkiem kardynała Ferdynanda Medyceusza, jako najbliższego dziedzica tronu, i w tym celu wyznaczyła zjazd z nim w zamku Poggio di Cajano. Tam wszakże, po upływie dni kilku, oboje, Bianca i Franciszek, nagle się rozchorowali i zmarli z d. 19 na 20 października 1587 r. Zgon ich przypisywano truciźnie, zadanej przez Ferdynanda, lecz niesłusznie, zmarli bowiem na febrę. Dzieje Bianki, niejednokrotnie traktowane ze strony romantycznej, w nowszych czasach źródłowo wyświetlone zostały.—Saltini „Della morte di Francesco de Medici e di Bianca Capello" (Florencya,

1863).    *

Capello Hermenegildo Carlos de Brito, podróżnik portugalski (* 1839 w Lizbonie). W r. 1858 zaciągnął się do służby morskiej, w 1860 zwiedził Anglię; w 1877 wespół z Ivensem i Ser-

pą Pintą z polecenia rządu portugalskiego przedsięwziął wielką ekspedycyę do Afryki. Trzej wszakże towarzysze postanowili się rozłączyć, aby podróż ich przyniosła większą korzyść nauce. Kiedy więc major Serpa Pinto, zamianowany z razu naczelnikiem wyprawy, puścił się z Loanda, gdzie wylądowali d. 6 sierpnia 1877, do Durbanu, dokąd się dostał 19 marca 1879,—kapitan korwety C., znany już jako meteorolog, i Robert Ivens, porucznik okrętowy, zwiedzali Afrykę zachodnią i środkową od Bengueli aż do ziem Jacca, badając dolinę rzeki Kwango, przyozem odkryli wiele jej dopływów, jak Hamba, Kwillo, Kugho. D. 13 października 1879 wrócili do Loanda, a w marcu 1880 znaleźli się w Lizbonie. W r. 1884 rząd powierzył im nową wyprawę. Tym razem przeszli wpoprzek ląd afrykański od Mossamedes aż do Kwilimany, przebywszy 8,000 km., z których 3,000 krajem nieznanym; zbadali ziemię między górną Zambezi i Kue-nene, wododział pomiędzy Zambezi a Kongo i okolice źródeł Lualaby i Luapuli; dokonali mnóstwo oznaczeń astronomicznych, spostrzeżeń meteorologicznych i magnetycznych, oraz pomiarów wyniosłości, i zdobyli bogate zbiory etnograficzne, zoologiczne, botaniczne i mineralogiczne. Towarzystwo geograficzne paryskie w r. 1886 uczciło ich wielkim medalem złotym. Opis pierwszej swojej podróży wydali oni r. 1881 p. t. „De Benguela as terras de Jacca de 1877 a 1880“, drugiej zaś r. 1886 p. t. „Angola a contra costo“; każde z tych dzieł wyszło w dwóch tomach in 8 maj. z ilustracyami. W r. 1887 C. otrzymał nową misyę do Afryki, już nie jako podróżnik, lecz jako komisarz rządowy w sprawie ustanowienia granic pomiędzy sułtanatem ą kolonią Mozambicką, nie zdołał wszakże wymódz na Said-Bargaszu ustąpienia zatoki Tonghi; później został gubernatorem prowincyi Loanda.—G. Gravier „Voy. d’exploration de Brito Capello et R. Ivens en 1877—79“ (Rouen, 1881); Delavaud w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    r-

Capełlus, Ob. C a p p e 1.

Oaper Flawiusz, gramatyk rzymski,z początku 11-go wieku po Chr., t. j. z czasów Trajana, badacz języka staro-łacińskiego. Z pism jego dochowały się do naBzych czasów dwie rozprawy: „De ortho-graphia" i „De verbis dubiis“. — Porów. Teuffel-Schwabe „Geschichte der rómischen Literatur", wyd. 5-te, str. 862.

Capem Edward (* 1819 w Tiverton), poeta ludowy angielski; był przez czas długi listonoszem wiejskim w Biderford, obecnie mieszka w Har-bourne pod Birminghamem. Pierwszy zbiór jego poezyj p. t. „Poems" wyszedł w r. 1856 (3-e wyd.

1873) i zjednał mu, nietylko wielką popularność wśród niższych warstw ludności angielskiej, ale i pensyę rządową w ilości 60 f. sterl. rocznie. Późniejsze utwory: „Ballads and songs” (1858), „Wayside warbles" (1865 i 1870) i „Sun gleams and shadow pearls" (1880), nie doznały już takiego przyjęcia.

Capet, wyraz ten oznacza kaptur, lub kapę (Ca-patus=qui est vetu de chappe; fl. Capet ąuiadum invenis esset caputia solebat aufferre per ludum. —

Porów. Ducange: Capa, Capatus, Capet, Caputium), a stał się przezwiskiem możnego pana, władzcy Ile-de-France’u, który taką kapę nosił, niewiadomo dla czego; następnie wyraz C. stał się nazwą całego domu, gdy ów Hugo (ob.) ukoronowany 1 czy 3 lipca 987 na króla Francyi, został założycielem długowiecznej t. zw. trzeciej dynastyi (po Merowingach i Karolingach). Dynastya ta w linii zstępnej prostej panowała do śmierci Karola IV, (f r. 1328), w linii Wale-z yuszó w (ob.) do śmierci Henryka III 1589, a w linii Bourbon’ów (ob.) istnieje do dziś dnia i panuje w Hiszpanii. Co do pochodzenia jej zachodzą wątpliwości i spory. Usunąwszy genealogię legendową, lub raczej wymyśloną w XII wieku, od Mero-wingów i Karolingów, mamy do czynienia z dwiema teoryami. Podług pierwszej, opartej na świadectwie dwóch kronikarzy X wieku, Richer'a i Ai-moin’a, Robert Silny (le Fort), pierwsza postać historyczna tego rodu, miał być synem Saksona, Wi-tichina, osiadłego w Gallii. Jest to zdanie Rankego i Kalcksteina oraz większości historyków niemieckich, usiłujących zawsze i wszędzie wykazać przewagę żywiołu germańskiego. Podług drugiej teoryi, opartej na źródłach kronikarza Abbona, który w r. 836 nazywa króla Eudesa Neustryjczykiem, przodkowie C-a powstali w środkowej Francyi, a trady-cya o ich pochodzeniu germańskiem miała stąd się zrodzić, że matka Hugona Capeta była rzeczywiście Saksonką i wywodziła się od bohatera niepodległości saksońskiej za Karola Wielkiego, Witikinda. Jest to twierdzenie historyków francuskich: Barthe-lemiego, Gabr. Monod’aiLuchaire’a. Jest jeszcze teo-rya Michelefa, że C. pochodził od Saksonów, ale od tej gałęzi, która już w VI wieku osiadła w Bessin wedle Grzegorza Turoueńskiego. W każdym razie C-a poprzedziło dwóch Robertynów (Robertiens) synów Roberta, który, walcząc z Normandami, zyskał wielką sławę i zdobył obszerne ziemie, a zginął chwalebnie w bitwie pod Brissarthe r. 866. Starszy syn jego, Eudes, najbogatszy z panów francuskich, wsławił się mężną obroną Paryża przeciwko Normandom, tak, że panowie i duchowieństwo, po złożeniu z tronu Karola Otyłego, wynieśli go Da tron (888). Panując dziesięć lat, musiał on po kilka razy zwalczać bunty, które za podmuchem przedstawiciela dawnej dynastyi, Karola Prostaka, podnosili zazdrośni wasale. Panował też po nim ów Karol Prostak, ale niedołężnie, więc drugi syn Roberta Mocnego, także Robert, zdobył Laon i koronował się w r. 922; po jego śmierci przedwczesnej (923) syn jego Hugo, zwany Wielkim, albo Białym, pozwolił tron zająć szwagrowi swojemu, Raulowi, księciu burgundzkiemu, sam zaś zajął się jedynie pomnażaniem swych posiadłości. Aby dojść do celu, nie przebierał on w środkach; posługiwał się gwałtem, zdradą, stając raz po stronie Karolingów, to znów przeciwko nim, a rezultatem tej jego polityki było, iż jego rywale niszczyli się wzajemnie i osłabiali w bezowocnych walkach. Hugo pozwolił jeszcze panować Ludwikowi IV Zamorskiemu i Lotaryuszowi, i za tych dwóch królów sprawował, pod tytułem księcia Franków, rodzaj namiestnictwa, co mu pozwoliło utorować drogę do

tronu dla syna swojego, Hugona, który też po śmierci Ludwika V obrany został królem. Augustyn Thierry i historycy jego szkoły upatrzyli w dojściu do władzy nowej dynastyi skutki rdzennej rewolucyi, zarówno narodowej jak i feodalnej, będącej reakcyą przeeiwko panowaniu germańskiemu, uosobionemu przez dom Karolingów. Obecnie pogląd ten uległ zaprzeczeniu, ponieważ dom C-a, jeżeli już nie przez swoje pochodzenie, to przez swoje związki, stykał się również blizko z rasą germańską. C. zawdzięcza wyniesienie swoje bohaterskiej legendzie, związanej z imionami Roberta Silnego i Eudesa, zręcznej polityce ich spadkobierców, potędze terytoryalnej, poparciu duchowieństwa, a przede-wszystkiem, jak zaznacza Luchaire, tej szczęśliwej okoliczności, iż dynastya Karolingów, oddawna już podupadła na mieniu i wzgardzona, nie miała prawdziwego wodza i głowy. Jedyny pretendent do spadku, Karol, książę Niższej Lotaryngii, był więcej Niemcem niż Francuzem. Gerbert pisał już w r. 985, że faktycznym królem był Hugo. W owej epoce słabniejąca od stu lat we Francyi zasada dziedziczności tronu znacznie była podkopaną, jednocześnie zaś dojrzewała myśl, dawna zresztą, uczynienia tronu obieralnym. Aby zapewnić następstwo synom swoim, pierwsi królowie domu C-a, idąc śladem ostatnich Karolingów, przypuszczali jeszcze za życia swojego synów do współwładania tronem. Hugo wkrótce po koronacyi koronował syna swojego, Roberta, pod pozorem, iż naród potrzebuje drugiego wodza, który - by go bronił od nieprzyjaciela; Robert koronował w r. 1016 starszego syna, Hugona, liczącego dopiero lat dziesięć, a po śmierci tego księcia dopuścił do tronu drugiego syna, Henryka (1027); ten ostatni uczynił to samo 1059 z księciem Filipem; syn Filipa, Ludwik, był przeznaczony na króla w r. 1090; Ludwik VI w r. 1129 namaścił w Reims starszego syna, Filipa, a po jego śmierci (1131) drugiego syna, Ludwika; ostatnim w ten sposób wskazanym królem (rex designatus) z tej dynastyi był Filip August. Zasada dziedziczności tronu po dwustu latach ustaliła się niewzruszenie. Starsza linia tego domu dała Francyi szesnastu królów, licząc w to synów Roberta Silnego i, jakkolwiek sama wyszła z feu-dalizmu, ochroniła jednak Francyę od rozpadnięcia się na cząstki feudalne, nadała rządowi silną orga-nizacyę i utrwaliła władzę królewską. Z pod jej rządów Francya wpadła w przesilenie stuletniej wojny.—C. V. Kalkstein: „Robert der Tapfere“ (Berlin, 1871); „Geschichte des franzósiscben Konig-thums unter den ersten Capetingern“ (Lipsk, 1877). Mourin: „Les Comtes de Paris“ (Paryż, 1872). A. de Barthelemy: „Les Origines de la raaison de France" w „Revue des ąuestions historiąues" (1872, t. XIII); A. Luchaire: „Histoire des institutions mo-narchiąues sous les premiers Capetiens" (Paryż, 1883, 2 t.).    i t- k.

Capet Marya Gabryela, malarka francuska (* w Lyonie 1751 — f 1827), uczeuica pani Guinard. Uprawiała portrety olejne, oraz pastele i miniatury, które jej zrobiły dobre imię ku końcowi XVIII wieku i przeciągnęły je jeszcze na czasy

cc

Genealogia Domu Copefa we Francyi, lieopolu, Węgrzech i Polsce (do str. 30-ej).

Robert Silny f 866, 2-ga ż. Adelhejda, c. ces. Ludwika Pobożnego.

Robert I, kr. Eraucyi 923 Hugo W albo Biały, hr. Paryża, kr. Francyi f 956 Hugues Capet, kr. Francyi 987—996 Ho bert iT 996—lOsT

Eudes (Odo), kr. Francyi 887—898

Heni i I 1031 — 1060

Philippe I 1060—1108 Louis VI leGroTl 108 — 1137

Louis VII 1137—1180, ż. 1) Eleonora Akw. 2) Konstaneya Kast. 3) Alixa Szamp.

Philippe II Augustę 1180—1223 ż. >1) Izabella 2) Ingeborga 3) Agnes

Louis VllT1223—1226

Charles (Carlo) hr. Anjou i Provence, kr. Neapolu 1266—1285

Carlo II 1285^1309, ż. Mary a WęgT___

Charles Valois. 2)~Roberto il Buono 1309—1343. Giovanni ks. Durazzo. 1) Carlo Martel

Carlo III 1382— Charobert (Karol-Robert kr. Węg.) 1308 — 1342

Ladislao 1386— Giovanna II 1414 Loys (Ludwik) W.

kr. Węgier i Polski 1342—1382

Katarzyna Marya za Zy- Jadwiga za Ja-gmuntem Lux. giełłą f 1399 f 1395

Louis IX, Saint Loys 1226—1270

Philippe III leUaTdi 1270—1285 Robert, od niego dom B o u r b o n(ob.) Philippe IV le~Bel 1285 - 1314

1386

— 1435

Giovanna I 1343—1382

1414

Louis X ie Philippe V le Charles V Izabeau Philippe VI Hutin 1314 Long 1316 le Bel 1322 za Edw. Valois 1328

— 1328

— 1350

II

od niego W a-lezy usze (ob.)

— 1322

— 1316

W. G.

And. S.

A. Pel.

nica, kapłanka dodana do boku małżonce kapłana zwanego „Flamen Dialis".

Capitanata, ob Fogg i a.

Oapitaneus, ob. Starosta.

Capitaneus mellioidamm, ob. Starosta bartny.

Oapite censi albo p r o 1 e t a r i i, są—według urządzeń rzymskiego króla Serwiusza—obywatele, stojący po za 5 klasami, którzy, pozbawieni wszelkiego majątku gruntowego, nie mieli znaczenia politycznego i oprócz własnych osób nic innego do oszacowania, opodatkowania (census) przedstawić nie mogli. Ustawa Serwiusza, w istocie swej wojskowa, dawała najwięcej wpływu tym, którzy najskuteczniej majątkiem (locupletes), radą i orężem wspierać i bronić mogli ojczyznę. „Oapite censi“ i „Proletarii" tworzyli z czasem osobne setnictwo (centuria) i dostarczali wojsku rzemieślników, tudzież pewnej liczby odwodowych, którzy bez broni postępowali z wojskiem i gdy na polu bitwy szyki się przerzedziły, oni z bronią poległych wstępowali w szeregi (Cic. de rep. 2,22; Gell. 16, 10; 19,8, 15; Liv. I. 43;

T. D.

K. K.

Dr. J. P.

Capita aut navia, gra rzymska, polegająca na tern, iż rzucano w górę pieniądz (as sextantarius), na którego jednej stronie wyobrażona była głowa Wenery, na drugiej rufa okrętowa, i stosownie do tego, którą stroną padł pieniądz, ktoś, według poprzedniej umowy, wygrywał lub przegrywał. (Owidyusz „Fasti" I, 39; Macrob: „Sat.“ I, 7, 22).

Capital. Chusteczka wełniana, jaką początkowo obwiązywały głowę Rzymianki dla podtrzymywania włosów, ażeby się nie rozsypywały; później, jako ny stanowiska prawnego, jakie zajmował w rodzinie szczegół stroju, używany przez młode dziewice prze- ■ swojej. Tę zmianę stanu zwano capitis demi-znaczone do posług w świątyniach, jak np. Flami- nutio minima i jej ulegał ten, kto wskutek aktu

konsulatu i pierwszego cesarstwa francuskiego. Od-znaczającemi się są portrety; pastelowy Suvee; miniaturowy Houdona, w chwili kiedy pracuje nad popiersiem Voltaire’a; panny Mars, pani Saint-Fal pastelowy, takiż malarza Pallióre’a. Portret pani Gui-nard przy pracy, na którym sama antorka pomieściła siebie w gronie innych osób. Miała powodzenie w swoim czasie: prace jej są w posiadaniu rodzin osób portretowanych.

Cape Town, ob. Kapstadt.

Cap Haiti (Le C. H.), miasto na wyspie i w rze-czypospolitej Haiti (Wielkie Antylle w Ameryce Centralnej), na północnem wybrzeżu, założone przez Hiszpanów, w 1617 r. pod nazwą Guarico, było stolicą francuskich kolonij, następnie królestwa Haiti — pod nazwą Cap Franęais — dziś jest tylko głównem miastem departamentu Północy. Leży nad niewielką zatoką i posiada wyborną przystań, która na całem północnem wybrzeżu wyspy prowadzi handel najbardziej ożywiony, zwłaszcza pod względem wywozu kawy, drzewa farbierskiego i mahoniu (w 1887 r. ruch okrętów w tutejszym porcie 518—objętości 490,000 ton). Jest tu sąd handlowy, sąd okręgowy, kilka szkół i kościołów; ulice szerokie, dobrze zabrukowane, domy murowane, obszerne place, kilka wspaniałych budowli, jak np. kościół Panny Maryi, pałac gubernatora, pałac Christophe, arsenał, dwa klasztory.—Był czas, że C. H., pomimo wielokrotnych pożarów, zaburzeń politycznych i trzęsienia ziemi, zaliczał się do najpiękniejszych miast, nietylko wyspy Haiti, ale całego archipelagu Indyj Zachodnich, a dla swej zamożności, przepychu i elegancyi zwał się nawet „Małym Paryżem". Dziś miasto chyli się do upadku; jego mury forteczne, niegdyś tak silne, rozpadają się w gruzy, pałace i kościoły pustoszeją zwolna, a ludność, która niedawno przenosiła licbzę 30,000 głów, obecnie nawet 20,000 nie dochodzi.

Caphamaum, ob. Kapernaum.

Capistrum (łac.; grec. Peristomion, Phor-beia); nazwa przepaski, jaką fletniści greccy i rzymscy bandażowali sobie usta, żeby je ochronić od pęknięcia przy wydobyciu tonu z fletni metalowych, wymagających niezmiernie silnego zadęcia.

Capistrum (po łacinie = uźdźienica). Tę nazwę noszą w chirurgii pewne opatrunki, stosowane przy uszkodzeniach szczęki dolnej i czaszki. Francuzi zowią je „Chevśtre“.

K. K.

Dion. Hal. 4,18. 7,59).

Capitis deminutio oznaczało w Rzymie utratę stanu społecznego lub ograniczenie zdolności prawnej. Ogół uprawnień obywatela rzymskiego w dziedzinie prawa publicznego i prywatnego oznaczano przez wyraz caput. Utrata capitis, zwana capitis deminutio v. minutio, pociągała za sobą zniweczenie tego stanowiska. Najwyższą i najdotkliwszą utratą była utrata stanu wolności (capitis deminutio maxima), gdy wolny człowiek stawał się niewolnikiem, bo wtedy pozbawiony był wszelkich praw. Ponieważ dotknięty tą karą, tracąc wolność, tracił i zdolność prawną, przeto zniweczone też były wszystkie dawniejsze jego stosunki i związki prawne. Utracał zaś Rzymianin stan wolności wskutek kary śmierci, zesłania do ciężkich robót w kopalniach — również gdy się dostał do niewoli wojennej; wszakże powrót z niewoli w progi rodzinne przywracał mu czas utraconej wolności na mocy prawa powrotu (jurę postliminii). Majątek tego, kto uległ capit. dem. maximae, stawał się albo własnością pana, albo fiskusa, on zaś sam przestawał być kognatem swej rodziny i pokrewieństwo jego według ju8 civile uchylało się.—Jeżeli przy zachowaniu stanu wolności utracił Rzymianin stan obywatela rzymskiego wskutek kary wygnania z kraju (interdictio aqua et igni) lub zesłania na osiedlenie (deportatio), wtedy utrata stanu była pośrednią (capitis deminutio media). Następstwem jej było pozbawienie cap i te d e min uti wszelkich praw politycznych i rozwiązanie wszystkich tych stosunków jego prywatnych, które polegały na prawie cywilnem. Była to więc zmiana co do stanu obywatela rzymskiego, spowodowana przez utratę obywatelstwa.—Gdy wreszcie przy zachowaniu stanu wolności i obywatelstwa utracał, a raczej zmieniał, Rzymianin stan rodzinny (status familiae), wtedy zmieniały się tylko stosunki rodzinne, wskutek zmia-

matyk, żyjący za panowania cesarza Adryana; przypisywano mu zebranie rozproszonych pism Hipo-kratesa, przyczem jednak, jak uskarża się Galen, postępował zbyt dorywczo i samowolnie. 5) Capi to, rodem z Licyi, żył w IV wieku po Chr.; prze-tłómaczył Eutropiusza na język grecki; urywki tej pracy znajdują się u Suidasa.—(Bernhardy „Grunó.-riss der Rom. Liter”.).    Em- 1C-

Capitolinus, pisarz rzymski, ob. Historia augusta.

Capitolium, ob. Kapitol.

Capitolo, włoska nazwa drobnego utworu poetyckiego, żartobliwej, satyrycznej albo drastycznej Capitium. Strój kobiet rzymskich, noszony na treści, pisanego tercyną. C-i uprawiane były wyższej części ciała i okrywający łono, nakształt szczególniej w dobie Odrodzenia (w. XV i XVI) gorseta albo stanika, w każdym razie na tunice, czyli po dzisiejszemu, na koszuli, jak to podaje La-

berius w cytacie Au-lusa Gelliusa (XVI, 7,

3), dodając, że strój ten, barwy jaskrawej, za jego czasów wychodzi zużycia i stosuje się tylko do klas niższych. Rzeczywiście, na figurze, którą według nagrobka

marmurowego podał piaskowcu pod Bernburgiem.

Gori (str. 344 w „Sta-roż.w napis. Florena), młoda kobieta zdaje się pochodzić z prostej klasy, o ile wnosić można z surowego kamienia służącego jej za siedzenie przy ubieraniu się. Owóż krój jej napierśnika bardzo przypomina te staniki, zdobiące łona naszych nawet młodych wieśniaczek, tembardziej odpowiadają one krojowi gorsetów używanych dziś powszechnie j licy Cherburga i sepiowy widok Kandyi. Pierwszym przez wieśniaczki włoskie. (Zob. Rich: „Słów. J był z rytowników, którego prace zostały dopusz-staroż.“).    K-K- j czone na wystawę w Salonie paryskim w roku

Capito, przydomek rzymski. Znani są pod tern : 1827.    w' °-

imieniem: 1) Caius Ateius Capito, który, bę- ; Capmany y de Montpalau Antoni de (* 1742 dąc trybunem ludowym w r. 55 przed Chr., stawiał v w Barcelonie — f 1813 w Kadyksie), historyk opór, lecz bez skutku, wniesionym przez owcze- ! snych konsulów, Pompejusza i Krassusa, projektom do prawa o podziale prowincyi i zaciągach wojskowych, jak również innym ich postanowieniom, wydanym ze względu na zamierzone przez nich wyprawy wojenne. Gdy zaś pomimo to Krassus go- Francuzów (1808) usunął się do Sewilli i jako gor-tował się do wyprawy przeciwko Partom, A. C. liwy patryota zachęcał współziomków słowem i pis-kazał go aresztować, lecz na żądanie innych try- mem do walki z najeźdźcą; w r. 1812 został posłem bunów wolność mu przywrócił. Wtedy A. C. ₍ do kortezów, zwołanych przez juntę generalną do starał się przeszkodzić wyprawie, powołując się na ! Kadyksu; tu w roku następnym (14 paździer.) stał niepomyślne dla niej wróżby; te jednak uznano za ' się pastwą grasującej epidemii. C. opracował we zmyślone i A. C. skazany został na karę przez ! wzorowym języku kastylskim wiele gruntownych cenzora Appiusza (Plutarchi Cras. 19; Cicero, De źródłowych dzieł historycznych, archeologicznych divinatione 1,16.). Syn jego, tegoż imienia, był ' i literackich, a mianowicie: „Filosofia de la elo-znakomitym prawnikiem. 2) F o nt e i u s Ca - i cuencia“ (Madryt, 1777; Londyn, 1812; Gerona, pito (ob. Fonteius). 3) Sinnius Capito, uczo- i 1826 i t. d.); „Memorias historicas sobre la many gramatyk rzymski, z ostatniego wieku przed Chr.; ! rina, comercio y artes de la antigua ciudad de Bar-celował zwłaszcza w objaśnianiu przysłów; działał- celona" (4 tomy, Madr., 1779—92); „Antiguas tra-ność jego rozbiera w osobnej monografii Hertz tados de paces y alianzas entre algunos reyes de (Berlin 1844 r.) 4) Artemidorus Capito, gra- ’ Aragon" (t. 1786); „Teatro historico de la elocuen-

prawnego (arrogatio, adoptio, in manum conventio, emancipatio) wystąpił ze swej rodziny, stając się członkiem innej, bądź samowolnym (sui juris), bądź poddanym (alieni juris). Skutki tej zmiany stanu odnosiły się tylko do dziedziny prawa prywatnego i polegały na rozerwaniu dotychczasowych związków agnacyjnych. Najważniejszym skutkiem c. d. mi-nimae był jej wpływ na dziedziczenie ustawoicze (ab intestato). Z postępem czasu, zwłaszcza na podstawie rozporządzeń Justyniana, ten wpływ zupełnie odpadł. Instytucya capitisdeminutiow dzisiejszych prawodawstwach nie ma żadnego zastosowania.

T. D.

Capitosaurus Miinst. (paleont.). Rodzaj kopalnych gadów z rzędu paleontologicznego Labyrintlio-dontia, o głowie z szeroką paszczęką, 1—2 wielkich kłach przed i za wewnętrznemi otworami nozdrzowemi; kość lemieszowa i międzyszczękowa, rozdzielone poprzecznym, eliptycznym otworem, w który kryją się wielkie kły szczęki dolnej. Oczodoły bardzo małe. Szczątki gadów tych znajdują się w pokładach tryasowych niemieckich. Gatunki: C. robustus H. v. Meyer, w piaskowcu kajprowym pod Stuttgartem; C. nasutus H. v. Meyer; w pstrym

K. J.

Fig. 9. Capitium.

Capitularia, ob. Kapitularze.

Caplin Jan Franciszek Izydor, rysownik i rytownik francuski (* w Paryżu 1779 r.), uczeń Blondeau, odznaczył się w rytownictwie topografi-cznem dla użytku marynarki i zarządu dróg i mostów. Wykonał mapę przejścia przez górę św. Bernarda; kalkografia Luwru ma w zbiorach mapę wybrzeża Neapolu. Znane są jego widoki akwarellą, widok kościoła w Criąueboeuf; olejny krajobraz z oko-

i starożytnik hiszpański; do r. 1770 służył w wojsku, potem zajmował się urządzeniem kolonii rolniczo-rzemieślniczej w Sierra Morenie; w r. 1790 osiadł w Madrycie i był sekretarzem tamecznej akademii historycznej. Po zajęciu Madrytu przez

Eneyk. Powti. llu»tr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

A. Fol.

1840—44; wyd. II, 1858).

Capo di Monte, zamek królewski pod Neapolem, rozpoczęty przez króla Karola III w 1738, ukończony przez Ferdynanda II w 1836 r. W tutejszym wspaniałym parkn słynna fabryka porcelany, naśladująca wyroby japońskie.

And. S.

cia castellana" (5 tom. t. 1786—94); „Ordenanzas de las armadas navales de la corona de Aragon" (t. 1787); „Codigo de las costumbres maritimas de Barcelona" (2 tomy, t. 1791); „Cuestiones criticas sobre varios puntos de historia economica, politica y militar" (t. 1807) i t. d.

Capo (włos.) wyr. muz., znaczy: głowa, początek; da capo (w skróceniu d. c.) od głowy, od początku. Umieszczone w utworze muzycznym, ostrzega ono wykonawcę, że musi powtórzyć cały ten ustęp muzyczny od samego początku, aż do miejsca gdzie się znajduje wyrażenie fine (koniec).

CapobiailCO Rafał (* w Frigento dnia 2 lipca 1801 —f w Neapolu d. 3 grudnia r. 1879), lekarz włoski. Do nauk przykładał się w Neapolu i tam też w r. 1824 otrzymał stopień doktorski; zostawszy lekarzem w Ospedale della Cesarea wykładał tam prywatnie (1827 — 1834) medycynę kliniczną. W r. 1840 zamianowano go profesorem patologii i kliniki wewnętrznej w Collegio medico-chirurgico, w 1855 objął klinikę wewn. uniwersytecką, od r. 1860 do śmierci był prof. zwycz. patologii szczegółowej. Jako praktyk cieszył się powodzeniem ogromnem, a jako człowiek, dla zacności charakteru, czcią ogólną. Z prac jego wymieniamy: „Ri-sultamenti clinici ottenuti in un ąuinąuennio nella scuola di medicina clinica nelfospedale della Cesarea" (Neapol, 1833, 2 tomy; wydanie II 1858 r.); „Elementi di medicina pratica" (4 tomy, tamże

Dr. J. P.

And. S

Capo dlstria, słów. Koper, miasto w austryac-kiej prowincyi Wybrzeża (Kiistenland), nad zatoką

t. im., stanowiącą część odnogi Tryesteńskiej; leży na dawnej wysepce, płaskiej, ale skalistej, która dziś zrosła się już z lądem za pomocą osadów, z odpłóczyska morskiego powstałych. Jest to starożytna A egida; po zdobyciu jej przez Justyniana w VI w. otrzymała nazwę Justin op o lis, była czas jakiś rzecząpospolitą, którą zawładnęli Wenecyanie w 932 r., Genueńczycy w 1380, Wenecyanie powtórnie w 1487, wreszcie Austryacy w 1797; za czasów weneckich była stolicą całej Istryi. Miasto ma ulice wązkie i kręte, wygląd mroczny i posępny; styl budowli przypomina Wenecyę, jak np. Piazza, ze stojącą na niej katedrą i ratuszem (Palazzo pu-blico) podobną jest do placu św. Marka; oba te gmachy stoją na miejscu dawnej świątyni Cybeli. Jest tu dziewięć kościołów, dwa klasztory, akwedukt sprowadzający wodę kryniczną z gór okolicznych, siedlisko biskupstwa (biskup rezyduje w Tryeście). sąd okręgowy, siedziba władz powiatowych, wyższe gimnazyum włoskie, seminaryum nauczycielskie z trzema oddziałami dla Słoweńców, Kroatów i Włochów, wielki zakład poprawczy dla mężczyzn i około 10,000 m-ców. Godne są także uwagi wspaniałe warzelnie soli z wody morskiej, oraz uprawa oliwek i wina. Przystań jest dogodna i ożywiona; w niej odbywa się budowa łodzi i mniejszych statków; rybołówstwo znaczne przynosi dochody.

Capo dlstrias, C-a, Kap o dis tri as, Jan Antoni, hrabia, patryota grecki, polityk i dyplomata (* 11 lutego 1776 na Korfu — f 9 paźd. 1831 r. w Nauplii), syn Antoniego C., znanego ze współudziału w ukonstytuowaniu Wysp Jońskich w rzeczpospolitą „Siedmiu Wysp“ (1800). Wyszedł z rodziny dalmackiej, z miasta Capo d’Istria nad Ad-ryatykiem, od XIV w. osiadłej na Korfu, a przez jednego z książąt Sabaudzkich uhrabszczonoj. Po studyach uniwersyteckich w Padwie i Wenecyi, wcześnie poświęcił się polityce. Kiedy Rossya w r. 1799 zajęła Wyspy Jońskie, C. popierał jej wpływ przeciwko Prancyi, dzięki czemu hr. Mocenigo, w r. 1803 komisarz russki, powołał go do sekre-taryatu stanu. Stosunki ze zbiegami greckimi uczyniły C-a patryotą. Gdy w r. 1807, po traktacie tylżyckim, Francuzi wrócili na Wyspy, C. wyjechał do Rossyi i dostał urząd w ministeryum spraw zagranicznych; w 1811 wysłany do Wiednia, w 1812 dodany Czyczagowowi do układów z Turcyą, odznaczył się świetnem wystylizowaniem traktatu pokoju w Bukareszcie 28 maja 1812 r. Cesarz Aleksander I wysoce go cenił i osobiście mu był życzliwym; w r. 1813 wysłał go na asystenta dyplomatycznego do armii Barclaya de Tolly, a w 1814, w pierwszym okresie kongresu wiedeńskiego, polecił mu bronić Szwajcaryi od Austryi. Po Water-loo otrzymał C. trudne zlecenie przywrócenia dyna-styi Ludwika XVIII, pomimo nieprzychylnej uchwały Izby Reprezentantów w Paryżu: wywiązał się z niego dobrze i mocarstwom sprzymierzonym wyświadczył przysługę rzetelną, zarówno w rokowaniach uprzednich, jak i przy redagowaniu osnowy drugiego traktatu paryskiego, z 20 listopada 1815.

C. jest prawdopodobnym autorem aktu św. Przymierza z 26 września, ogłoszonego w 3-ą rocznicę wygnania 20 narodów z Rossyi (25 grudnia 1815 v. s.). W końcu 1815 Aleksander I zamianował C a se kretarzem stanu i towarzyszem ministra spr. zagr. Nesselrodego. Na urzędzie tym był C. raczej współ-ministrem: miał sobie oddany Wschód, podczas gdy sam minister zawiadywał stosunkami z Zachodem. Urzędnik russki nie przestał być patryotą greckim: popierał tajemny związek „Hetairei", od przewodniczenia mu wszakże uchylił się; usiłował zbliżyć Rossyę do Francyi, nadając kongresowi akwizgrań-skiemu odpowieduy kierunek; w rok później (1819) objechał wielkie dwory europejskie i zawitał do ojczyzny, gdzie powściągał wybuch, zdaniem jego, przedwczesny. Gdy wszakże Grecya na wezwanie Ypsilantisa 1821 roku wybuchnęła, a Aleksander I na kongresie w Lublanie potępiwszy wybuch, w rok później, w Weronie, zerwał zupełnie z dotychczasową swoją polityką, C. otrzymał w końcu 1822 roku dymisyę. Dla zdolnego dyplomaty nadeszła epoka czynnego patryotyzmu. C. w listach do cesarza Aleksaudra I-go stara się go nakłonić do wytworzenia 3 drobnych państewek greckich pod zwierzchnictwem Turcyi; w kraju zawiązuje komitety narodowe, kieruje niemi, przez odezwy i emis-

S K.

K. J.

A. Pol.

Capszzoli Domenico, Patrizio i Donato, bracia, patryoci neapolitańscy, ścięci d. 27 czerwca 1829 r.; byli to zamożni właściciele ziemscy w Mon-teforte i Bosco (prowincya Cilento), nadzwyczaj gościnni, szczodrzy i ogólnie kochani. Zapisawszy się jeszcze za młodu do stowarzyszenia Karbonarów,

Saryuszów podtrzymuje ducha; w Europie zjednywa dla Grecyi coraz większe współczucie, zbiera wreszcie pieniądze na powstanie, trwające od stycznia 1822. Zabiegi C-a i krwawy trud samych Greków uwieńcza d. 4 kwietnia 1826 konwencya anglo-russka w Petersburgu, d. 14 kwietnia 1827 uchwała zgromadzenia narodowego w Troezene, nadająca Grekom tymczasową koustytucyę i władzę, a d. 6 lip-ca 1827 protokół przez Rossyę, Francyę i Anglię spisany w Londynie. Z mocy powyższej uchwały

C. został na lat 7 prezydentem rzeczy pospolitej, a w lutym 1828 objął rządy w Nauplii. W maju Francuzi wylądowali w Morei. a russcy wtargnęli za Dunaj. C. ujął władzę w silne ręce, wyjednał na zgromadzeniu naród, dobrowolne zrzeczenie się praw na rzecz rady z 27 mężów, „Panhellenion* nazwanej, a mającej władzę tylko doradzczą, zorganizował małą armię regularną, założył szkołę wojskową, jął nawet zaprowadzać szkoły normalne ludowe, porządkował stosunki społeczno-państwowe, przełożeniami swemi zatrzymał Francuzów na dłużej, a odwagą wywołał dywersyę ochotników greckich na północy, poza Moreą, w której dotychczas dyplo-macya europejska więziła narodową prężność Greków. Podczas tej dyktatury od r. 1828 zatracił prędko poczucie granicy pomiędzy sobą a narodem, któremu służył, stał się samowolnym, despotycznym, a gdy w 1829 d. 22 marca konferencya londyńska orzekła, że Grecya będzie państwem mo-narchicznem, do serca C-a znalazła przystęp i am-bicya królewskości. Powaga jego wszakże była ciągle jeszcze tak wielką, że kiedy przed traktatem adryanopolskim (18 września 1829) zwołał w lipcu 1829 zgr. nar. do Nauplii, otrzymał od niego nie tylko potwierdzenie, ale i wzmocnienie swej dyktatury: Panhellenion zastąpiono senatem, który, sprawując władzę niby już konstytucyjną, rzeczywiście był tylko biernym nadzorcą prezydenta. Wskutek zabiegów C-a senat takiemi warunkami opisał kandydaturę na tron grecki, że wskazany w protokóle mocarstw działających z d. 3 lutego 1830 (w Londynie) na króla ks. Leopold Sasko-Koburggotajski, późniejszy król Belgów, musiał się jej zrzec. C. spodziewał się przetrzymać dy-plomacyę, zaskoczyć Greków i koronę na własne włożyć skronie. Nadmierne ześrodkowanie i surowość władzy, tajemniczość w działaniu, uchylanie się od kontroli wywołały niezadowolenie, a gdy przez nierozwagę kazał C. wtrącić do więzienia jednego z bohaterów walki narodowej, Mavromicha-lisa, zaczęło się wrzenie rewolucyjne. Pomimo poparcia Rossyi, Grecya, zaledwie ukończywszy powstanie przeciwko Turkom, powstała przeciwko własnemu swemu dyktatorowi; Konduriotis i Miau-lis owładnęli flotą, zamknęli się na Hydrze, a gdy admirał russki zażądał wydania okrętów, Konduriotis wydał je, ale na pastwę ognia, w lipcu 1831. Nieszczęście to przepełniło czarę oburzenia na C-a. Brat i syn więzionego patryoty, Konstanty i Jerzy Mavromichalisowie, d. 9 października 1831 r. napadli w biały dzień na dyktatora, idącego do świątyni św. Spirydyona w Nauplii, i zamordowali go na miejscu (ob. Bulgaris, Grecya). C. miał dwóch braci, również czynnych w polityce, a używanych przez siebie za narzędzia; imiona ich: Viaro (około 1770—1842) i Augustyn Jan Marya (1778—1857); pierwszy był w 1831 ministrem, drugi po bracie prezydentem do kwietnia 1832.— Po C-e pozostała jego korespondencya z czasów dyktatury, wydana w części przez Be-tant’a „Correspondance ... du Comte C.“ (Genewa, 1839, 4 t.), w części jeszcze w r. 1831, p. t. „Details de la correspondance de M. Dutróne avec le president C.“ (Paryż). Zaraz po śmierci C-a wyszły „Lettres et documents sur les derniers evenements de la Grece, qui out precede la mort du comte C.“ (Paryż, 1831), a w latach 1838—42 w Londynie „Portofolio papers relative to the affairs of Greece“. O C-e pisali: Bulgaris „Notice sur le Comte C.“ (Paryż, 1832); Papadopulus Vretos „Memoires bio-graphiąues, historiąues sur le president de la Grece* (Paryż, 1837 — 8, 2 tomy.); Trikupis „cIaropta rrję cEXX7]vi%7ję Ś7rava5Taaswgu(Lond., 1853, 4 t.); Gervinus G. G. „Geschichte d. XIX J. seit d. „Wiener Vertragen“ (Lipsk, 1856—66, 8 t.); Mendelssohn-Bartholdy „Graf Johana K.u (Berlin,

1864); tenże „Die Hetarie“ („SybeTs historische Zft.“ T. XVI); Metternich Ryszard „Aus Metterniclrs nachgelasseneu Papieren“ (Wiedeń, 1830—4, 8 t.); Metaxas C. „Souvenirs de la guerre de 1’ indepen-danceu (Paryż, 1888).

Capocci Ernest, astronom włoski (* 1798 — f 1864 w Capodimoute). Po ojcu swoim, Zacharya-szu C., został w r. 1833 dyrektorem obserwato-ryum w Capodimoute, po zniesieniu konstytucyi w królestwie Neapolitańskiem urząd ten opuścił, a w r. 1860 znowu go objął i został senatorem. Zajmował się obserwacyą i obliczaniem komet i opracował dla zbioru berlińskiego kartę nieba, obejmującą XVIII godzinę wznoszenia prostego. Ogłosił: „Dialoghi sulle comete”, „Sur un photo-mótre* (1838), oraz napisał komentarz do szczegółów astronomicznych „Komedyi Boskiej* Dantego.

Caporcianit (miner). Minerał z Caporciano pod Monte Catini w.Toskanii, występujący w promienisto-włókaistych skupieniach różowej barwy, jest, jak tego dowiodły badania krystalograficzne i chemiczne, odmianą tylko laumonitu (wodnego krzemianu glinu i wapnia), minerału z grupy zeoli-tów.

Capoul Józef, Amadeusz Wiktor (* 27 lutego 1839 w Tuluzie), słynny tenorzysta współczesny, uczeń nauczycieli śpiewu Reviala i Mockera w konserwatoryum paryskiem. Od 1861—72 występował w paryskiej operze komicznej; później w New-Yorku, Londynie, i innych wielkich miastach europejskich, a wszędzie z wielkiem powodzeniem.

aa

ków.

Capparidoxylcn Schenk (paleont.). Pod nazwą tą opisał Schenk pewne okazy drzewa kopalnego z okolic Kairu w Egipcie, które według niego należały prawdopodobnie do rzędu roślin z rodziny Kaparowatych (Capparidaceae). Okazy te mają promienie rdzenne ułożone w jeden, a czasami w dwa szeregi; naczynia w grupach promienisto uszykowanych; włókna drzewne o grubych ścianach tworzące masę główną; naczynia otoczone miękiszem drzewnym

Capparis (Kapar), rodzaj rośliny, należący do rodziny kaparowatych. Są to drzewa lub krzewy, cierniste lub nie, niekiedy wspinające się, o liściach naprzemianległych z przylistkami. Kwiaty doskonałe, posiadają liczne pręciki. Owoc—jagoda. Liczą przeszło 100 gatunków kaparów. Należy tu Capparis Spinosa L. (K a p a r z w y c z a j n y), rosnący na wybrzeżach morza Śródziemnego, zwłaszcza zaś w Grecyi, którego pączków kwiatowych razem z cier-nistemi przylistkami, zaprawnych solą i octem, używają do potraw pod nazwą kaparów. Podobneż zastosowanie mają pączki C. Bupestris L., rosnącego w Grecyi, północno-afrykańskich gatunków, C. Satada Forst. (Egipt) i C. Fontanesii Lamck. (Ber-beria).

stali się gorliwymi propagatorami sekty, a w r. 1820 przystąpili z zapałem do ruchu rewolucyjnego; zmuszeni zaś do ucieczki po ogłoszeniu wyroków, schronili się w góry i pędzili tam przez kilka lat życie tułacze; napadnięci w r. 1827 przez oddział karabinierów, zabili 8-u żołnierzy i zdołali jeszcze przez rok ujść pogoni. Kiedy w r. 1828 kanonik De Luca wezwał lud w kościele w Bosco do obrony wolności, trzej bracia C. ogłosili powstanie i w krótkim czasie stali się panami większej części prowincyi Cilento, lecz po stłumieniu powstania przez krwiożerczego Delcarretto, uchodząc przed pogonią, opuścili Włochy i schronili się na wyspę Korsykę; tam jednak pewien szpieg ostrzegł ich o nieprzyjaznych zamiarach władz francuskich i doradził im wrócić w rodzinne góry; bracia usłuchali i powrócili do Cilento (1829), gdzie się dowiedzieli, iż na głowy ich nałożono cenę. D. 17 czerwca, podczas uroczystości w Perito, na którą przybyli, zdradził ich gospodarz domu, który im zaofiarował gościnność; otoczeni przez wojsko, zostali ujęci po długiej i bohaterskiej walce, a w dziesięć dni potem ścięto ich w Palinure pod gmachem telegrafu, który byli roku poprzedniego spalili. Głowy ich, wrzucone do żelaznej klatki, obwożone były na pokaz po wszystkich wsiach okolicznych.—Atto Vannucci „I Martiri della libertń italiana dal 1794 al 1848“ (Florencya, 1860).    r-

Capparidaceae (Kap ar o watę). Rodzina roślin zbliżona do krzyżowych, kwiaty bowiem należących do niej gatunków mają, również jak i krzyżowe, po 4 działki kielicha czteropłatkowego. Pręcików w nich 6, 8 lub wiele, jednakowej wielkości. Zawiązek jednokomorowy wielozalążkowy, owoc—torebka

fl

\m

Fig. 10. Capparis Spinosa L.

lub jagoda. Są to zioła, krzewy lub drzewa, z liśćmi naprzemianległemi. Zamieszkują przeważnie zwrotnikowe i przyzwrotnikowe okolice Ameryki i Afryki, pewne zaś gatunki znajdują się i w południowej Europie. Użycie niektórych z tych roślin polega na obecności w nich lotnych i ostrych pierwiast-

Wł, M. K.

K J.

Wł. M. K.

Cappel, miasteczko szwajcarskie, położone pod górą Albis w Kantonie Zurichu; podczas wojuy domowej i religijnej, wszczętej pod hasłem reformy Zwinglego (1529—1531) reformowani zostali pobici pod C. przez katolików, a Zwingli padł na placu boju; w r. 1838 postawiono na miejscu, gdzie poległ, granitowy kamień pamiątkowy.    r-

Cappel, Capellus lub Chapelle, pastor ewan-gielicko-reformowany, krytyk biblijny, profesor języka hebrajskiego i teologii w akademii w Saumur (* 1585 — f 1658). Zajmował się przeważnie studyami krytycznemi nad hebrajskim tekstem Starego Testamentu, nie zgadzając się z przekonaniem, bronionem między innymi i przez słynnego hebraistę Buxtorfa, ażeby tekst pierwotny Pisma świętego w każdem słowie, a nawet w każdej głosce i znaku, miał pochodzić z natchnienia Bożego; jakoż dowiódł, że punkta samogłoskowe, akcenta, oraz inne znaki dyakrytyczne tekstu hebrajskiego były wprowadzone przez Massoretów, prawdopodobnie w VI dopiero wieku po Chr. Najważniejsze z pism jego są: „Arcanum punctationum revelatum, sive diatribe de punctorum vocalium et accentuum apud Hebrae-os vera et genuina antiquitate“ • (Lejda, 1624) i „Critica sacra sive de variis quae in sacris V. T. libris occurrunt lectionibus Lib. VI; subjecta est quaestio de locis parallelis V. et N. T.u (Paryż, 1650). To ostatnie dzieło, owoc pracy trzydziestoletniej, tak przerażało śmiałością swych dowodów, że tekst hebrajski Starego Testamentu może i powinien być oczyszczony z błędów, popełnionych

A. A. K.

A. A. K.

Jakkol-

w nim przez kopistów, iż żaden z drukarzy holenderskich ani szwajcarskich nie śmiał podjąć się jego wydania, aż dopiero trzej zakonnicy katoliccy, uzyskawszy przywilej królewski, wydrukowali je w Paryżu.—Viguć, artykuł w „Encyclopedie des Sciences religieuses“; Bertheau artykuł w „Ency-klopedyi niemieckiej” Herzoga.    *

Cappelletti Likurg (* w Piombino 1842), literat włoski, profesor historyi w szkole technicznej w Livorno, ogłosił drukiem wiele gruntownych studyów z dziejów literatury ojczystej, jak np. „Stu-dii sul Decamerone“ (1879); „Nuovi studii sul Deca-merone“ (1880); „Bibliografia Leopardiana“ (1882); „Osservazioni e notizie sulle fonti di alcune novelle del Decamerone“ (1891) i t. d.

Capperonier Klaudyusz, filolog francuski (* w Montdidier 1 maja 1671—f w Paryżu 24 lip. 1744). Pochodził z niezamożnej rodziny kupieckiej. Już podczas nauki szkolnej okazywał szczególne zamiłowanie do języka greckiego i łacińskiego. Kształcił się w Montdidier, Amiens i w Paryżu. W r. 1696 otrzymał stopień magistra sztuk wyzwolonych (maitre ós arts), został księdzem i był przez pewien czas dyakonem w dyecezyi Amieńskiej. Następnie osiadł w Paryżu, uzyskał stopień licencyata teologii i, oddany dalej nauce, zdobył sobie pomiędzy uczonymi sławę pierwszorzędnego filologa klasycznego. Uniwersytet w Bazylei ofiarował mu katedrę profesora nadzwyczajnego greczyzny; godności tej jednak C. nie przyjął. W r. 1722 (22 paździer.) został profesorem jęz. greckiego w Kolegium francuskiem. Z pomiędzy licznych prac jego godniejsze uwagi są: Wydanie dzieł Kwintyiia-na (Paryż, 1725 in fol.), za które otrzymał od króla 800 liwrów pensyi; wydanie mówców starożytnych „Anciens rheteurs" (Strasburg, 1756 w 4-e); „l’Apologie de Sophocle contrę la lettre de Voltaire“ (Paryż, 1719, w 8-e); „Reponse a la lettre de Vol-taire qui contient la critiąue de 1’Oedipe de Sophocle, de celui de Corneille et du sien“ (1719, w 8-e). Rękopisy po C-rze pozostałe wymienia M o r e r i w swoim le Grand Dietionnaire historiąue, Paryż, 1759, t. III, fol.—Porów, także: Lefebvre de Saint-Marc, „Eloge de M. Capperonier, diacre, professeur de langue grecąue au college royal", Paryż 1744, w 12-e; Dupuy, „Eloge“ w „Memoires de l’Aca-demie des inscrip. et belles-lettres", t. XL, 243.

Capperonier Jan, filolog francuski (* w Montdidier 9 mar. 1716,—f w Paryżu 30 mar. 1775, synowiec poprzedniego (Klaudyusza) i po nim objął katedrę greczyzny w Kolegium francuskiem w 1744 r. Obok tego był długi czas kustoszem biblioteki królewskiej w Paryżu. W r. 1749 wybrany został na członka Akademii napisów i literatury i wiele rozpraw w rocznikach tejże akademii zamieścił; między innemi o niewolnictwie w Sparcie: „Recher-ches sur 1’histoire de l’esclavage des hilotes” (t. XXIII, 1756). Prócz tego ogłosił kilka wybornych wydań klasyków starożytnych, jak: Cezara (1754), poezyj Anakreonta (1754), Plauta (1759), Sofoklesa (1781); nadto wydał dzieje Ludwika IX: „L’histoire de Saint Louis“, dzieło Jana Joinville’a (f 1318), jedno z najcenniejszych w średniowiecznej literaturze francuskiej (Paryż, 1761) i inne. Synowiec jego, Jan Augustyn C. (1745—1820), również wybitny filolog klasyczny, był cenzorem królewskim (1780), kustoszem biblioteki narodowej (1796) i ogłosił szereg wydań klasyków łacińskich: Cycerona „Quaestio-nes academicae“, Kwintyliana zasady krasomówstwa: „Institutiones oratoriae", Wergiliusza, Horacego, Justyna i innych.

Capponi Gin o, margrabia (* 1792 we Plorencyi — 1876 f tamże), mąż stanu i historyk włoski, potomek znakomitej rodziny florenckiej, której członkowie w w. XV i XVI znaczne oddali usługi rzeczy-pospolitej na polu polityki, a nawet piśmiennictwa. C., otrzymawszy staranne wykształcenie, uzupełnił je podczas długoletniego pobytu za granicą — w Au-stryi, Francyi, Anglii i Niemczech, gdzie nawiązał stosunki z wielu wybitnymi mężami. Po- powrocie do Florencyi oddał się badaniom historycznym i wywierał wpływ niemały na ówczesny ruch umysłowy w Toskanii. Ogłosił drukiem Colletty „Sto-ria del reame di Napoliw i pod nazwiskiem Moli-niego „Documenti distoria italiana" (Flor., 1835—37). Jako członek akademii della Crusca, wspólnie z Bec-chim, Borghim i Niccolinim przygotował poprawiony tekst „Boskiej komedyi" Dantego (Flor., 1837 r.) i był czynny przy opracowaniu piątej edycyi „Vo-cabulario degli academici della Crusca". wiek w 1844 zaniewidział zupełnie, nie przestał jednak zajmować się studyami naukowemi, w r. zaś 1847 powołany został na członka rady stanu, a wkrótce potem—senatu. W 1848, gdy w Toskanii nastąpił zwrot stanowczy w kierunku liberalnym, wskutek ogólnego ruchu rewolucyjnego w całych Włoszech, C., jako człowiek liberalny i powszechnie poważany, stanął na czele ministeryum; ale już po dwóch miesiącach z tego stanowiska ustąpił. W r. 1859 posłował na sejm toskański i oświadczył się za połączeniem Toskanii z królestwem Sardyńskiem; po zjednoczeniu Włoch został wyniesiony do godności senatora, a'e czynniejszego udziału w życiu politycznem już nie brał. Na czas niedługi przed śmiercią wykończył i ogłosił drukiem najważniejsze swe dzieła „Storia della republica di Firenze“ (Flor., 1875; przekład niemiecki Diitschkego, Lipsk, 1877); praca to źródłowa, szczególniej uwzględniająca wiek XIV i XV, ale napisana ze stanowiska patry-cyuszowsko-republikańskiego. Oprócz tego drukował wiele prac historycznych w „Archiyio storico italia-no“. Wydał je Tabarrini p. t. „Ścritti editi ed ine-diti“ (2 tomy, 1877); listy zaś jego—Carraresi (6 tomów, Flor., 1889).— C. w obronie autentyczności „Pamiętników" Gino Compagniego (ob.) prowadził poważną polemikę, szczególniej z historykami niemieckimi. — Porówn. Tabarrini „Gino C.“ (Florencya, 1879) i A. von Reumont „Gino C.“ (Gotha, 1880).

Capra Baltazar, astronom włoski (f 1626 w Medyolanie). Był on też lekarzem, a znany jest jedynie jako gwałtowny przeciwnik Galileusza. Gdy w r. 1604 ukazała się nowa gwiazda w gwiazdozbiorze Wężownika, a Galileusz twierdził, że jest to gwiazda istotna, znajdująca się daleko poza sferą planet, C. napisał przeciw poglądowi temu „Consi-

Capra — Capreolus.

GO

potępiający.

Capra, nazwisko kilku architektów i inżynierów włoskich, żyjących w Cremonie, w końcu XVII w. i w pierwszej połowie XVIII wieku. Najwybitniejszym jest Aleksander, znany z dzieła pod tytułem „Trattato della Giometria e delle Architetture civile e militare" (1672—82). Dominik był in- j zawarł konkordat. Po konkordacie, zostawszy ar-żynierem hidraulikiem i napisał „II vero Ripparo, j cybiskupem włoskim w Medyolanie, C. poświęcił il facile, il naturale, per orviare e rimediare ogui corrosione o rovine di fiurne benche giudicata irre-mediabile“. G u s t a w, syn Aleksandra, był również inżynierem hidraulikiem, odznaczył się opisem tam ruchomych na rzece Po.    E D'

Capraja, wyspa na morzu Sródziemnem, między północnym krańcem Korsyki a półwyspem Apenińskim, wulkaniczna, górzysta (Monte Castello 447 m.), w epoce pliocenicznej stanowiła część lądu, który łączył Korsykę z Toskanią i który następnie zapadł się, tworząc wyspy z wynioślejszych części (Elba,

Pianosa i inne); C. leży właśnie na północnej krawędzi tego zapadnięcia. Powierzchnia wynosi 16.5 km. □, ludność około 800 głów, wnętrze skaliste i prawie bezwodne, żywi liczne stada kóz (stąd zwa), dostarcza także wybornego wina i miodu. Wybrzeże daje jeden tylko port dogodny, przy którym leży miasto t. im., z twierdzą na skale i latarnią morską. Na zboczach wyniosłości jest wiele roślin, niespotykanych na lą^ dach sąsiednich. U Greków wyspa nosiła nazwę A i gil i on u Rzymian zaś Capraria.

Caprara, niezamieszkana wyspa skalista z grupy wysp Tremiti, na morzu Adryatyckiem, przy wybrzeżu włoskiem (42°, 10' sz, pn., 13°

12' dł. wd. Gr.), z latarnią morską. And- s-

Caprara, stary ród senatorski z Bolonii. Wybitniejsi członkowie jego byli: 1)C. Albert, hrabia, generał i dyplomata austryacki (* 1630 r. w Bolonii — f 1690), syn senatora Mikołaja C-y, siostrzeniec Oktawiana Piccolominiego, walczył z Turkami, ale więcej odznaczył się w misyach dyplo-m atycznych r. 1682 i 1685 do Porty Ottomańskiej,

łaszcza w 1682, w którym wcześnie przeniknął gkr vte zamiary Turcyi, i ostrzegając o nich dwór wie-deńs ki, nawoływał do uzbrojenia. Znany też był ojej uczoności, przetłómaczył między innemi

w r.

A. S.

derazione astronomica sopra lai nuova stella", gdzie chciał wykazać, że jest to zjawiska należące do niższych stref nieba, a nie gwiazda rzeczywista, której ukazanie się byłoby przeciwne nauce Arystotelesa o niezmienności nieba. Następnie jeszcze chciał przywłaszczyć sobie wynalazek cyrkla pro-porcycmalnego, dokonany przez Galileusza, czem wszakże ściągnął na siebie śmieszność i wyrok

S. K.

na-

And S.

ze stn

Seneka młodszego i napisał pamiętniki ze swego poselst\ va, które wydał jego sekretarz, C. Benaglia, p. t.: „iRelazione del yiaggio fatto a Coustantino-poli e ri\ orno in Germania“ (Bolonia, 1684).—2) C. Eneasz Sylwiusz, generał austryacki (* 1631 w Bolonii — f 1701 w Wiedniu), brat poprzedniego, służył pod krewnym swoim, generałem Mon-teeucullim, podczas wojny z Turcyą i Francyą;

1683 walczył pod Wiedniem, w 1684 pod Budzyniem; w 168$ opanował Belgrad, w 1691 przeszedł przez Ren pod Sandhofen; 1694 dowodził samodzielnie w Węgrzech i szczęśliwie odparł pod Pe-terwaradynem napad turecki. Później był prezesem rady wojennej, a należał do rzędu przeciwników Eugeniusza Sabaudzkiego,— 3) Jan Chrzciciel, arcybiskup medyolański (* 1733 w Bolonii z domu hr. Montecuculli — f 1810 w Paryżu). R. 1758 został wice-legatem w Wiedniu, gdzie zjednał sobie i Kaunitza, i cesarza Józefa II, dzięki czemu zapobiegł stanowczemu zerwaniu pomiędzy tym ostatnim a papieżem. Za to wyniósł go Pius VI do godności kardynalskiej. Pius VII dał mu biskupstwo w Jesi i zamianował go legatem „a late-re“ w Rzeczypospolitej Francuskiej, z którą w 1802

koronę żelazną, którą Napoleon sam się ukoronował na króla włoskiego. W sporze między Napoleonem a papieżem był zanadto względem pierwszego z nich powolny.    *

Caprella Lam. Koźlatka, przedstawiciel rodziny Caprellidae, rzędu Skorupiaków obunogich (Amphipoda). Odznacza się ciałem smukłem, pręci-kowatem, w przecięciu poprzecznem—okrągłem; rożki zewnętrzne znacznie dłuższe od wewnętrznych. Skrzele woreczkowate, na 3-m i 4-m pierścieniu tułowia; odwłok z 5 pierścieni utworzony, opatrzony u samicy jedną parą nóg, mocno zmienioną, u samca zaś tej pary niema. Gatunki tego skorupiaka, dość liczne, mieszkają w morzach europejskich. Najlepiej znany jest C. linearis Bate.

Fig. 11. Caprella linearis.

Rożki wewnętrzne z włoskami pływnemi; ciało na 5—7 pierścieniu opatrzone kolcami, kolor ciała czerwonawo-żółtawy lub jasno-purpurowy. Dorasta do 17 mm., mieszka w morzu Półuocnem, pomiędzy wodorostami i różnemi zwierzętami, mieszkającemi w koloniach (ob. C am pan ul ar i a).

Capreolus Jan (f 1444), teolog francuski, z po wołania mnich dominikański; w r. 1409 został pro fesorem teologii w Paryżu i wykładał ją do r. 1426 Usunąwszy się później do klasztoru w Rodez, oprą cował „Commentaria in IV libros Magistri senten tiarum sive defensiones theologicae s. Thomae Aqui natis“ (4 tomy, Wenecya, 1483, 1514, 1519, 1589) Jest to najlepsze dzieło scholastyczne ze szkoły Tomistów, napisane w obronie nauki św. Tomasza przeciw skotystorn, nominalistom i innym jego przeciwnikom. Za dzieło to nadano C-owi przydomek „princeps Thomistarum*.

Capreolus (paleont.). Pod nazwą C. (Germs) Ma-tlieronis, opisał Gerwais szczątki kopalne z najdawniejszych gatunków prawdziwego jelenia, o trzech

Caprera — Capri.

39

K. J.

ca 1882 r.

gałęziach z każdej strony rogu, znajdowane w dolnych pokładach pliocenowych francuskich.

Caprera, skalista i górzysta wyspa włoska, przy północno-wschodniem wybrzeżu Sardynii, u wejścia do cieśniny Bonifacio, zajmuje 15.4 km. kw. powierzchni, liczy zaledwie kilkudziesięciu mieszkańców. Wnętrze przedstawia miejscami bezładne stosy głazów piaskowcowych i granitowych, jest nieurodzajne, pustynne, tu i owdzie jednak malownicze; stada kóz i królików żyją na skałach. Tu w 1854 osiadł Garibaldi i zbudował dom na swej niewielkiej posiadłości ziemskiej, tu także umarł 2 czerw-

And. S.

Capri, skalista wyspa na zachodniem wybrzeżu Włoch, u południowego wejścia do zatoki Neapoli-tańskiej, stanowi przedłużenie półwyspu Sorrento,

borne wino (capriata). Mieszkańcy trudnią się nadto połowem korali, ryb (mureny) oraz chwytaniem gołębi i przepiórek podczas wiosennego i jesiennego ich przelotu; dochód z tego źródła płynący stanowi własność tutejszego biskupa, który z tego powodu otrzymał od mieszkańców przydomek „przepiórko-wego.“ Największą ozdobę wyspy stanowią słynne jej groty, oraz wiele osobliwości natury, jak bramy skaliste, rozpadliny, dzikie urwiska: wszystko to w połączeniu z klimatem zdrowym i łagodnym nęci tu zamożniejszą ludność ze stałego lądu na letni pobyt, skutkiem czego istnieją liczne i piękne wille, hotele i t. p. Wynioślejsze miejscowości, jak np. Punta Tragara i Forte di Bruto (na szczycie M. Solaro), przedstawiają zachwycające widoki na daleką okolicę. Grota di Mitromania znaną była

Mm

L=L-=

SU-lii

HU

A'-.!

mg*

Nssfefi

rap

mm

m.i

ł:

HI

WW

• ., ... .. •*;.,• ■ ■ ■

■ S- '    ' .. ■

3§|§jj§i|j§i||

WM

■"

iAHHH -■ -.....mmmm

tfgjgM

jś&ł ■

,Ł-

fA

iS

'‘//A

■P

§i

i;--

BK

!j§!!§fe

KjBlS

Sprjg

Fig. 12. Capri.

od którego oddzieliła się przez zapadnięcie części , w starożytności i mieściła w sobie świątynię Mi-lądu, 6 km. długa, do 2 szeroka, 10.4 km.    □ po-    try, groty zielona    i    błękitna (grotta verde,    grottone

•wierzchni, przeszło 4,000 m-ców. Należy do    depar-    d’azurro) odkryte    znacznie później, ta    ostatnia

tamentu Neapolitańskiego, okręgu Castellamare. w 1826 r. przez niemieckiego poetę i malarza Ko-Jest to właściwie jedna potężna skała wapienia kre- pischa. W starożytności wyspa zaludnioną była dowego, stercząca w Monte Solaro do wysokości przez osadników greckich, później jako posiadłość 585 m. nad p. m., skała ta w połowie wyspy spada na- rzymska należała do Neapolu i była miejscem legie prostopadłą ścianą na niższą płaszczyznę wscho- tniego pobytu Oktawiana Augusta, wszakże naj-dnią, na której leży miasto C., gdy tymczasem na większy pozyskała rozgłos, gdy ją zamieszkał Ty-zachodniem zboczu wznosi się miasto An a capri (ob.), beryusz „tyran złowrogi i ponury śród jasnych obie zaś osady łączą się za pomocą wygodnej dro- blasków słońca i cichej przyrody." Siedm lat prze-gi krętej, w ostatnich czasach zbudowanej. Wybrze- był tu, budując wille, których ruiny dotąd istnieją; że strome, z trudnością tylko w jednem    miejscu    największą z nich    była willa Jowisza. W    później-

dostępne (port miasta C), wnętrze z natury    nieuro- j    szych czasach stała    się C. miejscem zsyłania prze-

dzajne, ale pracowita ludność uprawia nie bez ko- stępców politycznych. Głównem miastem jest C. rzyści zboże, owoce południowe, a zwłaszcza wy- * na wschodniem wybrzeżu, 120 m, nad p. m., po-

And. S.

A. Pol.

K. J.

Wł. M. K.

Wł. M. K.

K. J.

nej.

siada piękną katedrę i 2,827 m-có\v.—Porównaj: Gre-gorovius „Die Insel C.“ Lipsk 1880.

Capriccio (włos., franc. caprice), wyraź. muz. znaczy: kaprys. Jako tytuł utworu muzycznego, oznacza ono kompozycyę utrzymaną w formie swobodnej, pełną zwrotów niespodzianych, rytmów żwawych, charakterystycznych i t. p. A capriccio, w skróceniu a. c., oznacza to samo co: ad libitum, (wykonanie utworu muzycznego według upodobania, i woli wykonawcy).

Capricornns, ob. Koziorożec.

Caprifoliaceae. Pr zewie rtniowate (paleontol.). Z rodziny tej Kalina (Viburmm), rodzaj niewątpliwie północny, istniał już od bardzo dawnych czasów; wielu jej bowiem gatunków szczątki znaleziono w pokładach kredowych i trzeciorzędowych Gren-landyi (ob. Viburnum).

Caprifoliaceae (bot.). Przewiertniowate. Rodzina roślin dwuliścieniowych (rząd Rubiineae). Przedstawiciele jej krzewy lub podkrzewy, rzadziej zioła, niekiedy wijące się lub czepne, właściwe są przeważnie umiarkowanemu i zimniejszemu podnie-biu półkuli północnej, gdzie bardziej rozpowszechnione są niż u nas. Nieliczne gatunki przekraczają Zwrotnik Raka, zamieszkując zimniejsze strefy gór. Niektóre z nich hodowane są po ogrodach dla kwiatu, inne zawierają gorzkie i ostre soki. Liście mają naprzemianległe bez przylistków, kwiaty doskonałe, umiarowe, lub nie, w rozmaitych kwiatostanach. Kielich pięciodzieluy, korona zrosło-płatkowa pię-cio-wrębna; pręcików 5 lub 4; zawiązek dolny. Owoc—jagoda. Pospolitsze u nas rodzaje tej rodziny należą do dwóch gromad: Bzowatych (Sam-budneae), bez czarny (Sambuccus nigra L.), kalina (Viburnum L.) i Wiciokrzewiowatych (Lonicereae), —w i c i o k r z e w (Lonicera), Linnaea znaleziona niedawno na Litwie.

Caprifolilim-(bot.). Przewiercęń, roślina, od której pochodzi nazwa rodziny. Stanowi dziś pod-rodzaj wiciokrzewu (Lonicera).

Caprimulgidae, ob. Lelki v. Lelaki.

Caprina d'Orb. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka z gromady Małżów (Lamellibranchiata), rodziny Caprinidae. Rodzaj ten lewą, swobodną, skorupę ma większą od prawej, w obudwu zaś kanały wewnętrzne. Gatunek C. adversa d’Orb. znajduje się w piętrze cenomańskiem (najniższem w ogniwie górnej kredy) we Francyi, Alpach Wschodnich, Czechach.

Caprinidae (paleont.). Rodzina kopalnych mięczaków Małżów (Lamellibranchiata), o skorupie grubej, z bardzo nierównemi połówkami i dziobkiem u jednej lub obu połówek zagiętym. Brózda zamkowa zewnętrzna; przez wewnętrzną warstwę mniejszej, a niekiedy i większej pdłówki przechodzą kanały promieniste. Należą do niej rodzaje: Plagio-ptychus Math. i Caprina d’Orb., występujące wyłącznie tylko w pokładach należących do górnego ogniwa kredowego w Europie i Ameryce Północ-

K- J.

Caprivi Jerzy Leon, de Caprara de Mon-tecuculli, hr., polityk współczesny, generał wojsk pruskich (* 24 lutego 1831 w Berlinie), pochodzenia południowo-słowiańskiego, od Andrzeja Kopry-wy, któremu Ferdynand III nadał 1653 r. godność rycerską z przydomkiem „vou Reichsberg i Nes-selthal", a 1666—baronowską. Syn tego Kopry -wy ożenił się z Włoszką de Caprara de Montecu-culli, od której wnuk, Juliusz (1695—1768), nazwał się w ostatecznej postaci nazwiska „Caprivi“. Synowie jego powchodzili do służby pruskiej, a potomkiem jednego z nich jest właśnie C., urodzony jako syn radzcy tajnego najwyższego trybunału w Berlinie. Po ukończeniu szkoły wojskowej dosłużył się przyszły polityk stopnia majora generalnego sztabu; po wojnie 1866 przeniesiony do gwar-dyi. W 1870 Moltke wybrał go na szefa generalnego sztabu X-go korpusu w stopniu podpułkownika. W 1870/1 służył C. pod Fryderykiem Karolem, ale ni-czem się nie odznaczył; dopiero w pokoju, J872 r., został pułkownikiem i naczelnikiem wydziału w rni-nisteryum wojny. W 1878 już jako generał-ma-jor otrzymał brygadę w Szczecinie, a w 1881 br. gwardyi w Berlinie; w 1882 został gen.-lejtenan-tem i dowódzcą dywizyi w Metz. Gdy Bismarck wypędził Stoscha z naczelnego zarządu marynarki, w marcu 1883, na stanowisko to wszedł C. odrazu w stopniu vice-admirała, jako sekretarz stanu urzędu rzeszy, dowódzcą floty i szef admiralicyi. Wielu wyższych oficerów podało się wówczas do dymisyi, nie chcąc służyć pod admirałem „pływającym po lądzieu. Admirał ten wszakże okazał się dobrym administratorem i organizatorem i przez lat 5 działał umiejętnie i pożytecznie; głównie zaś odznaczył się sprężystością w prowadzeniu budowy nowych okrętów i obwarowań nadbrzeżnych. W lipcu 1888 Wilhelm II odłączył naczelne dowództwo floty od przewodniczenia w urzędzie marynarki, z czego niezadowolony C. podał się do dymisyi i wrócił do armii lądowej jako dowódzcą korpuRu X (Hannower). Młody cesarz, ceniąc nietylko charakter, ale i poglądy polityczne, umiarkowanie zachowawcze, generała, upatrzył go sobie na następcę Bismarcka, z którym nie mógł już dłużej iść razem, i d. 20 marca 1890, dając dymisyę twórcy jedności niemieckiej, jednocześnie zamianował C-ego kanclerzem państwa i prezesem ministrów pruskich. Po wielkim człowieku nastał człowiek miary zwykłej, ale zdolny, rozumiejący zadania życia państwowego należycie, oswojony z administracyą, pojmujący interesa Niemiec ze strony najmniej spornej, a w stosunku swoim do cesarza czujący się tylko doradzcą i pomocnikiem, nie zaś ochmistrzem lub merem pałacowym, jakim był Bismarck. Za Wilhelma II i C-ego Niemcy cieszą się w stosunkach wewnętrznych większym spokojem, porządkiem i swobodą; w stosunkach zewnętrznych, nie uroniwszy nic ze swej powagi, wzmocniły sobie sympatye przez szczerość. Przymierza z Austryą i Włochami odnowione zapewniają cesarstwu niemieckiemu i nadal stanowisko, zajęte za Bismarcka. Choć się nowy kanclerz w kwietniu już 1890 wyparł „nowej ery“, rzeczywiście nowe za niego dla Niemiec nastały czasy. W prowadzeniu spraw, zwłaszcza pruskich, przestrzegana jest ściślej zasada kollegialności, wygło-

Capromys.

41

SI

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

szona przez C-ego wkrótce po objęciu urzędu d. 15 kwietnia 1890. Nacisk policyi i prokuratoryi osłabł, ustały nieskończone procesy o „obrazę honoru kanclerskiegowytaczane przez bezdenną miłość własną Bismarcka swobodnej myśli i trzeźwemu rozsądkowi. Oba sejmy, zwłaszcza sejm cesarstwa, przestały "być widownią namiętnych sporów, oskarżeń, nawet wymysłów: przeciwnikom rządu, inaczej od niego patrzącym na potrzeby ogólne, nie dostaje się już od kanclerza miano „Reiehs-feindów“, nieprzyjaciół państwa i ojczyzny niemieckiej. Prawa przeciwko socyalistom, stany oblężenia, małe i duże, od d. 30 września 1890 moc swą straciły; nowy rząd nie starał się o ich przedłużenie. Prawa prześladowcze z lat 1873 — 5 i 1885 i 6 wykonywane są łagodniej lub zupełnie zniesione. Już 24 kwietnia 1890 rada związkowa zatwierdziła uchwałę sejmu niemieckiego, znoszącą prawo z d. 4 maja 1874 o karach za odprawianie nabożeństw. Po odrzuceniu w 1890 pierwotnego

;r':. .

mmmm

Fig. 13. Caprivi Jerzy.

projektu, d. 4 czerwca 1891 sejm pruski wydał duchowieństwu pieniądze zatrzymywane na mocy prawa z 22 kwietnia 1875, „Sperrgeld“. W pro-wincyach wschodnich, jako też w Alzacyi i Lotaryngii, systemat rządowy utracił swą ostrość. Niemczenie przestało być celem bezwzględnym; reskrypt z dnia 11 kwietnia 1891 zniósł ścieśnienia językowe; ks. Stablewski po śmierci ks. Dindera uznany arcybiskupem gnieźnieńskim i poznańskim (30 grudnia 1891); udręki paszportowe na urzędowej granicy francusko-niemieckiej jeszcze 21 września 1891 zniesione. Przytem nie zapominano i o potędze. Przez uchwały z 26 czerwca 1890 i 15 lipca 1893 etat liczebny armii niemieckiej na stopie pokoju wzrósł, wraz z dodatkami budżetowemi, o sto tysięcy ludzi w okrągłej liczbie, o 130 ba-teryj konnych, prawie 200 batalionów piechoty (do liczby 538 pełnych i 173 połowicznych). Nie obyło

Encykl. Powsz. Ilustr. T. XI.

się tu bez sporów, walk, gróźb, ustępstw i wreszcie rozwiązania sejmu (5 maja 1893). Wraz z pomnożeniem wojska zmniejszono długoletność służby w piechocie z lat 3 do 2. Pomyślność ekonomiczną usiłowali cesarz i kanclerz zapewnić Niemcom przez umowy handlowe z Austryą, Włochami, Belgią (przyjęte przez sejm niemiecki d. 18 grudnia 1891), ze Szwajcaryą (d. 21 stycznia 1892), z Rumunią wreszcie, Serbią i Hiszpanią (jeszcze nie uchwalone). Celem tych traktatów jest wzięcie protekcyonizmu francuskiego niejako w handlo-wo-polityczną blokadę. Obecnie (listopad 1893) rząd niemiecki po niepomyślnych rokowaniach w sierpniu i wrześniu 1892 r. układa się nanowo z Rossyą o nowe urządzenie stosunków handlowych. W sprawach kolonialnych niemieckich już d. 12 maja 1890 C. zapowiedział, a d. 3 lutego 1891 stwierdził, trzymanie się polityki bismarkowskiej — powolnej, przezornej. Z Anglią 1 lipca 1890 zawarł korzystny układ o Afrykę, zapewniając Niemcom posiadanie Helgolandu, który też wcielono 10 grudnia t. r. Flaga niemiecka we 22 dni później powiała nad Oceanem Indyjskim w Afryce Wschodniej, gdzie panowanie niemieckie sięga aż do zachodniego brzegu Tanganyiki i połowy (od północy na południe) jeziora Ukerewe (Victoria Nyanza). Wilhelm II, zadowolony z kanclerza, d. 18 grud. 1891 zamianował go hrabią. Wkrótce wszakże o mało co nie przyszło do zerwania. Rozstrzeliwający się na wsze strony umysł cesarza postanowił ulepszyć i szkołę pruską i, zacząwszy od wyższego nauczania, przejść do ludowego. Kanclerz uznawał zamysły, ale wątpił o powodzeniu. Pomimo to Wilhelm II zwołał w końcu r. 1890 komisyę do reformy gimnazyów, a w marcu 1891 dobrał sobie, w miejsce Gosslera, nowego ministra oświaty, Zedlitz-Trutschlera, aby zreformować szkołę elementarną. Gdy nietylko w sejmie, ale i w opinii podniósł się opór bardzo silny, cesarz poświęcił Zedli-tza, kazał wycofać projekt z sejmu (od stycznia do marca 1892) i na wielkiej radzie korony 17 marca 1892 oświadczył, że nie chce prawa, uchwalonego bez udziału stronnictw umiarkowanych. Wtedy C. 24 marca podał się do dymisyi. Cesarz pozwolił mu usunąć się tylko z prezesostwa w gabinecie pruskim, ale utrzymał go na urzędzie ministra stanu i na kanclerstwie. Głównym czynem C-ego od tego czasu jest bardzo gruntowna, przekonywająca, usilna obrona nowej organizacyi wojska, uchwalonej 15 lipca 1893. Niemało przykrości i trudów doznał, a zręczności i statku moralnego okazał C. wobec ustawicznych podjazdów Bismarcka, który podburzającemi mowami i artykułami w „Hamburger Nachrichten“ nie przestawał szarpać i jego, i samego cesarza. Na zaznaczenie zasługuje pełen godności okólnik do posłów z 7 lipca 1892.³

Capromys. Desm. Kapromys. Rodzaj do rodziny Ododontidae, rzędu zwierząt Szczurowatych (Glires) należący; obejmuje zwierzęta o ciele nio-zgrabnem, na krótkich nogach, mające zęby trzonowe po cztery w każdej szczęce i z każdej strony, prawie równe; wargę górną rozdzieloną; no-

A. S.

na

gJii.

K. K.

Ml

■x

U.

Fig. lft. Capsa.

K. IC.

Wł. M. K.

gi 5-cio-palcowe, zakończone dużemi pazurami; uszy krótkie, często nagie; ogon długi, łuskami pokryty i porosły skąpo włosem; pokrycie ciała miękkie i gęste. Znane są 2 gatunki, zamieszkujące zarośla i lasy; chodzą dobrze po drzewach, dopo-

wkW

wT'

m

Fig. 14. Capromys.

magając sobie ogonem. — C. Pilorides. Desm. Pokryty sierścią szaro-żółtawą, z brunatnym odcieniem; na grzbiecie czerwono-brunatny, od spodu jaśniejszy. Mieszka na Kubie.—C. Prehensilis. Poepp. Ciało ma z wierzchu szare, z czerwonym odcieniem, okolice oczu, pyszczek, podgardle i cały spód ciała źółtawo-biały. Ogon długości ciała. W dzień przebywa na drzewach i gęstych zaroślach, w nocy wyszukuje sobie pożywienia. Mieszka na wyspie Kubie i jest coraz rzadszy.

Capronnier Jan Chrzciciel, malarz belgijski na szkle (* w Brukselli). Przyczynił się wielce do odrodzenia sztuki malowania na szkle. W Belgii znany był jako wybornie odnawiający dawne malowidła, a zasłynął też nowemi. U ś-tej Guduli w Brukselli są jego okna malowane, w kaplicy Przenajświętszego Sakramentu; w Bruges, w kaplicy Krwi-Świętej, malowidła odnoszące się do życia Zbawiciela i allegoryczne, dotyczące Krwi Przenajświętszej. Szyby jego zdobią kościoły w Liege, Antwerpii i Gandawie. We Francyi, w kościele w Esąuermes pod Lille, okna w transsepcie. Pracował dla kościołów w Glasgowie, w Duncaster, Skip-ton i ś-go Juliana w Rzymie, malował też niemało dla magnatów, zdobiąc kaplice prywatne i zamki; w Belgii—dla hr. Mercy-Argenteau i dla ks. Beaufort. Pierwszy i jedyny, który za malowidła na szkle otrzymał medal ua wystawie paryskiej powszechnej w r. 1855.    w• Q-

Caprotina Gf. (paleont.), inaczej Reąuienia Math. Rodzaj kopalnego mięczaka z gromady Małżów (Lamellibranchiata), z rodziny Chamidae, stale przytwierdzonego lewą, większą, połówką skorupy, w róg zwiniętą. Prawa jej połówka, bez porównania mniejsza od lewej, zwinięta spiralnie, często ma formę wieczka z wklęsłą powierzchnią. Zęby zawiasy wyraźne. Tylna listewka mięśniowa ujawnia się spiralną brózdką na powierzchni, bądź wyłącznie tylko na lewej połówce skorupy, bądź obudwóch (Toucasia). Rodzaj ten, właściwy forma-cyi kredowej, szczególniej obficie występuje w piętrze urgońskiem (najwyższym poziomie neokomu) w Południowej Europie i w Alpach, gdzie tworzy tak zwany wapień kap rotyno wy (Schrattenkalk). Gatunki: C. (Reąuienia) ammonia Gf. i C. (Touca-sia) carinata, Math., w pokładach urgońskich Alp Północnych i w Południowej Francyi. C. (Reąuienia) Lonsdalei Sow. w urgonie Południowej Francyi i Anie. j.

Caprotina (źródł. cap er, kozieł), przydomek Ju-nony, który, według anegdoty Plutarcha (Camil. 33), dostał się jej z okoliczności następującej: Latyno-wie zażądali od Rzymian żon; w ich liczbie, na własne żądanie, udała się w stroju kobiet wolnych niewolnica Tutula v. Philotis, z wrogim przeciw La-tynom zamiarem, obiatą dla Junony poprzednio zjednawszy sobie jej względy. Jakoż, kiedy Latyno-wie przy żonach posnęli, ona zapaliła ukryte w odzieży łuczywko z dzikiej figi—Caprificus, jako znak, na który przybiegli Rzymianie i sennych Latynów wyrżnęli. Ponieważ zaś udanie się tego podstępu za pomocą caprificusa przypisano Junonie, stąd i ów przydomek. Niezdarną tę bajkę inni inaczej jeszcze opowiadają.

Capsa, 1) Głęboki kubeł, kształtu okrągłego, z przymocowanemi z boków rzemieniami dla rąk, służący do przenoszenia różnych przedmiotów, a zwłaszcza rękopisów książkowych, jak wiadomo, układanych w zwoje papyrusowe. Dwa takie kubły przedstawia rycina, zdjęta z rękopisu Wergiliusza znajdującego się w Watykanie. Po lewej stronie jest kubeł z pokrywą opuszczoną i zamkniętą na kluczyk; po prawej, otwarty, z wystającemi częściami zwojów rękopiśmiennych. Od tego wyrazu zdaje się pochodzić stare, trywialne wyrażenie nasze: „ schować do ka-bzy.“ Zdrobniałe Capsella, oznacza małe pudełeczko do owoców suszonych; a jeszcze mniejsze, do klejnotów kobiecych, i takie niekiedy panie rzymskie nosiły zawieszone u szyi. Niewolnik, noszący za paniczem książki w C-ie, zwał się Capsarius, taż sama nazwa służyła niewolnikowi łaziennemu, pilnującemu odzieży gości, która często ulegała kradzieży. 2) C. jest to także nazwa miasta zachodniej Numidyi, w okręgu Biza-cyum, gdzie znajdował się skarbiec Jugurty; zburzone przez Maryusza znowu później odbudowali Rzymianie, (Sallust: „Jugh.“ 89,91).

Capsella Moench. (bot.). Tasz ni k. Rodzaj rośliny, należący do rodziny Krzyżowych (Crutife-rae). Charakterystyczną jej cechą są trójkątne płaskie strączki. Typowy gatunek bardzo pospolity C. bursa pastoris (T. pospolity) jest zielem jedno-rocznem, kwitnącem drobnemi białemi kwiatkami. Forma owocu dała powód do nazwy łacińskiej (sakiewka pasterska).

Capsicum T. Pieprzowiec. Rodzaj roślin, należący do rodziny Psiankowatych (Solanaceae). Kielich 5—6 wrębny. Korona kółkowa, z krajem fałdowanym, 5—6 wrębnym. Pręcików 5—6, wysta-

jących i osadzonych w gardzieli; nitki króciuchne; traw mięsnych u ludów krajów gorętszych. 2) Ca-pylniki schodzące się i otwierające w podłuż. Za- psicum longum — Dc. Pieprzyniec długi. Jest lążnia 2 — 3 — 4-komorowa, z łożyskami przyro- także zielem rocznem, bardzo podobnem do gatun-słemi do podstawy przegrody lub kąta wewnętrznego i wielozalążkowemi; szyjka prawie maczugo-wata; znamię tępe, 2—3 łateczkowe. Jagoda bez-soczysta, rozmaitej postaci, niezupełnie 2—3 - ko-morowa, z łożyskami i przegrodami niknącemi górą. Nasiona liczne, nerkowate. Zarodek półkręźny, obwodowy, na bielmie mięsistem. Są to rośliny zielne, roczne lub krzewy, z liśćmi po dwa ku sobie zbliżonemi, z kwiatami wyrastającemi pojedynczo zewnątrz kątów liściowych. Owoce wszystkich dzający. mają smak ostry, pieprzykowaty. Znanych jest około 40 gatunków, żyjących w strefie podrówniko-wej, tak starego, jak i nowego lądu. Przytoczymy tu ważniejsze z nich: 1) Gapsicum annuum L. Pieprzowiec roczny, dawniej zwany Pieprzem tureckim, długim, strączystym i indyjskim, a później hiszpańskim albo Pirnen-

ku poprzedzającego, odznaczającem się kwiatami białawemi, a owocami ostrokrężnie wydłuźonemi, albo też obłemi i zaostrzonemi, łękowatemi, zwi-słemi, od 3—6" długiemi, a od ‘/₂ do 1“ w średnicy, gładkiemi lub pomarszczonemi, pąsowemi, albo żółtemi, 2 - komorowemi, o przegrodach grubych, objętemi w podstawie kielichem. Pospolity w Ameryce Południowej i w Indyach Zachodnich, a u nas po ogrodachup rawiany. Używa się tak, jak poprze-

J.

Capstadt, ob. Kapstadt.

Capstrzyk (z niem. Zapfenstreich), znak do spoczynku wieczornego, dawany żołnierzom przez uderzenie w bęben, lub przez odgłos trąby, po którym nie powinni już wychodzić ze swoich kwater, a w obozie z namiotów.

Capsus. Fabr. Tasznik, przedstawiciel rodziny Cap8idae(Tasznikowatych), owadów lądowych pół-tęgopokrywych (Hemiptera), przeważnie przebywających na różnych roślinach. Odznacza się ciałem jajowatem lub podłużnie jajowatem, głową trójkątną, oczami kulistemi,

. bez przyoczek, rożkami szcze-' cinowatemi o 4-ch członkach, z których 2-gi najdłuższy, ²/3 całej długości rożków wyró-wnywający i na końcu wę-złowato zgrubiały. Pokrywy skrzydłowe z wydatną przysadką w części ich rogowej, i z dwiema nierówne-mi komórkami w części błoniastej, pozbawionej żyłek. Znanych jest wiele gatunków tego rodzaju, z których do najpospolitszych należą:    trifasciatus L., gło

wę ma czarną, przy każde oku plamkę czerwoną. Przedkarcze po bokach z c rwonemi paskami, tarcza czerwona, nogi i spó ciała czarne. Dorasta 9—11 mm. Pospolity w Niemczech, Szwajcaryi i Francyi; żyje na klonie polnym. C. capillaris. Fabr. Ciało z wierzchu jasno-żółte lub źółto-bruna-tne, po części czarne; spód ciała czarny, odwłok czerwony, na końcu czarny, nogi źółtawo-czerwo-nawe. Dorasta do 7 mm. Pospolity w całej Europie i u nas na łąkach i w zaroślach, w ogrodach

a. s.

tem. Ziele roczne, mające korzeń wrzecionowaty, gałęzisty, białawy; łodygę do 2' wznie-sioną, pojedyńczą lub V. ^ nieco gałęzistą, tępo 4 —5-kątuą, prawie na-gą; liście eliptyczne al-bo jajowate, zaostrzo-^    \\ ne, w podstawie zwężo-

su-

Fig. 17. Capsus.

apsicum annuum.

ne w ogonek przeszło jl Waj\ 1-calowy i rynienkowa-W ty, nagie i ciemno-zie-* WlI lone, a spodem bledsze; iRŁ szypułki kwiatowe po-jedyńcze, rzadko parzyste, nieco kanciaste i zgrubiałe ku górze; kwiaty brudno-żółtawe, z kielichem 5 — 6 kąto-watym i nagim, z koroną o 5 — 6 łatkach kończystych. Jagoda 1 —3" długa, podłużnie ostrokrężna, prawie wzniesiona, gładka, lśniąca, ciemno-pąsowa, rzadziej pomarańczo-wa albo żółta lub podobnież pstra, 2-komorowa, czasem pomarszczona lub z podłużnemi listkami na szwach.

Capua, Ob. Kap u a.

Capuana Luigi (* 1839 w Mineo), literat i po-wieściopisarz włoski. W młodości uprawiał poezyę i wydał skromny zbiorek sonetów; później, osiadł-szy (1864) we Florencyi, oddał się dziennikarstwu, głównie zaś krytyce teatralnej, drukując swoje re-cenzye w „Nazione“. W recenzyach tych, odmawiając żywotności dramatowi narodowemu, przeciwstawiał mu współczesny dramat francuski. Z nich powstało pierwsze jego większe dzieło literackie „II teatro italiano contemporaneo“ (1872). W r. 1877 C. przeniósł się do Medyolanu i tu działalność swoją bardzo rozszerzył, pisując juź-to studya

Pierwiastkowo pochodzi z Amer. Połud., ale dziś uprawny znajduje się we wszystkich częściach świata; kwitnie w ojczyźnie prawie ciągle, a u nas od na różach, czerwca do września. Cała roślina ma smak ostry i piekący, a najbardziej owoce, które od dawna pod nazwiskiem Pieprzu hiszpańskiego (Pi-per hispanicum), okwitujące w kapsy cynę, używane bywały jako nadzwyczaj drażniące, a w większych dawkach nawet jadowite. Działają one najwięcej na żołądek i kiszki i zadawane bywają już jako środek dyetetyczny, używany do potraw pod nazwą papryki, już jako wzniecający kichanie, podnoszący trawienie, oraz pomocny w niemocy języka, gardzieli, w złośliwych ziarnicach, w porażeniach nerwu wzrokowego i t. p. cierpieniach. Zaprawione w occie, stanowią miłą przyprawę do po-

*r‘ .

i szkice literackie, już to powieści lub drobne no-welle, już też parodye niemiłych sobie poetów (np. Rapisardego), albo wreszcie komedye (np. „II piccolo archivio“, 1886), szkice obyczajowe, sylwetki, studya psychologiczne i t. p. najrozmaitsze utwory literackie. We wszystkich pismach swoich C. jest zwolennikiem kierunku naturalistycznego i, obok Vergi, należy do wybitniejszych jego przedstawicieli, czyli t. z. werystów. Oto poczet pism jego: „Profili di donnę" (1877), „Studi sulla letteratura con-

1817—23). Był C. oprócz tego jednym z wydawców „Annales de medec. physiol.“ i „Nouvelle bibliothó-que med.“, zasilał też różne inne wydawnictwa lekarskie pracami swemi.

Caput mortuum, kol kotar, tlennik żelaza przepalony, bardzo twardy i szorstki, w miałkim proszku używany do ostrzenia i szlifowania narzędzi metalowych, szczególniej stalowych.

Capybara (Hydroćhoerus capybara. Erxl.). Ka-temporanea“ (2 tomy, 1880—82), „Un baccio ed pybara. Największe z rzędu zwierząt, szczuro-altri racconti“ (1881), „Homo“ (1882—1888), „Sto- watych (Glires), bo dochodzi do metra przeszło ria fosca" (1882), „Parodie" (1884), „Spiritismo" długości, z rodziny kopytkowatych (Subungula-(1884), „II regno delle Fate" (1885), „C’era una volta“ (1885), „Ribrezzou (1885), „Semiritmi" (1888) i „Libri e teatro“ (1892).

Capuccino, przydomek malarza S t r o z z i.

Capulns (paleont.). Rodzaj ten mięczaków brzuchopełzów (Gastropoda) istniał na ziemi po wszystkie czasy aż do chwili obecnej. Liczne jego formy żyły już od okresu kambryjskiego do węglowego, mniej liczne i rzadsze w okresach późniejszych. Więcej znanemi gatunkami jego są:

C. anguis Barr. i C. elegans Barr. z górnych pokładów sylurskich w Czechach: C. hercyni-cus Kays., pospolity w niższych dewońskich na Harcu, Eiflu, w Czechach: C. priscus Gf. w niższych i średnich dewońskich, tamże; C. neritoides Phill. i C. vetustus Sow., w doi- JM nych węglowych Anglii i Belgii.

Capnron Józef (* w Larroąue - Saint- ■

Sernin( dep. Gers) d. 10 maja r. 1767—f w Paryżu d. 23 kwietnia r. 1850), akuszer *i||| francuski. Przeznaczony przez rodziców na księdza, przebył czas pewien w seminaryum: opuściwszy je, oddał się matematyce i filozofii, a utrzymywał się z dawania lekcyj. S⁷ ^ ^

Przybywszy w r. 1797 do Paryża, wstąpił na wydział lekarski i w r. 1802, po obronieniu rozprawy: „Essai sur la luxation de la mńchoire inferieure" został doktorem, pomimo to nie zaprzestał udzielania lekcyj matematyki, uczył również prywatnie anatomii. Jako lekarz zajmował się głównie położnictwem i w r. 1823 został profesorem chodzi bardzo niezgrabnie, ale pływa wybornie, nadzw. tego przedmiotu. Umierając, zapisał więk- Mięso ma jadalne, szą część znacznego majątku swego na cele dobro- Caqueza, stolica okręgu t. im., w stanie Cundi-czynue. Z wielkiej liczby prac jego ogłoszonych namarca, w rzeczypospolitej Kolumbijskiej (Ameryka drukiem przytaczamy: 1) „Nova medicinae ele- pd.), na południo-wschód od Bogoty, na wyżynie menta" (Paryż, 1804, wyd. II, 1818); 2) „Nouveau Kordylery Wschodniej, 1,683 m. nad p. m., przeszło dictionnaire de medecine, chirurgie etc." (tamże, 7,000 m-ców.    And. s.

1806, później jeszcze często wydawany; wyd. X p.

Littre i Robin, 1855); 3) „Aphrodisiographie, ou wiańskiego cósart lub ctsarb; te zaś postaci wzię-tableau de la maladie ve'nerienne etc." (tamże, r. te są z łacińskiego „caesar", gdy wyraz ten miał 1807); 4) „Cours theoriąue et pratiąue d’accouche- znaczenie „imperator". W zabytkach starosłow. wy-mens" (tamże, 1811, 1816, 1823, 1828; Bruksella razem „car" nazywano nietylko cesarzów bizantyj-1832, 1836); 5) „Traite des maladies des femmes" skich, ale i monarchów południowo-słowiańskich, (Paryż, 1812; wyd. II, 1817, III, bruksella, 1835, mianowicie bułgarskich i serbskich; następnie prze-IV, tamże, 1841); 6) „Traite des maladies des en- niesiono ten tytuł i na książąt russkich. W. książę fans, jusqu’a la pubertć“ (Paryż, 1813; w. II, 1820, Włodzimierz Monomach pierwszy był obwołany ca-tłóm. niem., Lipsk, 1821) i 7) „Cours d’accouche- rem podczas koronacyi jego w soborze kijowskim mens, maladies des femmes et des enfans et me- i r. 1119, przy włożeniu nań korony cesarskiej. Wiel-decine legale relatiye aux accouchemens“ (Paryż, j cy książęta Izasław II i Dymitr Doński używali

Dr. J. P.

ta). Budowa ciała niezgrabna, ciężka, szyja krótka, głowa podługowata, uszy bardzo krótkie, pysk tępy; nogi krótkie, zakończone kopytkowatemi pazurami, przednie o 4-ch, tylne o 3-ch palcach, opatrzonych krótką błoną pławną. Zęby przednie górne często są na 2 cm. szerokie i opatrzone płytkim rowkiem na powierzchni przedniej. Zęby trzonowe potężne, ogona brak; warga górna nierozdzielna. Pokryty sierścią grubą, szczecinowatą, brunatną, z czerwonawym odcieniem. Mieszka w Ameryce południowej, nad brzegami rzek i jezior. Na lądzie

K. J.

81

W'

mi

es

Fig. 18 Capybara.

a. s.

Car. Wyraz ten powstał ze skrócenia starosło-

burg, 1889).

And. S.

tytułi( cara jako epitetu przynależnego godności wiel-ko-k^żęcej. Mścisław, książę nowogrodzki (f 1228), po zdobyciu Halicza, przyjął tytuł cara halickiego. Iwan III, w. ks. moskiewski, tylko w stosunkach z państwami zagranicznemi, z któremi wszedł w ściślejsze związki, używał tytułu cara i zwykle pisał się: „Z łaski Bożej hospodar ziemi ruskiej, wielki książę Iwan Wasilewicz, car wszystkiej Rusi.“ Tak samo używał tego tytułu Wasili IIIIwanowicz(f 1533). Uroczyście tytuł cara przyjął Iwan IV Groźny po koronacyi 1547 r. Patryarelia konstantynop. Joasaf potwierdził Iwana hramotą synodalną w carskiej godności r. 1561; odtąd monarchowie russcy nazywali się już carami, zachowując przytem i tytuł wielkich książąt aż do czasów Piotra W., który przyjął od senatu tytuł imperatora czyli cesarza. Dzisiaj do pełnego tytułu Imperatora Russkiego przyłącza się i wyraz car ze znaczeniem król; np. cesarz wszech Rossyi, król polski etc. Porów. Djako-now „BjiacTb mockobckhkb rocy^apei“ (Peters-

A. A. Kr.

Car — ziele, nazwa ludowa Lepieżnika (Petasites, ob.).

Carabobo 1) c. departament (stan) rzeczypospo-litej południowo-amerykańskiej Wenezueli, graniczy na północ z morzem Karybskiem, na wschód, południe i północ z departamentami: Guzman Blanco, Zamora i Lara 7,732 km. kw., 170,948 m-ców (1888) tj. 22.1 na 1 km. kw. Przecięty dwoma rzędami niewyniosłych gór i dobrze zroszony, należy do rzędu najurodzajniejszych i najzdrowszych w całem państwie, czem objaśnia się wysoka, jak na Amerykę, gęstość jego zaludnienia. Najżyźniejsza ziemia znajduje się w okolicy znacznego i malowniczego jeziora Valencia: główne produkta kraju są: kawa, trzcina cukrowa, tytoń, bawełna i najlepsze w świecie kakao; prócz tego ludność trudni się hodowlą zwierząt domowych i handlem. Stolicą jest V a 1 e n o i a, połączona drogą żelazną z nadbrzeżnem miastem Puerto Cabello. — 2) C. wioska w tymże departamencie, pamiętna dwukrotnem zwycięstwem Boliwara nad Hiszpanami: 28 maja 1814 r. i 24 czerwca 1821 r.

Carabus L. Szczypawka, jeden z licznych rodzajów należących do rodziny Carabidae, szczy-pawkowatych, rzędu owadów Tęgopokrywych czyli Chrząszczów (Goleoptera). Są to chrząszcze lądowe, o ciele zgrabnem, z nogami smukłemi, do szybkiego biegania uzdolnionemi, — natomiast niektóre z nich nie posiadają skrzydeł tylnych, błonkowatych, do lotu. Uzbrojenie pyszczka, mianowicie żuwaczki, mają potężne, oczy wypukłe, rożki długie, 11-członkowe, szczecinowate lub nitkowate. Przednie nogi często u samców są zgrubiałe ze stopkami porosłemi włoskami. Rozsiedlone są prawie po całej ziemi; przebywają pod kamieniami, liśćmi, w starych pniach, za korą drzew i t. d., są one wogóle mięsożerne.—Złapane lub napastowane wydzielają ciecz nieprzyjemnego odoru celem odstraszenia od siebie napastników.—Carabus obejmuje gatunki bardzo liczne, bo w Europie około 120-u, a wogóle na ziemi przeszło 300 znanych; są to wogóle owady duże, okazałe, szczególniej właściwie na półkuli północnej-(Europa i Azya), na półkuli południowej mieszka mniejsza liczba gatunków. Gąsienice (zwane pędrakami) są podłużne, mają różki 4-o członkowe, szczęki silne, sier-powate, oczek 4—6, nóg 3 pary, karmią się, jak i dojrzałe szczypawki, pokarmem zwierzęcym, a tępiąc wiele owadów po lasach, polach i ogrodach, są istotnemi dobroczyńcami człowieka i zasługują na ochronę, jako zwierzęta pożyteczne. Do najpospolitszych gatunków należą: C. auratus L. Szczypawka złocista, zielonego koloru z od-

\#/

\\

Fig. 19. Carabus (Procrustes) coriaceus.

cieniem złocistym; pokrywy skrzydłowe z podłużne-mi, tępemi żeberkami; nasada rożków i nogi czerwone przedkarcze 4-kątne. Dorasta 22—24 m.m. Bardzo pospolity w ogrodach i n uas. — C. auronitent Fabr., złocisto - zielony, przedkarcze ma sercowate, —pokrywy skrzydłowe z podłużnemi, mocno wznie-sionemi żeberkami ciemnemi; mieszka w lasach okolic górzystych. — C. clathratus L., ciemno-brunatny lub czarny,—pokrywy skrzydłowe opatrzone dołkami okrągłemi z połyskiem miedzianym, mieszka w całej Europie, na wilgotnych miejscach.—

O.

Fig. 20. Carabus auratus L.

G. violaceus L. Ciało ma wydłużone, czarne z nie-bieskiemi lub fioletowemi błyszczącemi obwódkami na brzegach. Pokrywy skrzydłowe opatrzone punkcikami i ziarnistemi wyniosłościami. Pospolity w lasach i t. p. Z rodzajem Carabus bardzo spokrewniony jest Procrustes (dawniej Carabus) coriaceus L., zwany szczypawką korową,— u samców przednia para nóg ma 3 członki silnie rozszerzone. Jest koloru czarnego; głowa i przedkarcze z delikatuemi zmarszczkami; pokrywy skrzydłowe podłużnie jajowate, wypukłe, groszkowane.

część tej długiej nazwy odpadła i pozostała tylko jej część końcowa, ściągająca się do szczepu groźnych niegdyś a dziś wymarłych Karaków, z plemienia Karybów. Przed wojną o wyswobodzenie C. było nazwą hiszpańskiego kapitanatu generalnego, obejmującego mniej więcej dzisiejszą Wenezuelę, z siedzibą zarządu w C. W czasie wojny francusko-hiszpańskiej w 1808 r. C., podlegające wówczas Hiszpanii, oświadczyło się przeciw Józefowi Bonapartemu, lecz juź w 1810 r. powstało przeciw swej metropolii i oderwało się od niej w 1811 r., wszakże wojska rządowe zdobyły wkrótce miasto i przywódz-ców buntu srodze ukarały. Rok następny, a mianowicie dzień 26 marca, zostanie na zawsze pamiętny w dziejach miasta: straszliwe trzęsienie ziemi obróciło je w gruzy i 12,000 ludzi o śmierć przyprawiło; ślady tego zniszczenia dotąd zatarte nie zostały. Ostatecznego oswobodzenia z pod władzy Hiszpanów dokonał Boliwar w 1821 r., lecz C. wraz ze swym obwodem tworzyło pierwotnie część Kolumbii, od której gdy odłączyła się Wenezuela w 1831 r. i ukonstytuowała się w samoistne państwo, C. zostało jej stolicą. Miasto leży w pięknej i zdrowej dolinie wyżynowej, 574 m. nad p. m., u stóp wyniosłego szczytu Silla de C. i zaledwie o 15 km. od nadmorskiej przystani La Guaira, odznaczającej się zabójczym klimatem i połączonej ze stolicą za pomocą drogi żelaznej (od 1883). Ulice ma szerokie, przecinające się pod kątem prostym; domy, w obawie trzęsienia ziemi, przeważnie jednopiętrowe; piękne i obszerne place, wspaniałe aleje i miejsca przechadzek, wiele ogrodów. Z pomiędzy 16 kościołów i klasztorów wyróżnia się ogromem katedra, z innych zaś gmachów piękny pałac rządu związkowego, gmach uniwersytetu, dwa teatra i pałac wystawy, zbudowany w 1883 r. Na licznych placach wznoszą się pomniki Boliwara, Waszyngtona, Guzmana Blanco i innych, zasłużonych krajowi, mężów. C. jest siedliskiem najwyższych władz państwa, władz prawodawczych, reprezentantów mocarstw zagranicznych, arcybiskupa, prezydenta rzeczypospolitej, rezydującego w t. zw. ślad na wykopalisku: w każdym razie jest to dokument „żółtym domu'*; posiada uniwersytet z biblioteką historyczny stroju gallijskiego, sprawdzający świa- (30,000 t.) i akademią sztuk pięknych, szkołę po-dectwo Strabona.—Zupełnie podobny strój zwierzeń- litechniczną, szkołę przemysłowo-handlową i rze-ni wprowadził do Rzymu cesarz Aur. Ant. Bas- mieślniczą, mnóstwo szkół średnich i niższych, mu-sianus i stąd powstał przydomek jego Caracalla. zeum narodowe z cennym zbiorem starożytności Strój ten ze dworu przeszedł do ludu i upowszech- amerykańskich i zabytków historyoznych (założone nił się, od gallijskiego różniąc się tylko długo- w 1874), mennicę, pięć szpitali, dom sierot, wiele ścią, ponieważ poły dochodziły aż do kostek; prze- dobrze urządzonych kąpieli i łaźni i t. p. Handel trwał on wieki, bo przejęty przez księży i dziś jeszcze istnieje pod nazwą sutanny, tylko nie ma rozcięcia z tyłu. Dla odróżnienia strój ten rzymski, długi, nazywano C. major; gallijski—C. minor.

Jest to owad jeden z większych krajowych, dorasta od 33—40 m. m.—Zamieszkuje lasy i miejsca cieniste i wilgotne.

Carabelli de Lunkaszprie Jerzy (* w Peszcie d. 11 grudnia r. 1787 — + d. 24 października r. 1842), sławny dentysta. Ukończywszy akademię medyko-chir. w Wiedniu ze stopniem doktora chirurgii, został lekarzem wojskowym i odbył kampanie w latach 1809—1813, poczem, wystąpiwszy ze służby, oddał się wyłącznie dentystyce; następnie został prof. nadzw. dentystyki w uniwersytecie wiedeńskim i nadwornym dentystą oesarskim (1833). W nagrodę swych zasług otrzymał szlachectwo węgierskie i dobra Lunkaszprie. Napisał dzieło zawierające, między innemi, historyę dentystyki i dobrą anatomię jamy ustnej p. t. „Systematisches Handbuch der Zahnheilkunde“ (Wiedeń, 1831, 1844; 2 tomy z tablicami).

Caracalla. Ubranie Gallów, odpowiadające greckiemu chiton, rzymskiemu tu ni ca; opięte, z rękawami, z połami spadającemi do połowy ud, w rodzaju żupana lub czamarki, z tą różnicą, że bez kołnierza, a z rozcięciem i z przodu i z tyłu (u Mar-tialisa zwie się to palla Gallica), tak, jak to okazuje się na dwóch podanych tu figurach, zdjętych z dwóch maleńkich bronzów, znalezionych w Lugdunie (Lyon) i których strój zupełnie się zgadza z opisem Strabona (IV; 4, 3), a więc: bluza, czyli Ć., przewiązana w pasie; w pierwszej

figurze łańcuch na szyi, u drugiej sagum zarzucone na plecy; trzewiki szczególnego rodzaju, oraz to niezmiernie bujne owłosienie, z którego słynęli Gallowie. Nie znać tylko spodni, powszechnie w Gal-lii używanych, ale może ich pozbawiła te figury fantazya artysty, albo też czas zatarł ich

A. S.

Dr. J. P.

j&5\ f|j>

:/7W

Fig. 21. Caracalla.

w stanie kwitnącym znajduje poparcie w istniejącym banku handlowym i w czterech liniach tu zbiegających się dróg żelaznych. W C. wychodzi 15 czasopism, w tej liczbie 7 codziennych; jest to także miejsce urodzenia Boliwara. Liczba mieszkańców właściwego miasta wynosi około 62,000, na pozostały zaś obszar obwodu związkowego prze-

And. S.

(ob. Rich. „Słown. staroż.“).

Caracalla, ob. K a r a k a 11 a.

Caracas, stolica rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Wenezueli i zarazem miasto główne obwodu związkowego, liczącego 117 km. kw. i 70,466 m-ców (1 stycznia 1888). Założone zostało w 1567 przez Hiszpana Diego Losada, pod nazwą San Jago de Leon de Caracas, pod którą istnieje dotąd arcybiskupstwo tutejsze; z biegiem czasu pierwsza

K. K.

szło 8,000 głów.

Caraccena don Luiz deBenavidesCarillo y Toledo, margrabia Fromista (f w Madrycie 1668), wielkorządzca Niderlandów od r. 1659, po don Juanie. W r. 1664 zastąpił go na tern stanowisku margrabia Castel-Rodrigo.    r-

paracci Ludwik malarz włoski, bolończyk I dowano go we własnem łóżku siekierami, w dniu, (* lo55 — f 1619), uczeń Tintoretta, założył w Bo- { w którym syn jego zaślubił córkę kondotyera Cal-lonii'syraz z braćmi stryjecznymi, Augustynem i An- dora. Zwłoki tego tyrana pospólstwo włóczyło po nibalem, pierwszą, o systematycznym programacie, ulicach, a majątki jego zostały skonfiskowane.— szkołę malarską, której celem było z drogi panu- Robert C, prałat włoski (1425—1475), zasłynął jącego podówczas manieryzmu wprowadzić malar- jako kaznodzieja; sprawował za papieżów Kaliksta stwo na tory prawdy istotnej i piękna. Akademia ta otrzymała z tego powodu tytuł degli Incam-minati, to jest wdrożonych, na dobrą drogę wprowadzonych. C. był malarzem średniej miary, jego obrazy mitologiczne rozrzucone są po galeryach europejskich, widać w nich dążenie do zjednoczenia w dziele sztuki właściwości najlepszych mistrzów z czasów kwitnienia sztuki we Włoszech, stąd miano eklektyków noszą tego kierunku malarze.

III i Pawła II różne misye; od Sykstusa IV otrzymał biskupstwo w Lecce; zostawił w rękopisach zbiór kazań i kilka traktatów teologicznych, które r. 1490 wyszły drukiem w Wenecyi.—TristanC. (* około 1439—f około 1517), zostawił prace historyczne, pomieszczone w t. XXII „Rerum italicar. scriptores" Muratorego.—Marino C., dyplomata i kardynał włoski (1469—1538), wysyłany był przez papieża Leona X do Niemiec, aby wyjednać u elektora Saskiego wydanie Lutra; traktował r. 1527 w imieuiu cesarza Karola V o pokój z Medyolanem, a po śmierci ostatniego księcia medyolańskiego został gubernatorem księstwa. Paweł III mianował go kardynałem.    r-

Caraccioli Jan, książę na Melfi, Venusii, Ascoli i Sora (* 1480—f 1550), marszałek francuski; po zdobyciu Neapolu przez Karola VIII wstąpił do szeregów francuskich i brał udział w bitwie pod Rawenną (1512); później zaciągnął się pod sztandary Karola V; Lautrec obiegł go r. 1528 w Melfi i wziął do niewoli wraz z żoną i dziećmi. Gdy cesarz nie chciał mu dopomódz w zapłaceniu okupu, C. ofiarował swoje usługi królowi francuskiemu, Franciszkowi I, który go zamianował kawalerem orderu królewskiego, generałem i nadał mu ziemie Romorantin, Noget i Brie-Comte-Robert, po kampanii zaś prowanckiej (1536) i obronie Luksemburga obdarzył go buławą marszałkowską (1544). W r. 1545 C. otrzymał gubernatorstwo Piemontu.—De la Chenaye Des Bois et Badier „Dictionn. de la noblesse" t. IV, str. 678. r-Caraccioli Jan Antoni (f 1569), biskup w Troyes, a następnie kaznodzieja protestancki, trzeci syn poprzedniego. Przedstawiony przez ojca królowi Franciszkowi I, bawił bardzo krótko na dworze i udał się na pustynię Sainte-Baume w Pro-wancyi, skąd wróciwszy do Paryża, wstąpił do zakonu Kartuzów, który wkrótce opuścił dla reguły Kanoników w Saiut-Victor, a zostawszy w r. 1543 opatem tego zakonu, oddał się więcej sprawom wojskowym i przyjemnościom światowym, niźli pobożności. Zamianowany biskupem w Troyes r. 1551, C. okazał się przychylnym Reformie i wytykał głośno nadużycia duchowieńśtwa rzymsko-katolickiego, wszakże nie poruszał kwestyj mszalnych; wracając z Rzymu, gdzie podobno miał prosić o kapelusz kardynalski, wstąpił do Genewy i miał narady z Kalwinem i Teodorem Bezą; na konferencyi w Poissy zasiadał pomiędzy prałatami katolickimi, ale zastrzegł sobie niezależność zdania; po powrocie do swojej dyecezyi odprzysiągł się wiary katolickiej wobec zgromadzenia hugonotów, złożył godność biskupią, poczem został obrany biskupem przez protestantów i, jak twierdzi De Thou, miewał kazania w dawnej swojej kaplicy biskupiej; nadużyciu temu położyło dopiero koniec zbiorowe ' wystąpienie biskupów do króla, który C-ego strącił

W. G.

Caracci Augustyn, malarz włoski, brat stryjeczny poprzedzającego (* 1558 — f 1601), szedł drogą eklektyczną, przez Ludwika wskazaną, teoretycznie najlepiej wyrobiony; malowidłaC-go poprawne są, ale w kolorze ciężkie i przyćmione; współpracował z Annibalem w Rzymie, był dobrym ryto-

wnikiem.

W. G.

Caracci Annib a 1, malarz włoski, brat poprzedzającego (* 1560 — f 1609), najzdolniejszym był z krewnych swych. Eklektyczny systemat nauczania przebył bez szwanku dla zdolności, rysownikiem był wybornym, malarzem pełnym wdzięku i prostoty, kompozytorem bardziej rozważnym, niż natchnionym. Freskowemi malowidłami, dzielnie wy-konanemi, ozdobił pałac Farnesich w Rzymie; współpracowali z nim: brat jego, Augustyn, Dominichino i Guido Reni. Po Rafaelu nic piękniejszego nad ten 62 stopy długi plafon nie wydała sztuka włoska.

W. G.

C. ośm lat poświęcił tej ogromnej pracy, za którą otrzymał 500 dukatów. Środek pomysłu stanowi tryumf Bachusa i Aryadny, inne, ważniejsze z ogólnej liczby 22 są następujące: „Pani Dyana“, „Merkury i Parys“, „Polyphem grający", „Perseusz z głową Meduzy", „Juno i Jowisz", „Galatea z trytonami", „Apollo i Marsyasz" i inne. Oprócz tego w mniejszym gabinecie są freski C-go: „Herkules pomiędzy cnotą a grzechem", „Ulisses i Circe”, „Ulisses i Syreny", „Perseusz i Meduza“ oraz „Herkules i Lew Nemejski". W galeryi drezdeńskiej jest C-go „S-ty Roch uzdrawiający chorych", w Neapolu „Pieta", ale najlepszą jest w Luwrze paryskim N. Panna zwana „N. P. milczenia". Rysunek nieposzlakowanej czystości a malowanie proste, jasne i w miarę silne, zdobią to piękne dzieło. Zasłużył się C. sztuce dobrze, nietylko własnemi pracami ale i kształceniem uczniów, z których dwaj szczególnie: Dornę -nichino Zampieri i Guido Reni, ze szkoły Carac-cich wyszedłszy, samodzielnemi następnie zasłynęli pracami.

Caraccioli, głośny ród neapolitański, pochodzenia greckiego, którego niektórzy członkowie zajmowali wybitne stanowiska w świecie politycznym, literackim i naukowym.—Ser Giani C., hrabia d’Avellino i pan na Kapui, sekretarz i ulubieniec królowej neapolitańskiej, Joanny II, piastował urzędy konstabla i wielkiego seneszala, i przez szesnaście lat (1416—1432) był postrachem poddanych Joanny. Uknuto przeciwko niemu spisek i zamor-

ze stolicy biskupiej, wszakże wyznaczył mu tytułem odszkodowania 4,500 liwrów pensyi rocznej. Po bitwie pod Dreux C. przybrał należny mu tytuł księcia Melfi i, nie biorąc już wyraźnego udziału w walkach wyznaniowych, zachowywał się bardzo dwuznacznie w stosunkach z obu stronami; nie jest nawet pewnem, czy, nie odprzysięgł się po raz drugi i nie wrócił na łono kościoła katolickiego. Z pism, jakie C. pozostawił, trzy następujące prace zawierają zajmujące dokumenta: „Lettre a Cornelio Masso, eveque de Bitonte, pour la justification de Gabriel de Lorges, comte de Montgommery, sur ce qu’il avait tue le roy Henri 11“ (t. I zbioru „Epistres des princes“, Roselly, Paryż, 1572); „Epistre d’Antoine, evesque et ministre du Saint-Evangile, ń 1’Eglise de Dieu qui est a Troyes et aux fidóles en Jesus Christ" (1561); „Lettre aux mini-stres et aux pasteurs d'Orleans“ (zbiór Dupuy). W ostatniej pracy autor omawia swoje postępowanie w sprawie przyjęcia religii reformowanej.— E. H. Vollet w „Gr. Encycl." Lamiraul’ta. r-Caraccioli Dominik (* 1715 — f 1789), minister włoski i pisarz; w charakterze posła zwiedzał liczne dwory europejskie; najdłużej bawił w Paryżu, gdzie zawiązał bliższe stosunki z Diderofem, d’Alembert’em i innymi encyklopedystami francuskimi; znany ze swych idei humanitarnych, pod których wpływem zniósł tortury podczas badań sądowych, gdy w r. 1781 został wice-królem sycylijskim.—Napisał: „Rifleseioni sull’ economia e l’e-strazione dei frumenti della Sicilia“ (1784—85). N-Caracciollo Franciszek (* 18 stycznia 1752— + 28 czerwca 1799), admirał i patryota neapoli-tański; zostawszy kapitanem fregaty w r. 1796, odznaczył się niepospolitą wiedzą i męztwem we flocie angielsko-neapolitańskiej, działającej na wodach Tu-lonu; w r. 1798 przeprowadzał, jako admirał, statki, które wiozły uciekającego króla z dworem do Palermo; podczas tej przeprawy burza o mało nie zatopiła statku, na którym się król znajdował, chciał kierował nim sam Nelson, statek zaś prowadzony przez C-a nie poniósł żadnego szwanku i ani na chwilę nie zboczył z drogi; pochwały oddane przez króla z tego powodu neapolitańskiemu admirałowi, wznieciły zawiść w Nelsonie. Wkrótce potem C., pragnąc służyć ojczyźnie, prosił króla Ferdynauda o pozwolenie powrotu do Neapolu, a otrzymawszy je, ofiarował swoje usługi rzeczypospolitej Parte-nopejskiej, która mu powierzyła ministeryum marynarki i naczelne dowództwo swoich sił morskich (1799). Ponieważ król, uchodząc z Neapolu, kazał spalić wszystkie okręty w arsenale i porcie, C. zebrał z wielkim trudem, skąd tylko mógł, stare barki i szalupy, wyreparował je i uzbroił; a wzmocniwszy zaimprowizowaną w ten sposób flotę kilku nowemi statkami, wyruszył na zdobycie Ischii i Pro-cidy, ale wiatr przeciwny zmusił go do odwrotu po całodziennej walce; wszakże dokazał tyle, że Anglicy nie mogli już podpłynąć pod wybrzeże neapolitańskie. Potem bandy kardynała Ruffo zostały skartaczowane przez niego ogniem flankowym z mostu Maddalena. Po kapitulacyi (15 czerwca) C., ufając zaprzysiężonej konwencyi, udał się do Cal-

vizzano, ale tu dowiedział się o pogwałceniu traktatu. Ukrył się więc, lecz jeden z jego służący cl) zdradził go i wydał siepaczom kardynała Ruffo. Nelson, ulegając głośnej Emmie Liona (lady Hamilton), faworycie królowej Maryi-Karoliny, zażądał, aby mu go wydano, a nie uznając wyroku sądu wojennego skazującego na dożywotnie więzienie, zamienił je na karę śmierci. C. został poprowadzony w kajdanach na pokład „Minerwy“, własnego swojego statku, i tam powieszono go na rei, poczem w nocy wrzucono do morza. Umarł ze spokojem prawdziwego bohatera. Król neapolitański, wracający jednocześnie z Sycylii, w chwili kiedy już miał wylądować, spostrzegł trupa na falach, a poznawszy w nim C-a, zawołał przerażony: „Czego chce ode-mnie ten umarły!" — „Chrześciańskiego pogrzebu", —odpowiedział kapitan okrętowy. C został pochowany w małym kościółku w Santa-Lucia.—Colletta „Storia del reame di Napoli dal 1731 sino al 1825“ (Florencya, 1856); Mariano d’Ayala „Panteon dei martiri della liberta italiana" (Turyn, 1851); Atto Vannucci „I Martiri della libertń italiana dal 1794 al 1848“ (Florencya, 1860).    r-

Caradoc sir John Francis, lord Howden (* w Dublinie 1762—f w Grimston 6 lipca 1839), generał angielski. Po wyprawie egipskiej otrzymał dowództwo korpusu, złożonego z 7,000 ludzi, z poleceniem zdobycia Korsyki, ale ponieważ zawarty został pokój w Amiens, więc mu powierzono naczelne dowództwo sił zbrojnych w Madras; w r. 1807 został odwołany z Indyj, za dopuszczenie do powstania sypayów w Wellurze, i otrzymał po generale Moore dowództwo wojsk angielskich w Portugalii. Wellington wyrobił mu parostwo w r. 1819. r-Caradoc sir John flobart, drugi lord How-don (* 16 października 1799 r. w Dublinie—f w Ba-jonnie 8 października 1873 r ). Był mianowany chorążym w grenadyerach gwardyi w 1815 r., a następnie adjutantem ks. Wellingtona w Paryżu, w 1818 r. adjutantem lorda Beresforda w Lizbonie i w 1829 r. adjutantem sir Tomasza Maitland na Malcie. W 1824 r. zdecydował się wejść do służ by dyplomatycznej i został attache poselstwa w Berlinie. W 1825 roku przyłączono go do ambasady angielskiej w Paryżu, a w 1827 roku posłano do Egiptu z misyą powstrzymania Meh-meda Alego od wmieszania się do walki między Turcyą i Grekami. Gdy zadanie to nie udało się, C. był przyłączony do floty angielskiej śródziemnomorskiej w charakterze komisarza wojskowego, mającego skłonić Mehmeda Ali do wycofania wojsk egipskich z Morei. Pod Nawarynem odniósł ranę; wskutek jednak tej bitwy nie spotykał dalszych przeszkód w wycofaniu wojsk egipskich z Grecy i. Wybrany na członka parlamentu w roku 1830, o ponowny wybór w 1831 r. już się nie starał. Zamianowany komisarzem wojskowym przy generale Gerard, w czasie oblężenia Antwerpii, Cara-dos był znowu ranny, a w 1834 r. został takimźe komisarzem przy wojskach hiszpańskich, które wkroczyły były do Portugalii i brał udział w zawarciu konwencyi w Evora Moute. W tymże r. otrzymał nominacyę na komisarza wojskowego przy

A O.

K. J.

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

armii krystynosów na północy Hiszpanii. W 1847 roku spztał ministrem pełnomocnym w Rio de Janeiro, a w 1850 r. takimże ministrem w Hiszpanii. W 1858 r. wycofał się z powodów zdrowia ze służby dyplomatycznej, a w 1861 r. i z armii, w której dosłużył się stopnia generał-lejtenanta. Był też koniuszym księżny Kent i kawalerem wielu zagranicznych orderów. Zmarł bezpotomnie, wskutek czego angielska i irlandzka baronia Howden wygasła.

Caradoc piętro (geolog.). Nazwę tę noszą w Anglii najwyższe pokłady dolnego syluru, złożone z piaskowców, zlepieńców (konglomeratów) i łupków, bogate w trylobity (Phacops, Trinucleus, Ho-malonotus, Calymene, Asaphus gigas), liczne gatunki ramienionogów (Orthis, Strophomena), koral Halysi-tes i graptolity. Piętro to odpowiada łupkom grap-tolitowym Szwecyi i Norwegii, pokładom Wesen-bergu, Lyckholmu i Bornholmu w Estlandyi i Li-flandyi, oraz piętru hudsońskiemu w Ameryce Północnej.

Caradosso Foppa, złotnik, rzeźbiarz i medalier włoski (* w Mundonico pod Como około 1452 — f 1526 lub 1527). Naprzód pracował przy dworze medyolańskim, potem zaś w Watykanie, gdzie dla papieży wiele przepysznych dzieł złotniczych wyrobił, jak np. między innemi kałamarz ozdobiony płaskorzeźbami, przedstawiającemi „Walkę Centaurów z Lapitami", „Porwanie Ganimeda“, „Prace Herkulesa", znane dotąd z licznych reprodukcyj bronzowych, oryginały bowiem zaginęły. Dla Juliusza II, Leona X i Klemensa VII wymodelował znaczną liczbę medali. Z rzeźb jego najpiękniejsze są: „Zdjęcie z krzyża" wykonane z terrakoty kolorowanej, w kościele San Satiro w Medyolanie, i posąg „Kupidyna".    *

Carafa lub Caraffa, sławny ród neapolitań-ski;z niego między innymi, wyszedł Gio vanni Piętro C., który został papieżem pod imieniem Pawła IV(1555—1559), (ob.). Były trzy linie: C. della Spina; C. della Statera, która dzisiaj jeszcze istnieje, i C. M a d d a 1 o ni, której członkowie odegrali ważną rolę w powstaniu Masaniella. —■ 01iviero C. (* 1406 — f 1491), arcybiskup neapolitański i kardynał, był światłym mecenasem sztuk pięknych; Sykstus IV powierzał mu misye dyplomatyczne, a w 1472 oddał mu dowództwo floty, która zdobyła na Turkach Smyrnę i Satalię.— Giovanni, Antonio i Carlo C. byli synami Alfonsa C., hrabiego Montorio. Najsławniejszy z nich, Carlo (* 1519), był stracony w Rzymie 6 marca 1561 r.; przeznaczony do stanu duchownego, był naprzód kawalerem maltańskim, potem kapitanem w służbie Karola V, a następnie Henryka II, pod Mont-lukiem; rodzina jego wzmogła się niesłychanie w znaczeniu i potędze za pontyfikatu jego stryja Pawła IV. Papież ten, jakkolwiek usilnie pracował nad oczyszczeniem Kościoła z naduźyó, rządził się przecież nepotyzmem w stosunku do swojej rodziny; najstarszy z jegu synowców, Gi ovann,i został księciem Palliauo i gonfalonierem Kościoła; drugi, Antonio, otrzymał tytuł margrabiego Montebello, aCar-

Encykl Poważ. Iluatr. T. XI.

lo, mimo, iż popełnił mnóstwo przestępstw i był kondotierem, został kardynałem i wymógł na papieżu przysądzenie sobie majątków potężnej rodziny Colonnów. Stryja i synowca łączyła wspólna nienawiść do Hiszpanii. Carlo popychał do wojny z królem hiszpańskim, do którego należały trony neapolitański i meiyolański, i był głównym twórcą ligi, zawartej między papieżem a królem francuskim, Henrykiem II, w celu oswobodzenia Włoch; zamianowany legatem papieskim we Francyi, wyjednał on u Henryka II przysłanie do Włoch armii pod dowództwem księcia Gwizyusza, ale gdy książę doznał porażki pod Ciyitella, za co został odwołany do Francyi, a nadto ks. Alba zaczął pustoszyć prowiucye państwa papieskiego, odbył się nagły zwrot w polityce watykańskiej. Z giętkością, jaką się tylko spotyka u prałatów włoskich, Carlo wszedł w układy z księciem Alba. Tymczasem ciężki tryumwirat synowców, otaczających się niesłychanym zbytkiem i nakładających na lud coraz to nowe podatki, wywoływał ze wszech stron głośne oznaki niezadowolenia i mimo, iż wszyscy trzej postarali się, aby papieża odosobnić, ozwały się skargi. Paweł IV był długi czas cierpliwy, * aż nareszcie wybuchnął gniewem i, odebrawszy synowcom wszystkie urzędy, wygnał ich z Rzymu. Lud wymazał ich nazwiska z gmachów publicznych, a pamięć po nich potępiło conclave (luty 1559). Po śmierci Pawła IV (sierpień), Carlo odważył się wrócić do Rzymu i wziął czynny udział w wyborze Piusa IV, wkrótce jednak za nowe intrygi został zaaresztowany wraz z bratem, księciem Palliano, i synowcem, kardynałem arcybiskupem Neapolu, i oddany pod sąd; prowadzący śledztwo prokurator, Pallan-tieri, kazał wziąć na tortury świadków przychylnych oskarżonym; Carlo skazany został na uduszenie, a książę Palliano poszedł pod miecz katowski. Później papież Pius V nakazał rewizyę procesu, skazał prokuratora Palantierego na śmierć, a rodzinę C. przywrócił do zaszczytów i majątków. — Antonio C. (* 1538 — f 1591), kardynał, przewodniczył koagregacyi, której poruczono zbadać tekst Biblii i opatrzyć komentarzami decy-zye soboru Trydenckiego; zebrał także dekretalia papieskie. — Carlo C. (* 1561 — f 1633), teolog, założył zakon „Pii operari", z zadaniem niesienia pomocy nędzarzom. — Hieronim C. (* r. 1564 — f 1633), margrabia Montenegro, służył r. 1584 w Niderlandach pod rozkazami Aleksandra Farnesego; bronił miasta Amiens przeciwko Henrykowi IV; w 1620 brał udział w kampanii czeskiej. Cesarz zamianował go księciem cesarstwa, a król hiszpański wice-królem Aragonii. — Vicento C. (* 1585 — f 8 czerwca 1649), syn księcia An-dria, siódmy z kolei generał zakonu jezuitów; obrany był d. 7 stycznia 1646 r. Za jego krótkiego generalatu Jezuici podjęli rokowania z Dominikanami celem położenia kresu współzawodnictwu zawodowemu i sporom teologicznym, jakie dzieliły oba zakony. Vicente napisał kilka książek morali-zujących; życiorys jego, spisany po włosku przez Daniela Bartholi (Rzym, 1651), przełożył na język

francuski Tomasz Leblanc (Lugdun, 1612), a Ja- topór.—Piętro Colletta „Storia del reame di Napoli kób Hantin na język łaciński (Leodyum, 1655).— dal 1734 sino al 1825“ (Florencya, 1856, 2 t.). Antonio C. (* w Wiedniu 1693), feldmarszałek Atto Vannucci „I Martiri della liberta itgffiąna dal austryacki; wstąpiwszy do służby cesarskiej w r. 1794 al 1848“ (Florencya, 1860).    r-

1665, odznaczył się przy obronie Wiednia (1683) Caraffe Armand Karol, malarz i rytownik i zdobyciu Budy (1686), gnębił straszliwie stron- francuski (* w Paryżu r. 1762 — f tamże 1812). ników Tekelego, a postawiony na czele zarządu Uczeń Lagrenee’go, kszałcił się w Rzymie. Szedł Wyższych Węgier, ustanowił tam smutnej parnię- drogą uczniów Davida, po powrocie do Paryża, obie* ci trybunał „Eperies". Cesarz po roku musiał go rając przedmioty do pomysłów z historyi greckiej odwołać z Węgier, wszakże nadał mu order Zło- i rzymskiej; jego to są: „Agis przywracający Spar-tego Runa i przypuścił go do swojej łaski. Antonio cie prawa Likurga"; „Agesilaus skazany na śmierć walczył z Francuzami pod rozkazami księcia Ka- za opór tym prawom“. Duch republikański widoczny rola Lotaryńskiego. — Carlo-Marya C. (* 1646 jest w pomysłach C-go. Rysowanie przekładał nad ma-— f 1695 r.), książę Roccella i Butero, jeden lowanie. Po odbyciu podróży na Wschód szkicami z główniejszych przedstawicieli arystokracyi nea- obyczajowemi wschodniemi przeplatał zwykłej swej politańskiej, był r. 1684 ambasadorem hiszpań- treści obrazy. Do dzieła dotyczącego zwyczajów skim w Rzymie; zostawił on ciekawą pracę o kom- i obyczajów wschodnich wykonywał rysunki. Zami-pasach, p. t.: „Exemplar Horologiorum Solarium" łowany w podróżach, udał się do Rossyi, został ma-(Maggara, 1686) i napisał przeciwko Machiawelo- larzem nadwornym, zamieszkał przy Ermitażu. Dla wi trzy traktaty: „II Principe"; 1’Ambasciadore po- księcia Jusupowa wymalował w swym dawnym litico cristiano" i „Scrutinio' politico cristiano eon- stylu „Przysięgę Horacyuszów". Wróciwszy do Pa-tra Nicoló Macchiavelli“, które wyszły z druku r. ryża, zabrał się znów do rysownictwa i rytownic-1692 pod ogólnym tytułem: „Opere politiche cri- twa. Jeden z największych obrazów, istotnie, jako stianeu.— Bibl. Giov, Della Casa „Lettere scritte wyrażenie alegoryczne treści duchowej, jeden z naj-a nome del Cardinal Carafa" (Medyolan, 1806); doskonalszych: „Nadzieja, wspierająca nieszczęśli-Bromato „Storia di Paolo IV” (Rawenna, 1748); wego do ostatniej chwili życia", znajduje się w szpi-^ Reumont „Die Carafa von Maddaloni" (Berlin, talu de la Charite. Znane są niektóre ryciny Ca-1851); K. de Ramm „Une ąuestion italienne au raffe’a, jedna zwłaszcza duża: „Wyrzuty sumienia XV siecle" (Paryż, 1861); Diiruy „Le Cardinal Car- zbrodniarza". Szkice wschód, wykonywał C. z wielką

W. G.

10    Carafa" (Paryż, 1882); Ribadeneira, Alegambe łatwością i dokładnością, ale bez wdzięku.

,i Southwell „Bibliotheca scriptorum Societatis Je- Caragana. Lam. (bot.). Grochownik. Rodzaj su“ (Rzym, 1675). — H. Vast w „Gr. Encycl." roślin należący do rodź. Motylkowatych, (Papilionaceae) Lamiraulfa.    r- bardzo zbliżony do Robinii. Gatunek C. Arborescens,

Wł. M. K

Caragana (paleont.). Pod nazwą C. aquensis, opisał Saporta szczątki rośliny motylkowatej z pokładów dolnych oligocenowych w Aix, którą uważa za pierwotną formę dzisiejszej akcyi żółtej (C.

K. J.

Caragen (Karagen), Chrząścica, mech

Carafa de Ruvo Ettore, hrabia (* 1767—f zwana pospolicie A kacy ą żółtą, uprawia się jako 1799), patryota neapolitański, potomek i spadkobier- roślina ozdobna ogrodów. Jest to krzew wysoki na ca sławnego i potężnego rodu książąt Andria; roz- kilka metrów, pochodzący z Syberyi. Liście parzy-miłowany w wolności, przejął się gorąco zasadami sto-pierzaste z przylistkami; kwiaty żółte. Owoców rewolucyi francuskiej, a zaaresztowany i osadzony jego używają w Syberyi jako pożywienia i karmu w zamku San Elmo (1795), prowadził propagandę dla ptaków. Jest to nietylko piękna roślina ozdo-republikańską pomiędzy oficerami załogi, wreszcie bna i zdatna na żywopłoty, lecz posiada szereg uciekł z twierdzy przy pomocy córki jednego z ofi- własności czyniących z niej cenny nabytek naszej cerów i schronił się do Medyolanu, skąd wrócił kultury; rośnie ona szybko, nie obawia się mro-w swoje strony w szeregach francuskich (1799). zów, daje sporą ilość drzewa; z kory jej można Rzeczpospolita Partenopejska, pożytkując jego mę- pleść sznury, a słodkawe korzenie mogą służyć na stwo i wiadomości wojskowe, wysłała go wraz z ge- karm trzodzie chlewnej. Inne gatunki grochowca, nerałami Duhesme i Broussier, do Apulii; tam C. których jest około dwudziestu, uprawiają się ró-odznaczył się chlubnie na czele oddziału tysiąca wnież w ogrodach, dwustu ludzi, poczem wyruszył przeciwko miastu Andria, stanowiącemu jego lenność, a gdy mieszkańcy, mimo jego napomnień, idąc za głosem duchowieństwa, stawili opór republikanom, uderzył do szturmu wraz z Francuzami i Andrię zdobył; pod- arborescens). czas boju był on nieubłaganym, po zwycięstwie,—

wspaniałomyślnym. Imienia jego używano za ha- islandzki, ob. Splierococcus. sło rewolucyjne na prowincyi. Po kapitulacyi Nea- Caraglio Jan Ja kób, rytownik włoski (* w po-polu C. wyszedł z twierdzy Pescara i przybył ze czątkach XVI wieku w Weronie lub Parmie — f Swoją drużyną do Neapolu, aby siąść na statki, około r. 1570 pod Parmą). Do najlepszych prac stosownie do zawartej umowy, ale umowę zgwał- jego należą; „Rodzina święta“ i „Walka rycerza cono, i C. okuty w kajdany został sumarycznie rzymskiego z barbarzyńcom". Ryciny C-go, lubo są skazany na śmierć. Nieustraszony wojak zachował pewną ręką wykonywane, nie dorównywają Markowi dumną postawę wobec sędziów, a w ostatniej chwi- Antoniuszowi, Rytował też na metalu i kamieniach.

11    zażądał, aby przy egzekucyi położono go na W r. 1539 powołany wraz z innymi medalierami na wznak, tak, aby mógł widzieć spadający mu na szyję ¹ dwór Zygmunta I, bawił tara około 20 lat, i wyko-

w. G.

'-----

W. K. Z.

Fig. 22. Caralio (herb).

And.. S.

nał wiele robót, am. in.intaglio z popiersiem Bony, pocżsjn wrócił do Włoch i osiadł w Parmie.

Caralio vel Karał i o, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, w prawem polu błękitnem purpurowy Feniks, rozpościerający złociste skrzydła, w lewem, również błękitnem polu, płonący pień drzewa, od którego rozchodzą się złote promienie. W pośrodku tarczy na obu polach położoną jest mała tarcza o czerwonem polu, na któ-rem lew złoty z koroną na głowie, wspięty na tylnych łapach w prawo. Nad tarczą hełm z koroną szlachecką, z której wychyla się w prawo lew złoty. Przy nadaniu indygenatu d. 29 kwietnia 1552 r. Janowi Jakóbowi C. z Werony, udostojniono rodzinny herb jego dodaniem tarczy środkowej („Ks. metr. koron.", 82, fol. 222.—Piekosiński, Crollolanza).

Caramuru Di ego Alvares Correa, przezwany Le Caramuru (*• pod Bahia 5 października 1557), żeglarz portugalski; wyrzucony przez burzę na brzegi brazylijskie, opodal Bahii, około r. 1610 został naczelnikiem brazylijskich plemion indyjskich, ożenił się z księżniczką indyjską, Katarzyną Paraguassu, i oddał największe przysługi Portugalczykom, gdy się osiedlili w Brazylii i założyli San Salvador da Bahia. Kronikarze przekazali o C. mnóstwo legend; między innemi powtarzają jeszcze dzisiaj bajkę, podług której C. miał przybyć z narzeczoną do Fran-cyi i wziąć ślub w obec dworu królewskiego. Poeta brazylijski, Santa Rita Durao, obrał go za bohatera do jednego z najpiękniejszych poematów napisanych w języku portugalskim, p. t.: „O Caramuru"; (Lizbona, 1781).

Caranie. Nazwa ta, pochodząca od wyrazu rumuńskiego cara=ziemia, w Bessarabii, przed reformą włościańską, oznaczała ziemian, czyli włościan, mieszkających w części na własnym gruncie, a w części na ziemi skarbowej, głównie zaś na ! ziemi do obywateli wiejskich albo do klasztorów i kościołów należącej. Za mieszkanie na gruncie właścicieli ziemskich caranie, na mocy dawnych zwyczajów miejscowych, obowiązani byli na korzyść dziedzica rozmaite wykonywać roboty. Po przyłączeniu prowincyi tej do cesarstwa rossyjskiego caranie pozostawieni byli w tychże samych stosunkach do właścicieli ziemskich; jednakże gdy te stosunki, w szczegółach swoich, nie były określonemi przez żadne wyraźne prawidła i przepisy, lecz tylko się na zwyczajach i ustnych umowach zasadzały, żadnemi piśmiennemi aktami nie stwierdzonych, stawały się nieraz powodem do zobopólnych skarg, narzekań i kłopotów. Dla usunięcia tych wszelkich niedogodności, dnia 24 stycznia 1834 r. wydano rozporządzenie, na mocy którego wszyscy właściciele ziemscy prowincyi obowiązani byli, poczynając od dnia 23 kwietnia 1836 r. (to jest od dnia św. Jerzego), zawierać nieodzownie z caranami, na ich gruntach mieszkającymi, piśmienne umowy, któ-reby obustronne obowiązki szczegółowo i dokładnie określiły. Jakkolwiek dobroczynnem było to prawo, nie znalazło jednak pomiędzy caranami współczucia i wielu z nich, nie chcąc zawierać piśmiennych umów z właścicielami ziemskimi, uznali za lepsze przejść do stanu mieszczan, który w Bessarabii ma toż same co i w cesarstwie urządzenie. Prośby o zapisanie do klassy mieszczan w nadzwyczajnej ilości podawano do izby skarbowej. Dla zapobieżenia temu rząd przyjął na siebie obowiązek ułożenia kontraktu normalnego, z zachowaniem korzyści obu stron. — „Encykl. S. Orgelbranda".

Carantonus, starożytna nazwa rzeki w Gallii Akwitańskiej, dziś Charente (ob.).

Carapa Aubl. (bot.) Rodzaj roślin należący do rodziny Cistronkowatych (Ternstromiaceae), przez innych zaliczany do Miedlinowatych (Meliaceae). Są to rośliny zwrotnikowe, o liściach parzysto-pierzastych, o koronie kwiatowej eztero-płatkowej. G. Guia-nensis Aubl. (K. Gwiańska), należy do największych drzew tego kraju; dosięga 25 metrów wysokości; liście długie na 1 metr składają się z listków krótko-ogonkowych; kwiaty białe, drobne. Brunatna jej kora używa się w Gwianie jako środek przeciwko zimnicy. Z nasion otrzymuje się olej, półpłynny w klimacie gorącym, zastygający w naszym. Gorzki smak czyni go niezdatnym do jedzenia; Indyanie nacierają nim skórę dla ochrony od ukąszeń owadów, również i sprzęty domowe dla zabezpieczenia od zniszczenia przez robactwo. Używa się również i w chorobach zwierząt domowych. Olej C-y przywozi się do Europy; używają go tu do fabrykacyi mydła. W Brazylii posługują się nim do oświetlenia. Podobnież użytkuje się olej Kara-py gwinejskiej (C. Guineensis Sweet. V. Toulou-couan Perot.), rosnącej w Senegalii. Dobywa się ten ostatni przez wygotowywanie nasion z wodą; topi się w 40—50°. Dająca go roślina jest wiel-kiem drzewem, o niezwykle szerokiej koronie, której gałęzie zwieszają się prawie do ziemi. Wł M- K-

Carapella, rzeka pobrzeżna we Włoszech południowych, ma źródła w departamencie Avellino, niedaleko miasta Bisaccia, na wschodnich stokach Apeninu Neapolitańskiego, pod nazwą Calaggio, kierunek biegu północno-wschodni, długość ogólna 102 km., uście dwoma ramionami w Adryatyku, z tych lewe wpada do zatoki Manfredonia, prawe ginie w błotach nadbrzeżnej laguny Salpi; nie-spławna.

Cararicus, król kraju, należącego do Franków, którego granice nie zostały wcale określone; żył on za czasów Klodoweusza (Hlodwiga), który go wezwał na pomoc przeciwko Syagryuszowi (486). C. pozostał neutralnym, oczekując rezultatu walki, aby stanąć po stronie zwycięzcy. Klodoweusz, mszcząc się, schwytał C-a wraz z synem i, kazawszy im ostrzydz włosy, pierwszego zrobił księdzem a drugiego dyakonem. Gdy C. płakał nad tą obelgą, syn mu rzekł: „Liście zostały ścięte na zielonem drzewie, odrosną one prędko; oby również prędko śmierć spadła na sprawcę tych nieszczęść! “ Klodoweusz, gdy mu powtórzono te słowa, kazał ściąć ojca i syna i zabrał im królestwo i skarby. Fakt

W. G.

Em. K.

And. S.

powyższy, którego daty nie można ściśle oznaczyć, podany jest przez Grzegorza Turoneńskiego w poetycznej opowieści, którą współczesna krytyka uznała słusznie za wysnutą z podań i pieśni ludowych.—Lecoy De La Marche: „Clovis, ses oeuvres po-litiques“ „(Rev. des ąuestions hist,or.“, 1866 str. 447). Monod: „Etudes critiąues sur les sources de l’hist. merovingienneu (str. 93); Rajna: „Storia dęli’ epopea francese” (1884, str. 87).—C. Bayet w „Gr. Eucycl.a Lamiraulfla.    r-

Carascosa Michał, baron (* 1780 r.), generał neapolitański, stronnik rewolucyi francuskiej, otrzymał za Murata stopień generała, a w r. 1815 dowództwo wojsk; mając sobie przydanego generała Collettę, zawarł z Austryakami i z przedstawicielem Anglii kouwencyę w Casalanza. W r. 1820, Ferdynand I, mimo, iż mu niedowierzał, dał mu zupełne pełnomocnictwo do stłumienia powstania Kar-bonarów, C. niczego wszakże nie dokonał dla braku wojsk; po przyjściu do władzy stronnictwa konstytucyjnego został zamianowany ministrem wojny, ale wkrótce, pomimo, iż zaprowadził w armii pożyteczne reformy, miejsce jego zajął gen. Porisi, a następnie Colletta. W chwili najazdu austryac-kiego, C. dowodził korpusem, do którego przybył regent, syn króla, a po rozbiciu przez Austryaków generała Pepe w bitwie pod Rieti, cofnął się za rzekę Volturno; kiedy Austryacy zajęli Neapol, uchodząc przed policyą, schronił się do Hiszpanii, a stamtąd udał się do Anglii, gdzie życie zakończył; z generałem Pepe miał pojedynek; pozostały po nim pamiętnik p. t.. „Memoires historiąues, po-litiąues et militaires sur la revolution du royaume de Naples en 1820“, wyszedł z druku w Londynie r. 1823.

Caraud Józef, malarz francuski (* w Cluny 1821), uczeń Abla de Pujol i C. Mullera. Wykonywał portrety i małe sceny potoczne w stylu czysto francuskim. Znane są jego obrazki: „Marya Antonina w Petit-Trianon“; „L’Abbó Prevót, czytający Manon Lescot artystee“; „Ludwik XV i Pani Dubarry"; „Król Ludwik XVI w swej pracowni ślusarskiej*. Kilka razy obierał C. treść z „Wesela Figara". Z drobnych potocznych obrazków wymienić można: „Przejęty liścik"; „Nowonarodzonyu; „Wiosna" i wiele innych; otrzymał parę medali w Salonie paryskim, w latach 1859—1863

Oarausius, pochodzący z narodu gallijskiego Me-napiów, odznaczył się naprzód przy uśmierzaniu powstania chłopów, jakie wśród wielkich gwałtów i spustoszeń szerzyło się w Gallii za panowania cesarza Dyoklecyana w 285 r. po Chr. (ob. Ba-g a u t o w i e). W następnym roku współtowarzysz Dyoklecyana w zarządzie państwa Rzymskiego, Maksymian, dzierżący w swych ręku ster zachodniej połowy monarchii z tytułem Augusta, powierzył C-owi dowództwo floty na kanale Brytańskim, mającej strzedz nadbrzeżnych krajów od napaści Franków i Sasów, którzy, wychodząc z siedzib swych nad brzegami morza Północnego, czynili ustawicznie rozbójnicze morskie wyprawy na te kraje. C. zwycięsko odpierał najeźdźców i odbierał im łupy; zamiast jednak oddawać je prawym właścicielom, przywłaszczał sobie, przez co ściągnął na siebie podejrzenie, że umyślnie wywołuje napady rozbójnicze, aby samemu następnie łupami się zboga-cić. Maksymian wydał zatem rozkaz zabicia C-a, lecz ten z flotą swą umknął ku brzegom Brytanii, przeciągnął na swą stronę stojący tam legion rzymski i ogłosił się władzcą tej wyspy z tytułem Augusta 286 r. Maksymian, pozbawiony floty i zajęty wojną w Gallii i Germanii, nie był zdolen na razie wystąpić przeciwko C-owi, który tymczasem potrafił coraz więcej umacniać swą władzę, troskliwie dbając o bezpieczeństwo podwładnych. Dopiero w 292 r. wyruszył przeciwko C-owi Kon-stancyusz, nowoprzybrany współrządzca państwa, lecz gdy flota jego zniszczoną została przez burzę, i gdy nadto zamiary jego oczyszczenia brzegów Gallii z morskich rozbójników, którzy znajdowali pomoc u C-a, spełzły na niczem, przyznano C-owi tytuł przez niego przybrany i władzę nad Brytanią. Z tego-to czasu pochodzą monety z napisem: Car. et fratres sui, lub: Car. M. (Marcus) Aur. V. (Aure-lius Valerius); imiona te nosił Maksymian i prawdopodobnie C., aby się z nim zrównać, przyswoił je sobie. Niedługo już jednak potem cieszył się swą władzą; w następnym roku, 293, odebrał mu ją wraz z życiem jeden z jego dowódzców, Allectus. (Eutrop. 9.22; Aurel. Vict. Caes. 39).

Caravaca, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Murcia, na lewym brzegu rzeki t. im., która wypływa z gór S-ra de Taibilla i po dwu-nastomilowym biegu wpada z prawej strony do Segury; leży w nader żyznej huercie, produkującej wyborne wino czerwone, posiada starożytny zamek, wspaniały kościół, zbudowany według planów Herrera, kolegium, zabytki dawnych fortyfi-kacyj, i przeszło 15,000 m-ców, którzy, prócz rolnictwa, trudnią się także wyrobem tkanin wełnią-* nych, papieru, mydła i skór. — W pobliżu ciekawa grota stalaktytowa Barąuilla.

Caravaggio P o 1 i d o r, malarz włoski, ob. C a 1 d a r a.

Caravaggio Michę l-Angelo-da, Amerighi C., malarz włoski (* w Caravaggio 1569—f 1609 pod Rzymem), jeden z najsłynniejszych mistrzów, zupełnie oryginalnym osobistym poglądem na prawdę natu-ralnązalecający się. Najtęższy z samouków, w rysunku wytrawny i szeroki, ani manierzystą nie był ani eklektykiem. Z prostego mularza wyrósł na przewodnika naturalistów w malarstwie. Pierwsze prace C-a były to sceny obyczajowe z otaczającej go sfery: „Żołnierze grający w kartyu, „Wróżka" i t. p., w których postacie prawdziwem życiem oddychają, ożywione wybornym wyrazem, a ozdobione silnym korytem i światłocieniem, prawie o czarnych bez-refleksowych cieniach. Te cechy wszakże nie przeszkodziły C-mu być dzielnym malarzem idealnego zakresu. „Złożenie do grobu Zbawiciela" w Pinako-tece Watykańskiej jest jego najlepszym obrazem, a wogóle wysokiej doskonałości, wyrazy twarzy podniosłe, naturalizm zaś C-a, uduchowiony zawsze, tu jest tylko wybornem ciałem prawdziwem. W Berlinie jego „Św. Mateusz Ewangielista" odznacza się skończeniem niezmiernie żywem, przy szerokości

rysunku i sile malowniczej, odpowiednej do kolo- cznych; między innemi wielce cenioną jest jego salnyeh wymiarów postaci. W życiu był zawadyaką, oda do wolności, napisana w roku 1820. C. umarł musiał z powodu pojedynku uciec z Rzymu do zupełnie ubogim.

Caravellas, miasto portowe nad Atlantykiem,

And S.

Carayon August (* r. 1813 w Saumur — f 1874 w Poitiers), historyk francuski, z powołania ksiądz, ogłosił drukiem kilka obszernych dzieł, po-Caravaggio Piotr Paweł, syn poprzedniego (* | święconych dziejom zakonu jezuickiego, do którego 1658 — f 1723), profesor w Medyolanie, wydał należał; ważniejsze z nich są: „Documents inódits sześć pierwszych ksiąg „Euklidesa" po włosku concernants la Compagnie de Jesus" (18 tomów,

Poitiers, 1863—75); „ Bibliographie historique de la Caravaggio, miasto w departamencie włoskim Compagnie de Jósus“ (Paryż, 1864 r.); „Relations Bergamo, w lewem dorzeczu Addy (Lombardya), inedites des missions de la Comp. de Jesus a Cou* posiada piękny kościół z malowidłami B. Campiego, stantinople et dans le Levant au XVII siócleu (r. szkołę techniczną i przeszło 8,000 m*ców.—Jest to miejsce urodzenia malarzy: Polidoro Caldara i słynnego przywódzcy szkoły naturalistów, Amerighi, lepiej znanego pod nazwą Michelangelo da Cara-yaggio.—Tu Medyolańczycy pod wodzą Franciszka Sforzy porazili Wenecyan na głowę d. 15 września 1448 r.—Okolica urodzajna, dobrze uprawna i gęsto . zaludniona. W pobliżu słynny z odpustów kościół L’apparizione della Madonna, wzniesiony przez

And. S.

Neapolu, stamtąd na Maltę, z Malty wrócił do Neapolu po paru latach i w drodze do Rzymu ponad w brazylijskiej prowincyi Bahia, połączone drogą bagnami Pontyńskiemi znaleziony został nieżywym, żelazną z wnętrzem kraju i koloniami niemieckie-Obrazy C-a są w Galeryi Borghesich i liczne w ka- mi (kwitnąca kolonia Leopoldyna); znaczny wywóz plicy s. Luigi de’Francesi w Rzymie i w Wiedniu. w- °* orzechów kokosowych, tranu rybiego, a zwłaszcza Caravaggio Piotr Paweł (* 1717—f 1688), kawy, znanej w handlu pod nazwą C.; do 4,000 architekt wojenny i matematyk włoski, napisał: m-ców. a Geometria applicationum deficientium", etc., (1659);

S. D.

„Methodus resolvendi omnes aeąuationes cubicas et quadrato-quadraticasu i t. d.

S. D.

(Medyolan, 1671).

1864) i t. d.

Carbatinae, gr. karbatinaj; były to nic więcej tylko nasze łapcie, z tą różnicą, że kiedy te robią się z kory lipowej albo wierzbowej całkowicie, C. podeszwę miały z surowej skóry wołowej a wiązadła z rzemienia, i przymocowywały się do nóg nagich. Obuwie to było najpospolitsze u starożytnych, właściwe wieśniakom okolic południowych, Azyatom, Grekom, Italom, i pozostało we Włoszech. Wzory jego przedstawiają się wyraźnie na wazach i malowidłach Pompejańskich.

Carballo, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim La Coruńa (Galicia), na północ od Santiago, w pięknej dolinie Bergantino, źródła mineralne 25—36 C., 12,000 m-ców.

Carbo ligni, c. ossium, C. spongiae, ob. W ęgiel.

Carbonado Karbonat, Dyament czarny (mineralog.). Od bardzo dawnego czasu wydobywają w Brazylii, w prowincyi Bahia, pewien gatunek czarnego dyamentu, który w handlu i u szlifierzy nosi powyższą nazwę i od 1847 r. potłuczony na miałki proszek używa się do szlifowania twardych drogich kamieni, a nawet i samego dyamentu. Minerał ten jest dyamentem niekrystalicznym, a raczej ścisłą mieszaniną cząsteczek krystalicznego węgla z niekrystalicznym. W cesarskim gabinecie mineralogicznym wiedeńskim znajduje się dobrze wykrystalizowany, nie zupełnie bezbarwny dyament, pokryty na powierzchni brodawkami i punkcikami z czarnej materyi dyamentowej, co wskazywać się zdaje stopniowe przechodzenie czarnej niekrystalicz-nej materyi węglowej w krystaliczną, bezbarwną i przezroczystą. W istocie liczne okazy karbonatu, starannie badane, okazują się nieprawidłowem skupieniem niesłychanie drobnych brunatnych, wpół-

Tibaldego 1575 r.

K. K.

And. S.

Caravellas Józef Joachim Carneiro de Campos, margrabia (* 1768 — f 1836 r.), mąż stanu brazylijski, jeden z głównych redaktorów konstytucyi brazylijskiej; w r. 1823 obrany był deputowanym do Konstytuanty, a w 1826 senatorem; za panowania dom Pedra I piastował teki ministra sprawiedliwości (1826 — 1827) i spraw wewnętrznych (1829—1830), a po abdykacyi cesarza został obrany członkiem tymczasowej regencyi, wraz z senatorem Vergueiro i generałem Lima e Silva (1831). Synowie jego, Karol Carneiro de Campos, drugi wicehrabia de C. (* 1805 — f 1878), był deputowanym, senatorem i kilka razy ministrem finansów i spraw zagranicznych.    r-

Caravellas Manoel Aives Branco, wicehrabia (* 1797 — f 1855), mąż stanu i poeta brazylijski; obrany deputowanym w r. 1830, zredagował projekt kodeksu karnego, który został przyjęty przez parlament i wprowadzony w życie r. 1832; jako stronnik systemu autonomicznego, wpłynął przeważnie na ogłoszenie „aktu dodatkowego" z r.

1834; będąc ministrem sprawiedliwości i spraw zagranicznych, za regencyi Feijó, podpisał w Rio, wraz z ministrem angielskim, dodatkową konwen-cyę do traktatu z r. 1826, znoszącą handel Murzynami (1835), ale konwencyę tę Izba deputowanych odrzuciła. Wszedłszy do senatu w r. 1837, C. j przezroczystych ośmiościanków; inne mają odłam objął tekę ministra finansów, którą piastował z kil- ziarnisty, większa część wszakże przedstawia bu-kakrotnemi przerwami do r. 1848, a od d. 22 ma- dowę zbitą, niekiedy jak pumeks gębczastą. Nie-ja 1847 do 8 maja 1848 r. był prezesem rady mi- które są tak zbite, że dają się szlifować w ścianki nistrów, poczem wycofał się zupełnie z życia pu- na piękne czarne kamienie o prawdziwym dyamen-blicznego. Poezye, jakie pisał w młodocianym wie- ; towym blasku. Twardość karbonatu równa się ku, są pełne myśli liberalnych i uczuć patryoty- i dyamentowej, c. wł., stosownie do zbitości, waha

6—7 franków za karat.

Dr. J. P.

And. S.

Większość jego utworów wydrukował K. Bartsch w „Denkmaler der provenzalischen Litteratur" (Stuttg., 1856) i P. Meyer w „Les der-niers troubadours de la Provence“ (Paryż, 1871).

Carbonel Alfons, budowniczy i rzeźbiarz hiszpański, niewiadomy z miejsca i daty urodzenia,

Ed. W.

L. 20. D. 5, 2).

Carbonneaux August Jan Mary a, odlewnik i cyzeler francuski (* w Paryżu 1789). Na początku tego stulecia odlał wiele posągów z bronzu w Paryżu i we Francyi. W Tuilleries grupa „Herkulesa i Achelousa⁴*; „Posąg konny Ludwika X1V“ na placu des Victoires; „Posąg Henryka IV“ do Nerach; „Karola XIII⁴‘ do Sztokholmu; „Posąg Ludwika XIV“ do Montpellier i innych wiele różnego

w. g-

się między 3,012 a 3,416. Prawdziwe czarne dya-meuty znane są oddawna i dawniej wysoko bywały cenione. Karbonat stanowi niejako do nich przejście, tern bliższe, im mniej zawiera w sobie węgla niekrystalicznego. Co do warunków jego znajdowania wiadomo tylko, że znajduje się w pokładach żwiru w Bahii wraz z czarnym turmalinem, czerwonym cyrkonem i rutylem, właściwych skałom dawnego pochodzenia. W handlu przedaje się po

K. J.

Carbonari, ob. Karbonaryzm.

Carbonat, Ob. Carbonado.

Carbondala Jan de (* w Sanchii [Piemont] w wieku XIII), znakomity chirurg włoski. W drugiej połowie w. XIII zajmował się chirurgią w Cremonie, Pawii, Piacenzy i Weronie, gdzie w r. 1298 został profesorem. Uczniowi jego, Markowi de Ver-gasco, zawdzięczamy, że przechowało się w rękopisie dzieło jego „De operatione manuali“, przewyższające pod wielu względami słynną chirurgię napisaną przez Gwidona de Cuauliac. Autor okazuje w dziele tem niepospolitą, jak na owe czasy, znajomość anatomii, podaje wiele spostrzeżeń cennych i uwag rozumnych, odnoszących się do różnych chorób zewnętrznych; na szczególną też uwagę zasługują ustępy, odnoszące się do leczenia ran, bronią rozmaitą zadanych.

Carbondale, miasto górnicze w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w Stanie Pensylwanii, wielkie kopalnie węgla kamiennego, które miastu nazwę nadały—10,833 m-ców (1888).

Carbon© Dominik (* 1823 w Carbonara-Scri-via—f 1883 we Florencyi), poeta-patryota włoski, studyował w Turynie nauki lekarskie, a po ich ukończeniu oddał się agitacyom narodowym i w r. 1848 zaciągnął się jako ochotnik do wojska sar-dyńskiego. Po ukończonej kampanii poświęcił się sprawom wychowania publicznego i pełnił obowiązki nadzorcy szkolnego w różnych miejscach, ostatnio w Rzymie. Przeniesiony wreszcie w stan spoczynku, zajmował we Florencyi stanowisko prezesa liceum Dantego. W poezyach swoich, których za życia nie drukował, z wielkim ferworem satyrycznym napastował obcych i krajowych ciemiężców Włoch. Pomiędzy niemi celniejsze są; „Re Tentenna“ (1847), satyra, skierowana przeciw Karolowi Albertowi, i .La carabina del bersagliere“ (1851), pieśń pełna ognia patryotycznego.—Poezye jego z papierów pośmiertnych wydał syn G. C. Car-bone, p. t. „Poesie“ (Flor., 1885).—C. ogłosił drukiem wielu klasyków włoskich dla użytku szkolnego, i „Rime inedite di Fr. Petrarca“ (1874).

Carbonel Bertrand, trubadur prowansalski z drugiej połowy w. XIII. Szczegóły jego życia nie są znane; tylko z poezyi jego widać, że miał protektora w Alfonsie X, królu kastylskim. Oprócz poezyj lirycznych, pisał zjadliwe syrwenty przeciw klerowi.

przemieszkiwał około r. 1620 w Madrycie (f 1660 r. w Madrycie). Jako wspólnik malarza Eugeniusza Caxe do r. 1624 wykonywał budowę klasztoru jezuitów w Marced-Calcarada. W r. 1627 Filip IV król hiszpański powierzył C-i roboty przy wykończeniu Alkazaru w Madrycie, jak również w rezydencyach królewskich w Pardo i de la Casa del Campo. W r. 1633 objął zarząd budowy pałacu Bu w Retiro, a pozyskawszy pełne zaufanie możnego ministra, 01ivareza, miał sobie powierzoną robotę rekonstrukcyjną Panteonu królów w klasztorze Escurial. Utrzymują że i pałac Ayunta, rozpoczęty w 1644, według planów Carbonela wykończono. W r. 1648 C. został mianowany „maestro major⁴⁴ wszystkich robót architektonicznych królewskich.

Carbonianum edictum nadawało posiadanie dóbr (missio in possessionem) dziedzicznych dziecku nieletniemu, któremu stan dziecka i prawo dziedziczenia po ojcu zaprzeczone zostało. „Bonorum possessio ex Carboniano edicto“, zawieszając rozpoznanie sprawy i rozstrzygnienie sporu o stan i dziedzictwo zarazem, aż do dojścia zupełnej dojrzałości dziecka, nadawało mu tymczasowe posiadanie spadku, tak jakby nie było zaprzeczenia stanu i wprowadzało je na żądanie opieki do dóbr dziedzicznych. Wprowadzenie w posiadanie uskuteczniał się przez dekret magistratury, a to po dokładnem zbadaniu stanu rzeczy (causa cognita) (Por. L. 1 pr. D. 37, 10.

T. D.

rodzaju.

Carborundum, materyał zalecający się nadzwyczajną twardością, niedawno (1892) wynaleziony przez elektrotechnika Achesona w Ameryce, przy doświadczeniach, które prawdopodobnie miały na celu sztuczne otrzymanie dyamentów. Zamiast wszakże oczekiwanych kryształów węgla otrzymał Ache-son połyskujące kryształy innej substancyi, która się okazała związkiem węgla z krzemem, a pod względem swej twardości zbliża się do dyameutu bardziej, aniżeli jakiekolwiek inne ciało. Wyrób C. jest zresztą dosyć prosty. Odpowiednio przygotowaną skrzynię z cegieł ogniotrwałych wypełnia się sproszkowaną mieszaniną piasku, koksu mie-nego, drobnej ilości soli kuchennej i trocin, po-czem mieszaninę tę poddaje się przez ośm godzin silnemu prądowi elektrycznemu przemiennemu, to jest przebiegającemu w jedną i w drugą stronę. Po kil -kogodzinnem przeto działaniu prądu w mieszaninie sproszkowanej tworzy się jądro, złożone ze zrosłych między sobą, silnie błyszczących kryształów C , które po zmieleniu i wyługowaniu dają materyał szlifierski, działający daleko silniej, aniżeli wszelkie inne dotychczas do celu tego używane substancye. Koła szlifierskie wyrobione z C. przecinają najtwardsze piły angielskie, jakby były z gipsu lub drzewa,

przyczem się znacznie nie rozgrzewają i nie zuży- conti campagnuoli* (1869), „Raceonti popołari* wają; podobnież przecinają, choć nieco wolniej, (1871), „Gabrio e Camilla* (1874), powieść osnutą i wielkie kryształy korundu z Karoliny północnej, i na tle wypadków 1859 r., i „Carlo Barbiano di Proszek C. ma nawet podobno dyameut szlifować, j Belgiojoso" (1882). Oprócz tego napisał kilka dra-Kryształy są najczęściej romboedryczne, ciężaru wła- matów— „Spartaco*, „Arduino” i „Valentina“— ściwego 2.9 do 3.1. Barwę mają ciemno - zie- I wogóle słabych,—i pięknie przełożył dramata Shake-loną, która wszakże ulega zmianom pod wpływem ! speare’a (1875 — 82). Jednocześnie wydał kilka zanieczyszczeń. Pabrykacyę materyału tego prowadzi towarzystwo „Carborundum Company* w Mo-nongahela City w Pensylwanii, a przedstawione przez nie okazy na wystawie powszechnej w Chicago 1893 uważane były za jedną z najważniejszych nowości tej wystawy.

tomów swoich poezyj: „Poesie edite ed inedite* (1869—70) i „Poesie varie“ (1875). Wogóle utwory C-a wznoszą się zwykle po nad bieżące potrzeby aspiracyj narodowych. W r. 1859, po przyłączeniu Medyolanu do królestwa sardyńskiego, C.

; został mianowany sekretarzem i profesorem este-j tyki przy Akademii sztuk pięknych w Medyolanie,

| później członkiem ministeryum oświaty, a w r. 1876 Carcagente, miasto w departamencie hiszpań- J wyniesiony do godności senatora królestwa włos-skim Walencyi, na prawym brzegu rzeki    Jucar,    j    kiego.—Jego „Opere complete*    zaczęły wychodzić

przy drodze żelaznej Walencya - Alicante,    pośród    j    staraniem rodziny w Medyolanie    w r. 1892. „Let-

żyznej i kwitnącej, ale niezbyt zdrowej niziny nadbrzeżnej; — starodawny zamek, piękny kościół,

12,500 m-ców, którzy trudnią się głównie rolnictwem, siejąc ryż i pszenicę, hodując morwy, granaty i pomarańcze. W pobliżu pobojowisko, na którem Francuzi pokonali Hiszpanów 13 lipca j Aude (Francya południowa), i okręgu t. im., na obu 1813 r.    And- s- i brzegach rzeki Aude i przy drodze żelaznej Narbo-

Carcano Leon Jan Chrzciciel (*    w Me-    !    na-Tuluza, 29,330 m-ców, Jest    to jedno z najstar-

dyolanie r. 1536 — f w Pawii r. 1606),    anatom    szych i najciekawszych miast na południu Fran-

i chirurg włoski. Początkowo kształcił się    w ana-    cyi. Aude dzieli je na dwie    zupełnie odrębne

tomii pod przewodnictwem brata swego starszego, części: stare miasto leży nader malowniczo na Piotra, ucznia Vesala; następnie w Padwie mistrzem wzgórzu, ludność ma uboższą i nieliczną, nowe jego był słynny Fallopio, który go cenił wysoko.

W r. 1581 został profesorem anatomii w Pawii i do śmierci na katedrze pozostawał. Pierwszy opisał dokładnie otwór owalny w sercu płodu, oraz mięśnie oka; gruczoły i przewody łzowe—są jego odkryciem. Drukiem ogłosił: „Libri duo in ąuorum altero de cordis yasorum in foetu unione pertraeta-tur... in altero de musculis palpebrarum atąue ocu-lorum motibus deservientibus accurate disseritur“

S. K.

Carbimculus (miner.), ob. Karbunkuł.

Carbunculus (med.), ob. Anthrax.

tere alla famiglia e agli amici“ wydał G. Rizzi (Medyol. 1887).—W przekładzie polskim ukazała się „Angiola Maria“ (Lwów, 1874).—Por. Prina „Giulo C - (Flor., 1884).

Carcassonne, stolica departamentu francuskiego

zaś rozłożyło się poniżej na równinie, powstało dopiero w XIII w., wzrasta szybko i zawiera w sobie trzy czwarte ogółu ludności. Mury straromiej-skie używają tej samej sławy we Francyi, co mury Norymbergi w Niemczech; są one podwójne, opatrzone blankami i basztami, i otaczają dzieluice o ulicach wązkich, krętych i ciemnych; w tej części wznosi się starożytny kościół St. Nazaire. Natomiast nową, dolną dzielnicę, zamiast murów, opa-(Ticini [Pawia] 1574) i „De yulneribus capitis liber sują wspaniałe aleje platanów, śród których tu absolutissimus, triplici sermone contentus* (Medyo- i owdzie kryje się baszta dawnej warowni, otoczo-

lan, 1584).

i najwyższych władz departamentalnych; posiada ratusz, piękny gmach prefektury, pałac biskupi, gmach sądowy, liceum, seminaryum duchowne, szkołę rysunkową, bibliotekę miejską (25,000 t.), towarzystwo rolnicze, giełdę, gabinet fizyczny i przyrodniczy, muzeum historyczne i starożytności; słynie także z wyrobu sukna, czem zajmuje się przeszło 3.000 robotników; handel zbożem, winem, owocami, oliwą, i t. p., jest bardzo ożywiony. Pod względem architektonicznym katedra tutejsza, zarówno w układzie naw, jak i w traktowaniu chóru, należy do ciekawych przykładów, w jaki sposób ulegał zmianom gotyk zdała od ojczystej krainy. Za czasów rzymskich była to C a r c a s i a, Carcaso, Carcas-

Dr. j. p. na bluszczem i zręcznie do całości ogrodów przy-Carcano Juliusz (* 1812 w Medyolanie — stosowana. Ulice tej dzielnicy są przeważnie pro-+ 1884 w willi Lesi), poeta i powieściopisarz włos- ste i szerokie, większa ich część wychodzi na aleje; ki. Po ukończeniu studyów prawnych w Pawii tu stoi nowa katedra, tędy także przebiega kanał (1831—35), utrzymywał się czas jakiś z piśmien- Langwedocki (C. du Midi), łączący Garonnę z m. nictwa w Medyolanie i wtedy już pozyskał niemały ' Sródziemnem przez Aude. — C. jest twierdzą trze-rozgłos powieścią poetyczną „Ida della Torre“ j ciego rządu, siedliskiem biskupa (sufragan Tuluzy) (1834), napisaną jeszcze podczas studyów uniwersyteckich, romansem obyczajowym „Angiola Maria*

^1839), 7.^, który przezwano go włoskim Gold-smithsm, i zbiorem drobnych powiastek „Raceonti senrzjcći⁴⁴ (1843), w których z wielkim talentem od?’8u»bwał sceny z życia domowego. W r. 1844 C. z,(zymał w Medyolanie posadę bibliotekarza ksu⁸5zbioru Brera; w 1848 wziął żywy udział w ) *)hu rewolucyjnym i jako sekretarz rządu tym-czas Svego w Medyolanie jeździł w misyi dyplomatycznej do Paryża. Po przywróceniu rządów ausfryackieh schronił się do Szwaj caryi, ale wskutek amnestyi powrócił do miasta rodzinnego i, 2 iowu oddawszy się literaturze, napisał romans:

„Diamauo* (1851), „Dodici novelle“ (1856), „Rac- (sum, w Gallii Narboneńskiej, miasto ludu Tektosa-

Carcel Bertrand — Careharodon.

56

gów, które Cezarowi w wyprawach jego do Gallii wielkie, trójkątne, ostro zakończone, o brzegach służyło za twierdzę i skład rekwizytów wojskowych, gładkich lub zazębionych, krających; pryskawek nie Biskupstwo tutejsze założone zostało w IV w. W X posiada. Płetw grzbietowych 2-ie; ogonowa opa-było C. stolicą hrabstwa t. im., które w 1060 r. trzona wyraźną klapą dolną.—Rodzaj ten ma licz-dostało się hrabiom Barcelony. W XIII w. było ne gatunki zamieszkujące morza między-zwrotni-kwitnącem siedliskiem nauk i trubadurów, ale zara- kowe i ciepłe. Są żyworodne. Na szczególną zem i ogniskiem Albigensów, którzy na miasto nie uwagę zasługuje C. glaucus Cuv. Żarłacz ludo-jedną klęskę sprowadzili. Ludwik IX nadał je Szy- jad, pospolity w morzu Sródziemnem i na zachod-monowi Montfortowi, ostatecznie jednak w 1247 r. nich wybrzeżach Europy,—dorasta od 3.5—4.5 m.

And. S.

przyłączone zostało do Francyi.

długości.—Wyróżnia się płetwą pierwszą grzbieto-Carcel Bertrand Wilhelm, francuski wyna- [ wą, która jest umieszczona bliżej płetw brzusznych, lazca lampy mechanicznej i skali fotometrycznęj. i niż piersiowych, płetwy piersiowe ma bardzo dłu-Bądąc biednym zegarmistrzem w dzielnicy S. Germain, j gie, szuflowate. — Pysk bardzo długi, spiczasty; C. w 1800 wynalazł nową lampę, w której zastoso- I gęba uzbrojona zębami, o brzegach zazębionych, wał mechanizm zegarowy do pompy ssąco-tłoczą- Z wierzchu jest ciemno-szarowo-niebieskawy, od cej, zasilającej równomiernie i stale knot olejem, spodu biały. — Carcharias lamia Risso, ma płetwę Wynalazek C-a w swoim czasie wielki miał roz- pierwszą grzbietową bliżej piersiowych niż brzusz-głos. Z pomocą aptekarza Carreau C. uzyskał pa- nych osadzoną.—Pysk krótki, tępo zakończony— tent na swój wynalazek i zaczął go eksploatować. I długi 2.25 m.; żyje w m. Sródziemnem i oceanie

i?

Hi

■ -y

~v---

mmmp*

P.

mmmm

P lii

- . .i-iseSy?

-i

.fTiTTb-j

rcir

Ud

Bpi

Wr':-

Kg

i.

Fig. 23. Carcassonne.

Lampa jego wynalazku na wystawie urządzonej na Atlantyckim. Polach Elizejskich przez Napoleona I chlubnie od-

A. S.

Careharodon (paleont.). Zęby ogromnego tego znaczoną została. To zachęciło C-a do dalszych żarłacza, mianowicie gatunku G. megalodon Ag. wynalazków, które kierował do sposobów oczysz- znajdują się w pokładach eocenowych i następnych czania oleju. Na tern jednak przedsiębiorstwie stra- trzeciorzędowych na całym prawie świecie (Malta, cił, a opuszczony przez Carreau, umarł w nę- Alabama i t. p.).

Ed. W.

K. J.

Careharodon M. H. Ryba (rodzaj) Chrząstko-wata, poprzecznousta, do rodziny Lamnidae należąca. Dochodzi do olbrzymich rozmiarów, największa między Żarłaczami (Sąualidae). Posiada a-czę uzbrojoną wielkiemi zębami, trójkątnemi, o Piegach piłkowanych. Druga płetwa grzbietowa i °«d-ogonowa bardzo małe, płetwa ogonowa z klinowatym wyrostkiem u dołu. — Otwory (szpicy) skrzelowe obszerne.—Jedyny żyjący gatunek UC. Bondeleti M. EL, odznacza się paszczą uzbrojoną w górnej szczęce 24 a w dolnej 22 zębami. Wierzch miarów, pysk ma wydłużony i spiczasty, zęby ciała ma szaro-niebieskawy, spód biało-czerwona-

dzy

Carcer (po łac.), ob. Więzienie.

Carcharias (paleont.). Rodzaj ten żarłacza żył już w okresie kredowym i dotrwał w licznych gatunkach do dnia dzisiejszego. Szczątki C. spedosus Probst. znane są z pokładów miocenowych w Bal-tringen.

K. J.

Carcharias Cuv. Żarłacz. Jeden z licznych rodzaj ów ryb Cbrząstkowatych (Chondropterygii) rzędu Poprzecznoustych (Plagiostomata). C. odznacza się ciałem wrzecionowatem, wielkich roz-

A. S.

And. S.

wy. Dochodzi 12—13 metrów długości i jest największą żyjącą rybą.—Mieszka w morzu Sródziem-nem, w Oceanie Atlantyckim i Wielkim,—trzyma się na głębinach znacznych, jest bardzo niebezpiecznym.

Carchi, najbardziej ku północy wysunięty departament południowo-amerykańskiej rzeczy pospolitej Równikowej (Rcuador), obejmujący górzystą okolicę na zachodnim stoku Kordylery Nadbrzeżnej, liczył w 1885 r. 29,383 m-ców, bez dzikich Indy-an; stolica Tulkan, na wyżynie centralnej.

Carcinoma (to xap%tva)p.a) = wrzód rakowaty, ob. Rak (choroba).

Carcinosis (od ó %ap%ŁVoę=rak)==choroba rakowata, ob. Rak (choroba).

Carcinus. Leach. Raczyniec. Krab, należący do rodź. Skorupiaków dziesięcionogich, krótko-odwłoko-wych, zamieszkujący morza europejskie. Posiada głowo-tułów szerszy, niż jego długość, wypukły,— część czołowa wystająca, trój-klapowa. — Przedni brzeg ciała znacznie krótszy od tylnego. Nogi przednie umiarkowanie krótkie; końcowy członek (staw)

rowity, uczył się następnie w Medyolanie, gdzie w r. 1534 został profesorem matematyki. Tam też zyskał znaczny rozgłos jako lekarz, i w r. 1539 został członkiem tamecznego Collegium medicum. W r. 1547 wykładał medycynę w Pawii. Zaproszenia króla duńskiego do uniwersytetu w Kopenhadze nie przyjął, nie podobał mu się bowiem tameczny klimat i religia. W r. 1552 przepędził 10 miesięcy w Anglii, wezwany przez arcybiskupa Hamiltona, którego wyleczył z astmy. Następnie przebywał w Medyolanie do r. 1559, był profesorem medycyny w Pawii do r. 1562, a w Bolouii do r. 1570. W tymże roku, wskutek nieuzasadnionego oskarżenia, wtrącony został do więzienia, a po uwolnieniu w roku następnym przeniósł się do Rzymu, gdzie utrzymywał się z pensyi, przyznanej mu przez papieża.—Żywot jego pełen był sprzeczności, jakkolwiek śmiały w wywodach filozoficznych, drżał przed każdym złym znakiem i sądził, że posiada ducha domowego (spiritus familiaris). Słynny lekarz i biegły matematyk, wierzył w sny, oddawał się magii i czarodziejstwu. W sposobie życia na-

s!

■ -'f

.i

Fig. 24. Carcharias glaucus Cuv. Żarłok ludojad. (Ob. art. na str. 56).

A. S.

Wł. M. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

o 2, 3 i 4 parach nóg, wysmukły, cienki i lekko-kań-ciasty.—Odwłok u samców 5-o, samic u 7-o-stawo-wy. — Jedyny gatunek C. Moenas Lench. Raczyniec jadalny, pospolity na pobrzeżach m. śródziemnego i Niemieckiego.—Części szczypców (palce) ostre, podłużnie rowkowane, na wewnętrznym brzegu haczykowatemi ząbkami uzbrojone. Jest koloru zielonawo-czarnego, na przodzie ciemniejszy, końce szczypców jaśniejsze. — Dochodzi do 3.8 cm. długości; biega dość żwawo, pływa źle. Jest jadalny, mianowicie we Włoszech.

Cardamine. L. (bot.) Rzerzucha. Rodzaj roślin należących do rodź. Krzyżowych (Crudferae), liczą cy około 80 gatunków. Najbardziej pospolitą u nas jest Rzerzucha łąkowa (C. Pratensis), rosnąca na łąkach wilgotnych. Liście ma wycinane, kwiaty białe lub blado-różowe. Prócz tego rosną u nas Rz. Gorzka (C. Amara); Leśna (Sylvatica)\ Sprężysta (Impatiens).

Cardamonum, roślina, ob. E 1 e 11 a r i a. -

CardamiS (Cardano) Hieronim, słynny matematyk, fizyk, filolog i lekarz włoski, a zarazem jeden z najdziwaczniejszych ludzi XVI w. (* 1501 w Pawii—f 1576 w Rzymie). W dzieciństwie cho-

Ea cjklopeij* Powił Hu«tr. T. XI.

przemian surowy lub rozwiązły, przepędzał czas w zbytkach lub okrywał się łachmanami. Pragnął wszystko wiedzieć i wszystkiego używać, nieczuły na najsroższe nieszczęścia. Uprawiał wszelkie umiejętności i przyczyniał się do ich postępu, nie uznawał żadnej powagi i wypowiedział walkę całej starożytności. Śmiały ten jednak reformator, którego żadna tama nie powstrzymywała, wierzył, że corocznie, dnia 1 kwietnia o godzinie 8 rano, otrzymać mógł z niebios, czego tylko zażąda. De Thou opowiada, że zmarł dobrowolną śmiercią głodową, nie cbciał bowiem zadawać kłamu horoskopowi, który sam sobie wyprowadził, że w roku tym umrze.—Najważniejsze dzieła jego fizyczne są: „De subtilitate* (1552) i „Opus novum“ (1570), a największą w nich wartość mają prace tyczące się mechaniki; co do równi pochyłej C. sądzi wszakże, że siła, potrzebna do utrzymania na niej ciała, pro-porcyonalna jest do kąta pochylenia, tak, że przy pochyleniu 30° jest dwa razy większa, aniżeli przy 15°. C. jest przeciwnikiem scholastyków i fizyki Arystotelesa, chociaż zasady jego nie większą mają wartość. Zamiast czterech żywiołów przyjmuje trzy tylko: ziemię, jako żywioł stały, wodę, jako żywioł

S. K.

Te wszystkie odkrycia zapewniają Ć-owi

s. D.

—7*2

³/

płynny, i powietrze, jako najpłynniejszy; dokoła ziemi obracają się inne żywioły bezustannie, a powietrze szybki ruch otrzymuje od gwiazd. Woda popadłaby w zgniliznę, gdyby nie była poruszana przez przepływy i odpływy oceaniczne, które spowodowane są przez ruch nieba. Ciepło nie jest żywiołem, ale tylko własnością ciał; zimno jest brakiem ciepła. Podaje przetem C. i niektóre obserwacye. Tak np. stara się oznaczyć szybkość wiatru i twierdzi, że najsilniejsza burza przebiega 50 kroków w ciągu jednego uderzenia tętna; znajduje, że woda jest 50 razy cięższa od powietrza, wie jednak, że liczba ta nie jest ścisła. Znaczna część jego pism mechanicznych zawiera różne sztuki mechaniczne, mające często charakter kuglarstwa, tak np. opisuje komin o czterech rurach, zwróconych w różne strony świata, by dym przy f każdym kierunku wiatru znaleźć mógł uście, Śród tych bredni ciekawym jest jednak powóz dla cesarza, tak urządzony, że krzesło posiada podwójne zawieszenie, aby jego majestat, pomimo kołysań się powozu, siedzieć mógł nieruchomo; system ten, przyjęty do zawieszania kompasów na okrętach, nazywa się C-owem zawieszeniem (ob). Pewną też wartość mają także spostrzeżenia jego, tyczące się złudzeń optycznych.— Jako lekarz stara się C. być samodzielnym i niezależnym od nauki Galena, w praktyce jednak udawał często lekarza cudownego, działającego za pomocą środków tajemniczych i czarodziejskich. Liczne jego pisma wyszły w zbiorowem wydaniu w 10 tomach iu folio (Lugdun, 1663).—Najstarszy syn jego, Jan Baptysta C., lekarz i pisarz uzdolniony, ścięty został w więzieniu w Pawii w 26 roku życia, a to za usiłowanie otrucia niewiernej swej żony. Pozostałe po nim dzieła ojciec jego spalił i dwie tylko z nich rozprawy „De ful-gure“ i „Abstinentia ciborum foeditorum" przyjął do zbioru własnych dzieł.

Najwięcej zasług położył Car da no jako matematyk. W 1539 ogłosił dwa dzieła: „Libellus qui dicitur computus minor", zawierające rachunek procentów, i drugie, ważniejsze: „Practica arithme-ticae generalis", napisane na wzór znanej „Summy“ Paciuola (ob.) ale nie pozbawionej oryginalnych ustępów, odnoszących się do nauki o równaniach i o własnościach liczb; są tu nawet zadania odnoszące się do teoryi gry, a więc do dziedziny rachunku prawdopodobieństwa. W roku 1545 wydał dzieło p. t. „Artis magnae sive de regulis al-gebraicis li ber unus“ (drukowane w Norymberdze i dedykowane Ossiandrowi, temu samemu, który napisał przedmowę do dzieła Kopernika „De re-yolutionibus orbiurn coelestiumu). Dzieło to jest sławne z tego względu, że w niem podany jest po raz pierwszy sposób algebraiczny rozwiązywania równań trzeciego stopnia. Sposób ten, jak to wyraźnie zaznacza C., został mu wskazany przez Mikołaja Tartaglię (ob.), lecz C. znalazł sam uzasadnienie i rozwinięcie tej metody, nie było mu także obcem istnienie trzech pierwiastków tego równania. W temże dziele podaje C. „regułę złotą" na przybliżone rozwiązywanie równań stopni wyższych, w rozdziale p. t. „de reguła falsum ponendi" wprowadza liczby, które później nazwano „urojonemu, daje wreszcie metodę rozwiązania równania stopnia czwartego (bez wyrazu zawierającego potęgę trzecią niewiadomej), której odkrywcą był przyjaciel i uczeń jego Ludwik Ferrari (ob.).—Ogłoszenie sposobu rozwiązania równania stopnia 3-go, należącego pierwotnie do Tartaglii, było przyczyną długiego sporu pomiędzy C-em a Tartaglią. Pierwszy z nich zobowiązał się przysięgą do utrzymania w tajemnicy odsłonionego mu sposobu dopóty, póki sam Tartaglia w zamierzonej większej pracy, odkrycia swego nie ogłosi; C. przez trzy lata dotrzymywał słowa zerwał je dopiero, ogłaszając poprzednio wymienione dzieło: „Artis magnae etc.". Zasłużył sobie przeto na smutną sławę wiarołom-cy, ale winę jego zmniejsza znacznie ta okoliczność, iż nie ukrył wcale nazwiska Tartaglii, i że nie był tylko zwyczajnym plagiatorem. Zresztą są wskazówki historyczne, że metoda rozwiązywania równań stopnia 3-go, podana przez Tartaglię, była już poprzednio odkryta przez matematyka Del Ferro.—W roku 1550 wyszedł w Bazylei wielki tom in folio, obejmujący trzy prace C-a, a mianowicie „Opus novum de proportionibus", przedruk „Artis magnae" z 1545 i trzecie p. t. „De reguła Aliza“. Pierwsze zawiera różne twierdzenia z teoryi proporcyj, postępów i kombinacyj, oraz wiele wiadomości z geometryi i mechaniki, trzecie zagadnienia algebraiczne i odnoszące się do rachunku prawdopodobieństwa, a między innemi uwagi będące niejako źródłem do pomysłu twierdzenia, które stanowi dziś tak zwane „prawo wielkich liczb".

wybitne miejsce w dziejach matematyki.

Cardana wzór. Jest to wzór podany przez Cardana (ob. wyżej) do rozwiązywania równań stopnia trzeciego. W dzisiejszem znakowaniu wzór ten dla równania

x*-\-p x~q

ma postać

X=l

7i <i² + 7₂t p³

C. doszedł do niego zakładając x— ]/y — ]/z i oznaczając wartość niewiadomych y i z z równań y z=¹/₂, p³ , y—z—q. W znakowaniu C-a rozwiązanie równania a?³ + 6 x=20, które on pisze tak:

Cubus p 6 rebus aequalis 20.

przedstawia się pod postacią:

B. v. cu. B. 108 p. 10—m. B. v. cu. B. 108 m. 10, (słowami: radix universalis cubica radicis ex 108 plus 10, minus radice unversalis cubica radicis ex 108 minus 10), co w znakowaniu dzisiejszem oznacza:

108—10.

S. D.

108 + 10

X—

S. K.

IV, 8) ob. Carna.

w 1828 r.

go.

Cardana zawieszenie, zawieszenie Cardana, sposób zawieszania danego przedmiotu za pomocą systemu połączonych kół, tak, by pomimo ruchów tych kół zachowywał on położenie niezmienne. Główne zastosowanie ma to przy zawieszaniu kompasów na okrętach (ob. Bussola), Sposób ten opisał Cardanus (ob.), proponując takie urządzenie powozu dla cesarza, by ten, pomimo wszelkich kołysań się samego powozu, pozostawał zawsze nieporuszonym; Berthelot wszakże wykazał, że urządzenie takie podane jest w traktacie średniowiecznym o złotnictwie, mającem tytuł „Mappa clavicu-la“, a ogłoszonem w t. 32-m zbioru „Archaeologia* wydawanego przez towarzystwo archeologiczne lon dyńskie. Cardanus, który znał dobrze pisma archeologiczne, wiadomość o urządzeniu tern mógł łatwo stamtąd zaczerpnąć. Uwaga ta Berthelota zamieszczona jeat w „Comptes rendus de l’acade-mie des seiences“ z r. 1891, t. II.

Cardea, U Owidyusza Car da (od wyrazu car* do, zawiasa), bogini rzymska, czuwająca nad drzwiami, symbolicznie zatem opiekująca się domem, by do rodziny nic złego nie weszło: wróg, choroba, nieszczęście wszelakie. Święto jej, ustanowione przez Juniusa Brutusa, obchodzono dnia 1-go czerwca (Owid. „Fasti“ VI, 101; S. Aug. „De civit. Dei“

K. K.

Cardel Paweł du Noyer (f na wyspach św. Małgorzaty 28 maja 1694), pastor z Grosme-nil, opodal miasta Rouen, syn adwokata; zmuszony opuścić Francyę po odwołaniu edyktu Nantejskiego udał się do Anglii, a następnie do Holandyi, skąd powrócił znów do Francyi z zamiarem głoszenia kazań, mimo wielkiego niebezpieczeństwa, jakie mu groziło; zaledwie też przybył do Paryża (wrzesień 1688), policya go zaaresztowała wraz z lekarzem, Bernier’em, w chwili, kiedy się obaj udawali do umierającej chorej, i osadziła w zamku Vincennes, a następnie w Bastylii. Później dopiero dowiedziano się, że C. został wywieziony r. 1689 na wyspę św. Małgorzaty, opatrzony w instrukcyę dla gubernatora, „aby rzecz cała utrzymaną była w takiej tajemnicy, iżby nikt nie dociekł, co to był za człowiek¹⁴.—El. Benoit „Histoire de l’Edit de Nantes“, t. III; „Bulletin de la societe d’Histoire du Protestantisme franęais“, t. XI; „La France protestantek t. III.    r-

Cardel <Tan (f w Bastylii 13 czerwca 1715), protestant, bogaty przemysłowiec, pochodzący z miasta Tours, który znakomicie wpłynął na rozwój przemysłu jedwabniczego; aby się uchronić od licznych prześladowań, jakim podlegali protestanci we Francyi, osiadł on r. 1674 w Manuheimie i dorobił się tam wielkiego majątku, co go właśnie zgubiło; rząd bowiem Ludwika XIV patrzał zawistnem okiem na hugonotów-emigrantów, zdobywających fortuny za granicą. Ściągnięty do Francyi za pomocą listów fałszywych, C. został schwytany w drodze między Mannheimem a Frankfurtem przez oddział wojsk królewskich i wtrącony do lochów zamku Vincennes (1685), skąd w r. 1690 przewieziono go do Bastylii. Na reklamacye elektora, Wilhelma, króla Hollandyi, i samego cesarza, który się za uwięzionym upomniał, odpowiedziano z Paryża, że C. już nie żyje. Król francuski byłby mu wrócił wolność, gdyby C. wyparł się swojej wiary, ale on nie uległ ani ponętnym pokusom, swych nieprzyjaciół, ani prośbom najbliższych, i umarł śmiercią prawdziwie męczeńską, w błotnistym lochu Bastylii, okuty w kajdany ważące sześćdziesiąt trzy funty, które dźwigał przez trzydzieści lat. — „La France protestante*, t. III; „Encyclo-pedie des Sciences religieuses*, t. II; „Bulletin de 1’Histoire du Protestantisme franęais”, t. XI. r-

Car&ell Karol Kobes (* w Pomeranii 1764 —f w Stokholmie 1821), generał szwedzki, nobilitowany r. 1791; służył początkowo w szeregach pruskich, a wstąpiwszy do wojska szwedzkiego w stopniu kapitana r. 1789, zajął się organizacyą artyleryi i ulepszył lufy armatnie i naboje; poczas kampanii w Niemczech, Holsztynie i Norwegii (1813—14) dowodził rezerwą artyleryi i odznaczył się w bitwach pod Gross-Beeren i Dennewitz, gdzie jego baterye zamaskowane skartaczowały całą kolumnę francuską; brał także zaszczytny udział w bitwie pod Lipskiem; r. 1814 otrzymał stopień generała-majora, r. 1815 tytuł barona, a r. 1820 stopień generała-porucznika.    T-

Car&enas, miasto na północnem wybrzeżu wyspy Kuby, o 70 km. na wschód od Hawany, w węźle czterech linij dróg żelaznych, prawidłowo i porządnie zabudowane, posiada kilka pięknych kościołów, pomnik Kolumba i blizko 18,000 m-ców, w tej liczbie a/₃ białych.—Niezła przystań tutejsza jest stacyą oceanicznej żeglugi parowej i głównem miejscem na wyśpię pod względem wywozu cukru. C. jest osadą niedawną, gdyż założoną została

And. S.

Cardiatherium (paleout.). Rodzaj zaginiony zwierzęcia ssącego szczurowatego, pośredniego między dzisiejszą świnką morską (Gavia) a największem ze szczurowatych, kapybarą (Hydrochaerus). Szczątki zwierzęcia tego znajdują się w dawnych pokładach dyluwialnych (pampaso wy ch) Ameryki południowej, zaliczonych do pierwszego okresu lodowcowe-

K. J.

Cardiff, stolica angielskiego hrabstwa Glamor-gan (Wallia południowa), przy uściu rzeki Taff do kanału Brystolskiego, (stąd nazwa Caer-Taff,=Caer-deef).—Na początku bieżącego stulecia była to licha osada rybacka, która liczyła zaledwie 1000 m-ców; dziś jest to miasto wielkie, ludne i bogate, którego liczba mieszkańców dochodzi do 130,000 głów. Ten szybki i stały wzrost zawdzięcza C. ogromnym kopalniom węgla kamiennego, leżącym w głębi lądu: jest on dla nich głównym punktem wywozowym i zarazem pierwszorzędnym portem handlowym wszechświatowej doniosłości. Miarę tego daje liczba przychodzących i odchodzących statków, która w 1885 r. wynosiła 25,297 o 10l/₂ mil. ton objętości. C. posiada własną flotę handlową, która w 1887 r. składała się z 507 statków, (w tej liczbie 217 parowych) objętości 150,000 ton.— Wielką dźwignię rozwoju handlu stanowią liczne wązko-torowe drogi żelazne, łączące miasto z kopalniami, jak również kanał do wielkich hut żelaz-

rodnicze, biblioteka i t. p.

And, S.

K. J.

K. J.

K. J.

nych w Merthyr-Tydvil, nadewszystko zaś olbrzymie doki, obejmujące 40 ha. powierzchni (Butę Docks) i zabudowane w latach 1834—39 kosztem 800,000 funtów.—Z mnóstwa kościołów zasługuje na uwagę kościół św. Jana ze wspaniałą wieżą, a z gmachów świeckich zamek margrabiego Butę, w którym przez lat 20 więziony był Robert, najstarszy syn Wilhelma Zdobywcy.— Jest tu także kolegium, szkoła sztuk pięknych, muzeum przy-

And S

Cardigan, 1) c. Bay, Kardygańska zatoka, na wybrzeżu Walijskiem morza Irlandzkiego, między przylądkiem Braichy na północy a St. Davids Head na południu, stanowi właściwie część kanału św. Jerzego, przez który morze Irlandzkie łączy się z Atlantykiem; wybrzeże wogóle strome i górzyste, gdyż tu wyniosiośó Walijska opada dość nagle ku morzu; przystani dogodnych i zacisznych stosunkowo niewiele, gdyż cała zatoka przebiega jednostajnie półkolistą linią i większych wgłębień nie przedstawia; ze wgłębień tych najważniejszą, choć równie otwartą, jest zatoka Tremadoc na północy, oraz nieznaczne zatoki: Barmouth, Aberdovey, Teifi, i Newport.—2) C., hrabstwo angielskie w Walii zachodniej, na środkowem wybrzeżu zatoki ad 1-m. Obejmuje 1,794,₂₆ km. □ i liczy 62,596 m-ców (1891), t. j. 35 na 1 km. □, należy do rzędu hrabstw, w których ludność ulega zmniejszeniu, przed dziesięciu bowiem laty C. liczył 70,270 m-ców. Przyczyną tego zjawiska jest grunt nieurodzajny, zniewalający ludność do emigracyi w okolice bogatsze i produkcyjniejsze. Hrabstwo otoczone jest z północy, wschodu i południa hrabstwami: Merioneth, Montgomery, Radnor, Brecknoch, Carmarthen i Pem-broke, przedstawia kraj górzysty i lesisty, zwłaszcza na wschodzie, gdzie systemat wyniosłości Walijskich dosięga 756 m, w pogranicznym szczycie Plynlimmon; klimat zdrowy, na pobrzeżu łagodny, w głębi ostry, z zimą długą i surową, opady atmosferyczne dość znaczne.—Ku zachodowi, gdzie kraj zniża się powoli, są miejsca podatne do uprawy roli,—lecz ogół ich wynosi zaledwie 16% całości; natomiast wiele jest naturalnych pastwisk, sprzyjających hodowli zwierząt domowych, a głównie bydła rogatego; w 1887 r. liczono 208,000 owiec i 66,000 sztuk bydła, co w odniesieniu do liczby ludności przedstawia nader korzystny stosunek.—Bogactwo mineralne zawiera się w miedzi, ołowiu i torfie; jest także nieco srebra. — Stolicą jest 3) C. przy uściu pobrzeżnej rzeki Teifi, która rozlewa się tu szeroko w kształcie zatoki, ma niezłą przystań z 49 własnemi statkami, objętości 2.102 ton, stary zamek, cegielnie, fabryki machin i około 4,000 m-ców którzy trudnią się nadto połowem śledzi i łososi, uważanych za najlepsze w całej Anglii.

Car&iidae (pal.). Rodź. mięczaków Małżów (Lamellibranchiata), o skorupie podłużnie lub poprzecznie owalnej, promienisto żeberkowanej. Dziób wystający, zwykle środkowy, stąd skorupa prawie równoboczna. Brzeg skorupy karbowany. Na każdej połówce dwa główne zęby zawiasy, często krzyżujące się, nadto po jednym bocznym zębie przednim i tylnym. Rodzina ta żyła już od okresu sy-lurskiego. Pierwsi jej paleozoiczni przedstawiciele (Praecardia) odznaczają się cienkością skorupy i często trójkątnem polem poniżej dziobu (Cardiola). W okresie drugorzędowyin i następnych występuje bardzo obficie; dziś liczne formy tej rodziny żyją we wszystkich morzach. Główny rodzaj Cardium Lin., dzielony jeszcze przez paleontologów na podro-dzaje (Protocardia, Adacna).

Cardinal Piotr, wybitny trubadur prowansal-ski z pierwszej ćwierci w. XIII, rodem z Puy de Notre Damę, syn znakomitego rycerza. Przezna* czony do stanu duchownego, otrzymał odpowiedne wykształcenie, ale gdy dorósł, dał się pociągnąć do życia światowego i został trubadurem. Liryki miłosnej nie uprawiał, pisał natomiast sirwentesy, w których z wielkim zapałem powstawał na moralne braki różnych warstw społeczeństwa, szczególniej zaś duchowieństwa. W wielu z nich śmiało bardzo wyraża swoje oburzenie na uczestników i przywódzców krucyaty przeciw Albigensom. Cieszył się uznaniem panów prowausalskich, szczególniej zaś Jakóba I, króla aragońskiego. Żył podobno około stu lat. Większość jego pezyj wydrukował C. A. P. Mahn w „Gedichte der Troubadours" i „Werke der Troubadours“. Trzy z nich przełożył E. Porębowicz w „Antologii prowansalskiej* (Warsz., 1887).

Cardinalis, Ob. Kardynał.

Cardinia Ag. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka z gromady Małżów (Lamellibranchiata) z rodziny Gardinidae. Skorupa gruba, lekko wypukła, trójkątna do owalnej, z małym ostrym dziobkiem, leżącym ku jej przodowi. Część przednia poniżej dziobka zagłębiona księżycowato (lunida). Na prawej skorupie duży ząb boczny przedni, na lewej tylny, nadto na prawej ząb główny nieco wystający. Rodzaj ten, właściwy formacyom tryasowej i jurajskiej, najobficiej występuje w tak zwanych pokładach angulatowych dolnego lejasu {G. condnna Sow., G. Listeri Sow., G. hybrida Sow ) w Anglii, Prancyi, Niemczech.

Cardinidae (paleont.). Rodzina kopalnych mięczaków Małżów {Lamellibranchiata), o skorupie trójkątnej lub owalnej, grubej, z silnym zamkiem zawiasowym, o słabych zębach głównych a bardzo wyraźnych bocznych. U najdawniejszego rodzaju, Anoplophora, zęby znikają prawie całkowicie. Dzio-. bek silnie ku przodowi posunięty. Tylny odcisk mięśniowy pojedyńczy, brak odcisków mięśni nożnych. Rodzaje tej rodziny żyły w morzach, lub w wodach słodko-morskich, wyłącznie w okresach tryasowym i jurajskim.

Cardioceras Neum. (paelont). Rodzaj ammonita z rodziny Amaltheidae, o skorupie z szerokim pępkiem, pokrytej żebrami rozszczepiouemi, niekiedy brodawkowatemi, zwracającemi się ku przodowi a biegnącemi ku zewnętrznej stronie zaostrzonej lub klinowatej, ale nie zaokrąglonej. Przekrój skrętów sercowaty do prostokątnego. Siodło środkowe szerokie, zatoki dodatkowe słabo rozwinięte; siodła dodatkowe daleko mniejsze od bocznych. Znajduje się w dolnem i środkowem piętrze białej

K. J.

K. J.

K J.

K. J.

K. J.

jury. Gatunek C. cordatum Sow. stanowi charakterystyczną skamieniałość dla pokładów granicznych między piętrem kellowejskiein a oksfordzkiem w Europie środkowej; C. alternans Buch. w piętrze oksfordzkiem i kimmerydzkiem, tamże.

Cardiodon (paleont.) Zwierzę kopalne szczuro-wate pośrednie, podobnie jak Cardiatherium (ob. ten wyraz) z pokładów dawnych pampasowych Ameryki południowej.

Cardiola Bród. (paleont.). Rodzaj mięczaka kopalnego z gromady Małżów (LamellibrancMata) z rzędu paleontologicznego Palaeoconchae, o skorupie wypukłej, z prostą zawiasą i wydatnym, ku przodowi zagiętym dziobkiem. Skorupa z żeberkami, pro-mienistemi i łukowatemi a współśrodkowemi prążkami narastania. Znajdujące się pod dziobkiem pole trójkątne pokryte jest niekiedy promienistemi brózdkami, tworzącemi na brzegu zawiasy drobne, równe karby.—Występuje tylko w formacyi sylur* skiej i dewońskiej. Gatunek C. interrupta Sow., w górnym sylurze Anglii. Francyi, Czech; C. re-trostriata v. B. w górnym dewonie Belgii, Niemiec i Rossyi. Rodzaj ten bardzo jest podobny do późniejszych rodzajów Cardium i Cardita.

Cardiopteris (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej o liściach pojedynczo pierzastych; ogonki liści grube, nie dzielne, blaszki liści niekiedy bardzo duże (C. frondosa), szeroką, sercowatą prawie podstawą na ogonku osadzone, o całkowitym brzegu, przeciwległe, często mniej lub więcej pokrywające się brzegami, jajowato-sercowate, niekiedy prawie okrągłe, mianowicie dolne, o licznych równych nerwach, wychodzących z ogonka i natychmiast w blaszce rozdzielonych. Piękny ten i osobliwy rodzaj paproci znany jest tylko w dwóch, a może w trzech gatunkach, pochodzących wyłącznie z pokładów paleozoicznych (pierwszo-rzędowych), z tak zwanego kulmu, czyli dolnego ogniwa węglowego. Gatunek C. frondosa Gopp. występuje mianowicie obficie w szarowace wyższych Wogezów i w łupku dachowym morawskim, należącym do ogniwa kulmu; znaleziono go również i na wyspach Niedźwiedzich. Od gatunku tego Stur odróżnia gatunek C. Hochstetteri, o liściach prawie okrągłych, do 10 cm. długich i na 8 cm. szerokich u podstawy. Wreszcie gatunek C. polymorpha Gopp. ma liście drobniejsze i gęsto skupione.

Cardita Brug. (paleont.) inaczej Yenericardia; rodzaj kopalnego i żyjącego mięczaka z gromady Małżów (LamelUbranchiata heterodonta), z rodziny Astartidae. Od rodziny Astarte różni się przeważnie promienistem żeberkowaniem i częstem istnieniem tylnego bocznego zęba zawiasy. Główne zęby zamku skośne; skorupa gruba. Żył już w okresie tryasowym, bardzo był obfity w okresie trzeciorzędowym, a obecnie żyje we wszystkich morzach. Gatunki: C, crenata Mnstr. z piętra kar-nijskiego (średniego piętra wyższego ogniwa tryasu alpejskiego) z tak zwanych pokładów „kardyto-wych“ w Alpach; C. tenuicosta Fitt. z goltu (wyższego piętra dolnego ogniwa kredowego) w Anglii i Francyi; C. peduncularis Lmk. z dolnego eocenu w zagłębiu paryskiem; C. planicosta Desh. ze środkowego i górnego eocenu w Europie środkowej i Alabamie; C. Jouanneti Bart. z miocenu Europy środkowej; wreszcie C. calyculata Brug., żyjący dziś w morzu Sródziemnem.

Cardium Lin. (paleont.). Rodzaj kopalnego i żyjącego mięczaka z gromady Małżów (Lamellibranchiata) z rodziny Cardiidae, o całej powierzchni skorupy promieniRto-żeberkowanej, rzadko gładkiej; u podrodzaju Protocardia Beyr. żeberka tylko na tylnej stronie. Zęby boczne lewej połówki obejmują zęby prawej. Formy wód przaśno-morskich z piętra sarmackiego zębów nie mają (Adacna). Żył już w okresie tryasowym, bardzo pospolitym był w okresie kredowym i żyje do dnia dzisiejszego. Pominiemy tu liczne jego gatunki z pokładów do rozmaitych formacyj należących; z żyjących wspomnimy tylko C. Jiians Brocc. z pokładów miocenowych, i dziś żyjący; C. edule L., również miocenowy, a dziś pospolity we wszystkich morzach europejskich, a nawet w wodach przaśno-morskich; C. groenlandicum L. w pokładach plioce-nowych i popliocenowych (pleistocenowych) Europy północnej, żyjący dziś w morzach podbiegunowych.    K J‘

Cardium L. Sercówka. Nazwa rodzajowa nadana Małżom czyli mięczakom Bezgło wy m (Ace-phala), wyłącznie morskim, posiadającym skorupy równe, wypukłe, kształtu mniej lub więcej serco-watego, często mocno-zgrubiałe, opatrzone na powierzchni zewnętrznej żeberkami, promienisto-roz-chodzącemi się od kłębów czyli szczytów, gładkie-mi, zazębionemi lub łuseczkowatemi. Skorupy te są połączone więzem zewnętrznym, krótkim, wystającym, a nadto silną zawiasą zębatą, o 2-ch zębach mocnych z każdej strony i zębach bocznych po jednym z przodu i z tyłu. — Zwierzę, samo okryte

mam

Fig. 25 Cardium echinatum.

jest płaszczem, na brzegu zrosłym i przedłużonym w 2-a krótkie syfony czyli rurki, służące do wciągania i wyrzucania wody; pośrodku brzegi płaszcza pozostawiają otwór dla przejścia nogi bardzo długiej, walcowatej, kolankowato zgiętej.—Znanych jest wiele gatunków tego rodzaju, zamieszkujących przeważnie morza gorące.—Do najważniejszych należy: C. edule L., Sercówka j adalna z morza Niemieckiego i Śródziemnego. Ma skorupy serco-wato-okrągłe, z 24—28 żeberkami, poprzecznie fał-dowanemi, białe lub jasno-żółte. Zagrzebuje się za pomocą nogi w piaszczystem dnie morskiem, tak

A. S.

W, G.

W. G.

W. G.

And. S.

znacznie, że wystają tylko syfony i tylny koniec ciała. Jest używana na pokarm.

Cardol, olejek z owocu A n a c a r d i um (ob.).

Cardon Antoni Aleksander Józef, zwany starszym, rytownik belgijski (* w Brukselii 1739 — f 1832 tamże), uczeń La Penna, pojechał z nim do Włoch, gdzie długo bawił. Rytował całą seryę widoków Neapolu, współpracował w znakomitem dziele Hancarville’a: „Antiąuites etrusąues, grecąues et romaine3“ (1766). Po powrocie wyryto wał dużo portretów z Rubensa i obrazów z Wouwermanna i Wateau. Najwięcej cenione są z robót tego malarza ryciny: „Kąpiel wiejska" i „Podpisanie umowy."

Cardon Antoni, syn poprzedzającego, rytownik belgijski (* w Brukselii 1772 — f w Londynie 1813). Uczniem był ojca, wcześnie osiadł w Anglii. Cenione były ryciny jego z Stotharda, a w szczególności „Katarzyna Francuska wobec Henryka V Angielskiego". Serya nosząca tytuł: Odgłosy Londyńskie z Whealleya, Bitwa pod Aleksandryą w Egipcie i pod Maidą w Portugalii z Lontherbourga. Rytował też znaczną liczbę portretów rylcem i trawionych, pędzlowych, w tej liczbie są: Wiktora Moreau, księdza Delille, Sidneya Smitha, Dawida Collinsa, Jerzego III i Cesarza russkiego Aleksandra I.

Cardon J a n E1 i a s z, litograf szwedzki (* w Sztokholmie 1802 — f tamże 1878), uczył się litografii za granicą w Paryżu i Mnichowie, założył w mieście rodzinnetn zakład litograficzny wspólnie z A. M. Spongiem. Odznaczają się następujące prace jego: „Oberża w Rzymie"; „Złożenie do grobu Chrystusa Pana"; „Zbiegowie hiszpańscy". Był członkiem Akademii w Sztokholmie. Syn jego, Karol-Oskar, odznaczył się też jako litograf. Córka, Matylda Kry sty na, uprawia malarstwo.

Cardona, miasto w hiszpańskim departamencie Barcelony (Katalonia), w górzystej okolicy, na południowym stoku Pirenejów, na prawym brzegu rzeki Cardonner, która jest najważniejszym dopływem prawym Llobregatu,—zamek warowny na wzgórzu, 4,360 m-ców. O l¹/₂ km. od miasta wielkie kopalnie soli kamiennej, wydobywanej na powierzchni ziemi ze skał solnych, któremi pokrytą jest cała okolica; kopalnie te mają pozór łomów kamienia budowlanego i znane już były Rzymianom jako Cortona Jaccetanorum in Hispania Tarra-eoneusi. — Rozliczne przedmioty, wyrabiane z soli, sprzedają się w całej Hiszpanii.—W Średnich Wiekach C. była twierdzą pograniczną przeciw Maurom, później stolicą hrabstwa t. im.

Cardona Ramonde, kondotyerz XIV wieku, pochodzenia katalońskiego, dowodził kilkakrotnie wojskami Welfów; zwróciwszy na siebie uwagę przy oblężeniu Genui, otrzymał dowództwo armii papieskiej (1320), która razem z wojskami Roberta, króla neapolitańskiego, miała zdobyć północne Włochy; Marco Visconti pobił go nad mostem Basignano. Otrzymawszy pomoc od Florencyi, C. utworzył nową armię, zdobył Cortonę, Alessandryę i obiegł nawet Medyolan; ale Marco Visconti pobił go powtórnie pod Nauri, nad rzeką Adda (28 lutego 1324), i wziął do niewoli wraz z mnóstwem oficerów; wypuszczono go na wolność pod warunkiem, źe zawiąże negocyacye w Watykanie na korzyść Gibe-linów i nigdy przeciwko nim oręża nie podniesie; papież Jan XXII zwolnił C-ę od przysięgi i rozkazał mu nawet stanąć na czele Welfów florenckich, którym groził zręczny władzca Lukki, Castruccio Castracani (3 grudnia 1324). W pierwszych dniach rozpoczętej kampanii C. zdobył i zrównał z ziemią zamek Artimino, a otrzymawszy od Florencyi piękną armię, złożoną z 15,000 piechoty i 4,000 konnicy, zdobył 29 lipca 1325 Montefalcone i zajął się oblężeniem twierdzy Altopascio, przyczem stracił napróżno wiele czasu; Castruccio, korzystając z pozostawionej sobie chwilowej swobody ruchów, powiększył swoje siły oddziałami, jakie mu zdążył przysłać w samą porę Azzo Visconti, i rozbił doszczętnie Welfów w bitwie nad mostem Cappiano (23 września 1325). C. został wzięty do niewoli wraz z synem, a Florencya, która wykupiła innych jeńców, za niego nie chciała złożyć okupu; pozostał też w niewoli aż do chwili śmierci Castruccia, (1328), poczem znikł zupełnie z widowni dziejowej. r-Cardona lub Cardonne, don Ramon de, wicekról hiszpański, zamianowany w r. 1509, przez domniemanego swojego ojca, Ferdynanda Katolickiego; musiał on uśmierzyć bunt, wywołany zapowiedzią ustanowienia w Neapolu inkwizycyi, lecz wyjednał u króla, iź zamiaru tego nie wprowadzono w wykonanie; w r. 1511 otrzymał naczelne dowództwo wojsk świętej ligi i poszedł obledz Bolonię, zajętą przez Francuzów (1512), ale ubiegł go Ga-ston de Foix; C. za nieprzeszkadzanie Francuzom miał podobno otrzymać od niego 30,000 talarów. Zmuszony do odwrotu, C., mimo rozkazu Ferdynanda, aby nie staczał bitwy z genialnym młodzieńcem, opuścił swoje silne stanowisko i spotkał się z Ga-stonem de Foix pod Rawenną (12 kwietnia); po krwawej walce armia hiszpańska poszła w rozsypkę. a C. umknął nawet podobno pierwszy z placu boju, nagła jednak śmierć wodza francuskiego zniweczyła skutki tej bitwy. Pod pozorem, iż zamierza wyrugować Francuzów z fortec, C. wtargnął do bogatej Lombardyi i po drodze złupił Prato, wymordowawszy 3,000 mieszkańców, Florencyi kazał się okupić, zrabował Cremonę, Brescię i Ber-gamo, zdobył Padwę, gdzie zostawił za sobą same zwaliska; w r. 1513, mimo zabiegów Alviana, podszedł jeszcze pod Weneeyę i, zbombardowawszy miasto, zebrał 1,500 wozów łupu; Alviano dogonił go i zaatakował pod Vieence (7 października 1513), ale armia hiszpańska odniosła zupełne zwycięstwo. W r. 1515 C. miał się połączyć ze Szwajcarami i z wojskiem papieskiem, aby wstrzymać pochód Franciszka I, wreszcie, nie mogą© się zgodzić z do-wódzcami wojsk sprzymierzonych, zostawił Szwajcarów samych w bitwie pod Marignano i cofnął się pośpiesznie do królestwa Neapolitańskiego. r-Cardonnel Adam, polityk angielski(f 22 lutego 1719 r. w Londynie), sekretarz ks. Marlborough. Wcześnie wszedł do ministeryum wojny i w 1693 r. został sekretarzem komisyi dla chorych i rannych żeglarzy. Wskutek ścisłej przyjaźni z ks. Marlbo-

A. 0

Wł. M. K.

w. e.

w. o.

mm

O'.: ^

mm

■m,

Fig. 26. Carducci Jozue.

roughem, towarzyszył mu w jego kampaniach. 1707 r. był nawet jedynym świadkiem wizyty, jaką Marlborough złożył Karolowi XII. W nagrodę usług M. wyjednał nominacyę C-a na sekretarza wojny, secretary at war (ministra wojny) po Walpole’u w 1710 r., wskutek jednak intryg Harleya, C. postradał ten urząd w roku następnym. W listopadzie 1701 roku C. wybrany członkiem parlamentu w Southampton, przedstawiał to miasto bez przerwy w ciągu czterech parlamentów. Kiedy już był postanowiony upadek Marlborougha, przedewszystkiem w 1711 r., wyznaczono komisyę, w celu rewizyi rachunków z funduszów, przeznaczonych na cele wojenne. Jeden ze świadków, sir Salomon de Medina, dostawca chleba dla armii, zeznał przed nią, że w czasie swoich dostaw od 1707 do 1711 r, przy każdym kontrakcie o dostawę dawał sekretarzowi księcia 500 dukatów w podarunku. Wskutek tego parlament na posiedzeniu 19 lutego 1712 r. postanowił wyłączyć C-a ze swego grona. Po tern C. usunął się do życia prywatnego,

Cardopatium Juss. (bot.). Z aż wian. Rodzaj rośliny z rodziny Złożonych (Compositae). Z. bal-daszko-gronowy (C. Corymbosum), pospolity w Europie i Azyi.

Cardueae. Osetowate, gromadka (podrodzi-na) roślin, należąca do rodziny Złożonych; przedstawicielem typowym jest oset (ob. Carduus).

Carducci lub Ćarducho Bartłomiej, malarz włoski (* we Florencyi 1560—f w Hiszpanii w Prado 1608), był uczniem architekta Amman-nato, a później malarza Zuccheri, z którym pojechał do Hiszpanii na żądanie Filipa II i tam pozostał, gdy Zuccheri po ukończeniu fresków w Es-kuryalu—wrócił. Wykonał w Eskuryalu 8 malowideł z życia św. Wawrzyńca. Freski jego należą do liczby najpiękniejszych w rodzaju dekoracyjnym, a szczególnie fryz. C-go są freski w San Felice el Real, wykonane przy pomocy ucznia, Franciszka Lopeza, tam też „Zdjęcie z krzyża", obecnie w muzeum w Prado. Prostota i powaga są cechami C go; takaż jest „Wieczerza“w Prado. Robił za Filipa III w Valla-dolid freski, u San Andrea tamże „Zwiastowanie"; „S-go Franciszka, otrzymującego stygmata". W ga-leryi południowej w Prado miał wymalować freski, przedstawiające zwycięstwa Karola V, kiedy niespodziewana niemoc zabrała go przedwcześnie, bo w 48 roku życia, ze świata, ku powszechnemu żalowi, nietylko uczniów, ale i współzawodników. 0. szanowany był powszechnie za swą skromność, bezinteresowność i szlachetność. Mało który z Włochów przyczynił się tyle do rozwoju sztuki w Hiszpanii, jak C. swemi pracami w Eskuryalu, Pozostała żona i czterej synowie w nagrodę zasług Bar-tolomea otrzymali od króla dożywotnią pensyę.

Carducci lub Carduclio Wincenty, malarz hiszpański (* we Florencyi 1585 — f w Madrycie 1638), brat poprzedzającego, młodo do Hiszpanii przybył z Bartolomeem, którego był uczniem i pomocnikiem, a w 1606 samodzielnym w Valadolid. W Prado po śmierci brata objął prace i dokonał z pewnemi zmianami. Został nadwornym Filipa III, a w sztuce rozwijając się, wpadł na tropy naturalizmu hiszpańskiego. W Toledo freski w kaplicy kościoła N. Panny. W zakrystyi katedry „Męczeństwo ś-go Andrzeja*. W klasztorze Hieronimitów z Gwadelupy, sześć obrazów z życia N. Panny od „Zwiastowania* do „Zesłania Ducha Sw.“; dużo malował do Madrytu. Miał niezmierną łatwość w kompozycyi i płodność; w ciągu czterech lat dla Kartuzów z 56 obrazów znaczną część na termin ukończył,—54 z nicłG w Madrycie w muzeum Fo-mento. W latach 1633—34 wydał: „Dialogos de la Pitturaw,—najlepsza to teorya w języku hiszpańskim; rytował nieco sposobem trawionym.

Carducci Jozue (* 27 lipca 1836 w Yal di Castelo w Toskańskiem), wybitny poeta i literat włoski. Uczęszczał do szkół we Florencyi, następnie studyował filologię w uniwersytecie pizańskim, poczem został nauczycielem przy liceum w Pistoji, a w r. 1860 zajął katedrę literatury włoskiej w uniwersytecie bolońskim i tę dotychczas zajmuje, z wielkim pożytkiem dla swojego przedmiotu, zwłaszcza jako badacz dawniejszych zabytków piśmiennictwa ojczystego. Na tern polu C. rozwinął działalność bardzo ruchliwą i produkcyjną, jako bystry krytyk i krytyczny wydawca. Do ważniejszych jego publi-kacyj należą: „Rime di Cino da Pistoja e d’altri

del secolo X1VW (Flor., 1862); „Le stanze, l’Or-feo e le rime di M. Ang. Ambrogiani Poliziauo" (t. 1863) „Rime di Mat-eo di Dino Frescobaldiu (PiBtoja, 1866); „Can-tilene e ballate, stram-botti e madrigali dei secoli XIII e XIV “ (Pisa, 1871); „Lirici del secolo XVIII” (Flor., ^1871); „Rime di Fr. Petrarca sopra argu-menti storici, morali e diversi“ (Liworno, 1876); „Lettere di F.

D. Guerrazzi“ (Liwor., 1881); „La poesia bar-bara nei secoli XV e XVI“ (Medyolan, 1881; Bolon. 1881); „Monti. Poesie scelte" (Liwor., 1886) i inne. Szereg prac krytyczno-literackich C-ego składają: „Studii letterari" (t. 1874); „Delie poesie la-tine edite ed inedite di L. Ariostou (Bolon, 1875), „Bozzetti critici e discorsi letterari” (Liworno, 1876); „Confessioni e battaglie" (Rzym, 1882), „Conver-sazioni critiche" (t-że, 1884); „Jaufre Rudek Poesia antica e moderna⁴* (Boi. 1888); „L’opera di Dante** (t-źe, 1888); „II libro delle prefazioni" (Citta di Ca-stello, 1888), „Storia del Giorno di Giuseppe Pari-ni“ (Boi. 1892) i niektóre inne. Poetycka twórczość C-ego obraca się wyłącznie w sferze liryki i zajęła w literaturze współczesnej włoskiej wybitne, oryginalne stanowisko. Już w początkowych swoich poezyach „Rime“ (1857) wystąpił C. jako nieprzejednany przeciwnik A. Manzoniego, a właściwie całego romantyczno-katolickiego kierunku

Wł. M. K.

And. S.

poezyi włoskiej. Rozmiłowany w poezyi klasycznej, szukał w niej nietylko form piękna artystycznego, ale i duchem się jej przejmował. Okazują to wyraźnie jego „ Juvenilia“, „Levia gravia“ i „Decen-nalia*, wydane pod pseudonimem Romano Eno tri o, w których poeta nietylko przemawia dykcyą klasy czno-erudycyjną, ale nawet ze stanowiska pogań-sko-sensualistycznego potępia nowoczesne podstawy i warunki życia. W ostatnim zbiorze zawiera się i okrzyczany „Hymn do Szatana* (1865), rodzaj radykalistycznego manifestu, który wywołał wiele niezadowolenia i wiele narobił wrzawy. Najwyraźniej przecież wszystkie te właściwości poety wystąpiły w „Odi barbare* (1877). Tu C. otwarcie złorzeczy chrystyanizmowi, który zabił świat kla-syczno-pogański, i do wersyfikacyi włoskiej wprowadza klasyczne miary wierszowe. Jeszcze przedtem ogłosił „Poesie* (1871) i „Nuove poesieu (1873); wyraźne aluzye polityczne, pochwały dla przewódz-ców rewolucyi francuskiej, odsłoniły w poecie zdeklarowanego demokratę i republikanina. Ukazanie się „Ód barbarzyńskich* wywołało namiętną burzę literacką. Podczas gdy zwolennicy C-ego widzieli w nim genialnego poetę i reformatora poezyi włoskiej, drudzy potępiali jego nowatorstwo i okrzyknęli go „jakobinem⁴*. Bądź jak bądź, lubo polemika, acz złagodzona, trwa dotychczas, niepodobna C-emu odmówić wybitnego talentu, ani zaprzeczyć faktu, że obecnie ma on nietylko wielbicieli, ale i naśladowców; d’Annunzio, Marradi, Mazzoni, Chiarini i t. d., są obecnie przedstawicielami t. z. „scuola carduociana.* Ostatnie twory poetyckie C-ego są: „Nuove odi barbareu (1882), satyryczne „Giambi ed epodi* (1882) i „Rime nuove“ (1887). C. ze swej liry umie wydobywać rozmaite tony: to rzewny i elegijny albo uroczysto-poważny, gdy goni wspomnieniem lata ubiegłe, rozpamiętywa doznane wrażenia, albo, jako panteistyczny poganin, zatapia się w poetyckiej kontemplacyi natury; to znów jędrny, nawet gwałtowny, gdy rozsnuwa swoje ideały; albo wreszcie zgryźliwy, sarkastyczny, gdy teraźniejszość osądza i potępia. Dykcya jego oryginalna, ale giętka, umie się dostroić do każdego uczucia poety; w początkowych poezyach wielce sztuczua, erudy-cyjna i deklamatorska, z upływem czasu zyskała wiele na naturalności, prostocie i istotnej werwie poetycznej. Wrzawa polemiczna, spowodowana po-ezyami C-ego, wcieliła się w mnóstwo drobnych artykułów dziennikarskich, broszurek i studyów literackich. Szersze i spokojniejsze oceny podali: L.Etienne, „Giosue C.“ („Revue des deux inondes44 1 czerwca 1874); G. Chiarini „Ombre e figurę; sag-gi critici* (Rzym, 1883); AUou „Un poete italien. G. C.“ (Paryż, 1883) E. Panzacchi „Le nuove rime di G. C.“ („Nuova antologia*, 1887); D. Chiap-pelli „L’elemento classico nelle liriche del C“ (Ma-cerata, 1887); E. Rod „G. C.“ („Nouvelle revue“ 15 marca 1889); Pozza „C. nelle odi etc.* (Flor., 1892); Apeddu „Per la guerra di G. C.“(Rzym, 1892).

Carduus. L. (bot.), Oset. Rodzaj roślin, należących do rodziny Złożonych (Compositae). Są to zioła jednoroczne lub trwałe, o kolących liściach, o kwiatach najczęściej różowych, rzadziej białych

lub żółtawych. Rosną zazwyczaj w miejscach suchych, ubogich w roślinność. Bardzo pospolity jest O. zwisły (C. Nutans), rosnący przy drogach, na polach, pastwiskach i t. d.

Cardwell, miasto na wschodniem wybrzeżu australskiej prowincyi Queensland, nad zatoką Ro-ckingham, pod 18° 15' sz. pd., ma niezłą przystań zasłonioną od morza przez wyspę Hinchinbrook, było dawniej punktem wyjścia wypraw naukowych i podróży dla badania wewnętrznych okolic,— dziś jest punktem zbornym dla rybaków, udających się na połów dugongów, z których wytapia się tran w tutejszych zakładach. — Projektowana kolej żelazna do zatoki Karpentaryjskiej rokuje miastu szybki rozwój i świetniejszą przyszłość.

Cardwell Edward, wicehrabia, mąż stanu (* 24 lipca 1813 r.—f w Torąuay 15 lutego 1886 r.) Kształcił się w Winchester i w Balliol College w Oxfordzie, gdzie uzyskał stopnie naukowe w 1835 r. Z początku był adwokatem w Inner Tempie (1838 r.), wkrótce jednak poświęcił się zawodowi politycznemu, zostawszy w 1842 r. członkiem Parlamentu w Clitheroc. W owym czasie połączył się ścisłym związkiem przyjaźni z Robertem Peelein, tak, że ten ostatni, przed śmiercią, zaliczył go do rzędu wykonawców testamentu, którym powierzył swoje papiery. C. odznaczał sięgłębokiemi wiadomościami w kwestyach finansowych i handlowych. Dla tego w 1845 r. był mianowany sekretarzem skarbu. W następnym roku były odwołane znane pra-twa zbożowe, corn laws, skutkiem czego nastąpiło zerwanie między Peelem i partyą konserwatywną. C. został wiernym swemu przywódzcy i wraz z niektórymi innymi członkami parlamentu stanowił w nim grupę Peeiitów, która, jakkolwiek pozostała jeszcze konserwatywną, w ogólnej polityce skłaniała się coraz więcej do partyi liberalnej wigów. W kwestyach handlowych C. był gorliwym obrońcą wolności handlu. W 1847 r. był wybrany w Liwerpolu, a w 1852 r. w Oksfordzie. Kiedy Peelici utworzyli z lordem Aberdeenem ministeryum koalicyjne, C. został ministrem handlu, president of the board of trade. W tym charakterze C. przeprowadził przez Parlament w 1854 r. Merchant Shipping act, nader starannie opracowany i złożony z 548 sekcyj, który skodyfikował, z rozmaitemi zmianami i ulepszeniami, dotychczasowe przepisy o marynarce handlowej, i stał się przez to Kodeksem żeglugi morskiej angielskiej. W tym czasie zreformował też ministeryum handlu, założył departament meteorologiczny, zdziałał wiele dla rozwoju dróg żelaznych, tudzież dla departamentu nauk, of science and ar t. Z ministeryum Aberdeena C. przeszedł do ministeryum Palmersto-na, wskutek jednak zrezygnowania innych Peeli-tów i on wycofał się z niego, pomimo ofiarowanego sobie kanclerstwa skarbu. W 1858 r. był najczyn-niejszym członkiem komisyi, mającej zbadać stan floty angielskiej, wnioski zaś jego, przedstawione na jej raporcie, domagające się silnych rezerw, dotychczas się utrzymały. Kiedy po upadku ministeryum Derbiego w 1859 r. Palmerston powrócił do władzy, C. został sekretarzem stanu dla Irlandyi,

ponieważ jednak miejsce to nie odpowiadało jego usposobieniom, zamienił powyższy urząd na kan-clerstwo Księstwa Lankaster. W 1864 r. został sekretarzem stanu dla kolonij, i w tym charakterze zainaugurował inną względem nich politykę.

strowanych starannie, wyraża się o sztuce swej z zachwytem rozmiłowanego w niej artysty, starając się przy tern o nadanie jej znaczenia pierwszorzędnego. Wogóle przedmiot swój opracowuje z powagą filozofa, zajętego rozwiązywaniem najzawilszych zagadnień nauki, stając się przez to nieraz napuszonym, a nawet śmiesznym poniekąd. Wszelako przyznać mu trzeba, że dotąd w tym rodzaju piśmiennictwa nikt mu jeszcze nie dorównał pod względem głębokiej znajomości rzeczy, smaku wykwintnego i doświadczenia bogatego; dla tego też nazwisko jego stało się synonimem idealnej doskonałości kucharskiej. Z licznych dzieł jego wyszczególniamy: 1) „Le Patissier pittoresque“ (Paryż, 1815); 2) „Maitre d’hótel franęais ou Parallele de la cui-sine ancienne et moderne” (Paryż 1842, wyd. II, 2 t., 10 tablic) i 3) „Cuisinier parisien ou l’Art de la cuisine franęaise au XIX siócle" (Paryż, 1828); miały one wszystkie po kilka wydań i do dziś jeszcze nic nie straciły z swej pierwotnej war-

Dr J, P.

Polegała ona na tern, aby w czasie pokoju wycofać z kolonij wszystkie wojska, którychby one nie wzięły na swój koszt. Przez to kolonie przyuczały się do samoobrony i samorządu, metropolia zaś osiągała znaczne oszczędności. Ustawa związku kanadyjskiego była przygotowana za ministeryum C-a, chociaż przeszła dopiero za jego następcy. C. także zniósł ostatecznie deportacyę. Za ministeryum Gladstone’a w 1868 r. został ministrem wojny. Jako taki, miał ciężkie zadanie zreorganizować armię.

Carena, wyraz skrócony z Quadragesima lub Quadragena, w łacinie średniowiecznej znaczy: 1) niekiedy czterdziestą część, czyli czterdzie-sięcinę, w podobnem rozumieniu jak decima=dzie-sięciua. 2) Częściej—czas pokuty 40-stodniowej, której nie należy brać za jedno z wielkim postem (Quadragesima) przed Wielkanocą. Carena v. Carrina v. Car i na była wprawdzie także postem czterdziestodniowym, lecz nakładał ją właściwy zwierzchnik kościelny, jako osobną pokutę za niektóre przewinienia, poza czasem wielkiego postu. 3) Carena v. Quadrageria znaczy wreszcie odpust dni 40.—„Encyklop. Kościelna"). Careną zwano także od wyrazu łuc. carere=braknąć—karę szkol-

Carentan, miasto główne kantonu, w departa-

Ułatwił je sobie poprzednio przez skoncentrowanie armii, w myśl prawodawstwa kolonialnego. Główne rysy jego reformy polegały na zniesieniu kupna stopni oficerskich, a zastąpieniu go przez świadectwa uzdolnienia i awansu. Wskutek tego uwolnił armię angielską od nieudolności, ożywił ją in- tości. nym duchem, bo wyższe stopnie stały się dostępne-mi dla mniej zamożnych ludzi, ale odznaczających się zdolnościami. Armia zyskała też przez wzmocnienie w niej żywiołu naukowego. Do innych rysów tej reformy należało zlokalizowanie pułków, w celu połączenia regularnej armii z milicyą i ochotnikami (yolunteers), utworzenie rezerwy, poddanie sztabu generalnego pod kontrolę ministeryum wojny. C. starał się także o wykształcenie techniczne armii. Reformę tę przeprowadził pomimo zaciętego oporu ze strony wojskowych rutynistów, praca jednak ta podkopała jego zdrowie. Przy re-zygnacyi Gladstone’a z ministeryum w 1874 r. C. przeszedł do izby lordów z tytułem wicehrabiego Cardwell of Ellerbeck. W izbie wyższej brał udział ną, zasadzającą się na pozbawieniu winowajcy obiadu, w komisyi o wiwisekcyach i w innych jej pracach, ale nie zajął aż do śmierci żadnego urzędu. Można mencie francuskim Manche, na wschodniem wy-o nim śmiało powiedzieć, że był jednym z mężów brzeźu półwyspu Normandzkiego i u jego podstawy, stanu, którzy najwięcej w ostatnich czasach dla | leży w głębi płytkiej zatoki, śród okolicy błotnistej,

A. O.

swego kraju zasług położyli.

wytwarzającej zabójcze gorączki, ma przystań nie-

And S.

Carentia, Ob. Annus carentiae.

Carentonien (geolog). Nazwę piętra karentoń-skiego (etage carentonien) nadają geologowie francuscy pokładom marglu kredowego w depart. Charenty, należącym do wierzchniego piętra ceno-mańskiego, najniższego z ogniwa formacyi kredowej

K. J.

Carew (cz. „Keriu") John (f w Charing Cross 15 sier. 1660) królobójca angielski; posiadał on obszerne majątki w Kornwalii, gdzie też był wybrany na posła do Długiego Parlamentu i zasiadał pomiędzy sędziami, którzy skazali Karola I na śmierć, poczerń należąc do Rady Stanu Cromwella, nie do-

Careme Marya Antoni (* w Paryżu r. 1784 zbyt dogodną, ale ożywioną, wspaniały kościół go-— f tamże 1833), najznakomitszy kuchmistrz w. tycki z XII—XIV w., szczątki dawnych murów XIX, autor wielu dzieł cennych o sztuce kuchar- i twierdzy i około 3,500 m-ców, którzy trudnią s'ę skiej. Wykształcenie zawodowe odebrał pod prze- rybołówstwem, a głównie handlem, wywożąc do wodnictwem La Guipiere'a, naczelnego kuchmistrza Anglii produkta okoliczne, jak: drób, nabiał, jaja, Napoleona I. Następuie kolejno zarządzał kuchnia- zboże, bydło i t. p. mi: ks. Talleyranda, ks. regenta, późniejszego króla Anglii Jerzego IV, cesarza Aleksandra I, ks. Ba-grationa, ks. Wirtemberskiego, cesarza Franciszka II, lorda Stewarta, nakoniec Rothschilda paryskiego. Słynął nietylko jako doskonały wykonawca i twórca nowych potraw i przysmaków,-lecz zarówno też jako uczony znawca wszystkiego, co z ku- wierzchniej, charstwem ma związek jakikolwiek. Wiele lat poświęcił badaniom nad kuchnią dawnych Rzymian, a zdanie które sobie, o niej wyrobił, wcale nie jest dla niej pochlebnem; natomiast przyznaje kolegom swoim z czasów klasycznych, że wybornie umieli podawać i przystrajać potrawy, oraz nakrywać stoły i zdobić sale jadalne. W dziełach swych, ucho- puścił do ogłoszenia tego ostatniego królem. Uwię-dzących powszechnie za klasyczne, wydanych i ilu- ! ziony, a następnie uwolniony przez protektora, ska-

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K-

Encyklop. Powiz. Iluitr. T. 21

r.

And. S.

And S.

zany następnie przez parlament i wyjęty z pod amuestyi przez Restauracyę, C. sprowadzony został do Londynu, gdzie w drodze do więzienia mo-tłoch go znieważył. Z więzienia, mimo ułatwień, nie chciał uciec i zachował się z całą godnością wobec sędziów. Po śmierci ciało jego poćwiartowano, a wnętrzności spalono; brat zdołał, z wielkiemi trudnościami dostać szczątki straconego i pochował je. C. pozostawił po sobie pamięć jednego z najczystszych ludzi rewolucyi angielskiej.    r-

Carew sir Benjamin Hallowell (* w Kanadzie 1760 r. — j w Keddington Park 1834 r.), admirał angielski, służył początkowo w Ameryce; w r. 1793 był wysłany do eskadry morza Śródziemnego, zamianowany komendantem statku „Swifsure", przyczynił się giównie do zwycięstwa pod Abuki-rem(1798), gdzie wysadził w powietrze okręt francuski „1’Orient”. Roku następnego, by mu przypomnieć, że był śmiertelnym, C. ofiarował Nelsonowi oryginalny podarunek: była to trumna, zbita cała ze szczątków drzewa i żelaza wielkiego masztu okrętu „rOrient*. Wzięty do niewoli wraz ze statkiem, po dzielnej obrouie, d. 24 czerwca 1801 r. C. został wypuszczony na słowo honoru, a sąd wojenny uwolnił go od odpowiedzialności; w r. 1807 dowodził flotą, wiozącą korpus ekspedycyjny przeciwko Aleksandryi. Był to człowiek niepomiernego wzrostu, olbrzymiej siły i rzadkiej energii. Pewnego razu załoga jego statku zbuntowała się; C. poskromił wszystkich zbuntowanych siłą pięści. Wypadek ten dostarczał przez długi czas wątku do opowiadań marynarzom angielskim.

Carew, miasto powiatowe, w gub. Astrachańskiej, na lewym brzegu Achtuby (ramię Wołgi), o 480 w. na pólnoco-zachód od Astrachania, pod 48° 40' sz. pn. i 45° 20' dł. wd. Gr. C. leży na miejscu Saraja, stolicy Złotej Ordy, której siady widne są dotąd w licznych kurhanach, utworzonych prawdopodobnie ze zwalisk dawnych budowli i rozrzuconych dokoła w 10-wiorstowym promieniu; świadczą o tern liczne wykopaliska, jak pierścienie złote, brosze, kolczyki, kolumny marmurowe, balustrady, gzemsy, broń, zbroje, monety złote, srebrne i miedziane z tatarskim stemplem i t. p. Zresztą okolica jest dokładną płaszczyzną, lekko pochyloną ku Achtubie, która podczas wylewu zatapia kraj ną dalekiej przestrzeni. Z tego powodu miasto odsunęło się na ¹f₂ wiorsty od rzeki; lecz i ta okoliczność nie zawsze stanowi bezpieczuą ochronę przed powodzią. Pierwszą osadę pod nazwą Curew-ki założyli rnałoruscy wychodźcy z gub. Worone-skiej; byli to włościanie rządowi, którzy, zachęcani przez rząd do emigracyi, osiedli zrazu nad Wołgą w Porubieżce i trudnili się przewozem soli, lecz dla braku pastwisk przenieśli się w liczbie 570 dusz męskich w tutejsze strony. Zczasem osada wzrosła tak dalece, że rząd dla dogodności mieszkańców ustanowił w niej władzo powiatowe w 1835 roku i Carewkę przemianował na C., który wówczas należał do gub. Saratowskiej. Gdy w 1850 utworzono gubernię Samarską, C. wraz z powiatem przyłączony został do gub. Astrachańskiej.—W 1888 r.

liczyło miasto 6,860 m-ców, przeważnie stanu włościańskiego i prawosławnych; mahometan i roskol-ników około 1,000. Są tu dwie cerkwie, z tych jedna murowana, meczet, szkoła elementarna, szpital, bank miejski (od 1874 r.), młyn wodny, nie wielka gorzelnia i przeszło 1,000 domów, prawie wyłącznie drewnianych. Ogólny wygląd miasta nosi na sobie charakter wielkiej wsi, tembardziej że ludność trudni się głównie rolnictwem i hodowlą zwierząt domowych; rzemiosła i handel na nizkim poziomie.—Carewski powiat zajmuje północną część gubernii Astrachańskiej, na przestrzeni 22,262 w. Q. Kraj zupełnie płaski, leży miejscami niżej poziomu morza i jest przeważnie stepowy, a nawet pustynny, grunt podatny jest do uprawy tylko nad Wołgą i Achtubą, gdzie wylewy rzek użyźniają go mułem, zresztą składa się z gliny, piasku lub ii u przejętego solą. Lasów zaledwie 5°/₀ ogónej przestrzeni, i to tylko w wilgotnych dolinach nadrzecznych. Rolnictwo skierowane jest głównie do uprawy jarej pszenicy i ozimego, żyta; innych zbóż, jak również ziemniaków, uprawiają mało. Za to drzewa owo cowe, tam gdzie grunt potemu, a głównie ogórki i arbuzy, udają się bardzo dobrze. Jeziora słone: Elton, Gorzkie i inne, dostarczają soli, lecz jej pro-dukcya mniejszą jest obecnie, niż dawniej. Ważne źródło dochodu stanowi rybołówstwo (sterlety i jesiotry) i hodowla bydła. Przemysł domowy i fabryczny słabo rozwinięty; ten ostatni ma przedstawicieli w zakładach przerabiających surowe produkta rolnictwa, jak: młyny, olejarnie, garbarnie, topielnie łoju i t. p. Z ogólnej ludności, wynoszącej około 150,000 głów, przypada do 7,000 na roskolników i mahometan, zaś pod względem pochodzenia rdzeń stanowią Małorossyanie (52°/₀), obok nich Wielko-rossyanie, Mordwini i Tatarzy.

Carew Las, miejscowość w Czarnogórzu, parnię tna bitwą między Turkami a Czarnogórcami, stoczoną 29 lipca 1712 r. Turcy pod wodzą Achmeta Paszy ciągnęli od Podgorycy; zastąpił im drogę nad rz.Marszulją, książę czarnogórski, Daniel Niegosz, z wojewodami Gjuraszkowicem i Miczunowicem, i tak straszliwą zadał im klęskę, że stracili 86 chorągw i 22,000 zabitych. Pobojowisko stało się podo bnem do porębu leśnego, skąd nazwa.—„Ottuv Sio vnik Naućny*.

Carewo-Aleksandrowsk. i). C. A., rządowa ko painia złota, w gub. Orenburskiej, powiecie Troić kiną, na wschodnich stokach Uralu, w dorzeczu rz Mias, otworzona w 1824; znaleziono w niej w 1843 r. bryłę rodzimego złota, wagi 2 pud. 8 funt. Jest tu pomnik Aleksandra I.—2). C. A,, kopalnia złota i platyny w gub. Orenburskiej, pow. Wierchotur-skim, na wschodnich stokach Uralu, niedaleko od Baranczyńskich zakładów górniczych; jest to pierwsza w Europie kopalnia platyny, otworzona w 1824. Gatunek ziemi, w której znajduje się platyna, jest zwykłą gliną garncarską z domieszką piasku, kwarcu, spatu polnego, agatu w różnych gatunkach, jaspisu i t. d.—3). C. A., rządowa kopalnia złota na Syberyi, w gubernii Tomskiej, o 350 w. na południo-wschód od powiatowego miasta Kuźniecka, w przedgórzu Ałtaju i w dorzeczu rzeki Bii.—Rozsypisko, w któ-

And. S.

And.nS.

And. S.

And. S.

And. S.

And S

niedogodną (1812).

Carez (paleont.). Pod nazwą G. nursoakensis opisał Heer szczątki liści ze Spitzberga, które wsze lako są jeszcze nader wątpliwemi.

Carez L. (bot.). Turzyca. Rodzaj roślin, nale żący do rodziny Ciboro watych (Cyperaceae), zawiera przeszło 500 gatunków ziół trwałych, przeważnie rosnących w podniebiu chlodnem i urniar-kowanem. Turzyce mają źdźbła bez kolanek, zawierające rdzeń, długie, wązkie liście i kwiaty roz-dzielno-płciowe (niedoskonałe), połączone w kłoski. Kwiat męski składa się z trzech pręcików, żeński z woreczkowatego słupka. Ziarnka trójgraniaste. Rosną przeważnie na wilgotnych łąkach i stanowią

Wł. M K.

rem spotyka się platyna, spoczywa przeważnie na podstawie skał wapiennych i składa się z okruchów kwarcu, porfiru, łupku gliniastego, piaskowca czerwonego i gliny żółtej, odgrywającej tu rolę spoidła.

Carewo-Horodyszcze, niegdyś słoboda, dziś powiatowe miasto Kurhan (ob.), na Syberyi, w gub. Tobolskiej; nazwa pochodzi od wzgórza około 10 sążni wysokiego, usypanego przez dziewice na jakąś pamiątkę; inna miejscowość tejże nazwy znajduje się na wschodnim brzegu Irtysza i jest grobowcem jakiejś hańskiej córki.

Carewo -Kokszajsk, w skróceniu Kokszajsk, u ludności miejscowej Carew, miasto powiatowe w gubernii Kazańskiej, na prawym brzegu Małej Kokszagi, (która, nie połączywszy się z Wielką Kok-szagą, wpada z lewej strony do Wołgi), założone w 1578 r. pod nazwą Kokszażska, pierwotnie było obronne, czego dowodzą zachowane dotąd ślady wałów i rowów.—Do Kazańskiej gubernii zostało przyłączone w 1708 r., a w 1781 podniesione do godności m. powiatowego. W 1888 C. K. liczył 1,624 m-ców (25 katolików), pięć cerkwi, szkołę dwukla-sową miejską, szpital i t. p. Charakter miasta rolniczy, rzemiosła w zaniedbaniu, z większych zakładów przemysłowych wyróżnia się gorzelnia, która w 1881 r. wyprodukowała towaru za ¹/₄ mil. rs., handel prowadzi się głównie drzewem, spławianem Kokszagą do Wołgi. — Powiat Carewo - Kok-szajski zajmuje północną część gubernii, na przestrzeni 7,118 w. □, z powierzchnią płaską, nieznacznie pochyloną ku południowi, tj. ku Wołdze, i w trzech czwartych pokrytą odwiecznemi borami. — Prócz Wołgi, dotykającej powiatu na przestrzeni 5 wiorst, głównemi rzekami są: Wielka Kokszaga na zachodzie, Mała Kokszaga z Kundyszem pośrodku i Ilet’ na wschodzie; jezior drobnych mnóstwo, równie jak bagnisk ukrytych wśród lasów. Grunt nieurodzajny; zaledwie 17°/₀ ogólnej przestrzeni pod pługiem, sieje się głównie owies i żyto, które stanowią artykuły wywozu do nadwołżańskich przystani. Hodowla bydła nieznaczna, natomiast ważnem źródłem dochodu jest produkcya leśna, jako to: wyrąb i spław drzewa, wypalanie węgli, wyrób rogoży, mat, łapci i prostych sprzętów z drzewa, wydobywanie potażu i t. p. Z większych zakładów jest jedna gorzelnia i trzy huty szklane. Ludność wynosi około 100,000 głów—w tej liczbie Czeremisów około 49°/₀, Tatarów 25°/a i Wielkorossyan 25°/o—Tatarzy są mahometanami, Czeremisi przeważnie wyznania prawosławnego.

Carewo-Kurhańska słobcda, w gubernii i powiecie Samarskim, na lewym brzegu Wołgi, przy uściu rzeki Sok, u stóp nadbrzeżnej wyniosłości, znanej pod nazwą Carew - Kurhan. Jest to ostrokrąg o eliptycznej podstawie, ¹/₂ w. obwodu, i o zboczach stromych—20 sążni wysoki; liczne legendy krążą o jego powstaniu u miejscowej ludności; zdaje się jednak, że utworzyły go wody wiosenne przez odsypywanie stałych części. Ta część Wołgi, gdzie z przeciwnej strony zbliżają się do niej Żygulewskie góry, należy do najbardziej malowniczych („Samarska łuka“).

Carewo-Mikołajewsk. 1) C. M., rządowa kopalnia złota w gubernii Orenburskiej, powiecie Troic-kim, w dorzeczu rz. Mias, otworzona w 1826 r., przedzielona górą od kopalni Carewo-Aleksandrow-skiej. 2) C. M., rządowa kopalnia złota na Syberyi w gub. Tomskiej, powiecie Kuźnieckim, w syste-macie gór Ałtajskich, otworzona w 1836 r.; pod względem ilości zawartego w rozsypisku złota należy do najbogatszych,' dostarczyła bowiem połowy tego kruszcu z ogólnej ilości wydobytej na Ałtaju. Rozsypisko zawiera się w warstwach wapienia i łupku gliniastego; skały te podniesione i rozerwane zostały przez żyły syenitu, porfiru i granitu, i uległy miejscami metamorfizmowi. Grubość warstw zawierających złoto, a także ich szerokość wzrasta ze zniżeniem się poziomu; w górnej części doliny grubość dochodzi do ¹/₂ sążnia, a szerokość do 10 sążni, w dolnej natomiast pierwsza wzrasta do jednego, druga do 100 sążni. Znajdowano bryły rodzimego złota ważące po kilka funtów.

Carewo-Sancznrsk (u prostego ludu Szanczary ńsk), miasto nadetatowe w połudn.-zachodniej części gub. Wiackiej, powiecie Jarańskim, na lewym brzegu Wielkiej Kokszagi (lewy dopływ Wołgi). Data założenia niepewna; w 1584 r., za cara Fiedora Iwanowicza, była to warownia, a za Wasila Szujskiego ludność tutejsza przyjęła stronę Samo zwańca, połączyła się z powstańcami Jarańskimi i uderzyła na miasto Kotelnicz. W 1708 r. należał C. S. do gub. Kazańskiej, w 1780 r. był podniesiony do rzędu powiatowych w namiestnictwie Wiackiom, lecz w 1802 r. powiat zniesiono i miasto przyłączono do powiatu Jarańskiego. W 1886 r. liczono 1,765 m-ców, cztery cerkwie, szkółkę miejską; handel, rzemiosła i przemysł bez znaczenia.

Carewo Zajmiszcze, wieś w gubernii Smoleńskiej, między Wiaźmą i Gżackiem, na trakcie wiodącym do Moskwy, nad rz. Seżą; miała dawniej rogatki dla rewizyi towarów i pobierania cła: pamiętna bitwą zwycięską Żółkiewskiego przeciw Wa.-łujewowi w 1610 r., oraz odwrotem armii niskiej do Borodina z rozkazu Goleniszczewa-Kutu zowa, głównodowodzącego, który pozycyę tę w zamierzonej przeciw Napoleonowi bitwie uznał za

And. S.

K. J.

złą (kwaśną) paszę dla bydła.

Carey Henryk, (* około 1690—f 4 paździor. 1743 w Londynie), kompozytor angielski, syn naturalny Jerzego Saville, markiza Halifax. Kształcił się w muzyce pod kierunkiem Linnanfa, Rosein-

sądnie.

V.

Lorenzo’s cri-

gravego i Geminianiego. C. posiadał zdolności niepospolite; był jednak człowiekiem lekkomyślnym, próżniacze wiódł życie, i wówczas tylko zajmował się komponowaniem, gdy go bieda do tego zmusiła. Umarł w nędzy—śmiercią samobójczą. C. słynął głównie jako kompozytor ballad, wysoko w swoim czasie cenionych, oraz tak zwanych „ballad-oper*. W 1737 wydał zbiór ballad (100) p. t. „The musical centuryu. C. przez długi czas uchodził za autora słynnej pieśni narodowej angielskiej: „Gol save the king*, jak się niedawno okazało—bezza-

A. Pol.

Carey Wilhelm-Paulet (* w Irlandyi 1759 — f w Birmingham 1839). z razu malarz, a potem krytyk w dziedzinie sztuk pięknych, dał się poznać z licznych pism z tego zakresu, przez które wywarł wpływ niemały na ruch artystyczny w Anglii. Wymieniamy ważniejsze: „Thaugts on the best modę of checking tbe prejudices against Bri-tisli works of art.“ (York, 1801); ..Coursory thaugts on the present State of the fine arts* (Liverpool, 1810); „Patronage of Irish Genius¹⁴ (Dublin. 1883); „The Nationale Obstacle to the national public styl considered“ (1825); „Brief Remarks on the anti-British effect of inconsiderate criticism on modern art and the exhibitions of the living British ar-tists* (Londyn, 1831); „Redolti’s critical letters“ (Leeds, 1831; Nothingham, 1833); tical letters* (Worcester, 1834—35) i t. d. C. pisał także pamflety: „The Conspiracies of 1806 and 1813 against the Princess of Wales“ i „The present Plot showed by the Past*. Córka jego, Elżbieta Sheridan Carey, jest autorką poezyj, wydanych 1837, p. t.: „Ivy Leavg“.    *

Carey William (* 1761 w Paulsbury—f 1834 w Serampur), misyonarz i indyanista angielski. Za młodu, będąc szewcem, z wielką łatwością bez niczyjej pomocy nauczył się języków: łacińskiego, holenderskiego, greckiego, hebrajskiego i francuskiego. Pizyłączywszy się następnie do sekty baptystów, został ich kaznodzieją (1786) i z wielkim zapałem zaczął słowem i pismem przemawiać za utworzeniem misyonarstwa chrześciańskiego wśród pogan. Pod wpływem jego przemówień zorganizowało się wśród baptystów towarzystwo misyonar-skie i to w r. 1793 wysłało C-a dla krzewienia chrześciaństwa do Iudyj wschodnich. Tu C. w krótkim czasie poznał wiele narzeczy krajowych, wy-studyował sanskryt, ażeby tern skuteczniejszą rozwinąć działalność. Jako najodpowiedniejszy środek do osiągnięcia celu swego, C. uznał oświecanie i cywilizowanie Hindów. Zostawszy w r. 1801 profesorem jęz. bengalskiego i malirackiego przy kolegium w Kalkucie, opracował wypisy sanskryc-kie, „Bengali-grammar* (Serampur, 1804), która przez czas długi była najlepszym w tej materyi podręcznikiem; „Sanscrit-grammar* (t. 1806) i „Beu-gali dictionnary* (3 tomy, t. 1825—27), najkompletniejszy, jak dotychczas, słownik tego narzecza. Oprócz tego przy pomocy kolegi swego Marsha-ma wydał trzy księgi „Ramajany* z angielskim przekładem i obszernemi komentarzami. Największą przecież jego zasługą był przekład Biblii na jęz.

sanskrycki i na różne narzecza indostańskie, którego dokonał w części sam, w części zaś przy pomocy kolegów i uczniów. Wszystkie te prace drukował C. w drukarni, którą w Serampur założył i dla której odpowiednie czcionki zostały odlane na miejscu pod jego kierownictwem; papier także był wyrabiany w Serampur, od r. zaś 1820 przy pomocy machiny parowej, pierwszej sprowadzonej do Indyj. W r. 1830 kolegium zostało zwinięte i działalność C-a wskutek tego uległa znacznemu ograniczeniu.— Porów. E. Carey „Memoir of W. C.“ (Londyn, 1836) i G. Smith „Life of W. C.“ (Lond. 1884).

Carey Henryk Karol, ekonomista amerykan ski (* 15 grudnia 1793 r. w Filadelfii — f tamże 1879). Na prowadzeniu wielkiej wydawniczej księgami ojca swego od r. 1814, dorobił się znacznego majątku. Wprowadzone przez niego w życie aukcye wydawnicze, t. z w. trade sal es, przyczyniły się wielce do spotęgowania zbytu książek w Stanach Zjednoczonych. W r. 1835 usunął się z handlu księgarskiego a wielki swój majątek obracać począł na przedsiębiorstwa przemysłowe. Przez wyczerpujące studyum kwestyi taryf doszedł do poglądów, które ostro stanęły w przeciwieństwie z naówczas upowszechnionemi. Zrazu gorący wolnohandlowiec stał się później również gorliwym protekcyonistą. Nie przestał wprawdzie uważać wolnego handlu za cel pożądany do osiągnięcia, ale opiekę uznawał za środek prowadzący do tego celu. Stopniowo wytworzył C. pełny system nauki społecznej, odznaczający się zarówno oryginalnością pojęć zasadniczych, jak i gorącym wykładem, który wszędzie stawia zdobycie możliwie najwyższego stopnia dobrobytu, wykształcenia i umoralnienia dla całej ludzkości, jako jedyny cel godny osiągnięcia i dający się osiągnąć. Obleczone w systematyczną formę, uogólnienie szczególnych stosunków, jakie ma u siebie Ameryka, jako też szczególnych środków, jakich sam C. i jego partya domagają się dla swojej ojczyzny, stanowi jego system. Metoda C-a skądinąd jest nienaukową, sposób dowodzenia niedokładny, a fautazya niezmiernie żywa znajduje wszędzie z łatwością pozorne tylko dowody. Niemieccy biografowie C-a twierdzą, że rozwinął on dalej wiele idei Lista (ob.), co jest niesłuszne, C. bowiem jest samodzielny a ściśle amerykański w wywodach swoich, jak List niemiecki, a nasz Supiński polski. Wszyscy oni wystąpili wówczas z obroną opieki ekonomicznej, kiedy ogólna ten-dencya nauki skłonną była do wolnego handlu, ale każdy czynił to zupełnie samodzielnie, opierając swoje wywody na potrzebach własnego narodu. Nauka o społeczeństwie, wedle C-a, jest „poznaniem praw, wedle których człowiek usiłuje zapewnić sobie najwyższy rozwój swej indywidualności, a zarazem najwyższą możliwie zdolność uspołecznienia*. Postęp ludzkości polega na wciąż potęguj ącem się opanowywaniu przez nią sił przyrody. Zdolność wytwórcza ziemi wzrasta wraz z kulturą i oświatą, tak, że przeludnienie nigdy nastąpić nie może. Przy normalnych stosunkach społecznych wzrasta wciąż dążenie ku podniesieniu wartości pracy ludzkiej, ku podwyższeniu zarobków i zni-

1885 rokiem.

Wł. M. K

S. K.

z których pierwszy jest właściwym pełnomocnikiem. Bywa nim zwykle wspólnik domu handlowego, prowadzącego dane przedsiębiorstwo, który bądź otrzymuje stałe uposażenie, bądź też ma udział w zysku, czyli pobiera pewną tantiemę.

Carłiaix, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Finistóre, okręgu Chńteau-lin (Bretania), nad rzeką Aven (lewy dopływ po-brzeżnej rzeki Aune), posiada dwa kościoły starożytne, nader ciekawe pod względem architektonicznym—gotycki i romański, ruiny dawnego akweduktu rzymskiego i około 3,000 m-ców. C. jest miejscem urodzenia Teofila Latour d’Auvergne, „pierwszego grenadyera Francyi" (pomnik brouzo-wy), a także miejscem bitwy, w której Ryszard Lwie Serce poniósł klęskę od bretońskich chło-

And. S.

W. G.

bert.

Cariboo, bogata w złoto, miedź i węgle kamienne, dzielnica prowincyi Brytańskiej Kolumbii, w angielskich posiadłościach Ameryki północnej, w dorzeczu górnej rzeki Fraser; obejmuje około 10,000 km. □ i do 9,000 m-ców; jest to kraj górski, erozyą rzek na głębokie wąwozy pocięty, dziki, surowym klimatem obdarzony, do kultury mało

And. S.

źeniu stopy zysków od kapitału (aczkolwiek absolutny dochód ogólny od niego podnosi się), a co zatem idzie, ku osłabieniu przewagi kapitału nad pracą. Prawdziwy wolny handel wówczas dopiero ma miejsce, kiedy każdy naród posiada moc zamieniania, na stopie równości z innemi narodami, jednych wartości pracy na drugie. Opieka przemysłu narodowego (nie tylko przez cła) dla krajów, w których nie zdążyła się jeszcze wytworzyć różnorodność pracy, potrzebna do jak najwyższego możliwie wytworu wartości, jest niezbędnym środkiem dojścia do prawdziwej wolności handlowej. Walka C-a z ekonomistami angielskimi zwraca się przedewszyst-kiem do Malthusa (ob.) i wygłoszonej przez niego doktryny o możliwem przeludnieniu oraz do Ri-carda (ob.) i jego nauki o rencie gruntowej. Teoryę „naturalnej harmonii interesów" podniesioną już w r. 1820 przez ojca swego, Mateusza C., w rozprawie „New 01ive Branchu H. K. C. rozwinął dalej w dziele „The harmony of interests" (1850). Dzieło to, wydane prawie jednocześnie z wielkiem dziełem Bastiafa (ob.) „Harmonies economiques,‘ w wielu też mniemaniach i poglądach zgadza się z tern ostatniem. Główne prace C-a, w których rozwinął swój system i które mu sławę wszech światową zjednały, oprócz powyższej, są: „Essay on the ratę of wages“ (Filadelf., 1835) a dalej „Principles of political economy" (tamże 1837—40), przedewszystkiem zaś „Principles of soeial science“ (3 tomy, 1858/9, tłómaczone przez Adlera na język niemiecki i wydane w Monachium 1863—4). Ostatniem jego dziełem jest „The unity of law“ (Filadelfia, 1873). Wiele prac krytycznych o jego poglądach i teoryach wydano w Niemczech, jak Langego, Diihringa, Jenksa i innych między 1865—

Dr J. B-r.

Careya. Rodzaj roślin z rodziny Mirto waty ch (Myrthaceae), rosnący w Indyi.

Carfulenus D., trybun ludowy z r. 44 przed Chr.; służył początkowo pod J. Cezarem w Aleksandryt Antoniusz wypędził go z senatu; podczas wojny z Modeną, wysłany na spotkanie konsula Pansy, połączył się z nim, lecz wpadłszy w zasadzkę Antoniusza pod Forum Gallorum, poległ na placu boju („Cic. Ad. fam." X, 33; „Appian", III, 66—67).

Carga, dawna waga handlowa hiszpańska, używana w Alicante w Walencyi = 2V₂ ąuintales = 10 arrobas = 127,92 kilogramów. Na wyśpię Ma-lorce C. była miarą do wina, = 4 cuartinas = 81.12 litrów, czyli kwart warszawskich.

Cargo (ang. cargo, włos. carico, carco, hiszp. carga), w marynarce oznacza cały ładunek okrętowy. Dalej rozumie się pod tym wyrazem spis, czyli speeyfikacyę przedmiotów, stanowiących ładunek pomieniony, ze wskazaniem nazwiska oddawcy, odbiorcy i t. d. Cargador, albo też Super-cargo, jest to pełnomocnik właściciela ładunku, prowadzący towary do portu odbiorczego, ażeby je tam sprzedać, a za otrzymane pieniądze zakupić ładunek powrotny.—Gdy ładunek jest bardzo wielki i kosztowny, to się w takim razie wyznacza dwóch kargadorów (nadkargadora i podkargadora),

pów 1197 r.

Cariaco, miasto portowe w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, w stanie Ber-mudez, nad odnogą t. im., utworzoną przez długi językowaty półwysep, biegnący równolegle z lądem, w okolicy urodzajnej, ale niezdrowej; zwało się dawniej San Filipe de Austria, 7,000 m- ców. And- s-Cariani Jan, właściwie Busi, malarz włoski (* w Bergamo 1508—f 1541), uczeń Giorgiona i naśladownik, o tak chwiejnej oryginalności, iż niektóre utwory jego uchodzą za prace mistrza i odwrotnie; tak, np. słynny obraz Giorgiona, „ Jakób i Rachela" (w Galeryi Drezdeńskiej) obecnie C-u przypisują. Koloryt miał odznaczająco się piękny, w wyrazistości postaci mniej był silny. Oprócz obrazów religijnych, robił też grupy portretowe. Z pierwszych w Bergamó jest jego: „N. Panna ze świętymi Hieronimem i Franciszkiem", tamże „Chrystus upadający pod krzyżem" i „Jawnogrzesznica przed Chrystusem", z drugich odznaczają się „Portret młodej osoby" i „Portret Rektora Uniwersytetu Padewskiego, filozofa Caravaggio“.

Cariati, miasto w departamencie włoskim Co-senza (Kalabrya), nad zatoką Tarencką, siedlisko biskupa, semiuaryum duchowne, 4,000 m-ców.And 8-Caribert, król Franków, ob. C h a r i b e r t. Caribert, król Akwitanii, ob. C h a r i b e r t. Caribert v. Char o bert, ob. Karol Ro-podatny.

Carió Jerzy, literat i podróżnik chorwacki (* 1854), kształcił sie w szkole morskiej w Splecie (Spalatto), poczem podróżował po Anglii, Francyi, Turcyi, Rossyi i Ameryce; wróciwszy do ojczyzny, otrzymał posadę profesora matematyki i astronomii w Tryeście. Ogłosił wiele artykułów naukowych i politycznych w rozmaitych czasopismach chorwackich albo włoskich, a obok tego napisał kilka dzieł większych, jako to: „Szkice z życia ludowego na wyspach dalmackich, Żeglarstwo, Geografia

matematyczna, O odległości księżyca i wreszcie Obrazki z podróży morskich (1880—1885), wydane nakładem Macierzy chorwackiej w Zagrzebiu, a zawierające w sobie niezmiernie barwny i zajmujący opis podróży wodnych, odbytych przez autora do Marsylii, Aleksandryi, Konstantynopola, Anglii i Nowego-Jorku.

Carica L. (bot.), Melonowiec. Rodzaj roślin, należący do rodziny Melonowatych (.Papayceae). zbliżonej, a nawet zaliczanej przez niektórych do Dyniowatych. Są to drzewa zawieraj ące w sobie gorzki sok mleczny, o drewnie lekkiem i gąbczastem, o liściach dłoniastych na długich ogonkach. Kwiaty

N.

Wł. M. K.

mm

And. S.

•i

ifSS

Fig. 27. Carica Papaya L.

w kątach liści; pyłkowe (męskie) — tworzą grona, nasienne (żeńskie) — siedzące. Gatunek C. Papaya L. — melonowiec zwyczajny, ma kwiaty blado-żółte i owoce w kształcie melonów, ważące do 7.5 ki-logr. (18 funtów). Pochodzi z Ameryki zwrotnikowej; hodowany dziś jest we wszystkich krajach zwrotnikowych dla owoców. Dosięga wysokości 6 metrów i niezwykle prędko wyrasta z nasienia, tak, że już w 6-m miesiącu dochodzi wzrostu człowieka i daje owoce; w trzecim roku jest grube na stopę, w czwartym wierzchołek jego zamiera. Kwitnie i daje owoce przez cały rok. Obfity żółty sok" mleczny znajduje zastosowanie w medycynie. Po-

siada on tę własność osobliwą, że w kilka minut Rkruszyć może najbardziej łykowate mięso, które w tym celu obwijają w soczyste liście melonowca. Owoce, początkowo zielone, następnie żółte, zawierają smaczne słodkie mięso z sokiem mlecznym i nasionami. Jedzą je świeże z cukrem, octem lub solą, a niedojrzałe solą jak ogórki lub gotują jak jarzyny.

Carignan, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Ardennów, okręgu Sedańskim, w pobliżu granicy belgijskiej i rzeki Chiers, (prawy dopływ Mozy); znaczny przemysł (huty żelazne, walcownie blachy, tartaki), i handel (drzewem, zbożem nasionami), 2,648 m-ców.—Tu Napoleon III d. 30 sierpnia 1870 r. powziął nieszczęśliwie de-cyzyę pójścia pod Sedan, gdzie go 1 i 2 września sromotna klęska spotkała.—Miasto przedtem zwało się Ivoi, lecz gdy przeszło w posiadanie pobocznej linii domu Sabaudzkiego i podniesione zostało do godności księstwa w 1662 r., otrzymało nazwę C.—Por. wyraz Carignan o.

Carignan, młodsza gałąź domu Sabaudzkiego, obecnie panująca we Włoszech, nazwisko swoje wywodzi od miasteczka Carignano. stanowiącego jej apanagium, a pochodzi od Tomasza Franciszka (1596—1656), trzeciego syna Karola Emanuela I, księcia Sabaudzkiego, i Katarzyny Michaliny austrya-ckiej, córki Filipa II, króla Hiszpanii. Kiedy umarł bezdzietnie (27 kwietnia 1831) ostatni potomek starszej gałęzi domu sabaudzkiego, Karol Feliks, król Sardynii, wtedy korona przeszła prawem spadku na jego najbliższego krewnego, Karola Alberta, siódmego księcia C. Franciszek IV, książę Modeny i arcy-książę austryacki, który w r. 1812 zaślubił starszą córkę Wiktora Emanuela I, brata i poprzednika Karola Feliksa, nosił się z nadzieją odsunięcia od tronu linii kolateralnej na korzyść żony, ale kongres wiedeński zapewnił następstwo tronu gałęzi C, aby niedopuśció możliwości przejścia Piemontu do Austryi przez linię żeńską; Francya, najbardziej zainteresowana w tej sprawie, jako państwo sąsiednie, dała w tym względzie szczególne instrukćye swojemu reprezentantowi, Talleyrandowi, i przyczyniła się głównie do wyraźnego zaznaczenia w § 85 traktatu (3 czerwca 1815), praw domu C. Tytuł książąt C., nosili: l-o) Tomasz Franciszek, książę C., założyciel rodu (* 1596—f 1656), ożenił się r. 1624 z Maryą, córką Karola Bourbon, hrabiego Soissons, która po ojcu odziedziczyła hrabstwo (1641); poróżniwszy się z bratem swoim, księciem Sabaudyi, który zawarł przymierze z Francyą, oddał się na usługi Hiszpanii, a pobity przez Francuzów w Luksemburgu, pobił ich sam w Pikardyi; po śmierci brata (1637) pokusił się o odebranie u księżny, która była siostrą Ludwika XIII, opieki nad dziećmi i wypędził ją z Turynu (1639), ale po roku sam musiał stamtąd uchodzić przed hrabią d’Harcourt, poczem wszedł w układy z kardynałem Richelieu, a pogodziwszy się z bratową, przeszedł ostatecznie na stronę Francyi (1642). Ludwik XIII zamianował go generałem-porucznikiem, oddał mu dowództwo wojsk francuskich i sabaudzkich we Wło.

And. S.

szech i dał mu, jako wassalowi swemu, część ziem medyolańskich, położonych na południu rzeki Po; walczył on z rozmaitem szczęściem z Hiszpanami; podczas rokoszu Kondeusza, Mazarini wyrobił mu tytuł podkomorzego (grand-maitre) Prancyi.—2-o) Emanuel Fili bert (Amadeusz), książę C. (* 1630 —f 1709), syn poprzedniego, ożeniony z Anielą Katarzyną, córką Borso d’Este, był od urodzenia głuchoniemym; oddawał się pilnie naukom i zachował się bardzo mężnie podczas oblężenia Pawii (1655). — 3-o) Wiktor Amadeusz, książę C. (* 1690—f 1741), syn poprzedniego, ożenił się z Wiktoryą Franciszką, margrabiną Suzy, córką nieślubną Wiktora-Amadeusza II, księcia sabaudzkiego i pierwszego króla Sardynii, którą ojciec uprawnił. Był on generałem porucznikiem wojsk francuskich i sabaudzkich.—4-o) Ludwik (Wiktor Amadeusz Józef), książę C. (* 1721—f 1778), syn poprzedniego, ożeniony był z Krystyną Henryetą, córką Ernesta Leopolda, landgrafa Hesko-Rhein-felskiego. — 5-o) Wiktor Amadeusz (Ludwik Marya Wolfgang), książę C. (* 1743—f 1780), syn poprzedniego, ożeniony z Maryą Józefiną Teresą, córką Ludwika Karola Lotaryńskiego, księcia de Lambesc i hrabiego de Brienne, był generałem* porucznikiem wojsk francuskich. — 6-o) Karol (Emanuel Ferdynand), książę C. (* w Turynie 1770 —f w Chaillot 16 sierpnia 1800), syn poprzedniego, ożenił się z Maryą Krystyną Albertyną Karoliną, córką Karola, księcia saskiego, kurlandzkiego, królewicza polskiego i Franciszki z Krasińskich; był generałem porucznikiem wojsk sardyńskich; mało ceniony na dworze, pozostał w Piemoncie po okupacyi francuskiej (1798), a gdy mu odebrano tytuł książęcy, szczycił się tytułem gwardzisty narodowego m. Turynu; schroniwszy się do Francyi z rodziną, tamże umarł (1800).— 7-o) Karol Albert (Amadeusz Emanuel) książę C., syn poprzedniego (ob. Karol Albert, król Sardynii).—Z tegoż domu C. wyszły jeszcze dwie gałęzie poboczne: Soissous i Viilafranca. Protoplastą pierwszej był Eugeniusz Maurycy (1633), syn Tomasza Franciszka, hrabia de Soissons, ożeniony z Olimpią Mancini, siostrzenicą kardynała Mazariniego. Starszy jego syn, Ludwik Tomasz Amadeusz (1658— 1717) przekazał tytuł ojcowski następcom swoim, którzy wygaśli w r. 1734; młodszy syn, głośny ze zwycięstw, książę E ugeniusz (1663—1736), był naczelnym wodzem wojsk cesarskich. Protoplastą drugiej gałęzi był Eugeniusz Marya Ludwik (1753—1785), syn Ludwika (Wiktora Amadeusza Józefa), hrabia Vtliafranca, ożeniony z Ludwiką Anną de Mahoń de Saint Mało; siostra jego, słynna przyjaciółka Maryi Antoniny, księżna de Lam-balle, zamordowaną została podczas t. zw. septem-bryzacyi 3 września 1792 r. Syn jego, Józef, (1783—1825), kawaler Sabaudyi, ożeniony z Pau-liuą de la Vauguyon, był ojcem ostatniego księcia C , Eugeniusza, admirała floty, urodzonego r. 1816, na którego Karol Albert, zostawszy królem, przeniósł tytuł książęcy w r. 1834. Eugeniusz sprawował kilkakrotnie regencyę, wszakże obrany znów regentem w r. 1859 przez cztery Zgromadzenia

Włoch środkowych, nie przyjął tego urzędu dla względów dyplomatycznych; po anneksyi był namiestnikiem we Florencyi (1860) i w Neapolu (1861); umarł w Turynie 15 Grudnia 1888 r.; w r. 1863 zawarł był związek morganatyczny; w listopadzie r. 1888, przy obchodzie srebrnego wesela, żona jego upoważnioną została dekretem królewskim do przybrania tytułu hrabiny Villa-franca; tenże sam dekret nadał starszemu synowi księcia, Filibertowi, tytuł hrabiego Villafranca, a młodszemu, Wiktorowi, tytuł hrabiego Soissons.    r-

Carignano, 1) C. miasto włoskie w departamencie Turyńskim, na południe od miasta Turynu, z którym łączy się tramwajem parowym, i na lewym brzegu rzeki Po, w nadzwyczajnie urodzajnej okolicy („Raj Piemontu”,) z pięknym placem i rozwiniętym przemysłem jedwabnym, do 6,000 m-ców.—Była to dawniej twierdza, którą Francuzi zburzyli, zdobywszy miasto w 1544. Od C. nosi nazwę młodsza linia domu Sabaudzkiego, z którego wyszedł Eugeniusz Sabaudzki i obecnie panująca dynastya we Włoszech.—2) C., wspaniały most w Genui, 170 kroków długi, 15 kr. szeroki, zawieszony ponad siedmiopiętrowemi domami, któ-remi zabudowana jest rozpadlina skalna; stanowi on ulubione miejsce spaceru do nader interesującego kościoła Santa Maria del Carignano i daje piękny widok na morze i na niższe części miasta, rozłożonego amfiteatralnie na zboczach wyniosłości.

Caries, wyr. łaciński:=r:Próchnienie kości.

Carillo, don A1 o n z o (f w Bazylei 1434), prałat hiszpański, pochodzący z możnej szlacheckiej rodziny kastylskiej; Benedykt XIII (Pedro de Luna), papież awenioński, zamieścił go na liście promowanych 12-tu kardynałów hiszpańskich w r. 1409; C. odstąpił sprawy Benedykta XIII na soborze w Kon-stancyi (1414—1418), za co nowy papież, Marcin V, zatwierdził go w godności kardynalskiej i zamianował legatem w Bolonii; sobór bazylejski przeznaczył go na legata do Awenionu w 1431, ale C., znalazłszy tam innego legata, zesłanego z ramienia Eugeniusza IV, wrócił do Bazylei.    r-

Carillo d’A c u ń h a don Alfonso (* około 1410—f 1 lipca 1482), synowiec poprzedniego, towarzyszył stryjowi na soborze w Bazylei, został zamianowany biskupem w Siguenza, a r. 1446 otrzymał arcybiskupstwo w Toledo; godność ta, która go czyniła prymasem Hiszpanii i przynosiła ogromne dochody, dała mu zarazem wielkie wpływy polityczne, z których korzystając, poparł stronnictwo Izabelli przeciwko Henrykowi IV Bezsilnemu i nieprawej córce jego żony, Beltranei; w r. zaś 1465 ogłosił na zebraniu grandów w Avila złożenie z tronu Henryka IV, za co mieszkańcy miasta Simancas włóczyli jego portret po błocie ulicznem, a następnie spalili. C. doprowadził później do skutku małżeństwo Izabelli z Ferdynandem Aragońskim, ale zaraz po śmierci Henryka IV (1474) odstąpił od stronnictwa, które dotąd popierał, zazdroszcząc łask, jakie-mi młodzi monarchowie obsypali wrogiego mu kardynała, Pedra Gonzales de Mendoza. Królowa Iza-

brodzących i pływających.

And S.

S And.

Carinus Marcus Aurelius, starszy syn cesarza rzymskiego Carusa, był mianowany przez ojca w 282 r. po Chr. cezarem, a wkrótce potem i współrządzcą państwa; w czasie zaś wyprawy, przedsięwziętej przez niego przeciwko Partom, miał sobie powierzony cały ster rządu. Po śmierci ojca w 283 r. został ogłoszony cesarzem razem z bratem swym Numeryanem. C. objął rządy zachodniej połowy państwa, brat zaś jego wschodniej. Gdy w r. 284 Numerianus został zabity i na jego miejsce obwołano cesarzem Dyoklecyana, C. wystąpił z wojskiem przeciwko niemu i stoczył z nim przy rzece Margus, w Mezyi wyższej, (ter.: Morawa w Serbii), bitwę, która zaczęła była przybierać pomyślny dla niego obrót, lecz jeden z podwładnych mu oficerów, mszcząc się za honor swej żony, zadał mu cios śmiertelny.

Garion, Ob. Stell wag von Gar i o u.

Caripe, osada w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Wenezueli, w stanie Bermudez, niedaleko od prawego brzegu Aragwy, 800 m. nad p. m., w malowniczej, urodzajnej i zdrowej dolinie, posiada wspaniały kościół, fundowany przez kapitułę aragońskich Kapucynów, (klasztor w ruinie); w pobliżu słynne jaskinie, odkryte przez Humboldta, w których gnieździ się osobny gatunek kozodojów (Steatornis caripensis).—Okolica dostarcza wybornego tytoniu, znanego pod nazwą Tabaco de Gua-charo.

Wł M. K.

A. Eol.

bella usiłowała, ale napróżno, przejednać arcybiskupa; chciała go nawet odwiedzić w Toledo, ale dowiedziała się o jego oświadczeniu, że kiedy królowa -wejdzie do jego pałacu jednemi drzwiami, on wyjdzie drugiemi. Wkrótce C. przyłączył się do margrabiego Villena i króla portugalskiego i ogłosił, iż staje po stronie Beltranei, przy czem oświadczył dumnie: „wiąłem Izabellę od kołowrotka, odeślę ją teraz z powrotem do chaty Podczas wynikłej stąd wojny był ciągle przy boku króla portugalskiego, a w przegranej bitwie pod Toro (1476) znajdował się sam na placu boju, podczas gdy kardynał Meu-doza walczył znów w szeregach Izabelli. Opuszczony przez sprzymierzeńców i pobity, C. musiał się poddać, wszakże Izabella, pomnąc na jego dawne zasługi i związki rodzinne, obeszła się z nim Dar-dzo łaskawie; dumny i zawzięty arcybiskup umarł w klasztorze, założonym przez siebie w Alcala de Henares.    r-

Carillon (fran.) dzwonki, rodzaj instrumentu muzycznego, niegdyś bardzo rozpowszechnionego, zwłaszcza w Hollandyi. Był on złożony z pewnej ilości dzwonków różnej wielkości, które, za pomocą przyrządu zegarowego, wydzwaniały różne melodye. Najczęściej umieszczano G. na wieżach kościelnych. Były także G-y z klawiaturą. Tytuł C. nadają kompozytorowie takim utworom, zwłaszcza fortepianowym, które naśladują tony dzwonków. A- Po1-

Carinatae. Grupa w gromadzie ptaków, obejmująca rzędy ptaków, opatrzonych mostkiem, z wystającym grzebieniem pośrodku, ze skrzydłami lotne-rni.—Do grupy C. zaliczają rzędy ptaków drapieżnych, wróblowatych, łażących, gołębi, kurowatych,

A. a.

Carińena, miasto w hiszpańskim departamen-cią Zaragozy, okręgu Daroca (Aragonia), w prawem dorzeczu Jalonu, śród obszernej płaszczyzny stepowej, ale żyznej (Campo de C.); słynie z wina czerwonego (garnacha), ma zabytki dawnych murów i budowli z czasów gockich i maurytańskich; blizko 3,500 m-ców.

Carini, miasto w departamencie włoskim Palermo (Sycylia), przy drodze żelaznej Palermo-Tra-pani, w pięknej i żyznej równinie, na zboczu wyniosłości nadbrzeżnej, — zamek; przeszło J2,0U0 m-ców, trudniących się rolnictwem i rybołówstwem. C. zostało założonem w XIV w. przez rodzinę Cnia-ramonti.—O pół mili na północ, nad brzegiem morza leżała starożytna H y c c a r a, osada Sikauów,— miejsce urodzenia hetery Lais.

Carini Izydor (* 1845 w Palermo), historyk i paleograf włoski, z powołania ksiądz, był profesorem paleografii w Palermo, obecnie jest pomocnikiem archiwaryusza w Watykanie. Z prac jego ważniejsze są: „La Sicilia e gli studii orientali“ (1871); „Sulle materie scrittorie adoperate in Sicilia" (1879); „Manuale di sigle ed abbreviazioni delfiepigrafia classica“ (1886); „Sommario di paleografia* (3 wyd. 1889). Niezależnie od tego C. zasłużył się na polu badań dziejowych jako współzałożyciel czasopisma „Archivio storico italiano“ (1872) i Sycylijskiego towarzystwa dziejów ojczystych (1873).

Carinthia, ob. Karyntya, Korutany.

Em. K.

And. S.

Carissa L. (bot.). Karissa. Rodzaj roślin z rodziny Toinowatych (Apocyneae). Są to krzewy i drzewa z widełkowatemi gałęźmi, między któ-remi po 2 ciernie. Najważniejszy gatunek C. Ca-randas L., Szczegota ciernista, drzewko na 4 —5.5 metrów wysokie, o liściach owalnych i białych kwiatach, przypominających jaśminy. Owoce— jagody, czarne, gdy dojrzałe; używają się jako po-żywienio, świeże lub w occie. Drzewko, dzięki kolcom, służy do żywopłotów; rośnie w Indyi.

Carissimi Giacomo (* około 1604 w Marino w Państwie Kościelcem—f 12 stycznia 1674 w Rzymie), sławny kompozytor i reformator muzyczny. Kształcił^się w mieście rodzinnem, następnie w Rzymie. Po ukończeniu studyów piastował urząd kapelmistrza chóru kościelnego w Assisi, zaś od 1628 r. w Rzymskiem Colegium germanicum, przy kościele św. Apolinarego. Na tytuł reformatora muzycznego C. zasłużył przez wydoskonalenie i rozszerzenie recitativa, przez rozwinięcie w swych dziełach stylu monodycznego, wreszcie przez wprowadzenie do opery akompaniamentu orkiestrowego, bardziej niż dawniej bogatego, itp. Z licznych dzieł jego mała tylko część doszła do naszych czasów. Z drukowanych pozostały jedynie: msze, motety (1664—7) i „Arie da camera* (1667). Z rękopisów istnieje dziesięć oratoryów w bibliotece paryskiej, trzy w wiedeńskiej; kilka innych kompozycyj znajduje się w bibliotece konserwatorium paryskiego, w British Museum i w Oksfordzie. Cenna praca teoretyczua C-go: „Ars cantandi“ doszła do naszych czasów tylko w przekładzie niemieckim, dołączonym do „Vermehrter Wegweiseru (Augsburg, u I. Knoppma-yera, 2-ie wyd. 1692, 3-cie 1696).

Caristie, rodzina architektów francuskich z XVIII i początków XIX wieku. Wybitniejszymi z tej rodziny byli: — C. Michał Anioł, pochodzenia włoskiego, w r. 1709 budował dla Jezuitów w Paryżu kolegium d’Autun w pobliżu dzisiejszego Notre-Dame.

był czynnym, ciesząc się wielkiem uznaniem, jako lekarz i obywatel; w r. 1814 powrócił znów do Sztokholmu i do śmierci był wielce cenionym konsultantem, szczególniej w chorobach kobiet i dzieci. Przyczynił się bardzo do zaprowadzenia w Szwecyi szczepienia krowianki, i pierwszy w kraju tym zaczął używać auskultacyi; przyczynił się też wielce do rozpowszechnienia wiedzy lekarskiej wśród ziomków swych przez liczne tłórnaczenia i sprawozdania z pism lekarskich innych krajów. Od towarzystw lekarskich i akademii umiejętności szwedzkiej otrzymał medale, na cześć jego wybite.

Carlen Emilia, ob. Flygare Car len.

Carleton, sir Dudley, Viscount Dorche-ster, dyplomata (* 10 marca 1573 r. w Brightwell—f 5 lutego 1632 r.). Kształcił się w Christ Church, w Ox-fordzie, i pierwszy stopień naukowy, bakałarza filozofii, otrzymał w 1595 r. Przez następne pięć lat podróżował po Europie, powróciwszy zaś w 1600 r., zyskał stopień magistra filozofii. Wkrótce potem został sekretarzem sir Tomasza Parry, i towarzyszył mu w tym charakterze w 1602 r., jako ambasadorowi do Paryża. Zdaje się jednak, iż wskutek wynikłych między nimi nieporozumień, C. powrócił już w listopadzie 1603 r. do Anglii. W marcu 1604 r. został obrany członkiem parlamentu w St. Mawes, zdaje się, że od początku wziął żywy udział w jego rozprawach. Był też w owym czasie sekretarzem lorda Henryka North-umberland. Kiedy lord Norris w marcu 1605 r. zamierzał puścić się w podróż po Hiszpanii, skłonił Carletona, aby mu towarzyszył. W powrocie lord podróżnik zachorował ciężko w Paryżu, C. zaś został dla doglądania go. Wtedy właśnie w Londynie odkryto znany spisek prochowy i w czasie śledztwa powstało przeciwko C-owi podejrzenie, jakoby w charakterze sekretarza lorda Northumber-land układał się o przeniesienie prochu pod gmach parlamentu. Podejrzenie to nabrało większej jeszcze siły z tej przyczyny, że C., nie wiedząc nic o tern, przebywał spokojnie w Paryżu. Wskutek tego po powrocie do Londynu był aresztowany, zdołał jednak oczyścić się z wszelkich ciążących na nim zarzutów. W listopadzie 1607 r. ożenił się z córką sir Henryka Saville i pomagał mu w zajęciach nad literaturą grecką, przytem brał udział w rozprawach parlamentu, kiedy ten był zebrany. W 1610 r. zamianowany posłem do Brukselli, do arcyksię-cia Alberta, nie pojechał jednak tam, gdyż król Ja-kób I zmienił zamiary i wysłał go w poselstwie do, Weuecyi. Od tej pory zaczyna się zawód dyplomatyczny C-a, w którym uchodził za najzdolniejszego wówczas w Europie. Historya negocyacyj, w których brał udział, jest zarazem historyą stosunków zagranicznych angielskich za panowania Ja-kóba I i jego nieszczęśliwego następcy. W 1615 r. powrócił ze swojej misyi w Wenecyi, wkrótce zaś potem doprowadził do skutku traktat w Asti, który zakończył wojnę między Hiszpanią i Sabaudyą.

Dr J. P.

W Amiens budował kościół dla zakonu Celestynów 1732, przerobiony w czasie rewolucyi na pałac sprawiedliwości, a obecnie zniesiony.—Syn poprzedniego, nieznany z imienia, był architektem w Dijon przy końcu XVIII w., około 1770 pracował w Sergines przy restauracyi kościoła parafialnego, następnie w Avallon budował ratusz i restaurował kościoły, św. Łazarza i św. Piotra.—Najwięcej znanym jest C. August Mikołaj, wnuk Michała Anioła (* w Avallon, 6 grudnia 1783—f w Paryżu 5 grudnia 1862). Wykształcenie zawodowe otrzymał pracując pod kierunkiem ojca, a następnie wstąpił do Akademii w Paryżu. Od r. 1804- 1807 budował bulwar w Lionie, w 1811 mianowany został pomocnikiem inspektora przy budowie dzisiejszego gmachu ministeryum finansów w Paryżu. Od r. 1813 —1820 studyował dzieła sztuki we Włoszech, a po powrocie do kraju kierował robotami przy wznoszeniu giełdy paryskiej, nadto zaprojektował i wykonał znaczną ilość gmachów publicznych i prywatnych. W roku 1829 został inspektorem generalnym rady budowlanej publicznej, a w r. 1848 wice-prezesem komitetu budowy i konserwacyi pomników historycznych, w 1859 oficerem legii honorowej, w r. 1859 wreszcie członkiem rady municypalnej m. Paryża.—Ogłosił drukiem: „Plan et Coupe d’une partie du Forum Romanum et des Mo-numents de la Voie Sacree“ (Paryż, 1821); „Monument destine a honorer les Victimes de Quiberon“

E. I).

(Paryż, 1824); „Notice sur l’etat actuel de l’arc d’Orange et des theńtres antiąues d’Arles et d’Oran-ge“ (Paryż, 1629); „Monuments antiąues a Orange, arc du triomphe et tbeatre" (Paryż, 1856).

Carit Et lar, ob. Brosbbll.

Zn.

Carms Jerzy, nadzwyczaj zdolny i czynny chemik niemiecki (* 24 sierpnia r. 1829 — f 24 kwietnia 1875), jako profesor w Marburgu. W krót-kiem swem życiu wykonał bardzo wiele badań w najrozmaitszych kwestyach chemicznych, z których najważniejsze odnoszą się do rozkładu kwasu azotnego pod wpływem ciepła, do działania bromu na dwuchlorohidrynę, do wykazania tożsamości kwasu fenakouowego z fumarowym. Poczynił ważne ulepszenia w metodzie oznaczania gęstości pary, podał dogodną metodę oznaczania siarki w związkach organicznych.

Carlander Krzysztofor (* w Westgotlandyi 1759—f w Sztokholmie r. 1848), znakomity lekarz szwedzki. Nauki uniwersyteckie odbył w Upsali i tamże w r. 1788 został doktorem med., poczem jako lekarz okrętowy zwiedziwszy Indye zachodnie, wstąpił do służby wojskowej i jako chirurg połowy do r. 1791 brał udział w wojnie russko - szwedzkiej. Opuściwszy służbę, osiadł w Sztokholmie i wykładał przez dwa lata akuszeryę w tamtejszym za- W 1616 r. był posłany w poselstwie do Hagi, gdzie kładzie położniczym. W r. 1793 objął posadę le- pozostawał przez pięć lat, jego zaś depesze stam-karza miejskiego w Góteborgu, gdzie przez lat 20 tąd stanowią mistrzowski opis historyi i polityki

10

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Encyklopedy* Pow»*. UuttT. T. XI.

holenderskiej. W Hadze C. podejmował przez długi czas w swoim domu elektora Fryderyka, który po bitwie pod Pragą musiał schronić się do Hollandyi. C. narażony był przez to na koszta, przechodzące jego środki. W 1625 r. C. powrócił do Londynu i w nagrodę swoich usług został zamianowany członkiem rady tajnej, tudzież wice-szambelanem (vice Chamberlain of the household).

Reillyu (1855); „The evil eye“ (1860); „The double profecy“ (1862) i inne, wszystkie prawie, z wyjątkiem pierwszych, napisane tendencyjnie w duchu tych haseł klerykalno narodowych, któremi się kierowali ówcześni przewódzcy t. z. repe’alu, t. j. oderwania się od Anglii. Sam C. czynnie solidaryzował się z nimi i po chybionem powstaniu Smitha 0'Briena schronił się (1849) do Ameryki, skąd jednak w czas jakiś na zasadzie aranestyi powrócił do kraju. Od r. 1858 pobierał od rządu 290 funt. sterl. rocznej pensyi.

Carlier Emil Józef Nestor, rzeźbiarz francuski (* 1849 w Cambrai), uczeń Joufroy i Hiol-le’a. Najlepszemi pracami są: popiersie „d’Enguerran-da de Monstrelet", kronikarza francuskiego (1876); „Czasy przeddziejowe", grupa (1881); „Braterstwo czyli niewidomy i kulawy", grupa znana z bron-

zowego odlewu, która zyskała autorowi medal 1 klasy

w. G.

Carlina L. (bot.). Kąsina. Rodzaj rośliny z rodziny Złożonych (Compositae). Są to zioła o liściach wycinanych kolących. Gatunek 0. Acaulis (K. Niz-ka, ob. fig. 29), o bardzo krótkiej łodydze lub bez łodygi i o odługich liściach, na ziemi w okrąg ułożo-

kilka zaś tygodni po powrocie wysłano go z lordem Holland w nadzwyczaj nem poselstwie do Paryża. Misya ich nie udała się, gdyż Richelieu miał swoją politykę, Karol I zaś nie miał żadnej; trudne więc było porozumienie. Wróciwszy do Londynu, C. trafił na proces Buckinghama w parlamencie i występował w rozprawach, jako jego obrońca. Gdy Karolowi I-mu potrzeba było wzmocnić swój wpływ w izbie wyższej, podniósł C-a do godności lorda z tytułem Carleton of Imbercourt,

w maju 1626 r. Później wysłał go do Hagi Salonu paryskiego w 1883. w celu skłonienia stanów generalnych do wojny z Hiszpanią i pozyskania od nich zezwolenia na zaciąg kawaleryi do wojska angielskiego; misya ta jednak, o czem wiedział naprzód, nie mogła się udać. Pomimo to wszakże, gdy wrócił w kwietniu 1628 r., został zamianowany wice-hrabią Dorclie-ster. Później starał się o zawarcie pokoju z Francją, umawiając się o to za pośrednictwem Conta-riniego. W trakcie właśnie tych układów Felton zamordował księcia Buckingham (23 sierp. 1628), kiedy ten udawał się na naradę do Carleton.

/J

śi

/Uli

Fig. 28. Carlina acaulis

nych; kwiatki ma żółtawe, główki pręcikowe purpurowe. Korzeń jej zawiera substaneye balsamiczne i żywiczne, dla których używał się w medycynie. Istnieje podanie, jakoby anioł wskazał ją Karolowi Wielkiemu, jako skuteczny środek przeciw dżumie. Roślina to jadowita.

Carlingford, 1) C.-Lough, zatoka morza Irlandzkiego, na wschodniem wybrzeżu Irlandyi, w hrabstwie Louth, zaciszna, otoczona wysokiemi brzegami opuszczających się ku niej wyniosłości; na jej południowem wybrzeżu leży 2) C., miasto liczące do 1,000 m-ców—i słynne z wybornych

And. S.

W następnym roku, w grudniu, C. został pierwszym sekretarzem państwa i odtąd, aż do śmierci, był odpowiedzialnym ministrem spraw zagranicznych, o tyle, o ile przy zmiennym charakterze i nieumiejętności Karola I minister mógł być odpowiedzialnym. C. w 1630 r. wszedł w powtórny związek małżeński z wdową po lordzie Bayning, w rok jednak potem umarł; zwłoki pochowano w opactwie Westminsterskiem. Listy i depesze C-a świadczą o jego łatwości wypisywania się. Tylko jeden Ce-cil z pomiędzy jego współczesnych pozostawił po sobie większą ilość rękopismów. Styl jego odznaczał się jasnością. Depesze jego z Hagi były wydrukowane w 1841, a listy z czasów ambasady w Hollandyi w 1755 i 1780 r.—„Diet. of. Nat. Biogr."

T. IX.

A. U.

Wł. M. K.

Carlingford, lord, ob. Fort esc ue.

Carlini Franciszek, astronom włoski (* 1783 w Medyolanie — f 1862). Był dyrektorem ob-

Carleton William (* 1798 w Clogher—f 1869 w Dublinie), powieściopisarz irlandzki, syn ubogiego ziemianina. Nauki pobierał w szkółce elementarnej, później sposobił się do zawodu kapłańskiego, uczęszczając w Glaslough na pensyę, utrzymywaną przez pewnego księdza, z którym był spokrewniony. Wyrzekłszy się po dwóch latach zamiaru zostania księdzem, osiadł w Dublinie i oddał się piśmiennictwu. Zwrócił na siebie baczniejszą uwagę swojemi „Traits and stories of the irish pensan-try“ (1830), w których żywo i wdzięcznie odmalował życie ludu irlandzkiego. Jeszcze większe obu- ostryg, dziły zajęcie jego „Tales of Ireland“ (1834 r.), po których nastąpiły romanse: „Fardorougha, the mi-seru (1S39), nieco ekscentryczny, „Valentine Mac

Clutchy“ (1845); „Rody the rover“ (1846); The black serwatoryum medyolańskiego, a znany jest głównie prophet“ (1847); „Title proctor" (1849); „Willie stąd, że oznaczył gęstość ziemi przez porównanie

S. K.

And. S.

Dr. J. P.

ruchów wahadła u stóp i na szczycie góry Cenis w r. 1848; metoda ta wszakże nie może dawaó rezultatów ścisłych, dla tego też otrzymana przez C. liczba 4.95 jest niedokładną. Oprócz tego pisał C. o rozdwojeniu komety Bieli, o świetle zodyakalnem i inne.

Carlino, arlekin włoski, ob. Arlekin.

Carlisle, 1) c. stolica angielskiego hrabstwa Cumberland, w pobliżu granicy szkockiej, na lewym brzegu rzeki Eden, która przyjmuje tu dwa strumienie,—w węźle sześciu linij dróg żelaznych i przy kanale, łączącym miasto z zatoką Solway, o 10 km. odległą; przeszło 36,000 m-ców. Jest to starożytne Luguvallum Rzymian, które było zachodnią strażnicą murów wzniesionych przeciw Piktom (Vallum Hadriani) i leżało w kraju Brygan-tów. U Anglosasów zwało się Caer-Lioll i było przez nich obwarowane; Duńczycy zburzyli miasto doszczętnie, lecz Wilhelm II podźwignął je z gruzów. Dziś C., pełne historycznych wspomnień i dawnych zabytków, jest ważnem ogniskiem han-dlowem, w którem zbiegają się z angielskiego południa trzy najgłówniejsze drogi żelazne, by się na szkockiej północy na trzy rozdzielić gałęzie. Wygląd miasta nosi na sobie cechę starożytną i jaskrawo odbija od wielkich i ludnych, ale nowoczesnych miast angielskich. Z gmachów godną jest uwagi katedra, którą Kromwell. potrzebujący miejsca na rozszerzenie warowni, kazał skrócić o 30 m.; zamek, częścią w ruinie, w którym więzioną była czas jakiś Marya Stuart po bitwie pod Langsiden (1568 r.), gmach sądowy, i t. p. C. jest siedliskiem biskupa, posiada bank, fabryki muślinu, kapeluszy, tkanin bawełnianych i t. p. W okolicy pomniki druidyczne. — 2) C., miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Pensylwanii, nad rzeką Conedoawinit (prawy dopływ rzeki Suskuehanna) w kraju pięknym i urodzajnym, posiada kolegium Dickinsona, jedno z najlepszych w całem państwie (biblioteka 35,000 1), liczne fabryki. 9,500 m-ców.—O milę na północ leżą siarczane źródła mineralne C. Springs, ulubione miejsce kąpielowe.

Carlisle Karol Howard (baron Dacre, wicehrabia Morpeth, hrabia), mąż stanu angielski (* 1628 — f 1684), był posłem w Rossyi, Szwecyi i Danii i zostawił cenne relacye o tych misyach swoich, p. t.: „Relation of C. Howards’s three em-bassies from Charles II to the courts of Muscovy, Sweden and Denmark, 1633 and 1634“ (Londyn, 1669 r.), przekład niemiecki przez G. Miege (Amsterdam, 1670 r.). Później był gubernatorem Jamajki.

Carlisle Fryderyk Howard, hrabia (* r. 1748 — f 1825), mąż stanu i poeta angielski, potomek jednej odrośli książęcego domu Norfolków, która w r. 1661 otrzymała godność hrabiowską. C. był członkiem komisyi, która w r. 1778 prowadziła bezskuteczne rokowania o pokój z powstałymi osadnikami Ameryki Północnej; potem przez dwa lata (1780—82) pełnił urząd wicekróla w Ir-landyi. Miłośnik sztuk pięknych i literatury, uprawiał poezyę i w roku 1801 ogłosił drukiem swoje „Tragedies and poems⁴⁴. Literacką jego działalność wyszydził lord Byron, daleki jego krewniak, w słynnej swej satyrze „Eaglish bards and scotch revie-wers“.

Carlisle Antoni (* pod Durham r. 1768 — f w Londynie d. 2 listopada r. 1840) chirurg i na-turalista angielski. Ukończywszy nauki w Londynie pod przewodnictwem Huntera i Watsona, został w r. 1793 eliirurgiem szpitala Westminsterskiego, a następnie profesorem anatomii w Akademii sztuk pięknych. W r. 1815 wstąpił do zarządu towarzystwa chirurgicznego (Council of the College of Sur-geons), w 1825 został członkiem komisyi egzaminacyjnej (Board of Examiners) i dwukrotnie (1826 i 1838) bywał na jej prezesa wybierany. Król Jerzy IV, którego był chirurgiem przybocznym, nobilitował go. Pisywał wiele, nietylko o chirurgii i innych gałęziach sztuki lekarskiej, lecz zajmował się też zoologią, anatomią porównawczą i botaniką. Prace mniejszych rozmiarów ogłaszał w różnych czasopismach, najczęściej w „Philosophical transa-ctions* (1800—1813) i w „London Med. Reposito-ry“ (1814—1817). Z prac obszerniejszych podajemy tylko: „An essay on the disorders of old age, and on the means of prolonging human life* (Londyn 1818; tłóm. niem. Lipsk, 1820) i „Observations on the impropriety of men being employed in the business of midwifery* (1827); praca ta wywołała polemikę bardzo ożywioną, która toczyła się dość długo w łamach „Lancetu* i „Timesa“.

Carlisle Jerzy Wilhelm Fryderyk, szósty hrabia C. (* 1802—f 1864 r.), wnuk poprzedniego, służył w dyplomacyi, naprzód jako attaohó poselstwa w Petersburgu (1825), potem był przedstawicielem miasta Morpeth w izbie gmin, następnie deputowanym z hrabstwa York od 1833—41 i od 1846—48, w którym przeszedł do izby lordów. Sekretarz stanu dla Irlandyi (1835 — 41), lord namiestnik hrabstwa York (1847), kanclerz księstwa Lancaster (1849—51), rektor uniwersytetu w Aber-deen (1853), lord namiestnik Irlandyi (1855 — 58 i 1859—64),—na tem ostatniem stanowisku prawdziwą popularność pozyskał. Był wszakże raczej literatem, niż mężem stanu, i zostawił utwory niepośledniej wartości, z których tu wymienimy: „The Last of the Greeks or the fali of Constautinop'e“ (Londyn, 1828 r.), tragedya w pięciu aktach wierszem; „Lines of Yorkshire⁴' (Londyn, 1866); „Dia-ry in Turkish and Greek Waters⁴⁴ (Londyn, 1854); „The Vice-regal Speeches⁴⁴ (Dublin, 1866); „Poems* (Londyn, 1869).—Burkę „Peerage and Baro-netage of the British Empire* (Londyn, 1856). *

Carloman, ob. K ariom a n.

Carlone. Rodzina malarzy, kwitnących w północnych Włoszech i w Niemczech; dużo obrazów i fresków jest ich ręki. Najważniejsi członkowie tej rodziny są: Jan, zwany starszym (1543). Syn jego Tadeusz, malarz, rzeźbiarz i budowniczy (1543 — 1613); Józef, brat Tadeusza i współpracownik, miał synów Bernarda (f 1670) i T o m a s z a. Synami Tadeusza byli: Jan (1591 —1630) i Jan-Chrzci-ciel (1594—1680). Synami Jana-Chrzciciela: Jan Andrzej (1620—1697); (ob. niżej) i Mikołaj. Ka-

do tejże samej rodziny.

roi (1686—1775) i brat jego Diego mają należeć l żegany przez drugą swoją żonę, Juanę Enriąuez, nie

uznał jego praw, skąd przyszło do wojny domowej;

Carlone Tadeusz, malarz, rzeźbiarz i budo- C, mimo że był poparty przez dom Beautnonfów wniczy z Rezio (* 1543 — f 1613), uczył się po- i Juana II, króla Kastylii, został pobity pod Aivar czątkowo od ojca, Jana, zwanego starszym, był (1452) i wzięty do niewoli; po roku D. Juan, ule-w Rzymie, a osiadł w Genui, gdzie dużo prac wy- gając żądaniom Nawarczyków i kortezów Arago-konał, ale wsławili go właściwie synowie. w- a- nii, wypuścił syna z więzienia, ale kazał mu przy-Carlone Jan - Chrzciciel, malarz włoski (* siądź, że nie przybierze tytułu królewskiego. Przyszło jednak wkrótce do drugiej wojny. I tym razem nie powiodło się C-owi; pobity na głowę w bitwie pod Estella i wypędzony ze swojego królestwa, udał się przez Francyę do Rzymu, a następnie do Neapolu (1457), gdzie panował jego stryj. Alfons V, król Sycylii i Aragonii. Alfons postanowił stanąć w obronie praw synowca, kiedy nagle umarł, zostawiając koronę bratu swojemu, a ojcu C a, Juanowi

W. G.

w Medyolanie 1594—f tamże 1680), syn Tadeusza, uczył się początkowo od Passignana. Lanci oddaje wielkie pochwały freskom wykonanym przez C-a łącznie z bratem w kościele del Guastato w Genui. Jego własne są: „Kazanie ś-gor Pawła„S ty Jakób chrzczący nawróconych"; „ŚS. Szymon i Juda w stolicy Persyi"; „Mojżesz otwierający zdrój w skale"; „Przejście Jordanu" i „Józef przyjmujący braci”. Wedle Rattiego „C. wykonywał mało- II (1458). C., odrzucając tron, ofiarowany mu przez wania swe na plafonach i ścianach na sucho na Sycylijczyków, zjechał do Barcelony 1459 i pogo-tynku barwnym, zabezpieczającym barwy od wpły- dził się z ojcem, zgoda jednak nie trwała długo; wu wapna"; barwność tych malowideł ma być książę bowiem, owdowiawszy, zbliżył się do kró-wielką. W San-Siroi w Genui w kaplicy pałacu la Kastylii i oświadczył się potajemnie o rękę królewskiego jest prac C-a dużo, jako też w domach Izabelli, którą jego macocha przeznaczała dla wła-prywatnych Genui i Medyolauu.    w- a- suego syna, D. Fernanda. Intryga została od-

niech cię Bóg ma w swej opiece!" Orszakowi towarzyszyło 3,000 uzbrojonych menestrelów. Juan II ogłosił syna dożywotuim wielkorządzcą Katalonii, a C. zaprzysiągł utrzymanie swobód katalońskich i odbył pochód po mieście, kazawszy nieść przed sobą obnażony miecz, przy oklaskach ludu. Król aragoński jednak wystąpił jeszcze raz przeciwko synowi; C. udał się wtedy o pomoc do Ludwika XI, króla Francyi, ale nagle umarł; podobno macocha jego, dońa Juana, zadała mu truciznę, kiedy jeszcze był zamknięty w zamku Morella; śmierć jego siostry, dońy Blanki, otrutej w trzy lata później, potwierdza to domniemanie. C. był niepoślednim erudytem na swoje czasy; uprawiał nadto muzykę i poezyę; pozostawił ułożoną przez siebie kronikę królów Bawarskich i tłómaczenie kastylskie „Etyki" Arystotelesa. — Desdevises Du Desert „D. Carlos d’Aragon“ (Paryż, 1889).—Lucyan Dollfus w „Gr. Encycl." Lamiraulfa.    r-

Carlos, don, książę Asturyi, pierworodny syn Filipa II, króla Hiszpanii z pierwszej żony, infantki portugalskiej Izabeli (* w Valladolid 8 lipea 1545 — f w Madrycie 24 lipca 1568); z ojca i z matki prawnuk „Joanny Obłąkanej" (Juana la Loca), z latami objawiał coraz gwałtowniejsze usposobienie, a wreszcie obłęd widoczny. Za nauczyciela miał uczonego i cnotliwego filozofa, don Honorata Juana, lecz nie okazywał chęci do nauk. Opowiadano, że bił swoich dworzan, a szewcowi, który mu zrobił niewygodne buty, zjeść je kazał w swo-

Carlone Jan Andrzej, syn poprzedniego (* krytą i król Aragonii kazał syna zaaresztować 1626 — f 1697), uczył się początków od Sorre- w Leridcie (1460 r.). Na wieść o tym wypadku go, potem w Rzymie i innych większych miastach cała Katalonia powstała, a Beaumontowie, z ko-Włoch. Styl jego przypomina dzieła ojca. Najwa- netablem na czele, chwycili za broń w Nawarze, żniejsze prace C-a są: w Foligno, w kościele św. Juan II musiał ustąpić przed siłą; żona jego udała Felicyana—Ifistorya tego świętego; w kościele del się sama do zamku Morella, by otworzyć pasier-Gesu w Rzymie „Historya św. Franciszka Ksawe- bowi drzwi więzienne (1461). D. odbył do Barce-rego“; w pałacach: Brignola, Durazzo i Saluzzo, lony wjazd tryumfalny; deputowani, szlachta i du-w Genui liczne allegoryczne malowidła i in. w- Q■ chowieństwo wyszli na jego spotkanie, a lud wo-Carlone Karol, malarz i rytownik (* w Sca- łał: „Carlosie, pierworodny Aragonii i Sycylii, ria pod Como 1686 — f tamże w 1775). Był synem rzeźbiarza, wcześnie wziął się do malarstwa, w 12 roku wszedł do pracowni Quaglia w Como, był w Rzymie i Wenecyi, a udał się do Niemiec, gdzie w Passawie, Lineu, Wiedniu, jako też w Czechach i na Szląsku, w Pradze i Wrocławiu można się spotkać z jego obrazami i freskami. Rysował słabo i manierycznie, koloryt miał jasn yi przyjemny. Rytował niekiedy sposobem trawionym. „Wniebowzięcie N. Panny";. „Świętą Rodzinę¹⁴; „S-go Karola Boromeusza"; „Śród dotkniętych morem"

i inne.

w. o.

w. G.

Carlo I, II, ob. K a r o 1 Ii II andegaweńscy w Neapolu.

Carlopago, ob. Bag.

Carlos, książę Viana, hrabia Barcelony i król Nawary (* 1421 w Peńafield — f w Barcelonie 23 września 1461), syn D. Juana, infanta Aragonii i Blanki, córki Carlosa III; matka przekazała mu testamentem (1441) królestwo Nawary, ale ojciec, pod-

Carlone lub Carl oni Marek, malarz i rytownik (* w Rzymie 1742 — f tamże w końcu XVIII wieku), więcej znany z rycin niż z obrazów. Jego są tablice do „Iconologii" Ripy, „Malowidła sta-rożytne⁴⁴, „Łaźnie Tytusa i Konstantyna¹⁴. Rytował też kilka tablic do Museo Pio-Clementino podług rysunków malarza polskiego, Franciszka Smuglewi-cza. Sądzą niektórzy, że był ojcem malarza Marka Carloni, który żył w Rzymie na początku tego stulecia.

s-

Hi-

i-

i ?

W-4

mm

.0'

d>

Ul

ma

(Paryż, 1878).

jej obecności. Szyller w słynnej tragedyi swojej p. t: „Don Carlos“, przedstawił jako węzeł zawi-kłań i wrogiego stosunku z ojcem—miłość do macochy, Elżbiety francuskiej, która podczas układów pokojowych w Cńteau Cambresis (1559 r.) była pierwotnie przeznaczoną dla syna za żonę, a którą następnie ojciec zaślubił. Lecz w tym czasie C. nie miał jeszcze 15 lat wieku; 22-go lutego 1560 roku ojciec ogłosił go księciem Asturyi czyli następcą tronu, i kazał, aby kortezy złożyły mu przysięgę poddańczą, więc żadnej zazdrości do niego nie czuł. C. doznawał troskliwości od łagodnej i dobrej Elżbiety, lecz odpłacał grubiańskiemi wybrykami, w których niepodobna dopatrzyć się czułości.

ggl

B-H-

gfg

:Ó

*r

śrl

mi

frrf;

"Hi.

mm

OJ

Kr

Fig. 29. Don Carlos, syn Filipa II.

Skutkiem upadnięcia d. 19 kwietnia 1562 r. zrani! się w głowę i chorował niebezpiecznie przez trzy miesiące; uzdrowienie swoje przypisywał relikwiom błogosławionego fray Diego, przyniesionym do łoża najego żądanie, 9 maja. Projekta ożenienia C-a z Ma-ryą Stuart, królową szkocką, lub z innemi księżniczkami, nie doszły do skutku. Krążyły pogłoski sprzeczne między dworzanami: już to, że C. jest do mał- i żeństwa niezdolnym, już, że rozpustuje. Zdaje się że pragnął udziału w rządach i niecierpliwił się usuwaniem siebie od spraw państwowych. Lżył nieraz ministrów, a nawet wielkiego inkwizytora Espinozę. Gdy książę Alba został mianowany wicekrólem Niderlandów i przyszedł z wizytą pożegual-ną, C. krzyknął: „Nie pojedziesz tara, lub zabiję cię“ — i rzucił się z dobytym sztyletem, lecz Al-ba go rozbroił (1567). Zaszła później (w październiku 1567) tajemnicza sprawa uwięzienia i uduszenia w więzieniu delegata niderlandzkiego, hrabiego Montigny. Może C. wchodził z nim w jakieś kompromitujące stosunki, a może wzrastające obłąkanie wywoływało w chorym umyśle coraz dziwaczniejsze plany: ucieczki, ojcobójstwa i t. d. Podobno zasięgał zdania teologów, 12 mnichów z Ato-cha, i na spowiedzi żądałrozgrzeszenia za morderstwo, zamierzone na pewnej osobie, którą nawet wymienił, a był nią Filip II. Spowiednik uznał za obowiązek ostrzedz swego monarchę. Nadto d. 17 stycznia 1568 r. dyrektor poczt doniósł, że C. zażądał 8 koni do wyjazdu z Madrytu. Celem podróży miała być Genua. Wtedy ojciec zdecydował się na krok stanowczy: rozkazawszy poprzednio inżynierowi zepsuć sztuczne rygle we drzwiach, wszedł do pokoju C-a w hełmie, ze szpadą w ręku, otoczony 5-ciu dworzanami i 12-tu żołnierzami, zabrał broń i papiery, kazał okna zabić deskami, kominek ogrodzić sztachetami i straż nad więźniem powierzył księciu Feria. Obojętnie potem słuchał doniesień o wszystkich szalonych wybrykach młodzieńca: o głodzeniu się po 50 godzin i pożeraniu nadzwyczajnej ilości jadła, o skakaniu do ognia i okładaniu się lodem. Z dyaryi i wymiotów umarł po 6-ciu miesiącach don C., a Filip II ani sam nie przyszedł najego wzywania, aui pozwolił przyjść królowej lub infantce Juanie. Pogrzeb odbył się ze zwykłym ceremouiałem, król zaś, przypatrując się z okna z niewzruszonym spokojem, rozstrzygnął jeszcze spór dwóch dworzan o pierwszeństwo kroku w pochodzie pogrzebowym. Ten chłodny spokój ściągnął na Filipa zarzuty nieczułości i okrucieństwa względem syna; w istocie wszakże kierowało nim poczucie obowiązku względem poddanych swoich, by zabezpieczyć ich w przyszłości od rządów obłąkanego i szalonego następcy tronu. Pobudki te, wraz z dokładnym opisem szczegółów i wymienieniem 32 punktów obwiniających C-a, wyłożył Filip II w listach do papieża i babki swojej, Katarzyny Portugalskiej. Te listy zostały zniszczone tak w archiwum Si-mancas, jak w Watykanie, lecz przedtem jeszcze wydrukował je Laderchi w „Annales Eccle-siasticiu, tom XXIII, str, 147 i nast., o czem nie wiedzieli historycy Prescott i Motley.—Forneron „Histoire de Philippe 11“ (Paryż, 1881, t. II, str, 120—126); Karłowicz „Don Karlos“ (Warszawa, 1867); Philippson „Westeuropa im Zeitalter von Philipp 11“, Elisabeth u. Heinrich IV“, w „Univer-salgesch. Onckena" (Berlin, 1882); Guell et Rento „Philippe II et Don Carlos devant l’histoire“

T. K.

Carlos Don Carlos Mar ya Isidro de Bourbon (* 29 Marca 1788—f w Tryeście 10 marca 1855) infant hiszpański, syn Karola IV, króla hiszpańskiego i młodszy brat króla Ferdyuanda VII. Kiedy ten ostatni, podstępnie sprowadzony do Bayon-ny przez Napoleona, został zmuszony do abdy-kacyi, £C. musiał także zrzec się swoich praw (1808), i był razem z bratem zamknięty w zamku

r.

Valenęay, skąd po sześcioletniej niewoli wrócił do Hiszpanii wraz z Ferdynandem, osiadłym ponownie na tronie, a po dwóch latach zaślubił jedną z córek Jana VI, króla Portugalii, z którą miał trzech synów. C. uważany był przez długi czas za domniemanego następcę tronu, król bowiem, mimo trzykrotnego małżeństwa, nie miał dzieci, to też utworzyło się dokoła pretendenta stronnictwo, które wywołało ciężkie zaburzenia. Dokoła C a skupili się: duchowieństwo, kongregacye, szlachta, odrzucająca zasady rewolucyi, i wogóle zapaleni wyznawcy monarchii absolutnej, opartej na zasadach przywileju; nazwano ich „apostolskimi". Kamarylla powyższa omało nie obaliła Ferdynanda VII; wprawdzie zdołał on r. 1823 wzmocnić się na tronie przy pomocy wojsk francuskich, ale, jakkolwiek sam był absolutystą, brakło mu siły i powagi do skutecznego opanowania reakcyi prowadzonej przez brata. Czwarte śluby króla, zawarte r. 1829 z Maryą Krystyną, księżniczką Obojga Sy-cylij, dały początek strasznym wojnom domowym, które blizko przez pół wieku z różnemi przerwami krwią zalewały Hiszpanię. D. 18 października 1830 r. urodziła się Ferdynandowi córka, Izabella; aż dotąd porządek następstwa tronu w Hiszpanii regulowany był przez prawo salickie, wprowadzone przez Burbonów; Ferdynand zaś, by zapewnić córce koronę, wydał pod tytułem sankcyi pragmatycznej edykt, odsuwający C-a od tronu na korzyść córki swojej; wprawdzie, ulegając wpływom niektórych ministrów, wkrótce edykt ten odwołał, ale przed śmiercią przywrócił mu moc obowiązującą. C , wezwany, aby uznał prawa synowicy, odmówił; skazany za to na wygnanie, założył protest i postanowił czekać śmierci brata, a gdy ta nastąpiła (20 września 1833), rozpoczął wojnę domową. Regentka, Marya Krystyna, sprawująca rządy w imieniu małoletniej Izabelli II, była wówczas w ciężkich zatargach ze stronnictwem konstytucyjnem, któremu nie chciała poczynić prawie żadnych ustępstw. C. ogłosił się królem Hiszpanii i połączył się z krewnym swoim, don Miguelem, który już od r. 1828 prowadził na swoją rękę propagandę sprawy „apostolskiej" w Portugalii, ale w maju 1834 r. obaj wichrzyciele musieli opuścić półwysep wobec poczwórnego przymierza, jakie zawarli między sobą: Izabella, donna Marya, Ludwik Filip i Wilhelm IV, król angielski. C. wrócił niebawem do Hiszpanii i, odwołując się do stronnictw party-kularystycznyeh, będących górą w północnych pro-wincyach, a zaniepokojonych centralistycznemi dążeniami regencyi, skupił dokoła siebie liczny poczet stronników; pod koniec r. 1834 Galicya, Astu-rya, kraje Basków, Nawara, Aragonia i Katalonia stanęły w ogniu. Wódz karlistów, energiczny i zręczny Zomalacarreguy, zdawał się być powołanym do zwycięstwa, gdy nagle poległ przy szturmie do Bilbao (15 czerwca 1835). Mimo przygnębienia, jakie wypadek ten wywołał w obozie powstańczym, C., dzięki świetnym czynom wojennym nieustraszonych i często dzikich swoich wodzów, jakimi byli: Merino, Iturralde, Maroto i Cabrera, oraz przesileniom ministeryalnym i zaburzeniom lu

dowym, które osłabiły rząd Maryi Krystyny (1835 ■—1837) — zyskał w kraju chwilową przewagę. Jeden z jego stronników, Gomóz, podszedł pod samą Kordubę (Cordova), a on sam w sierpniu 1837 r. stanął wraz z Cabrerą w okolicach Madrytu. Tymczasem rząd Krystyny wzmógł się na sile, a do szeregów Karlistowskich wkradła się niesu-bordynacya. Dzielny, energiczny generał Espartero wyparł C-a i główniejsze jego oddziały ze środkowej Hiszpanii i zapędził je w Pireneje (1839). D. 31 sierpnia pretendent, opuszczony przez Marota, musiał przejść granicę; Cabrera, po całorocznych jeszcze walkach w Katalonii, musiał także uczynić to samo d. 4 lipca 1840 r. Rząd Ludwika Filipa internował C-a w Bourges; tam, otoczony przez najwierniejszych przyjaciół, pretendent, pełen zawsze pychy, utrzymywał własny dwór, jakby był królem. Niektóre dwory, a między innemi, austryacki, które go przedtem sekretnie podtrzymywały, łudziły go jeszcze nadzieją; C. abdykował r. 1844 na korzyść starszego syna swojego, C-a, hrabiego Monte mo lin (obacz niżej), i usiłował uciec, co mu się nie powiodło; wreszcie, rząd francuski, uspokojony przez małżeństwo królowej Izabelli i jej siostry (1846), pozwolił pretendentowi udać się w r. 1847 do Austryi. C. zakończył tam swoją karyerę pod imieniem hrabiego Moliua.—Hubbard „Histoire con-temporaine de 1’Espagne" t. II, III, IV; Lesur „Annuaire historique“ 1833—1840.—A. Debidour w „Gr. Encycl." Lamirault’a.    r-

Carlos Don Carlos Luis Marya Fernando de Bourbon, hrabia de Montemolin (* 31 stycznia 1818—f w Tryeście 13 stycznia 1861), infant hiszpański, starszy syn poprzedniego; po ab-dykacyi ojca (1844), internowanego we Francyi, upomniał się o koronę hiszpańską; dyplomaci próbowali rozciąć kwestyę sukcesyi tronu hiszpańskiego, żeniąc go z Izabellą II, ale projekt ten upadł w r. 1846, gdyż Izabella poślubiła Franciszka d’As-sisi. C. już w r. 1845 ogłosił powstanie pod wodzą Cabrery; ponowił znów ruchy w latach 1849 i 1860, ale nie miał żadnego powodzenia i dostał się wreszcie do niewoli, z której go wypuszczono, gdy podpisał formalną abdykacyę; wprawdzie, wydostawszy się na wolność, począł na nowo wichrzyć, ale wkrótce umarł, przekazując domniemane swoje prawa bratu, don Juanowi, który znów w r. 1868 przekazał je synowi swojemu don Car-losowi (ob. poniżej).

Carlos, Don Carlos Marya de lasDolores Juan Isidro Jose Francisco Quirino Antonio Miguel Gabryel Rafael de Bourbon (* w Lublanie 30 marca 1848), syn infanta D. Juana (drugiego syna Carlosa Marya Isidro), zmarłego w Brighton r. 1887, i Maryi Beatryczy, księżniczki Modeńskiej; ojciec przekazał mu swoje prawa do tronu hiszpańskiego w r. 1868 i nadał mu tytuł księcia Madrytu, a Karliści okrzyknęli go królem pod imieniem Karola VII. Młodzieniec zaślubił r. 1867 we Frohsdorfie Małgorzatę, księżniczkę Parmy, siostrzenicę hrabiego Chambord, która mu dała cztery córki i jednego syna, Jakóba de Bourbon* urodzonego d. 27 czerwca 1870 r. Aż do r. 1872*

r.

And. S.

E. D.

C. zadawalniał się jedynie pisaniem proklamacyj do wiernych swoich, ale w tym roku wystąpił z czynną rolą pod pozorem, że chce wypędzić cudzoziemca (króla Amadeusza); wkroczył też do Hiszpanii i podburzył północne prowincye, lecz pobity przez Morionesa pod Oroąuieta (16 lipca 1872), trzymał się jeszcze przez czas pewien w górach, i przebył granicę francuską, zostawiając za sobą bandy, które w dalszym ciągu pustoszyły kraj ogniem i mieczem; na tern polu wsławił się jedeu z ich przywódzców, ksiądz Santa-Cruz. W d. 15 lipca 1873 r., chociaż „cudzoziemiec" Amadeusz ustąpił dobrowolnie z tronu i z Hiszpanii, C. przekroczył ponownie granicę, a złączywszy się z oddziałami Val-despiny i Lizarragi, zdobył Estellę, gdzie założył swój główny sztab. Szczęśliwy ten początek podniósł ducha w Karlistach, i wnet powstanie ogarnęło całą północną Hiszpanię; na jesieni wojska rządowe poniosły już kilka poważniejszych porażek, a jednocześnie generałowie Pavia i Serrano swemi rokoszami wojskowemi zadali dotkliwy cios rządowi. Tymczasem C. posunął się naprzód, zdobył Portugaletę, pobił Morionesa (24—25 luty 1874), i obiegł Bilbao, pod którego murami ukonstytuował swoje mi-nisteryum. Wówczas Serrano i Concha wyruszyli przeciwko niemu i odparli go z pod Bilbao; C. jeszcze przed końcem bitwy schronił się do Duran-go, a po śmierci generała Conchy (26 czerwca), który poległ pod Estellą, zasypał znów Hiszpanię manifestami; wysiłki te wszakże nie przyniosły żadnej korzyści, rząd bowiem króla Alfonsa, syna Izabelli II, był już (1875) silnie utwierdzony. Generał Quesada, wysłany z nowemi siłami przeciwko kar-listom, pobił ich na głowę i odebrał Seu d’Urgel, jednocześnie Moriones zdobył Tolosę; Estelia, gdzie się znajdował sztab główny C-a, sama się poddała, a Cabrera przerzucił się na stronę syna Izabelli. W m. lutym 1876 r. C. uciekł z Hiszpanii, zostawiając ojczyźnie swojej na pamiątkę zgliszcza i stosy trupów, i rozpoczął szereg podróży po Francyi, Anglii, Rossyi i Ameryce. W r. 1878 zbliżył się w Paryżu do eks-królowej Izabelli i zawiązał intrygi przeciwko królowi Alfonsowi, za co władze francuskie wydaliły go z granic kraju; taki sam los spotkał go znów we Francyi r. 1881 za to, iż podczas mszy żałobnej, odprawianej na cześć hrabiego Chambord’a przez legitymistów, wystąpił w roli pretendenta do korony francuskiej. Rozpocząwszy znów ulubione swoje podróże, C. zwiedził Szwecyę, Norwegię, Algier, Tunis, Indye i Włochy. W Wenecyi pewna grupa legitymistów francuskich, uważająca go za dziedzica królów francuskich, złożyła mu hołd. W r. 1888 C. wystosował jeszcze jeden manifest do Hiszpanów, w duchu dosyć liberalnym.—E. Cat w „Gr. Encycl." Lamirault'a.

Carlos I, II, III, IV, ob. Karol I—IV hiszpańscy.

Carlów. 1). C., albo Catherlagli, hrabstwo w Irlandzkiej prowincyi Leinster, otoczone hrabstwami: Wexford, Wicklow, Kildare, Queen’s - County i Kilkenny, zroszone przez systemata rzek Barrow i Slaney, na północy pagórkowate, na południu gó-

rzyste (Mt. Leinster 793 m., Mt. Blackstairs 734

m.); klimat zdrowy, grunt miejscami tylko urodzajny, 21°/₀ ogólnej przestrzeni pod pługiem, 14% pod łąkami, 52% pod pastwiskami—hodowla bydła bardzo’ rozwinięta, bogactwo mineralne zawiera się w rudzie żelaznej i węglu kamiennym, którego zagłębie ciągnie się w stronie zachodniej. Powierzchnia hrabstwa wynosi 896 km. □, ludność szybko się zmniejsza wskutek emigracyi, w r. 1881 wynosiła 46,508 głów, zaś 1891 r. tylko 40,899 (46 na 1. km. □); w ciągu 10 lat ubytek wynosi przeto prawie 15%. Stolicą jest—2). C., na lewym brzegu rz. Barrow, przy uściu Burrenu, siedlisko bardzo dawnego biskupstwa katolickiego, Kildare; katedra starożytna, ruiny zamku, fabryki tkanin wełnianych i bawełnianych, handel zbożem, węglem kamiennym i nabiałem; około 6,500 m-ców.

Carlsen Hans Rasmussen (* 1810 — f 2 lipca 1887), mąż stanu duński; jakkolwiek sam założył fideikomis Gammel Kjoegegard (1845), był jednym z najliberaluiejszych panów, jacy zasiadali na sejmie od r. 1842 do r. 1846; powołany był przez króla do Rigsraadu w r. 1854; wLaudsthingu (1859 —66) należał do stronnictwa chłopów; w Folkethin-gu (1866—69) był przywódzcą lewicy narodowej; w r. 1870 został dożywotnim członkiem Landsthin-gu i oświadczył się przeciwko parlamentaryzmowi; w r. 1864 piastował przez trzy miesiące tekę mi-nisteryum spraw wewnętrznych.    r-

Carlsen El ling, żeglarz norweski (* w Trom-soe 8 września 1819 r.), przyjmował udział w wyprawie do Oceanu Lodowatego. W r. 1863 pierwszy odbył żeglugę do Szpitzbergu, a w r. 1871, podczas wyprawy do Nowej Ziemi, znalazł tam ślady zimowych leży żeglarza holenderskiego, Wilhelma Berentza (1596). Jako członek wyprawy Payera i Weyprecbta do bieguna północnego (1872 — 1874 roku) brał udział w odkryciu krajów „Franciszka Józefau pod 82°5' szerok. półn., a szczegóły tej podróży opisał i wydał w r. .1875. Od r. 1879 był naczelnikiem przystani na Lofo-dach, gdzie czynił poważne obserwacye geograficzne, fizyczne i meteorologiczne.

Carlson Fryderyk Ferdynand (* r. 1811 w Upland — f 1887 w Sztokholmie), wybitny historyk szwedzki, na studya uniwersyteckie uczęszczał w Upsali, potem (1834—36) w celach naukowych bawił w Danii, Niemczech, Francyi i Włoszech. Po powrocie do kraju otrzymał docenturę historyi w Upsali, skąd jednak wprędce przeniósł się do Sztokholmu, gdzie pełnił obowiązki nauczyciela dzieci królewskich (1837—47). W 1849 otrzymał katedrę historyi w Upsali i zajmował ją do r. 1863; zaraz potem został radzcą stanu i był ministrem kultu (do 1870); dostojeństwo to piastował powtórnie od 1875 do 1878. Z prac jego historycznych, do których zużytkował materyał zebrany w podróżach za granicą, najważniejszą jest: „Geschich-te Schwedens" (Gotha, 1855—74), stanowiąca dalszy ciąg pracy Geijera w wydawnictwie Heerena i Uckerta. To samo dzieło wydał C. i po szwedzku p. t.: „Sveriges historia under konungarue of Pfal-ziska huset" (7 tomów, Sztokholm, 1855—85). W r.

1858 C. został członkiem Akademii umiejętności w Sztokholmie, a w 1859 zaszczycony powołaniem do Akademii szwedzkiej.

Carlsson Gustaw (* 1647 —f stycznia 1708 r.), generał szwedzki, syn króla Karola X Gustawa i Brity Allerts; otrzymał ziemie Boerringe i Lind-holm, erygowane w roku 1674 na hrabstwo; był w służbie francuskiej, kiedy Karol XI zamianował go pułkownikiem pułku piechoty z Upland (1675), na którego czele odznaczył się męstwem i przezornością w wojnie pomorskiej. Rozgniewany, iż go nie zamianowano^członkiem Rigsraadu, przeszedł do Hollandyi, gdzie otrzymawszy stopień generała-porueznika, towarzyszył Wilhelmowi Orańskiemu do Anglii (1688 r.) i odbył z nim pierwszą kampanię irlandzką (1690). Był on zamiłowany w literaturze i sztukach pięknych i zostawił bardzo cenną bibliotekę.    n

Carlsbad, Carlsfeld, Carlshafen, Carls-stadt i t. d., ob. Karlsbad, Karlsfeldi t. d.

Carludovica R. et P. (bot.). Bomb ona ksa. Rodzaj roślin z rodziny Pochutnikowatych (Pandaneae). Rośliny zwrotnikowe Ameryki Południowej. Gatunek C. Palmata nie ma pnia, tylko liście głęboko-wcięte, szerokie na l¹/* metra, na ogonkach długich na 2—4 metry. Z tych liści robią się kapelusze Panama. Hodują ją i w naszych cieplarniach.

Ul

•‘3

f,

Wł M. K.

Carlyle Tomasz. (* 1795 w Ecclefechan w Szkocyi—f 1881 w Londynie), oryginalny pisarz angielski, syn prostego lecz zamożnego rolnika w hrabstwie Dumfries; przeznaczony z woli ojca do stanu duchownego, w piętnastym roku życia zaczął studyować w Edynburgu teologię; zraziwszy się wszakże do tej umiejętności, zwrócił się do gramatyki, języków i literatury, oraz od 1814 trudnił się przez lat kilka nauczycielstwem, uzupełniając jednocześnie Bwoje wykształcenie. Osiadłszy w Edynburgu, utrzymywał się z pióra, jako współpracownik tamecznych czasopism i „Encyklopedyi" Brewstera. W tych-to czasach zaczął zaznajamiać współziomków swoich z literaturą niemiecką, której był wielbicielem, już to tłómacząc jej płody, już też zdając z nich sprawę w artykułach i studyach krytycznych. Ważniejsze jego prace w tym kierunku były: przekład „Wihelma Meistra" Goethego („William Meisters apprenticeship“, 3 tomy, Edyn., 1824), „Life of Schiller" (Lond., 1825 i często później; ostatnio, Lond., 1888; przekład niemiecki wyszedł we Frankfurcie, 1830), praca, której Goethe przyznał wielkie zalety; i „Translations of german romaneesu (4 t„ Edynb., 1827), w których podał przekłady wybranych utworów Goethego, Tiecka, Jana Pawła Richtera, Hoffmanna i innych. Ożeniwszy się w r. 1828 z Joanną Welsh, C. spędził lat kilka na wsi, gdzie między innemi napisał oryginalny w swoim rodzaju utwór satyryczny „Sartor resartus", wydrukowany dopiero później (1835), kiedy C. osiadł (1834 r.) w Londynie, na przedmieściu w Chelsea. Jest to dzieło, w którem pod pokrywką paradoksów i dotkliwych szyderstw, wymierzonych na istniejące stosunki i instytucye, znaleźć można w zarodkach wszystkie poglądy C-a, jakie w następnych swych pracach rozwijał z właściwą sobie szorstką bezwzględnością. Prace te można podzielić na historyczno-literackie, historyczne i społeczno-polityczne. Literacko - histor. stanowią dalszy ciąg początkowej działalności C-a, do ich liczby należą, cenne ze względu na oryginalność sądu zarysy i charakterystyki różnych angielskich i zagranicznych pisarzów, jak np. Goethego, Burnsa, Walter-Scotta i t. d., drukowane przeważnie we „Frazers magazine" i wydane później osobno p. t. „Critical and miscelaueous essays"; (ostat. w 3 tomach: Lond., 1887); „Life of John Ster-ling“ (tamże, 1851), był to przyjaciel C a. skromny poeta, którego on odmalował jako wzór męża, pracującego w cichości dla idei obowiązku i pracy; „Lectures of the history of litterature" (wydał Green, Lond., 1892). W pismach historycznych C. jest właściwie biografem osobistości, ponieważ był tego

figjjlk

Si

li

iii

W"'

w*

Fig. 30. Carlyle Tomasz.

zdania, że proces dziejowy zależy nie od mas narodowych, ani ich reprezentancyj, ale od wybitnych, wpływowych jednostek. Stąd płynęło uwielbienie jego 'dla rozwiniętego indywidualizmu, sympatye dla przeszłości, która bardziej sprzyjała rozwojowi indywidualizmu, niż teraźniejszość; stąd wreszcie uwielbienie dla siły, bodaj nawet brutalnej samowoli. Z tego stanowiska, które z upływem czasu uwydatniało się coraz wyraźniej, C. opracował: „The French rewolution“ (3 tomy, Londyn, 1837, 4 wyd. t-że, 1864; przekład niemiecki Fed-dersona w 3 tomach, Lipsk, 1844), dzieło obfitujące w wiele bystrych sprostrzeżeń, ale jednostronne, chociaż napisane porywająco, z poetyckiem zacięciem; „Heroes, hero worship and the heroic in history" (t-że 1841; przekład niemiecki Neuberga, Beri., 1853), zbiór biograficznych odczytów o Mahomecie, Lutrze, Cromwellu, Napoleonie i t. d.;

„Past and Present“ (t-że, 1843), porównanie nowo- tba, 1886—87); Larkin „C. and the open secret of żytnej Anglii ze średniowieczną, w którem wystę- his life“ (Nowy York, 1886); Fliigel „Th. C-s reli-puje już stanowczo kult C-a dla przeszłości; „Life gióse und sittlicheEntwickelungund Weltanschauuug" and letters of 01iver Cromwell" (5' tomów, t że, (Lipsk, 1887).—W języku polskim: S. Wiśniowski 1845 i suplement—1846), dzieło źródłowe, w któ- „Charakter i pisma T. C-au w „Ateneum" (rok rem nie bez skutku usiłował zrehabilitować prze- 1882, tom I). Tenże Wiśniowski spolszczył „Sar-wódzcę Independentów i przedstawił go jako wzór tora Resartusa" (Warsz., 1882).

purytańskiej prostoty i prawości w przeciwień-    w danartamencie włoskim

stwie do zdemoralizowanego dworu królewskie- Carmagnola,    P

go; „History of Friedrich II. called Frederick Turynu, w Pobllzu prawego brzegu rz Po, na po-

the Great" (6 tomów, t-źe, 1858-65; w przekła- łudme od. rur£au’ wf

dzie niemieckim Neuberga, Berlin, 1858 i następ,), zwan°J raje,tn. Piem'tmtu, <fp*orownaj Carignanoh praca źródłowa, ale chaotyczna i jaskrawo grze- °Sais^⁰ Pr° a cyi je wa 1U , | | sząca jednostronnością bałwochwalstwa dla umiło- wyzsze, sz o a ec niczna,    ^

wanego monarchy pruskiego; tutaj też wypowiedział

^6rTr6=4:sxyKT¹S6r^ ** ^

znalazło wielu adeptów; wreszcie „Early kiugs of Emanuel I zdobył ją w Uorway* (1875), tóeło podrzędnego znaczenia- W d° ?ab“4y1' “

W pismach społeczno-politycznych, w których C. kondotyer włosk>, Francesco di Bartolemeo Bussoue, osądza sprawy bieżące Anglii, występuje on jako t zwany

zdeklarowany konserwatysta; z tern wszystkiem C. Carmagnola Francesco Bussone, wódz był myślicielem humanitarnym, obrońcą interesów włoski (* w Carmagnoli w Piemoncie r 1390—f ludu, zwłaszcza klas roboczych, potępiał stosunki 1432 w Wenecyi). Syn kmiecy, odznaczył się jako ekonomiczne na wolności handlu oparte, a dla dzielny żołnierz w wojsku księcia inedyolańskiego, rozwiązania wszelkich kolizyj i problematów społe- Filipa Maryi Viscontego, który go po kilku leciech cznych doradzał w końcu bezwzględne poddanie się służby wyniósł na wodza swojego. C. okazał się pod władzę jednostek „bohaterów", wybranych przez \ godnym tej łaski, rychło bowiem zdobył Aleksan-Opatrzność do kierowania sprawami ludzkości. Waż- dryę, Placencyę, Lodi, Brescię i Bergamo, poraziw-niejsze z pomiędzy pism tej kategoryi są; „Char- szy Genueńczyków i wyparłszy Szwajcarów z do-tism" (Londyn, 1840), w którem staje w obronie i liny Lewantyńskiej. Za to Visconti dał mu tytuł hra-ludu przeciw możnowładztwu; „Latter day pam- biowski z przydomkiem de Castelnuovo i ożenił go phletsu (1849), wyraźna apologia reakcyi i absoluty- z jedną z córek swoich nieprawych. Łaski te nad-zmu, nie wyłączając nawet „patryarchalnego" nie- zwyczajne wznieciły zawiść w dworakach, których wolnictwa; „Shooting - Niagara — and after?” (t-że, intrygi obudziły w C-i podejrzenie, że teść knuje 1867), napisane przeciw zreformowaniu parlamentu coś przeciw niemu; zbiegł więc r. 1425 do Wene-w duchu demokratycznym.—Mimo to wszystko, lu- cyi i nakłonił rzeczpospolitą do ukrócenia nazbyt się bo w ostatnich latach C. utracił wpływ na sprawy wzmagającej potęgi księcia medyolańskiego. Posta-polityczne, pozostał przecież do śmierci osobistością wiony na czele wojsk weneckich i florenckich, po-popularną i bardzo szanowaną: podbijał on i zniewa- bił najsławniejszych kondotyerów włoskich, naprzód lał umysły niepospolitą siłą moralną, z jaką wy- Karola Malatestę, a następnie Mikołaja Piccinina, powiadał swoje sądy i przekonania, w sposób sobie i zmusił Viscontego do proszenia o pokój, który książę właściwy, stylem oryginalnym, często dziwacznym, okupił ustąpieniem rzeczypospolitej Weneckiej—Bre-ale zawsze pociągającym. Sądy te i przekonania, scii i Bergama, i oddaniem C-i rodziny i dóbr jego. wysnute z chorobliwych symptomatów życia współ- Gdy wszakże wkrótce potem wojna się znowu za-czesnego, czy-to w dziedzinie wiary i moralności, paliła, a C. poniósł w niej porażkę, Rada dziesię-czy też ekonomii i polityki, oraz odczute przez „fi- ciu, posądzając go o chęć pogodzenia się z teściem lozofa z Chelsea", miały w oczach czytelników pism przez zdradę rzeczypospolitej, wezwała go do Wenecyi jego znaczenie szczerego protestu przeciw anomaliom i przyjęła z wielkiemi honorami, lecz kiedy się lud cywilizacji współczesnej.—Do poznania C-a ważne rozszedł, kazała go uwięzić, wziąć na tortury i ściąć są jego „Reminiscences", ogłoszone drukiem przez nareszcie (1432). C. jest jednym z najciekawszych Froude’a (2 t., t-że, 1881); i Nortona (2 t., Lond., typów owych kondotyerów w. XV, którzy gotowi 1887); „The correspondence of C. and Emerson, byli służyć każdej sprawie, rządząc się jedynie 1834—72“ wydana przez C. E. Nortona (2 tomy, własną korzyścią, i przyczyniali się do utrzymania Boston, 1883, 2 wydanie, 4885); „Early letters" równowagi politycznej na półwyśpie, własnemi rę-przez tegoż 2 tomy, Lond., 1886); „Letters. 1826 koma burząc wielkość tych książąt, którym wprzód —36” przez tegoż (2 tomy, t-że, 1889) i „Letters sami do zdobycia jej pomagali. Losy C-i stały się and memorials" jego żony, wydane przez J. A. przedmiotem studyów historycznych i poezyi. Naj-Froude’a (2 wyd., Nowy York, 1883).—-Poro wn. lepszą tragedyę napisał Manzoni, p. t.: „II Coute di

J. A. Froude „Th. C., a history of his life in Lon- Carmagnolar (1^20 r); monografię Battistella „II don 1834—81“ (2 tomy, Londyn, 1884; przekład Conte C., studio storico" (Genua, 1889). Pisali o nim niemiecki p. t. „Das Leben Th. C-s", 3 tomy, Go- także: Sanuto w „Vite de’duchi di Veuezia", Na-

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

Encykl. T owsx. Ilułtr. T. XI.

Carmelita Gay. (bot.), rodzaj roślin, należący do rodziny Złożonych (Gompositae). Jedyny gatunek Carmagnole, słynna pieśń rewolucyjna francuska, rośnie w Chili.

vagers w „Storia Veneziana“; Sismondi w „Hist. des republ. italienes" t. VIII. .    *

skomponowana prawdopodobnie po wzięciu C-i (ob.) wczasach napaści motłochu paryskiego na Tuileries, 20 czer. i 10 sier. 1792. Przynajmniej w tym r. po raz pierwszy śpiewano na ulicach Paryża strofy pierwotnej C-i. C. bywała zarazem tańczoną i śpiewaną. Podczas wykonywania kupletu, śpiewak obracał się w ruchu powolnym, uderzając nogą silnie o ziemię; przy refrenie ruchy stawały się coraz szybszemi. Nazwę C. nadawano także niektórym proklamacyom, odezwom, mowom rewolucyjnym i t. p.

Carmarthen, Caermarthen, 1). C. zatoka na

A, Pol.

Zwykle wszvelakoż C. oznacza wszelki utwór rytmiczny i Kwintylian przeciwstawia go prozie; stosował się on do wszelkiego rodzaju utworów poetycznych, a niekiedy nawet i do rodzaju dramatycznego. — Georges „Dictionnaire latin - alle-mandu artykuł „Carmen" Diintzer w „Zeitschrift fur das Gymnasialwesen".— „Gr. Euc.“ Lamiraulfa. * Carmen, 1) c. miasto główne okręgu t. im. w meksykańskim stanie Campeche, na wyśpię C. oddzielającej wewnętrzną lagunę Terminos od zatoki Campćche w odnodze Meksykańskiej,—bronione jest przez fort San Pelipe, ma niezłą przystań, z której wywożą cukier, oraz drzewa użytkowe i farbiarskie, do 8,000 m-ców.—2) C. de Pata-gones, miasto w Argentyńskim stanie Buenos Ayres, na lewym brzegu Rio Negro, stanowiącej granicę od sąsiedniej prowincyi Gobernacion del Rio Negro,—leży o 26 km. od uścia rzeki, założone w 1850 r. rozwija się dość pomyślnie i liczy

Carmen, wyraz łaciński, pochodzący od cane-re=śpiewać, (przez Canmen, Casmen), a więc oznacza wszystko, co się śpiewa, w przeciwstawieniu z tein, co się mówi. Napotykamy go w rozmaiłem znaczeniu, bądź szerszem, bądź ściślejszem: przez C. rozumiano formuły liturgiczne, zawierające albo modły do bogów, albo proroctwa, jak np.: Mar-cyusza. Cyceron używał go dla oznaczenia napisu grobowego, czyli elogium (De Senect. XVII). Nie wiemy, czy rzeczone formuły były wierszowane; to tylko pewna, że w literaturze nazwa ta sto-południowem wybrzeżu księstwa Walii, stanowi suje się dość często do maksym, sentencyj albo część północną odnogi Brystolskiej, między półwy- I przysłów, chociaż „Carmen de moribus“ Katona, spami Pembroke i Swansea, ma na północy liczne roz- o ile Bądzić można z wyjątków przytoczonych przez gałęzienia, które są rozszerzonemi uściami wpada- Aulusa Gelliusa, napisany był prozą (XI, 2). jących w nie stumieni pod wpływem erozyi morskiej i rzecznej.—2). C., hrabstwo w Anglii, na południu księstwa Walii, otoczone z południa zatoką t. im., a z zachodu, północy i wschodu hrabstwami Pembroke, Cardigan, Brecknock i Glamorgan, 2,405.38 km. □, powierzchni, 130,574 m-ców, (1891), tj.

54 na 1. km. Kraj pagórkowaty, na północy jednak i na Wschodzie przeciągają dość znaczne wyniosłości systematu walijskiego, dosięgające 790m.

(Black M-ts); rzeki są liczne ale krótkie: Dewrfawr,

Taf, Towy (z prawym dopływem Cothi), Amman i inne, wszystkie bardzo rybne. Klimat nieco surowy i wilgotny, ale zdrowy, — grunt podatniejszy na pastwiska, niż na uprawę, wszakże spotyka się bardzo żyzne miejscowości, jak np. dorzecze Towy,

inur

And. S.

Carmen Sylva, ob. Elżbieta, królowa rumuńska.

Carmenta, nimfa, ob. E v a n d e r.

Carmentalis porta, ob. E v a n d e r.

Carmichael Ryszard (* w Dublinie d. 6 lutego 1779 — f d. 8 czerwca 1849), chirurg irlandzki. Po skończeniu szkoły chirurgicznej w mieście rodzinnem służ}⁷! przez lat kilka, jako młodszy chirurg połowy, następnie w 1803 został tamże chirurgiem szpitala św. Jerzego, w r. 1810 przeszedł do szpitala dla wenerycznych (Lock Hospital), w którym na mocy licznych spostrzeżeń i doświadczeń doszedł do przekonania i pewności, że dotychczasowe pojęcia o ogóle chorób wenerycznych były błędne i zabrał się do zreformowania sposobu ich leczenia, co mu sławę wszechświatową zjednało, lecz naraziło go też na spory zacięte ze zwolennikami pojęć dawniejszych; doczekał się wszakże tego, że przeciwnicy w końcu ze wstydem ustąpić musieli. W 1826 załóż

(tylko 12°/₀ ziemi pod pługiem), dla tego też pasterstwo ma przewagę nad rolnictwem. W 1887 r. było 115,000 sztuk bydła i 217,000 owiec. Bogactwo mineralne bardzo znaczne;* w kopalniach: węgiel kamienny, cyna, ołów, miedź, żelazo, mar- ' do 2,500 m-ców, którzy trudnią się hodowlą bydła — stąd też przemysł rozwinął się w kierunku ! i rolnictwem, używając nadmiaru wód rzeki do hutniczym. Stolicą hrabstwa jest 3) C. nad rz. To- nawadniania pól okolicznych, wy, starożytne Maridunum, jedna z najdawniejszych osad brytańskich, 10,512 m-ców, Miasto ma ulice wązkie, strome i ciemne — z budowli wyróżnia się ratusz i bardzo piękny, w czystym gotyku trzymany, kościół; jest tu nadto kolegium teologiczne prez-byteryańskie, kolegium unitaryuszów, szkoła łacińska, założona 1576 r., seminaryum nauczycielskie, fabryki blachy i towarów żelaznych. Do tutejszego portu rzecznego, dzięki sięgającym tu przypływom morskim, mogą wchodzić statki o 300 t. objętości, stąd też handel węglem kamiennym i miejscowemi produktami jest ożywiony. W okolicy wiele zabytków z epoki druidycznej i rzymskiej. Podług podania C. jest miejscem urodzenia czarnoksiężnika Merlina, skała w pobliżu miasta nosi nazwę jego

kazalnicy.

Oarmauz, górnicze i fabryczne miasto, w departamencie francuskim Tam, okręgu Albi, nad rzeką Cerou, bogate i oddawna wyzyskiwane kopalnie węgla kamiennego (2,500 robotników, 2¹/2 mil. centn. rocznej produkcyi), wielkie huty szklane 8,059 m-ców.

Oarmel, góra w Palestynie, ob. Karmel.

And. S.

And. S.

w Dublinie szkołę lekarską, imię jego noszącą, l^zem z Adamsem i Mac Dowellem; dwa razy w latach 1826 i 1846 był wybierany na prezesa kolegium chirurgicznego. Był operatorem

t. IX, 1850, str. 493.

Carmichelia (bot.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Strąkowatych. Jedyny gatunek rośnie w Australii.

Carminativa {scl. remedia), środki czyli leki pędzące wiatry, za takie uchodzą: nasienie anyżu, kopru, karolku, kolendru, ziółka miętowe i rumiankowe, korzenie tatarakowe i imbierowe, skórki pomarańczowe i wiele innych jeszcze rzeczy, których skuteczność pod tym względem jest co najmniej

Dr. j. p.

ne.

w. o.

Dr. J. P.

Carmona Emanuel-Salvado, rytownik hiszpański (* w Naun del Rey 1734 r.—f w Madrycie 1820 r.). Był uczniem snycerza Louis, wuja swego w Madrycie, potem w Paryżu Mikołaja-Gabrye-la Dupuis, robił szybkie postępy; odznaczającemi się były już ryciny: „św. Magdalena" z Barbie-rego (1754 r.); „Jezus ukazujący się Magdalenie" z Van-Loo; „Pokłon pastuszków", „N. Panna z Dzieciątkiem", „Jezus" z Van-Dycka. Chociaż cudzoziemiec i młody, w 27 roku życia został członkiem Akademii francuskiej. Wrócił do Hiszpanii w 1763 r., założył pracownię rytowniczą w Madrycie i odro- odpędzania od dzieci strzyg (po łacinie s tri x, licz. dził rytownictwo w kraju swoim. Rytował podług mn. str i ges) pewnego rodzaju upiorów, wysysa-Polimeny allegoryę „Historya pisząca dzieje Ka- jących ich krew i wyżerających wnętrzności. Po rola III, hiszpańskiego⁴, portret tegoż króla podług raz pierwszy obowiązek ten C. spełniała przy sy Mengsa; „Córki Rubensa⁴, podług Rubensa; „Tra- , nie króla albańskiego, Prokasa. gedyę i Komedyę", podług Van-Loo; „N. Pannę z Dzieciątkiem", podług Murilla i wiele innych.

bardzo zręcznym, jako pierwszy w Irlandyi wykonał wy łuszczenie uda w stawie biodrowym i wycięcie ślinianki przyusznej, ogłosił też mnóstwo prac treści czysto chirurgicznej w „Transactions of physicians of Ireland" (1818—24) i w , Dublin Journal of Medicine" (1832 — 33). Zajmował się także gorąco etyką i sprawami zawodowemi stanu lekarskiego. Śmierć znalazł, kąpiąc się w wiosce Sutton pod Dublinem. Znaczną część majątku swego zapisał na cele dobroczynne i naukowe. Z dzieł jego ważniejsze są: 1) „An essay on the venereal diseases which have been confounded with syphi-lis etc." (Dublin, 1814); 2) „An essay on venereal diseases, and the uses and abuses of mercury in their treatment etc.“ (Londyn, 1814); 3) „Obser-yations on the symptoms and specific distinetions of venereal diseases" (Londyn, 1815; Filadelfia, 1825; tłóm. niem. Lipsk, 1819); 4) „Clinical lectu-res on venereal diseases⁴ (Dublin, 1842, z rycinami) i 5) „An essay on the origin and naturę of tuberculous and cancerous diseases" (Dublin, 1836). —Por.: „Dublin Quart. Journ. of Med. Sciences.”,

Dr J. P.

bardzo wątpliwą.

Carmona, miasto w hiszpańskim departamencie Sewilli, na żyznej nizinie Andaluzyi, o 10 km. od lewego brzegu Gwadalkwiwiru, połączone drogą żelazną z Sewillą, Granadą i Kordubą, ognisko uprawy oliwy i nasion oleistych (w okolicy przeszło 100 olejarni), 17,500 m-ców. W starożytności Carmo (Baettica)—z tej epoki pozostały dwie Dramy rzymskie,—z epoki zaś maurytańskiej twierdza na wzgórzu; wieża pięknego kościoła San Pedro jest naśladowaniem słynnej sewilskiej wieży Giralda. — W pobliżu siarczane źródła mineral-

And. S.

Uczniami C-y byli: Blas, Amether, Fr. Montamo i Fernando de Selma.

Carmontelle Ludwik Carrogis (* r. 1717 w Paryżu — f 1806), pisarz i portrecista francuski, lektor księcia Orleańskiego; dał się poznać głównie jako autor dramatyzowanych, a raczej sce-nizowanych przysłów; wyszły one zebrane, p. t:. „Proverbes dramatiąues" (10 tomów, Paryż, 1768 —1811; nowe wyd. w 4 tomach, t. 1822); „Nou-veaux proverbes dramatiąues" (2 tomy, t. 1814 r.) i „Proverbes et comedies posthumes" (t. 1825 r.); oprócz tego zostało podobno wiele w rękopisie. Są to wogóle utwory małej wartości literackiej, ale w swoim czasie chętnie odgrywano je w teatrach amatorskich. Pisał też C. romanse: „Le triomphe de 1’amour" (1773 r.); „Le duc d’Arnay“ (1776 r.), „Les femmes" (1825)—i malował portrety (bez większej wartości artystycznej) licznych osobistości ówczesnych.

Carmoy G i 1 b e r t (* w Paray-le-Monial d. 6 grudnia r. 1731—f tamże d. 21 lutego r. 1815) lekarz i fizyk francuski. Nauki ukończył ze stopniem doktora w Montpellier, poczem w celu dalszego kształcenia się spędził lat kilka w Paryżu i osiadł nakoniec w mieście rodzinnem jako lekarz. W r. 1793 wtrącono go do więzienia za przekonania arystokratyczne, na prośby wszakże mieszkańców pozwolono mu pod strażą odwiedzać chorych, stawiając jednak za warunek, żeby leczył jedynie tych, których „całkowite oddanie się Rzeczypospolitej nie ulegało wątpliwości⁴. Nie zgodził się na to, odpowiadając słusznie bardzo, że lekarza przy łóżku chorego obchodzą tylko jego cierpienia, nie zaś przekonania polityczne. Po upadku Robespierre’a uwolniony, do śmierci przemieszkiwał w Paray, ciesząc się uznaniem i czcią współobywateli. Za napisanie topografii miasta rodzinnego otrzymał w r. 1789 medal złoty; w wydawnictwach nauko-i wych spółczesnych ogłosił szereg prac pomniejszych z dziedziny sztuki lekarskiej i fizyki.

Carna, bogini rzymska, należąca do grupy tych, które się opiekowały rozwojem fizycznym dzieci. Imię jej pochodzi od Caro=:ciało i przypomina, że się zajmowała utrzymywaniem w dobrym stanie wnętrzności, najważniejszych w funkcyach żywotnych, a więc przedewszystkiem serca i kiszek. Miała ona świątynię, poświęconą sobie, według podania, przez J. Brutusa, na górze Celijskiej, gdzie też obchodzono jej uroczystość 1-go czerwca; a ponieważ w ofierze jej składano pokarmy posilne, symbolizujące dobrodziejstwa od niej odbierane, między innemi zaś zupę z tartej fasoli, przeto dzień ten nazywał się calendae fabariae. Owidyusz („Fasti⁴ VI, 101), niesłusznie zmieszał C-ę z Cardeą (ob.), gdyż do Carny, a nie do Car-dei, odnosi się to, co on mówi o mocy tej bogini

Carnac, wieś we Franoyi, ob. K a r n a k. Carnalit (miner.). Minerał układu rombowego,

wszelako w pokładach występuje tylko niekrysta-liczny, w gruboziarnistych skupieniach, z odłamem muszlo wy m; c. wł. 1.6; z silnym blaskiem, ale w wilgoci matowy; czysty jest bez barwy, zwykle wszakże mniej lub więcej zabarwiony na czerwono, skutkiem domieszki mikroskopowych łuszczek żele-ziaka mikowego. Skład chemiczny: KMg C1₃+6H₂0, albo KCl+MgCl₂-|-6H₂0; zawiera 26.8 chlorku potasu, 34.2 chlorku magnezu i 39 wody; część jednakże potasu zwykle sod w nim zastępuje a nadto zawiera on materyę organiczną, mikroskopijne kryształki anhydrytu i pirytu żelaznego, mosiężnej barwy. W powietrzu się rozpływa, w wodzie rozpuszcza się bardzo łatwo i topi pod dmuchawką. Znaczne jego pokłady eksploatowane są pod Stassfurtem i pod Kałuszem w Galicyi.

trwale, każda innej wielkości i kształtu. W jednej z nich pokazują komnatę, w której urodził się pierwszy książę Walii. Gdy Walijczycy oświadczyli Edwardowi I, że słuchać będą namiestnika, który będzie ich rodakiem, naówczas król rozkazał przewieźć brzemienną swą małżonkę, Eleonorę, do C. i tam oczekiwał rozwiązania; skoro Eleonora powiła syna, Edward zwołał przedniejszych obywateli i zapytał ich uroczyście, czy pragną poddać się księciu urodzonemu w Walii i nie umiejącemu po angielsku?—a gdy otrzymał potwierdzającą odpowiedź, przedstawił im swego syna, mówiąc łamanym językiem walijskim: „Eich Dyn“ tj. „oto wasz człowiek", które to słowa zepsute w „Ich dien“ mieszczą się w herbie następcy tronu angielskiego, jako księcia Walii. C. był najważniejszą stacyą Rzymian w Kambryi, dziś zaś jest dla tych okolic głównem ogniskiem handlu z Brysto-lem, Liwerpulem i Dublinem (wywóz łupku); jest tu także seminaryum nauczycielskie i dwie szkoły łacińskie; kąpiele morskie dość uczęszczane.

Carnarvcn, ród angielski, którego protoplastą

K. J.

A.nd. S.

Carnarvon, Caernarvon, w dyalekcie Celtów Wallijskich Ar fon 1) C. półwysep w kształcie rogu, sterczącego z pn. wd. ku pd. zd. na północo-zachodzie Walii, zamyka od północy zatokę Cardi-gan i kończy się przylądkiem Braich, którego przedłużeniem jest skalista wyspa Bardsey; skalisty,

z ga-

bezpłodny, słabo zaludniony.—2) C., zatoka w ka- ₍ był Henryk Herbert lord Porchester (* 1741—f nale św. Jerzego (m. Irlandzkie), ograniczona z po- j 1811), zamianowany pierwszym hrabią C. w roku łudnia półwyspem ad 1) a z północy wyspami An- 1793.—Syn jego, Henryk Jerzy, 2-gi hrabia C. glesey i Holyhead, przez cieśninę Menai łączy się (* 3 czerwca 1772 — f w Londynie 16 kwietnia z m. Irlandzkiem, brzegi trudno dostępne, stąd 1833), był posłem od m. Crickeade w Izbie gmin, przystani i osad ludzkich mało.—3) C., hrabstwo a r. 1811 wstąpił do Izby parów, gdzie zwalczał angielskie w księstwie Walii, zajmuje północno-za- projekt reformy wyborczej.—Henryk John Je-chodnią jej część między wyspą Anglesey a hrab- rzy, 3-ci hrabia C. (* w Londynie 8 czerwca 1800 stwami Denbigh i Merioneth: 1,495.17 km, kw. — f 10 grudnia 1849), syn poprzedniego, spędził i w 1891 r. 118,225 rn-ców (w 1881 r. było większą część życia na podróżacfimianowicie w Hisz-119,349 m-ców, ludność przeto uległa nieznacznemu panii; w Iźbie lordów, do której wstąpił po śmier-zmniejszeniu). Jest to najbardziej górzysta i naj- ci ojca, brał czynny udział w rozprawach nad pro-piękniejsza część Walii, wypełniona całkowicie roz- jektem reformy gminnej; wydał z druku dwie pra-ległym pniem Snowdonu (1094 m.), wysyłającym ce: poemat „The Moor“ (1827 r.) i „Portugal and dokoła liczne ramiona górskie; składa się on z gra- Gallicia, the social and political State of the Basąue ni tu i porfiru i jest największem wzniesieniem An- Provinces and Remarks on recent events in Spain“ glii i Walii: hojnie rozsiane jeziora, przypominające (1836); wystawił także na scenie Drury Lane sztu-przyrodę alpejską, dzikie i poszarpane skały, nie- kę p. t.: „Don Pedro the Cruel". — Henryk Ho-dostępne wąwozy, przepaściste urwiska, wreszcie ward Molyneux Herbert, 4-ty hrabia C. (* bagna wyżynowe,—wszystko to cechuje tę krainę w Londynie 24 czerwca 1831), współczesny mąż piętnem nader urozmaiconej malowniczości, miejscami stanu, syn poprzedniego, odbywszy studya w uni* groźnej i dzikiej, miejscami zaś powabnej, a wszę- wersytetach w Eton i Oksfordzie, wstąpił do Izby dzie oryginalnej i ze wszech miar widzenia godnej, lordów w 1852. W 1859 lord Derby zamianował Strumienie są liczne, lecz krótkie, najważniejszy go podsekretarzem stanu dla kolonii i wielkim mi-z nich Glas Llyn; klimat wilgotny, zdrowy, na wy- strzem uniwersytetu w Oksfordzie. Upadłszy wraz niosłościach ostry. Grunt podatuiejszy na pastwiska z gabinetem konserwatywnym, C. objął roku 1866 (43% ogólnej przestrzeni), niż pod uprawę (zaledwie urząd sekretarza stanu dla kolonii w nowym ga-8% pod pługiem); w 1887 r. liczono 54,500 sztuk binecie lorda Derby, a po roku podał się do dy-bydła i 204,000 owiec. Z kopalin wydobywa się misyi, nie chcąc się zgodzić na projekt reformy miedź, ołów, cynk, a przedewszystkiem łupek (rocz- wyborczej, przyjęty przez kolegów, przyczem nie l¹/, mil. ton). Stolicą jest 4) C. nad cieśni- oświadczył, iż gani surowo środki, oddające władzę ną Menai, oddzielającą hrabstwo C. od wyspy An- j w ręce ludzi bogatych i ubogich, a nie dopuszcza-glesey, miasto bardzo starożytne, otoczone murami i jące stanu trzeciego; w lutym tegoż roku otrzymał i basztami, posiada ożywioną przystań, dającą do- j oklaski w Iźbie lordów za projekt skonfederowania stęp statkom o 700 t. objętości, i nader obfite sta- j angielskich prowincyj Północnej Ameryki, na wzór rożytności z czasów druidycznych, rzymskich i śre- j Unii Stanów Zjednoczonych. W r. 1874 C. objął dniowiecznych z tych ostatnich ruiny zamku, wznie- w ministeryum Disraelego tekę ministra kolonij sionego przez Edwarda I, a zburzonego przez Krom- i usunął nieporozumienia wynikłe między kolonią wella. Zewnętrzne mury dochowały się dosyć do- Cape a metropolią w kwestyi pól dyamentowych; brze, wewnętrzne są w ruinie, porosłe zielskiem d. 24 stycznia 1878 r., nie mogąc się zgodzić z ko-i trawą. Baszty w liczbie siedmiu zbudowane są legami co do kwestyi wschodniej, wystąpił

chrześcian, zamieszkałych na półwyspie Bałkan- przymusowo zatrzymał, skim; zamianowany r. 1885 lordem namiestnikiem Irlandyi w gabinecie Salisburego, by zażegnać przesilenie, doradzał poprzeć wszelkiemi środkami rozwój przemysłu w Irlandyi, co, usuwając nędzę, uspokoiłoby mieszkańców; w r. 1889 przy obradach nad kwestyą egipską, wypowiedział sensącyj ną mowę, w której, wzywając rząd do wkroczenia na drogę polityki lojalnej, doradzał prostą annek-syę Egiptu do państwa W. Brytańskiego. — Burkę „Peerage and Barouetage of the British Empire“

biaetu, a potępiwszy wysłanie floty angielskiej na powrocie do kraju nie skonfiskowano mu jego ma-Dardanele* stał się żarliwym obrońcą iuteresów jątków i dla tego sam prosił papieża, aby go niby

a o.

Carnavalet, ród; w XVI wieku zmieniono, przez eufonię, nazwisko Kernevenoy, należące do jednego ze starych rodów bretońskieb, na C , i nadano to miano jednemu z gmachów paryskich, nabytemu przez rodzinę Kernevenoy w r. 1578. — Muzeum C.; gmach, o którym mowa powyżej, stoi przy ulicy Sevigne, a zbudował go około roku 1550 Piotr Lescot dla Jakóba de Ligneris, preze sa parlamentu paryskiego; od jego syna, Teodora, nabyła gmach Franciszka de la Baume, wdowa po Franciszku de C. Budowniczy Mansard powiększył ten gmach w r. 1660 przez wystawienie nowej fasady, a po kilku latach wynajęła go pani de Se-vigne i mieszkała w nim aż do śmierci (1696); salon sławnej margrabiny (obecnie sala sztychów biblioteki) został przechowany bez zmiany. W r. 1866 miasto Paryż zakupiło gmach, by w nim urządzić swoją bibliotekę i muzeum historyczne.— Biblioteka uważana jest za wzór specyalności; składa się ona z 80,000 tomów i 600 rękopisów, z których większa część dotyczy jedynie historyi Paryża i jego okolic, reszta zaś obejmuje historyę ogólną i rzadkości literackie. — M u z e u m historyczne nosi również piętno prawie wyłącznie paryskie i między innemi posiada mnóstwo obrazów, sztychów, fajansów i medali, pochodzących z epoki rewolucyjnej. W r. 1888—89 powiększono już gmach przez dodanie nowych fasad od stro ny ulic Francs-Bourgeois i Payenne. Budowle te utrzymane zostały w stylu starego gmachu.—Cou-sin: „Notice sommaire des monuments et objets divers . . . exposes au Musee Carnavalet“. r-Carneiro Da Cunha Estevao Jose (* około 1780—f 12 października 1832), generał brazylijski; zostawszy podpułkownikiem 1817, przystąpił do re-wolucyi i musiał emigrować do Anglii, skąd wrócił do Brazylii r. 1821 po utworzeniu się rządu konstytucyjnego; oddał wielkie usługi sprawie niepo dległości brazylijskiej i był wiernym stronnikiem cesarza dom Pedra I; otrzymawszy* r. 1824 naczelne dowództwo armii cesarskiej w Parahyba, pobił na głowę wojska republikańsko-separatysty-czne w bitwie pod Itabayana (24 maja); r. 1826

Londyn, 1856; Mac Carthy „History of our quon ti-mes“ Londyn, 1882; przekł. franc. Paryż, 1887;

„Annual Registerr-

Oamat (miner.). Nazwa nadana przez Breit-haupta pewnej wybitnej odmianie litomargi albo mózgu kamiennego, znajdującej się w porfirze góry Rochlitz w Saksonii. Minerał ten, zbity z odłamem muszlowym lub równym, występuje w okruchach i gniazdach czerwonej barwy, c. wł. 2.5—2.6; tw.

2—3; bez blasku, na bardzo tylko ostrych brzegach przeświecający, w dotknięciu delikatny i lekko tłusty, silnie lub słabo przylegający do języka. Należy do grupy glin; zawiera 45.09 krzemionki, 38.13 glinki, 1.79 tlenniku żelaza, 0.19 magnezyi, 0.21 sody, 14.26 wody, składem więc swoim bardzo jest blizki kaolinowi.    K- J-

Carnatlba. Nazwa miejscowa rośliny Copernida cerifera (ob. t. w.).

Carneiro Leńo Honorio Hermeto, margrabia de Parana (* 11 stycznia 1801—f w Rio de Janeiro 3 września 1856), mąż stanu brazylijski; wstąpił do Izby deputowanych r. 1830 i w bardzo krótkim czasie stał się jednym z najbardziej wpływowych ludzi. Gdy w r. 1832 stronnictwo umiarkowanie liberalne, do którego należał, chciało wespół z regencyą zamienić, za pomocą zamachu, Izbę deputowanych na Zgromadzenie narodowe,

Came sir Edward, dyplomata (f 19 stycznia 1560). Pochodził ze szkockiej rodziny, a kształcił się w Oksfordzie, gdzie w 1524 r. zyskał stopień doktora prawa pospolitego, D. C. L. Za Henryka VIII był jednym z komisarzy do zniesienia klasztorów, a nawet nabył z ich dóbr opactwo Ewenny, w hrabstwie Glamorgan. Tenże król używał C-a w wielu trudnych misy ach dyplomatycznych. W 1530 r. był on posłany jako excusa-tor króla do Rzymu, kiedy papież wezwał Henryka VIII-ego do osobistego stawiennictwa w sprawie rozwodu z Katarzyną Howard. Wtedy już pozostał C. w Rzymie przez kilka lat. W 1538 i 1541 roku jeździł do Niderlandów w charakterze ambasadora i otrzymał od cesarza Karola V godność rycerza ( knigb thood). Po powrocie został senatorem, do kraju wybrano go na członka parlamentu w hrabstwie Glamorgan. Parlament ten zebrał się w Westminsterze w pierwszym roku panowania Filipa i Maryi, 12 listopada 1554 r. Kiedy religię katolicką Marya Tudor przywróciła w Anglii, Came został wysłany przez nią do papieża, wraz z biskupem Ely i lordem Montagu, z oświadczeniem obedyencyi, i pozostał w Rzymie nawet po powrocie dwóch innych ambasadorów do kraju. Po

wstąpieniu na tron Elżbiety zażądał pozwolenia na w celu wprowadzenia zmian w konstytucyi bez powrót do Anglii i pozwolenie to uzyskał. Jednak- udziału Senatu, C. wystąpił ze stronnictwa i wniósł że papież Paweł IV zatrzymał go w charakterze ' tak energiczny protest, że większość Izby rozpadła zakładnika, przez lat cztery, aż do śmierci, pomi- się i zaniechano całego planu; od r. 1836 i 1837 mo wstawiania się za nim nawet dworu hiszpań- zwalczał gorąco politykę regenta Feijo i ukonsty-skiego. Nowsze badania wszakże wykazały, iż C , tuował, przy pomocy Vasconcellosa i margrabiego będąc gorliwym katolikiem, obawiał się, aby po Olinda, stronnictwo konserwatystów brazylijskich, które niebawem przyszło do władzy (19 września , w Tarrega w Katalonii — f 17 marca 1855 w Ma-1837). C. nie przyjął ofiarowanej mu teki mini- j drycie); hiszpański kompozytor muzyczny, uczeń steryainej, woląc być przywódzcą większości Izby; Franciszka Queralt’a i Karola Baguera. Od 1818— w r. 1840 zaprotestował przeciwko ogłoszeniu peł-noletności młodego cesarza dom Pedra II, lecz pobity na tym punkcie przez własnych stronników, zaraz przy następnych wyborach stracił mandat poselski, w r. 1841 wstąpił do Senatu, a w styczniu 1843 r. objął prezydyum gabinetu; w r. 1844 nie mogąc uzyskać u cesarza podpisu dla aktu, sporządzonego przez radę ministrów, podał się do dymisyi i wówczas władzę objęło stronnictwo liberalne, a C. stanął na czele oppozycyi; w r. 1848, gdy konserwatyści wzięli znów górę, C. został prezydentem prowincyi Pernambuco, a zamianowany r. 1851 ministrem pełnomocnym w La Plata, podpisał traktat przymierza, zawarty między Brazylią i Uragwajom muzyki ojczystej, a Stanami Argentyńskiemu Entre Rios i Corrientes, który położył kres dyktaturze Rosasa. Zamianowany wice-hrabią i margrabią de Parana, C. utwo- Zaczął naukę w Akademii San Fernando; wysłany rzył 3 września 1853 r. nowe ministeryum koalicyjne, złożone z konserwatystów i liberałów umiarkowanych, wygłosił wielką .patryotyczną mowę, wzywając do zgody obie partye konstytucyjne, bez czego nie dały-by się przeprowadzić pożądane reformy, i mimo opozycyi niektórych przywódzców stronnictwa konserwatywnego, zamiaru swojego dopiął, poparty przez cesarza i większość posłów.

20 r. był kapelmistrzem opery włoskiej w Barcelonie, od 1828 opery królewskiej w Madrycie, zaś od r. 1830—54 profesorem kompozycyi w konser-watoryum madryckiem. C. jest autorem oper: „Adela de Lusignan⁴⁴, „Eleua y Constantino⁴⁴, „Don Juan Tenorio⁴⁴, „Elena y Malvina“, „El colon⁴⁴, „El Eufemio de Messina" i kilku innych, które były dawane z wielkiem powodzeniem na scenach hiszpańskich. Znaczenie C-a, jako kompozytora hiszpańskiego, na tem głównie polega, że pisał swe opery do tekstów hiszpańskich; w rzeczywistości bowiem był naśladowcą muzyki włoskiej i rzadko urozmaicał ją narodowemi rytmami

A. Pol.

Carnicero Izydor, malarz i rzeźbiarz hiszpański (* w Yalladolid 1736 — f w Madrycie 1804).

do Rzymu na stypendyum, poświęcił się rzeźbie, zrąbił wyborne kopie Laokoona i Antinousa. W 1766 wrócił do Hiszpanii i został członkiem Akademii, a 1798 dyrektorem. Dzieła C a przechowuje Akademia, zarówno kopie rzymskie, jak i oryginalne. Po kościołach Madrytu są dzieła jego u San Francisco el Grandę „N. Panna Niepokalana" u San Isidoro figury na chórze i inne. Kilka jego rysunków wyszło w rycinach. Portret Karola IV na

czele „Descripcion del real bosąue de Aranjuez" jego

w. a.

Camicoro Antoni, malarz hiszpański (* w Salamance 1748 — f w Madrycie 1814). Był początkowo uczniem ojca, Alejandra Carnicera, następnie uda! się do Rzymu. Po powrocie mianowany nadwornym malarzem Karola III. Był też rytownikiem, wiele rysunków wykonał do słynnego illustrowanego wydania Don Quichotta (1780). W muzeum w Prado jest C-a krajobraz „Jezioro Albufera pod Walencyą", a w muzeum w Walencyi portret Karola IV i królowej Maryi Luizy.

Carnivora (paleont.). Istotne ssące drapieżne pojawiły się po raz pierwszy w okresie oligoceno-wym, w którym wielkie już bogactwo form wyka-

K. J.

Był to wypadek nader pomyślny dla Brazylii, ucichły bowiem nienawiści polityczne i skończyła się era domowych rewolucyj, a rozpoczęła się praca jest ręki. około dobrobytu i cywilizacyi kraju. Między inne-nemi, C. przeprowadził, mimo silnej oppozycyi, ro-formę wyborczą z podziałem całej Brazylii na okręgi, z jednym posłem dla,każdego okręgu. Wielki ten minister umarł wycieńczony pracą, zostawiając po sobie żal głęboki wszystkich rodaków.—Rio-Branco w „Gr. Encycl.⁴⁴ Lamiraulfa.    r-

W. G.

Carnelley Tomasz, współczesny fizyk i chemik angielski (* 22 października 1852—f 27 sierpnia 1890 r.), jako profesor uniwersytetu w Aber-deen, znany z podanej przez niego zasady „ciśnienia krytycznego". Według tej mianowicie zasady, aby ciało stałe dało się przeprowadzić

Caropt Łazarz Mikołaj Małgorzata, stra-tegik i polityk, „organizator zwycięstwa", wielka postać z Rewolucyi Francuskiej (* w Nolay, w bur-gundzkim dep. Cóte d’Or 13 [a nie 17] maja 1753 — f w'Magdeburgu 3 sierpnia 1823 r.). Wyszedł z rodu, w samem nazwisku swojem niosącego swą odwieezność. „Carn⁴⁴ po celtycko znaczy: źródło, zdrój, kamień święty u zdroju. C-owie, od w. XIII osiedleni w Nolay, odznaczali się w różnych zawodach; ojciec C-a był sędzią i „bailli“m. — Młody Łazarz, jeden z 18-ga dzieci Klaudyusza C-a, po ukończeniu nauk niższych, kształcił się w latach 1769—70 w szkole przygotowawczej do nauki in-źynieryi na Marais w Paryżu, a przez dwa lata następne w Mezióres, gdzie musiał przedstawić świadectwo pochodzenia z rodziny, jeśli nie wprost szlacheckiej, to vivant noblement. Tu poznał się z Monge’m. Od 1 stycznia 1773, jako porucz-

w stan ciekły, musi być poddane ciśnieniu wyższe- żują, mianowicie w Europie, mu nad to ciśnienie krytyczne; poniżej zaś tego ciśnienia najwyższe nawet ciepło substancyi tej stopić nie zdoła. W r. 1880 oznaczył C., że to ci-śninie krytyczne dla lodu wynosi 4.6 mm.; znaczy to zatem, że gdy lód pozostaje pod ciśnieniem słab* szem, nie może się stopić, lecz tylko się ulatnia, czyli sublimuje, choć przytem temperatura jego podnosi się bardzo wysoko, nawet do 180°. Osobliwe to odkrycie „lodu gorącego⁴' wywołało liczne zaprzeczenia i potwierdzone dotąd nie zostało. C. wydał olbrzymi spis obserwacyj nad punktami wrzenia i topliwości (50,000 oznaczeń) p. t. „Physico-chemical constants". Zajmował się także technolo-

gią chemiczną.

Camła, Carniola, niekiedy Chreine, Chra-ina, starożytna i średniowieczna nazwa Krainy, ob. Kraina.

Camicer Ramon (* 24 października 1789

S. K.

And. S.

nik 1-ej klasy, służył przez lat 12 w Calais, Ha-wrze, Bethune, Aire i Arras. W końcu r. 1783 został kapitanem inżynieryi. Napisał był już wtedy (1782) wydane bezimiennie studyum swoje o machinach; w roku 1783, stanąwszy do konkursu akad. w Dijon na temat zasług Yaubana, d. 2 sierpnia 1784 otrzymał od ks. Kondeusza, ówczesnego gubernatora Burgundy!, laur zwycięstwa. Ta pochwała Vaubana jest już rozprawą wybitną. Gorący zwolennik Roussa, C. objawia w niej swój demokratyczny radykalizm i idealizm wszechludzki.

Wojny zdobywcze są, według niego, gwałtami za-dawanemi ludzkości; powołaniem żołnierza—bronić i w stanie    oskarżenia,    d. 3 stycznia 1792    wniósł

własnego narodu, ojczyzny, £i pierwszą jego cnotą—    zburzenie    cytadelli w    Perpignan, a gdy nie    znalazł

szanować prawa ludzkości. Na 5 lat przed Basty-    poparcia,    zażądał już    zburzenia wszystkich    fortec

lią rewolucya przebłyskuje już w myślach C-a: wewnętrznych, cytadelli i zamków warownych (ob. w społeczeństwie wszyscy pracować powinni, nie-    Dzieła    C-a), i z pewną napuszystością    żądanie

ma w niem miejsca dla próżniaków; zadaniem pra- to usprawiedliwiał. Zgromadzenie go nie usłuchało cy społecznej jest przeprowadzanie bogactw od i bez skutku też pozostawiło 19 kwietnia iuny jego tych, co nic nie robią, do tych, którzy nic nie ma- j wniosek (podczas rozpraw nad okólnikiem ministra ją; podatki nie powinny obciążać pracy. „Eloge* wojny, Narbonne’a), aby żołnierz do ślepego posłu-wywarła wrażenie w kraju i zagranicą. Ks. Henryk, brat Fryderyka II, naiwnie ofiarował uwień-

Hf

N.

ligi

SK; N&i,

ipr

Fig. 31. Carnot Łazarz Mikołaj.

czonemu szarżę w wojsku pruskiem. W tym samym roku napisał C. rozprawę o balonach, wróżąc im wielką przyszłość. W 1787 wszedł do Akademii w Arras, pod prezydencyą wówczas adwokata Maksymiliana Robespierre’a, późniejszego kata Franoyi. Uprawiając literaturę, pisał wiersze nie bez wartości (przedrukowane w 1820), ale i o rzeczy publicznej nie zapominał. W sierpniu 1788 wysłał do ministra wojny memoryał i o potrzebie warowni na granicach, a w końcu t. r. poparł go listem ogłoszonym publicznie (do Montalemberta). Memoryał pozwolono wydrukować dopiero po wybuchu rewolucyi, a tymczasem przeciw jego autorowi wyjednano lettredecachet i zamknięto go w zamku w Bethune. Z miejscowości tej, we wrześniu 1789, wystosował C. zażalenie do króla na systemat panujący w zarządzie inżynieryi i domagał się postawienia na czele jej komitetu wybranego przez samych inżynierów, a w miesiąc później—zażądał komisyi do zbadania nowych zasad fortyfikacyi. Do pierwszego zgromadzenia narodowego

20 kwietnia ]790 wysłał memoryał o konieczności poprawienia finansów przez spłacenie długów dobrami duchowieństwa in natura. W sier. 1791 dep. Pas de Calais wybrał C-a do pierwszego zgromadź, prawodaw. nowej monarchii konstytucyjnej. Zwano go tu „Carnot l’aineu dla odróżnienia od młodszego brata, Carnot’a-Feulins. Ujrzano przed sobą odrazu zdecydowanego republikanina i rewolueyonistę.

D. 25 października (1791) zamianowany zastępcą członka kom. dyplom., w 3 dni później członkiem kom. oświaty, d. 8 listopada dopominał się C. postawienia wszystkich książąt Domu Francuskiego

szeństwa zobowiązanym był tylko przeciwko nieprzyjacielowi zewnętrznemu, w stosunku zaś do obywateli czuł się jedynie strażą obywatelską a nigdy żołnierzem z profesyi; nie wydrukowano nawet mowy C-a w Moniteur. Nie zrażony tem, już we dwa dni później opierał się C. formowaniu legionów milicyi z piechoty i jazdy i przemawiał za wolnemi oddziałami strzelców, jakie organizował był Vauban. Na piersiach takiego rewolucyo-nisty dziwnym wydawać się musiał order św. Ludwika, którym go król po 20-tu latach służby, d. 16 maja 1792, obdarzył. W tym samym dniu, kiedy książę Brunświcki wydawał słynny swój manifest, C. w zgrom, prawod. żądał uzbrojenia 30 tysięcy obywateli „aans-culotte’ów“ w piki. Po zwaleniu się monarchii d. 10 sierpnia, otrzymał wraz z Cou-tard’em i Prieurem z Cdte d’Or misyę zalecenia nowego rządu wojsku na północo-wschodzie: spełnił ją pomyślnie, dając przytem dymisyę sławnemu autorowi muzyki do Marsy lian ki, Rougefowi de ‘ 1’Isle, jako „niewzbudzającemu zaufania*. Na wyborach do konwencyi w dep. Pas de Calais z 753 głosów otrzymał 677. We dwa dni po urzę-dowem zagajeniu konwencyi 23 września 1792 r. wysłany na południe dla wzmocnienia obrony pod Pirenejami, w ciągu dwóch miesięcy opatrzył forty i zorganizował kilka tysięcy t. z. miąue-lets do wojny w górach. W styczniu 1793 zdawał już raport w konwencyi. Został teraz członkiem komisyi „de la Defeuse generale* (powszechnej obrony); od paźdz. 1792 był już członkiem komisyi wojskowej i komisyi dyplomatycznej. W głosowaniu nad losem Ludwika XVI oświadczył się za śmiercią; w ostatnich dniach życia jeszcze obstawał przy niezbędności takiego wyroku. Dnia 17 lutego 1793 na jego wniosek konwencya dała 20 milionów fr. na fortyfikacye. D. 9 marca t. r. przeprowadził wysłanie do departamentu 82 komisarzy. Podczas obrad nad konstytucyą r. I zaproponował „prawa obywatela*, które sam wydrukować musiał, bo Moniteur, nawet jako propozycyj, drukować ich nie chciał. Będąc jednym z komisarzy

do złożenia Dumourieza (1 kwietnia 1793), spóźnię- i nizował zwycięstwo!": żaden głos już nie drgnął — niu się tylko zawdzięczył to, że nie wpadł, jak a przydomek „organizator zwycięstwa" pozostał na inni, w ręce Austryaków. Potwierdzony na korni- zawsze przy nazwisku C-a. Po konstytucyi r. III sarstwie, opatrzył Dunkierkę, wytworzył obozy pod (z d. 22 sierpnia 1795) C., wybrany do Rady Star-Cassel i Gyvelde, 31 maja 1793 odebrał Anglikom szych aż przez 14 departamentów, wszedł odrazu Furnes, jeden z pierwszych wdzierając się do mia- d. 27 października 1795 do dyrektoryatu. Bona-sta. Nareszcie 14 sierpnia 1793 dostał się na sta- parte C wi dowództwo we Włoszech zawdzięcza; nowisko, na którem miał się unieśmiertelnić: kon- C. też ułożył plan napadu z dwóch stron na Anglię: wencya wybrała go do komitetu Ocalenia Publicz- od Sussex i od Yorkshire. Poznał się na Bona-nego, gdzie wespół z Prieurem objął ster wojsko- partym jako wodzu, ale nie umiał się poznać na wTOŚci, biorąc na siebie organizacyę, ruchy wojsk, polityku, który o protektorze swoim miał powie-działania wojenne i służbę osobistą. Najpierwszą dzieć: „C. est facile a tromper⁴⁴. Barras, Lareveil-myślą jego było odzyskanie Valenciennes; nakreślił lóre-Lepeaux i Rewbell, koledzy C a w dyrektoryacie, Houchard’owi plan bitwy, wygranej później pod gdy nie mogli go zmódz jako terrorysty, postano-Hondschoote, pojechał na miejsce, pokierował, roz- wih go powalić jako rojalistę, i dokazali tego w zagrzał, porwał i zapewnił zwycięstwo (8 września machu 18 fructidora (4 września 1797). Pozorów 1793). We wrześniu opracował projekt instrukcyi dostarczyło im zachowanie się samego C-a, przędła armii rewolucyjnej Paryża i zaproponował le- jęte obawą nowej anarchii terrorystycznej. Wogóle vees en masse, których pomysł kiełkował już po ustaniu wojny o niepodległość w niepospolitym w dekrecie z 11 lipca 1792. W końcu września umyśle dokonała się zmiana reakcyjna. Chroniąc dał C. naczelne dowództwo Jourdanowi nad Armia- się przed rozkazem uwięzienia, uciekł C. do Niemiec, mi Północną i Ardennów; znowu nakreślił plan Jego zawód był już skończony; mógł był umrzeć przeciw Koburgowi w Maubeuge, znowu pojechał i nic by ze swej dziejowej istoty nie utracił. Pod kona miejsce i, idąc pierwszy w ogień, wraz z po- nieć swego pierwszego okresu życia politycznego C. mienionym bratem swoim, dał Francyi zwycięstwo zaczął znowu pracować nad matematyką i z dzie-pod Wattignies (16 października 1793). Jako mi- dżiny jej wydał w 1797 dwa dzieła. Dzień 18 bru-nister wojny był C. prawdziwie olbrzymem, zadzi- maire’a zastał go w Norymberdze. Bonaparte pozwo-wiającym zarówno zdolnościami strategicznemi, lił mu wrócić do Paryża, w lut. 1800 zamianował geniuszem organizatorskim, jak i niesłychaną pra- go „inspektorem generalnym przeglądów" (inspe-cowitością (po 18 godzin dziennie). Sam wszystko cteur generał aux revues), a 2 kwietnia 1800 obmyśliwał, pisał, wykonywał, sam układał nie- min. wojny. Półroczne urzędowanie odznaczyło się tylko dekreta i raporta, ale nawet korespondencye jedynie ukrócaniem nadużyć i zaprowadzeniem oszczę-biurowe. Całość swej działalności objął w 2 ta- dności. D. 8 paźdz. na usilne naleganie otrzymał bleaux, wydanych w Paryżu w V r. rewolucyi C. uwolnienie, ale Bonaparte nie chciał mu dać (1796 i 7). Jego są plany odzyskania Tulonu, zdoby- nawet—rangi generalskiej! W grudniu 1800 „organi-cia Lugdunu, wytępienia Wandejczyków, kampanij zator zwycięstwa⁴⁴ złożył ów inspektorat, usunął nadreńskich i belgijskiej, uwieńczonych zwycięstwem się do St. Omer i oddał się nauce. Tu napisał pod Fleurus (26 czerwca 1794). Według raportu „De la correlation". D. 27 marca 1802 senat wy-z 30 vendemiare’a r. III (21 października 1794) brał go do trybunatu, gdzie rola C-a polityczna była Francy a za C-a wystawiła 14 armij, odniosła 27 bierną; głosował przeciw legii honorowej, która takie zwycięstw (8 walnych bitew), stoczyła 120 poty- wzburzenie wywołała w całej Francyi, przeciwko kon-czek, zajęła 116 warowni lub miast osadzonych sulatowi dożywotniemu, wreszcie, on jedyny, przeciwko przez wroga, 230 fortów lub redut, zdobyła 3,800 Cesarstwu; w trybunacie zasiadał aż do końca jego ist-dział, 70,000 karabinów. 90 chorągwi, wzięła 91,000 nienia (1808), nosząc z urzędu legię honorową na jeńców, położyła na placu 80,000 nieprzyjaciół, piersiach. W 1809 Napoleon dał mu emeryturę Uniesiony tą wielkością, Fox zawołał w parła- i zlecenie napisania dzieła w obronie fortec. Jest mencie: „Pokażcie mi w rocznikach całej Europy to głośny, w swoim czasie klasyczny, podręcznik, drugą taką kampanię". W maju 1794 przez 15 Po pogromie lipskim na początku 1814 ofiarował dni był C. prezydentem konwencyi. - D. 9 thermi- C. usługi Bonapartemu a przez niego i Francyi; dora umyślnym rozkazem dziennym powitał wy- z szefa batalionu inżynieryi, którym był dotychczas, Zwolenie Francyi z pod przemocy Katylinów i wystąpił został odrazu generałem dywizyi i gubernatorem w obronie swych kolegów: Baróre’a, Billaud-Varen- Antwerpii, i obronę jej dzielnie aż do maja prowa-ne’a, Collofa d’Herbois, jako też Vadier’a, a pośrednio dził. Z Paryża w lecie 1814 wystosował do Lu i w swojej własnej, uzasadniając nieodpowiedzialność za podpisy na dekretach i rozkazach terrorystycznych—nawałem pracy („Opinion de Carnot⁴⁴). Z komitetu Ocal. Publicz. wyszedł dopiero 15 ventóse’a r. III (5 marca 1795). W nagrodę zasług zagroziła mu deportacya. Po 1 prairiala r. III (20 maja 1795) kiedy reakcya z Fróronem na czele wyszukiwała terrorystów, wymówiono w konwencyi i nazwisko C-a. Wtedy z ław ktoś zawołał: „Mieliż-byście targnąć się nawet na tego, który nam zorga-

dwika XVIII cenny memoryał przeciwko spodziewanej reakcyjności rządów. Odjeżdżający na Elbę Napoleon miał mu powiedzieć: „Carnocie, zapóźno się na tobie poznałem"; powracający zamianował go odrazu ministrem spraw wewnętrznych i hrabią, później parem. C. sprzeciwiał się aktowi dodatkowemu do konstytucyi, sprzeciwiał kampanii, która doprowadziła Napoleona do Waterloo; po klęsce radził obronę Paryża, a po abdykacyi udanie się do Ameryki. D. 24 lipca 1815 znalazł się na liście

proskrypcyjnej, ale od cesarza Aleksandra I otrzymał paszport, za którym przybył na Boże Narodzenie 1815 do Krakowa, a w kilka dni po N. R. do Warszawy („Dodatek drugi do Gaz. Warsz.“ Nr. 4 z d. 13 stycznia 1816). Rząd pruski pozwolił mu później osiąść w Magdeburgu, gdzie też C. pod opieką syna, Hipolita, ostatnie dni życia przepędził w ciszy prac naukowych i literackich. Niemcy ówcześni umieli w swym wrogu uszanować wyższość. Historyk Niebuhr w 1829 w prelekcyach w Bonn o rewolucyi francuskiej (wyd. w Hamburgu, r. 1845) powiedział o C.: „Jest on pod wielu

machines en generał" (Dijon, 1784, wyd. 2-e 1786; z gruntu przerobione w „Principes fondamentaux“); „Oeuvres mathematiques“ (Bazylea, 1797); „Lettre... au citoyen Bossul... sur la Trigonometrie" (Paryż, 1800); „De la correlation des figures de geometrie" (Paryż, 1801); „Geometrie de position a 1’usage de ceux qui se destinent a mesurer les terrains" (Paryż, 1803; przekładniom.); „Memoire sur la relation qui existe entre les distances respectives de cinq points quelconqueą pris dans 1’espace, suivi d’un essai sur la theorie des transversales“ (Paryż, 1806 r.); „De la stabilitó des corps flottants etc."

względami największym mężem tego wieku. Cnota (Paryż, 1814 r.). — C) z teoryi wojskowości: „De jego ma naturę wyborową. Gdyby mi się został la defense des places fortes etc.“ (Paryż, 1809 — 10 jeden tylko chleba kawałek, jeszcze-bym go po- i przekład na wszystkie prawie języki, po polsku: dzielił z Cm". W 1882 wzniesiono C-i w Nolay ' „Wyjątek z dzieła Imć P. Carnot o obronie twierdz pomnik, dłóta Roulleau, ale dopiero w r. 1889 z mo- przez Stanisława Fiszera, generała dywizyi", War-cy uchwały Izby dzisiejszej rzeczypospolitej franc. szawa, 1812 8-o pp. 104); „Memoiresur la forti-zwłoki jego zabrano z Magdeburga i d. 4 sierpnia fication primitive etc.“ (Paryż, 1823).—D) litera-t. r. złożono w Panteonie paryskim.—Carnot dwu- ckie: „Opuscules poetiques“ (Paryż, 1820); „Don krotnie zostawał członkiem Instytutu franc.: raz za Quichotte etc.“ (Lipsk, 1820; po polsku: „Don Ki-konwencyi, drugi raz za konsulatu, ale w obu wy- szot, poema heroiczno-komiczne w 6 pieśniach pana padkach wyrzuciło go stamtąd prześladowanie po- C., przełóż, z franc. przez Zglinickiego", Warsza-lityczne: raz po 18 fructidora, drugi raz po restau- wa, 1822, pp. 173, 12°); „Telemaąue dans l’iie de racyi 1815 r. Sam on się do powstania Instytutu Calypso, poeme par madame la comtesse de Bełz" przyczynił; oprócz tego miał udział w założeniu (Paryż, Berlin, 1822). — „Recueil de lettres de deux Bureau des longitudes, Ecole polytechniąue, Ecole amants“ nie jest C-a.

normale, Ecole d’application, Conservatoire des arts Bardzo wiele pisano o C-e, niezależnie od historyi et metiers, E. de Mars. On jest twórcą nauczania wza- Francyi i Rewolucyi. Prócz źródeł urzędowych i wy-jemnego we Francyi (metoda Lankastra) i założycielem dawnictwa Buchez (obacz) et Roux ważniejsze: Societe pour 1’instruction elementaire.— Baron de B** „Vie privee, politiąue et morale de Dzieła C-a: A) polityczno-historyczne: „Eloge de Ł.-N.-M. C.“ (Paryż, 1816); Mandar Th. „Notice M. le marechal de Vauban, enrichi de notes rela- biographiąue sur le generał C. et le duc d’Otrante" tives a sa vie“ (Dijon, 1784; wyd. 2-e 1786); „Ob- (Paryż, 1818); Korte W. „D. Leben L.-N.-M.-C." servations sur la lettre de M. Choderlos de Laclos (Lipsk, 1820); Tissot P. F. „Memoires, histor. et '' etc“ (Arras, 1786); „Memoire presente au conseil milit. sur C.“ (Paryż, 1824); Arago F. „Biographie

de la guerre au sujet des places fortes qui doivent de ... . C.....1’institut de France, lue le . . 21

seances de la Convention“ (Paryż, 1888).—„Diction-naire" Larousse’a; Charavay E. w „Gr. Encycl." Lamiraulfa. (Autor ten przygotowuje urzędowe wydanie korespondencyi C-a).    *

C. położył znaczne zasługi jako matematyk; w geometryi zwłaszcza imię jego pozostanie nieza-pomnianem, obok imienia współczesnego z nim wielkiego geometry, M o n g e’a (ob.). W dwóch dziełach: „Geometrie de position" (Paryż, 1803) „Essai sur la theorie des transversales“ (t-źe, 1806) rozwinął C. swoje pomysły geometryczne. Stara się on do metod geometryi Starożytnych wprowadzić te uogólnienia, jakie wprowadziła algebra do zagadnień arytmetycznych; wykazuje, że dowód własności dla stanu dość ogólnego figury geometrycznej winien wystarczać dla przypadków szczególnych, oraz jak przez zmianę znaku w wyrazach wzoru odnoszącego się do danej figury, znajdujemy wzór dla fi gury różniącej się od danej położeniem względnem niektórych części. Własność ta, nazwana przez

etre demolies etc.“ (Paryż, 1789); „Reclamation aout 1837” (Paryż, 1850); Carnot H. „Memoires adressee a Tassemblee nationale contrę le regime sur C.“ (Paryż, 1863, 2 t.; zasadnicze); Picaud A. opressif sous lequel est gouverne le corps royal du „C Torganisateur de la victoire“ (Paryż, 1885, genie etc." (Paryż, 1789); „C. 1’alue.... a ses colló- wyd. 2-e, t-że, 1887); Bonnal M. „C. d’aprós les gues" (Paryż, 5 stycznia 1792); „Rapport fait a la archives nationales, le depót de la guerre et les-convention.... aux frontióres des Pyrenees etc“ (Paryż, 1793); „Declaration des droits du citoyen" (Paryż, 10 marca 1793); „Compte-rendu.... de ses depen-ses dans les diverses missions qu’il a remplies“

(Paryż, 1795); „Opinion de C.... sur 1’accusation proposee contrę Billaud-Varenne, Collot d’Herbois,

Barere et Vadier etc.“ (Paryż, 1795); „Premier tableau des campagnes... jusqu’au 15 pluvióse an 111“ (Paryż, 1796); „Second tableau... jusqu’au 1 yentóse an V“ (Paryż, 1797); „Reponse.... sur la conjuration du 18 fructidor etc." (b. m., 1798; przekł. ang. i niern.; wielkiego wpływu na współczesne opinie polityczne Francyi) „Discours prononce sur la motion relative au gouvornement hereditaire" (Paryż, 1804);

„Memoire adresse au roi de France" (Paryż, 1814; liczne przekłady); „Expose de la situation de Tem-pire ete.“ (Paryż, 1815); „Expose de la conduite... depuis le 1 Juillet 1814“ (Paryż, 1815). Inne, pod imieniem C-a wydane, nie są jego.—B) matematyczne (prócz poniżej wskazanych): „Essai sur les

Wyrazy nieumieszczone pod C znaidują się pod K.

Encykl. Powsz. IIastr. T. XI.

niego „korrelacyą" figur, podniesiona została później przez znakomitego geometrę Poncelefa (ob.) do zasady tak zwanej ciągłości. Za pomocą swojej metody dowiódł C. z nadzwyczajną prostotą wielu pięknych twierdzeń o stożkowych. W innem dziele: o zasadach równowagi i ruchu („Principes fondamentaux de 1’eąuilibre et du mouvement“

by działanie swe na nowo rozpocząć mogła; przebiegać musi przeto wciąż „proces kołowy", czyli być musi „maszyną kołową". Aby działanie jej ocenić, rozważa C. cylinder machiny parowej, łączony naprzemian z kotłem, czyli źródłem ciepła, i kondensatorem, czyli oziębialnikiem, cały zaś ten przebieg dzieli na cztery okresy. Tłok mianowicie cylindra posuwa się w górę, najpierw przy połączeniu cylindra z kotłem, a dalej po przerwaniu tego związku; zniża się zaś najpierw przy połączeniu cylindra z kondensatorem, a potem również po przerwaniu tego związku, tak, że skutkiem powstającego przy tern ciepła, temperatura cylindra wraca do pierwotnego stanu. Przy tym więc przebiegu kołowym w okresie pierwszym cylinder przyjmuje ciepło z kotła, w trzecim oddaje ciepło ozię-bialnikowi; nadto zaś w okresie pierwszym i drugim przez podniesienie tłoka praca zostaje wykonaną, w trzecim zaś i czwartym przez opuszczenie go — zużytą. Ostatnia ta wszakże praca mniejsza jest, aniżeli pierwsza, ruch bowiem, w obu razach jednaki, zachodzi w pierwszym razie przy temperaturze wyższej. W ogólności przeto przy tym obiegu kołowym praca została zyskana czyli wytworzona, natomiast zaś ciepło przeszło z kotła do cylindra, a stąd do oziębialnika. Praca tedy wykonaną być może jedynie przez przepływ ciepła z ciała cieplejszego do zimniejszego, podobnie jak przy spadku wody z poziomu wyższego do niższego; natomiast zaś, by ciepło z ciała zimniejszego przeprowadzić do cieplejszego trzeba nakładu pracy. Gdybyśmy powyższy proces kołowy wykonać chcieli w kierunku odwrotnym, t. j. przeprowadzić ciepło z oziębialnika do kotła, trzebaby wydatkować takąż samą pracę, jaka poprzednio zyskaną została. Gdyby można było bez nakładu pracy przeprowadzać ciepło z ciała zimniejszego do cieplejszego, znaczyło-by to, że można-by zyskiwać pracę bez zużycia ciepła ciała cieplejszego. Ponieważ zaś perpetuum mobile (ob.) jest nie-możebne, nie można tedy przenosić ciepła z ciała zimniejszego do cieplejszego bez pracy, albo pracą mniejszą, aniżeli przy powyższym procesie odwracalnym. Wypływa stąd, że między pracą mechaniczną a ilością ciepła i jego spadkiem zachodzi stosunek stateczny, niezależny od wszelkich innych okoliczności, jak od rodzaju substancyj użytych do przeprowadzenia ciepła i t. d. Twierdzenie to, ujęte następnie we wzór analityczny przez Clapey-rona, znane jest pod nazwą „Zasady Carnota", albo drugiej zasady termodynamiki (ob. Ciepło, Ter mody na mik a) i jest podstawą wszelkich matematycznych wywodów teoryi mechanicznej ciepła. Błąd wszakże, czyli raczej niedostatek w rozważaniach C-a na tern polega, że nie przyjmuje on żadnej zgoła utraty ciepła przy wytwarzaniu pracy; według jego wywodów praca powstaje tylko przez spadek ciepła, ilość jednak ciepła pomimo wykonanej pracy pozostaje niezmienną. Nie

S. D.

(Par., 1803, kilka wyd., przekł. niem.), podaje między in. pomysł czystej nauki o ruchu ciał bez względu na siły działające,— nauki, którą prawie jednocześnie Kant, a za nim później Hoene-Wroński nazwali „foronomią", Ampóre zaś wprowadził do systemu nauk matematycznych pod nazwą „cyne-matyki"’ C. badał także ze stanowiska matematyczno - filozoficznego zasady rachunku wyższego i teoryi nieskończenie małych i ogłosił w tym przedmiocie bardzo interesującą pracę, p. t.: „Re-flexions sur la metaphysiąue du calcul infinitesi-inal“ (Paryż, 1797; wyd. 5-e, t-źe 1881.

Carnot de Fe u li ns, Klaudyusz Mary a, brat młodszy Łazarza C-a, żołnierz francuski (* 15 lipca 1755 w Nolay — f 16 paźdz. 1836 w Sam-pigny, dep. Saóne et Loire). Był tak samo jak brat inżynierem, służył w jednym z nim pułku i razem z nim wszedł w 1791 do zgromadzenia prawodawczego, z dep. Pas de Calais. Tu pracował w komisyach wojskowych nader pożytecznie, urządzał nowe zaciągi do armii, zorganizował żan-darmeryę, podniósł w ostatnich chwilach monarchii etat liczebny wojska do 450,000. Za rzeczypospoli tej pomagał dzielnie swemu bratu. W korpusie Jourdana jako pułkownik artyleryi odznaczył się w bitwie pod Wattignies (ob. Carnot Łazarz).

W 1796 został generałem brygady, w 1800 inspektorem fortec. Podał się do dymisyi, gdy pierwszy konsul zarządził wyprawę do San Domingo.

Odtąd żył na uboczu. — „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Carnot Sadi Mikołaj Leonard, fizyk i matematyk, syn Łazarza C-a (* 1796 w Paryżu — f 1832). W r. 1812 wstąpił do szkoły politechnicznej i przyjmował udział w obronie Paryża 1814.

Następnie zmienił wprawdzie

W r. 1819 został porucznikiem sztabu generalnego, ale jako syn dawnego konwencyonisty, będącego na wygnaniu, był pomijany przy awansach. Oddał się więc zupełnie nauce, głównie badaniom teoretycznym nad ciepłem i zastosowaniem pary do machin. W r. 1828 wystąpił z wojska; w czerwcu 1832 zachorował na szkarlatynę, a 24 sierpnia tegoż roku uległ cholerze i umarł po kilku godzinach. Ogłosił jedną tylko rozprawę: „Reflexions sur la puissance motrice du feu et les machines propres ń developper cette puissance" (1824), która ma wszakże pierwszorzędne w nauce znaczenie i jest jedną z podstaw obecnej teoryi ciepła. Pomimo rozpowszechnienia już wówczas machin parowych, nie rozumiano zgoła związku ciepła i pracy, sądzono, że ciepło dostarczać może nieograniczonej ilości pracy. C. w rozważaniach swoich opiera się na uwadze, że machina parowa i wogóle każda machina termo-dynamiczna czyli cieplikowa, wprowadza on tedy zasady równoważności ciepła ponieważ temperatura jej nie może się bez granic i pracy, która dopiero stała się istotną podstawą zniżać, musi po pewnym okresie swego działania fizyki nowoczesnej.

znowu być doprowadzoną do pierwotnego stanu, * C. swe zapatrywania i starał się oznaczyć nawet

równoważnik mechaniczny ciepła, jak to się okazuje z przypisów do nowego wydania „Reflexions“, ogłoszonego przez brata jego, Hipolita (1878), pomysłów tych wszakże wykończyć już nie zdołał. W każdym razie jest to rzecz w historyi fizyki uderzająca, że rozprawa C a nie zwróciła zgoła uwagi fizyków współczesnych, i dopiero po wprowadzeniu zasady równoważności ciepła i pracy mechanicznej znaczenie jej wykazał Helmholtz w traktacie swoim o zachowaniu siły (1847), oraz Thomson: w rozprawie „An account of Carnots theory“

S. K.

wm

(Edinb. Trans. 1849).

Carnot Łazarz Hipolit, polityk fran., syn młodszy „Organizatora zwycięstwau (* 6 paźdz. 1801 w St. Omer — f 16 marca 1888 w Paryżu). W dzieciństwie tułał się wraz z ojcem po obczyźnie, po jego zgonie osiadł w Nolay. Nie chcąc przysięgać Ludwikowi XVIII, przerwał naukę prawa, oddał się studyom socyologicznym i, przystawszy do Saint Simonistów, redagował czasop. „Le producteur“. Po 1830 zerwał z St. Simonizmem i w duchu demokracyi postępowej pracował w „Glo-be“, w „Organisateur“ w „Revue encyclopediąue*, był czynnym w towarzystwie elementarnem, zało żonem przez swego ojca, podróżował po Europie zachodniej. W 1839 wszedł do Izby Dep. z Paryża, i pozostał w niej do nowej rewolucyi, trzymając się lewicy, wszakże bez doktrynerstwa. D. 24 lutego 1848 przemawiał gorąco za ogłoszeniem rzeczypospolitej. Rząd tymczasowy powierzył mu wydział oświaty; dla ludowej C. dużo zrobił, a więcej jeszcze zrobić chciał, projektując naukę obowiązkową, powszechną i bezpłatną. D. 5 lipca 1848 przegłosowany, podał się do dymisyi. W kwietniu 1848 wszedł do zgromadzenia konstytucyjnego, ale do prawodawczego dostał się dopiero w 1850 w maju. Książę prezydent nie znalazł w nim poparcia dla swych widoków. D. 2 grudnia 1851 C. był jednym z organizatorów walki w Paryżu i podpisał ostatnią protestacyę w imię praw narodu. Uszło mu to bezkarnie. W lataeh 1852 i 7 nie przyjmował wyboru do C. Prawod., aby nie przysięgać uzurpatorowi. Dopiero w 1864 przyjął i wszedł do licznego już wówczas zastępu nieprzejednanych. W r. 1869 pobił go na wyborach Gam-betta, później Rochefort. Za rządu obrony narodowej 1870—1 był merem w Paryżu, w lutym 1871 deputowanym, w grudniu 1876 senatorem dożywotnim. Oprócz publicystyki uprawiał i literaturę nadobną, historyę i dział prawno-społeczny; rzeczy poważne bądź tłómaczył, bądź wydawał z rękopisów. Jest on autorem cennego pamiętnika o ojcu swoim (ob,), wzbogaconego dokumentami; rzucił światło na saint-symonizm w „Expose de la doctrine St. Simonienne“ (Paryż, 1830inast.)i „Notice sur Joseph Lakanal" (t-że, 1845); wydał zajmujące pamiętniki Bertranda Baróre’a, konwencyonisty (Paryż, 1842—3, 4 t.); zdał sprawę ze swego urzędowania w min. oświaty w „Le ministóre de 1’instruc-tion publiąue et des cultes depuis le 24 fevrier jusqu’au 5 juillet 1848“ (Paryż, 1849). Zamiłowany w dziejach wielkiej rewolucyi francuskiej, założył umyślne towarzystwo historyczne i sam dał zarys jej faktów i charakterystykę w „La revolution fran-ęaise“ (Paryż, 1857, 2 t.). — „Gran. Encycl.“ Lamiraulfa.

Carnot Marya Franciszek Sadi, zwykle „Sadi C.“, inżynier i obecny (grudzień 1893) prezydent Rzeczypospolitej Francuskiej (* w Limoges 11 sierpnia 1837), syn najstarszy Hipolita, a wnuk wielkiego C-a. Po ukończeniu szkoły politechnicz. a następnie (1863) Szkoły Dróg i Mostów w Paryżu, został inżynierem rządowym w Annecy w Sa-baudyi. Po Sedanie zamianowany organizatorem obrony na pobrzeżach kanału La Manche, a na początku 1871 prefektem w Rouen. Do zgromadzenia, które miało w Bordeaux zatwierdzić preli-miuarya wersalskie z Niemcami, wybrał go w lutym 1871 departament rodzinny C-ów, Cóte d’or. C. zaciągnął się pod chorągiew republikanów i dzięki obrotności swojej i jasności myślenia został wkrótce sekretarzem lewicy. Po zupełnem ukonstytuowaniu rzeczypospolitej w lutym 1876 wszedł

f'

i:

W$::

Fig. 32. Carnot Marya Franciszek.*

do Izby deputowanych, był jej sekretarzem i 16 maja 1877 wystąpił solidarnie z 363 opornymi przeciwko zamysłom restauracyi monarchicznej, M.-Mahona i Brogliego. Wybrany ponownie w październiku 1877, zajmował się w Izbie sprawami swego powołania; w 1878 Freycinet, min. robót publ., wziął go sobie na podsekretarza stanu. Na urzędzie tym utrzymał się C. pomimo zmiany rządu, który od M.-Mahona przeszedł do Jul. Gre-vy’ego w końcu stycznia 1879. We wrześniu 1880 został C. w gabinecie Jul. Ferrego ministrem robót publ. i upadł dopiero razem z nim 10 listopada 1881. W kwietniu t. r. otrzymał był nowy mandat od wyborców, a wyszedłszy z ministeryum, został przewodniczącym grupie „De la gauche re-publicaine“ i jednym z wice-prezesów Iżby. W kwietniu 1885 Brisson dał mu w swym gabinecie wydział robót publ., a w kilka dni później — skarbu. Gdy przywrócono głosowanie z listy (scrutin de listę), dep. Cóte d’or wybrał C-a do Izby Dep. Skarbem zawiadywał C. mimo zmiany gabinetu

S. K.

w styczniu 1886 do 11 grudnia t. r., daty upadku Freycineta. Był już tylko członkiem, sprawozdawcą i prezesem komisyi budżetowej w Izbie, kiedy z powodu szacherek Wilsona—„zięcia prezydentury"—na jesieni 1887 wybuchło przesilenie u steru władzy wykonawczej. Miała Francya zasłuźeńszych i zdolniejszych, miała Freycineta i Ferrego, uważała gen. Saussiera, gubernatora Paryża, za „człowieka przyszłości", ale dynamika interesów stronniczych na kongresie wersalskim od 1—3 grudnia, ułożyła się tak, że żaden z nich większości otrzymać nie mógł; sami republikanie rozłupani na jakie dziesięć gromad i gromadek, nie mogli się zgodzić na osobistość wybitną; dla jednych Freycinet był za gorącym, dla drugich Ferry za zimnym, a przytem znienawidzonym jako „Tonkińczyk"; Saussiera popierali głównie monarchiści. Skutkiem takiego rozstrzelenia się interesów przyszło do wyboru C-a na prezydenta rzeczypospolitej. Już w pierwszem głosowaniu miał on 303 głosy przeciwko 212 Ferrego, 76 Freycinefa i 220 generałów Saussier’a i Apperta; w drugiem—stronnicy Freycineta i Ferrego zupełnie do niego przeszli, podnosząc liczbę oddanych na niego głosów do 616 przy 827 głosujących. Tak Francya dostała na lat siedem nowego prezydenta rzeczyposp. (do 3 grudnia 1894). Zasadą jego polityki wewnętrznej było od początku umiejętne wśród częstych przesileń ministeryalnych lawirowanie między stronnictwami republikańskie-mi, z ciążeniem ku umiarkowanemu środkowi, j u s t e-m i 1 i e u republikańskie; bodźcem zaś do stosowania jej w praktyce jest chęć utrzymania się przy władzy na dalsze siedmiolecie.    ⁸

Carnota zasada w termodynamice, ob. Carnot Sadi Mikołaj.

Carnuntum, stary ogród celtycki w Wyższej-Pannonii, nad rzeką Danubis (Dunaj); następnie znaczna osada rzymska, oraz twierdza, zwłaszcza w wojnie z Markomanami, w ciągu której stanowiła ona środkowy punkt operacyjny. Tu także była stacya floty Dunajskiej i posterunek 14-go legionu. Tu, podczas 3-letniego pobytu (171—174), Marek Aureliusz pisał część swych rozmyślań (ta Etę eaoxóv), a Severus ogłoszony został cesarzem. Dziś znakomite ruiny, około Petronell i Deutsch-Altenburg, w Niższej-Austryi, o 6 mil od Wiednia, o 2 od granicy węgierskiej. K K- — Prowadzone od pewnego już czasu na tem terytoryum poszukiwania przyniosły nader cenny i bogaty plon archeologiczny. O ogóle dotąd odkrytych skarbów można powziąć wyobrażenie z wykopaliska w r. 1893, dokonanego w Petronell, w parku hr. Trauna. Odgrzebano tam kaplicę bożka Sylwana z ołtarzami, freskami i napisami, w stylu pompejańskim; wydobyto 190 lamp ofiarnych z gliny palonej, figurki Sylwana z ołowiu, resztki mieszkań, posadzki mozaikowe o rysunkach fantastycznych, dwie cysterny i wiele naczyń z obrazkami. Odkopano dwa gościńce, a obok nich rowy na wodę i ołtarze bożka podróżnych, w końcu zaś, co najważniejsza, wielki pałac, prawdopodobnie Marka Aureliusza: ściany w nim na metr grube, wykładane płytami marmurowemi; pokoje bardzo wysokie, opalanie podziemne, okna szkla

ne, posąg marmurowy Dyonizosa, kanały, wodocią gi i t. p.    *

Carnutes, Carnutae, Carnuti, (Karnuto-wie), potężny lud Gallii środkowej. Kraina ich rozciągała się po obu brzegach Loary, pomiędzy Cher, Eure i Sekwaną. W epoce podbojów rzymskich sąsiadowali z nimi na północy Aulerci Eburovices, na zachodzie Aulerci Cenomani i Turoni, na południu Bituriges Cubi, a na wschodzie Senones i Parisii. Kraina ta, porosła lasami uwa-źanemi za święte, stanowiła prawdziwy punkt środkowy Całej Gallii i stała się ogniskiem religijnem i politycznem wielkiej rodziny ludów celtyckich. „Tam—pisze Cezar,—co rok w dzień stale wyznaczony, zgromadzali się druidowie na miejscu po-święconem, dokąd też przybywali wszyscy, którzy mieli między sobą jakie bądź spory, i poddawali je pod wyrok zgromadzenia". Wiadomość tę potwierdzają pomniki megalityczne, których mnóstwo znajduje się w tych okolicach. Głównem miastem C-ów było Autricum, któremu w w. V po Chr. od imienia ich nadano nazwę ciyitas Carnutum, przekształconą następnie w Chartres; wspominają też Cen a bum (Orlean) i Genabum (Gien), jeśli tylko obie te nawy nie oznaczają tej samej miejscowości. Liwiusz wymienia C-ów między ludami, które z Belowezem do Italii były wtargnęły, (C. V, 34). Cezar, który w r. 57 przed Chr. po drugiej wyprawie zostawił u nich na zimowych leżach legiony, podaje, że byli oni w owych czasach klientami Remów (Remi). Przy tej sposobności narzucił im króla w osobie niejakiego Tasgecyu-sza, potomka rodu książęcego, zdetronizowanego; ale w trzy lata potem C. zamordowali go jako przywłaszczyciela. Był to wybuch ruchu narodowego, a choć stłumił go legion Plancusa, wyprawiony w tym celu przez Cezara, przecież na zwołane przezeń r. 53 concilium w Samarobrywie C. deputatów swych nie przysłali; dopiero, gdy prokonsul miał już wkroczyć do ich krainy, aby w niej raz na zawsze zgnieść porywy powstańcze, poddali się, uprosiwszy Remów na pośredników. Wszelakoż była to uległość tylko udana, bo już w roku następnym oni - to właśnie dali hasło ogólnego powstania, wymordowawszy kupców rzymskich, którzy w Cenabum mieli swoje faktorye. Dla pomszczenia tej zbrodni, Cezar, po zdobyciu Vellauno-dunum, napadł na buntownicze miasto, wprzód nim C. zdołali pośpieszyć mu na odsiecz. Mieszkańcy chcieli ratować się ucieczką przez most na Loarze, ale podczas, gdy się tłoczyli w tem ciasnem przejściu, Rzymianie opanowali miasto, spalili je, a całą ludność, bądź wycięli, bądź w niewolę uprowadzili. Podczas wojny o niepodległość w 52 r., 12,000 C-ów walczyło i poległo pod wodzą Wercyngeto ryksa. Wkrótce po klęsce alezyjskiej C. uderzyli na Biturytów, chcąc ukarać ich za układy z nieprzyjacielem. Cezar, mszcząc się za lud sobie przyjazny, spustoszył ziemię jego napastników, część ich rozproszył, resztę ujarzmił. Za Augusta C., jako jeden z dwudziestu dwóch ludów Gallii Lugduńskiej, wyniesieni zostali na stopień Ciyitas socia, czyli foederata, i z tytułu tego zachowali wszystkie swe

prawa, będąc względem cesarza obowiązanymi do służby wojskowej i do niektórych powinności z nią złączonych. Aż do w. III Autricum czyli Carnutum było stolicą ich krainy, która później tworzyła trzy biskupstwa: Chartres, Orlean i Blois. W r. 275 cesarz Aurelian rozszerzył i przebudował Cenabum, oddzielił je od Carnutum, względem którego stanowiło właściwie vicus (wieś), wyniósł na stopień miasta i od swego imienia nazwał Civitas A ureliani (Orlean). Za Merowingów Civitas Carnutum dzieliła się na ośm pagi, czyli hrabstw, z których sześć: Pincerais, Dreuguesin, Chartrain,

1878). C. pisywał przeważnie drobne rozprawy, studya i charakterystyki; zbierał je później i ogłaszał w książkach. W 1869 został członkiem Akademii „des Sciences morales et politiques“, a w 1874 wszedł do grona czterdziestu nieśmiertelnych. Z tą nieśmiertelnością bywał nieraz śmiesznym; E. Pail-leron wyśmiał go też w komedyi „Un monde oh l’on s’ennuie“ w postaci de Bellac’a. Prócz powyższych wymienić wypada prace C-a: „Quid de vita beata senserit Seneca"; „La vie et la doctrine de St. Martin, le philosophe inconnu" (czytywany z zamiłowaniem przez Mickiewicza); „Essai sur le my-sticisme au XVIII s.“ (wszystkie trzy doktoryza-cyjne z r. 1852). W „Jours d’epreuves“ (Paryż, 1872) zalecał Prancyi rzeczpospolitą umiarkowaną. Po C-e zostały zasoby do dwóch dzieł większych: o Bogu i Naturze i 0 Przeznaczeniu człowieka. Paweł Janet poświęcił mu wspomnienie w „Revue bleue“ z r. 1887.

Caro Paulina, z domu Cassin, żona poprzedniego (* 1835). Pod pseudonimem Pauliny Albane umieściła r. 1864 w „Revue des Deux Mondes" „Le peche de Madeleine", który

Dunois, Vendomois i Blaisois odpowiadały sześciu dawnym dyakonatom dyecezyi Chartres, hrabstwo zaś Merey zależało od miasta Sens, Etampois od miasta Evreux.—Jul. Cezar: „De bello gallico“ (II,

35. V, 25. VI, 2,4. VII, 2. VIII, 5). Strabon; Pliniusz starszy; Ptolemeusz; Raoul Bourtrays „Urbis gentisque Carnutum historia⁴⁴ (Paryż, 1642 r.); De Monvel „Etudes sur les expeditions de J. Cesar dans les Carnutes" (Orlean, 1863).—„Gr. Encyel.*4 Lamiraulfa.    *

romans p. t.: miał wielkie powodzenie i doczekał się później dwóch edycyj książkowych (1865 i 1872). Za nim poszły „Flamen* (Paryż, 1866 r.); „L’histoire de Souci” (1868); „Nouvelles amours de Herman et Dorothee" i „Propos d’un franc-tireur" (1873), które u czytającej pr’:l!czności doznały równie pochlebnego przyjęcia. — Dość długo nie wiedziano, kto się ukrywa pod pseudonimem Albane i utwory Pauliny C. przypisywano, to pani de Bertins,

Caro Hanibal (* 1507 w Citta Nuova—f 1566 w Rzymie), słynny pisarz włoski, był naprzód nauczycielem domowym u bogatej rodziny florenckiej Gaddich, później sekretarzem Jana Gaddiego. Po jego śmierci został dworzaninem Piotra Ludwika iOktawiusza Farnese, książąt Parmy, wreszcie sekretarzem kardynałów Rannuccia i (od r. 1548) Aleksandra Farnese. Zasłynął głównie jako przedni stylista włoski. Prawie wszystkie pisma jego wyszły z druku dopiero po śmierci autora: „Rime”

(Wenec., 1569), „Lettere famigliari" (2 tomy t., to znowu pani Piscatori.

Caro Jakób (* 1836), lubo obcy nam pochodzeniem i językiem, umiał, zagłębiwszy się w dzieje Polski, dorównać historykom krajowym i stanąć między nimi w pierwszym rzędzie. Urodzony w Gnieźnie, nie wyniósł z prastarego grodu wielkopolskiego z lat dziecinnych, jakie tam spędził, żadnych wspomnień, któreby ożywczem tchnieniem rozgrzały jego umysł do przedmiotu późniejszych badań. Ojciec, który zajmował stanowisko rabina w tamecznej gminie żydowskiej, przeniósł się około 1840 r. do Pniew, lichej mieściny, o kilka mil na zachód od Poznania położonej, gdzie przy nędznem swem uposażeniu nie znalazł warunków do kształcenia syna, który wyróżniał się wśród licznego rodzeństwa wybitną zdolnością i gorącą do nauki chęcią. Dopiero w 1848 r. dostał się 12-letni chłopiec do gimnazyum w Ostrowie, ale niebawem po upływie kilku miesięcy ruchy i zaburzenia polityczne przerwały bieg nauk, do których przystęp zdobyty był dla syna przy wielkich wysiłkach niezamożnego ojca. Gdy C. wrócił pod strzechę rodzicielską, odbywszy daleką podróż pieszo, miał być oddany na zecera do drukarni, i tylko usilne prośby, oblane gorącemi łzami, zmieniły postanowienie rodziców, którzy, odejmując sobie od ust Chleba, ułatwili synowi wstęp do gimnazyum w Poznaniu. Rozpoczęły się długie lata ciężkiego no-wicyatu o szczupłych bardzo środkach, których

1572 — 75), włoski przekład „Eneidy" Wergila (t. 1581), komedya „Gli straccioni⁴⁴ (t. 1582). Jego „Lettere inedite“ wydał Mazzucchelli (2 tomy Me-dyol., 1827—29); „Prose⁴⁴—Cugnoni (Imola, 1872).

Listy, jako wzorowe pod względem stylu, używane są dotychczas po szkołach; dla użytku szkolnego wydał ostatnio Doniui „Lettere scelte" (3 wyd., Turyn, 1889).

Caro Elm Mary a, pisarz filozoficzny franc.

(* 4 marca 1826 w Poitiers — f 14 lipca 1887 w Paryżu). Po ukończeniu Szkoły normalnej w 1848 był przez lat 6 nauczycielem licealnym na prowiu-cyi, w 1854 został profesorem w Douai, a w 1858 w Szkole normalnej parys., później w Sorbonnie, od 1864 stale do śmierci. Pisał wiele i pod względem formy dobrze, był też raczej pisarzem zdolnym, miłym, czytywanym zwłaszcza i wielbionym przez kobiety, przez umysły bierne, niż wytwórcą myśli filozoficznych, filozofem. W myśleniu swojem trzymał się eklektycznego idealizmu Cousina (dobro-prawda-piękno). Największą wartość mają jego prace literacko-krytyczne, doktoryzacyjne, wo-góle początkowe; do nich dołączyć potrzeba „Etudes morales sur le temps present” '(Paryż, 1855; uwieńczone przez Ak. Franc.) i „La fin du XVIII siócle" (Paryż, 1880, 2 t.). Najpoczytniejszą książką Ć-a była „L’idee de Dieu et ses nouveaux criti-ques“ (Paryż, 1864; wyd. 5-e t-że, 1872). Małej wartości są: „Le materialisme et la science" (Pa- dostarczały lekcye prywatne albo korepetycye. ryż, 1868) i „Le pessimisme au XIX s.“ (t-źe, ' Dzięki swym zdolnościom C. umiał podołać tru-źródeł i dzieł pomocniczych, jakiem świeciła biblioteka w Lipsku. Zatrzymał więc C. swoją uwagę na bezkrólewiu po zgonie Batorego, do czego pierwszorzędne znalazły się pod ręką źródła. Za rozprawę p. n. „Das Interregnum Polens in J. 1587 und die Parteikampfe der Hauser Zborowski una Zamoyski⁴⁴ uzyskał w 1860 r. stopień doktora fil. Praca ta wkrótce wyszła na widok publiczny w 1861 r. W dziennikach polskich między innemi uczyniono o niej pochlebną, lubo treściwą, wzmiankę w „Gaz. Warszawskiej⁴⁴ w numerze z dnia 19 kwietnia t. r. Odezwały się głosy Nehringa, Sieuiawskiego, również niemieckie krytyki, przychylne i nieprzychylne, niektóre (zwłaszcza polskie) w namiętnym trzymane tonie. Że praca ta nie była wolną od błędów, że się w niej znalazły usterki—to nie ulega wątpliwości, ale to także rzecz pewna, że rozprawa ta wyróżniała się bardzo korzystnie od wielu podobnych prac, które pod stemplem doktoratu wychodzą na świat z uniwersytetów niemieckich. Autor wykazał w niej wiele zmysłu krytycznego, wyraźne dążenie do zgłębienia przedmiotu, bystry nia przyszłości dla sie- sąd przy zwrotności pióra i zacięciu jego historycz-bie w rabinacie, po- no-literackiem. Tą pracą C. zwrócił na siebie rzucił więc Berlin i prze- uwagę i niebawem pobudził wydawcę Perthesa do niósł się w 1857 r. do wznowienia zaniechanego już oddawna planu ogło-Lipska, aby na innym szenia dalszego ciągu historyi polskiej, która była gruncie, wśród innego przerwana po wydaniu pierwszego tomu, opracowa-otoczenia, oddać się stu- nego przez prof. Roepella w 1840 r., w wielkim dyom w zakresie nauk zbiorze dzieł, obejmującym dzieje państw europej-historyczno - politycz- ' skich („Geschichte der europaischen Staaten v. Hee-nych. Na tern polu zna- ! ren u. Uckert"). Perthes przybył do C., nasuwa-lazł biegłych mistrzów j jąc mu myśl poprowadzenia dalej historyi polskiej w osobach profesorów („Geschichte von Polen⁴⁴) od r. 1300, na którym takich, jak: Roscher, Al- się pierwszy tom zatrzymał, przedstawił jednocze-brecht, Wachsmuth, śnie piśmienne oświadczenie, w którem się Roepell Drobisch i in., a słu- zrzekał stanowczo myśli dokończenia swojego dzie-chającwykładów filozo- ła. Trudność pod tym względem była usuniętą, fii, prawa prywatnego Dwudziestoletnia przerwa świadczyła, że pierwszy i publicznego, historyi autor wrócić do zaniechanego wątka badań nad powszechnej różnych okresów, kładł szeroką ! historyą Polski nie pragnie i dla swoich zajęć— podwalinę pod swoje wykształcenie naukowe, i nie może. Nastręczała się jednak inna — ważniej-Uległ też prądowi, który przeważał w kołach sza, świadomość upatrzonego nowego kontynuatora historyków w Lipsku, gdzie nie zamykano się w cia- sił własnych dla podołania wielkiemu zadaniu, snych granicach badań nad dziejami niemieckiemi obawa, azali przy ograniczonych środkach nauko-ogólnemi lub prowincyonalnemi, ale w szerszym wych w Lipsku, materyalnych z powodu braku zakresie traktowano historyę, wszechstronniej po- jakiegokolwiek stanowiska, dźwignie ciężar zobowią-święcając się dziejom politycznym państw europej- zania. Przedmiot go pociągnął. Postanowił mu skich. To też C., odbywszy dobrą szkołę studyów politycznych i historycznych, ustny z tych nauk złożywszy egzamin, za przedmiot rozprawy na stopień doktora obrał temat z dziejów postronnych XVI wieku, mianowicie z dziejów Polski, do czego zachęcał go prof. Wuttke, który w owym czasie przygotowywał swój zbiór przywilejów miast księstwa Poznańskiego (Das Stadtebuch des Landes Posen. „Codex diplom.“ wyd. Lipsk. 1864), nie stanowiący bynajmniej chluby niemieckiej nauki histor.

dnemu zadaniu i szybko przebiegał półroczne oddziały klas, wyprzedziwszy raz i drugi swoich rówieśników. Pod koniec nadwątliło się zdrowie, nastąpiła przymusowa przerwa. W osobie prof. Aug. Schoenborna znalazł C. życzliwego orędownika i opiekuna, który, bezinteresownie udzielając lekcyj, pomógł mu do złożenia ostatecznego egzaminu. Stosunek ze znakomitym profesorem, z głębokim erudytem, korzystnie wpłyDął na umysł młodego ucznia, zaostrzywszy jego wrodzoną bystrość i ba-dawczość. Pragnieniem było ojca, aby C. został rabinem. Jednak otoczenie w gimnazyum, udział C. w śpiewackim chórze, który wykonywał w zborze ewangelickim różne zbiorowe pieśni religijne, nawet podniosłe oratorya, osłabiły przywiązanie do wiary przodków. Nie wzmogło się ono też wtedy, gdy C., po skończeniu szkół w Poznaniu, przeniósł się do Berlina, aby tam w uniwersytecie uzupełnić w wytkniętym kierunku swoje przygotowanie naukowe. Bez przewodnictwa, bez ściśle określonego programatu, jął się zajmować filozofią, literaturą i prawem, aż nareszcie rozstał się z myślą szuka-

ii

|!?IV fi

■•‘V

Fig. 33. Caro Jakób.

kilka lat wytrwałej pracy poświęcić. Udał się też niebawem C. w podróż, aby porozumieć się z wybitniejszymi pracownikami na polu dziejów polskich, zasięgnąć ich zdania i wskazówek. W Poznaniu znalazł u hr. Jana Działyńskiego gorącą zachętę, również u ks. Jana Koźmiana. W Krakowie zjednał sobie przychylność Helcia. Przejrzawszy pomocnicze środki w bibliotekach polskich, wrócił do Lipska i zabrał się do pracy z niezwykłą energią. Po upływie dwóch lat złożył w rękopisie swemu nakładcy całkowity tom z przedmową podpisaną datą m. czerwca 1863 r., który też jako z kolei tom II „Geschichte Polens⁴⁴ ukazał się tegoż roku. Dzieło to obejmowało okres czasu od 1300—1386, czyli od roku, na którym się Roepell

Lubo C. podczas pobytu w uniwersytecie, w stosunku z kolegami I ami, nabył znajomości języka polskiego, której iue wyniósł był ani z domu, ani z gimnazyum, jednakże okoliczność ta nie usuwała najważniejszej trudności, a mianowicie ubóstwa

zatrzymał, do początku nowej dynastyi, czyli panowanie Łokietka, Kazimierza W. i następców jego aż do wstąpienia na tron Władysława Jagiełły. Dłużej kazał na siebie czekać tom Ill-ci.

szej karyery naukowej były bardzo niepewne, choć młody historyk zwrócił na siebie uwagę światłego dworu książęcego w Wejmarze, dokąd zaszczytne dla siebie otrzymywał zaproszenia. Ofiarowano mu tam sposobność dalszego kształcenia się oraz przejrzenia archiwów i bibliotek w cesarstwie rossyjskiem. W 1864 r udał się C. z Wielką księżną Heleną Pawłówną i jej otoczeniem w podróż do Szwajcaryi i Włoch, a następnie do Petersburga, dostarczając jej z zakresu historyi ustnych i piśmiennych wyjaśnień, zwłaszcza co do traktaku wiedeńskiego w pewnej jego części i w pewnych jego zastosowaniach. Pobyt w Petersburgu ułatwił mu możność przejrzenia mnogich skarbów piśmiennych, spoczywających w archiwach, z których nie omieszkał korzystać w dalszej swej pracy. Otworzono mu wstęp do archiwum ,ministeryum spraw zagranicznych w Moskwie. Po całorocznym niemal pobycie na dworze wrócił znów C. do Jeny na

Ukazał się bowiem dopiero w 1869 r. (1386—1430).

Tom IV wyszedł w 1875 r. i obejmował okres czasu od 1430—1454. Tom V w dwóch częściach ogarnął ciąg dziejów od 1454—1506. Obie części wyszły w prędkim po sobie czasie (1886—1888), ale po najdłuższej w stosunku do poprzednich przerwie. Te odstępy czasu, dzielące w ciągu 30-tu lat tom od tomu objaśniają się warunkami, wśród jakich C. mógł się poświęcać pracy naukowej, która wymagała trudu, mozołu i nakładu, zysku zaś materyalnego dawała niewiele albo raczej tak mało, że ten nie wystarczał na opędzenie potrzeb niezbędnych. Zabiegając o docenturę przy uniwersytecie w Jenie, dla utorowania sobie drogi do katedry, spotkał trudności z powodu swego pochodzenia i wyznania. Był to pierwszy w Jenie przy- I skromne stanowisko docenta, choć nierównież ko-kład, że żyd starał się o prawo nauczania publicz- rzystniejsze i zaszczytniejsze mógł zająć miejsce nego na wszechnicy. Przy poparciu profesora w świecie urzędowym. Jedynie tyle zyskał, po-historyi, Adolfa Schmidta i ekonomisty, Hildebranda, rzuciwszy wysokie stosunki, że w Jenie otrzymał udało się przełamać zapory uprzedzeń i C. habili- niebawem godność profesora nadzwyczajnego, ale tował się tamże w 1863 r. na podstawie rozprawy honorowego, bez uposażenia. Nareszcie w 1868 r. p. n. „Johannes Longinus, ein Beitrag zur Littera- powołany został do Wrocławia na stanowisko profe-turgeschichte des XV Jhrh.“, w której w dosad- sora również honorowego. Tylko za wpływem nych a trafnych rysach uwydatnił postać i dzieło kanclerza zaliczono C. do ministeryum z płacą znakomitego dziejopisa polskiego, Długosza, do- roczną 1200 tal. Stosunki z dworem W. Księżny kładnie z nim się zapoznawszy przy pierwszych Heleny Pawłownej utorowały mu drogę do znajo-swych krokach na niwie średniowiecznych dziejów mości z dworem saskim, meklemburskim, pruskim, Polski. Niepłatna docentura nie poprawiła cięż- cesarskim. — W literacko-naukowych zebraniach kich warunków, w jakich nad swem dziełem pra- dworskich miewał C. odczyty, konferencye w przed-cował. Wyrobek literacki, współpracownictwo w pi- miotach z literatury powszechnej, której oddał się smach („Augsb. Allg. Ztng.“) stanowiły jedyne źród- niemal całkowicie, wykazawszy też na tern polu ło utrzymania. Wykłady przedmiotów, które z Dzie- zdolności krytyczne, smak wyrobiony estetyczny jami Polski żadnego nie miały związku, odrywały i gładkie wykwintne pióro. Dotykał przedmiotów od głównego celu badań i poszukiwań. Przeciw- z epoki Odrodzenia (Wawrzyniec Valla, Pico Miran-ności nie osłabiły jednak energii, czego dowodem dola), oraz z literatury niemieckiej i angielskiej, wydane w 1864 r. artykuły w zbiorowem dziele: Odczyt miany na dworze w Berlinie p. t, „Lessing „Das Staats-Lexicon von K. v. Rotteck u. K. Wel- u. Swift" (1868 ogłoszony) nazywa Scherr najwy-ker“ p. n. „Polen;‘ (str. 497 -566), „Posen" (t-że) bitniejszym, jaki dotychczas w tej rzeczy istnieje. Świadczą one, że C. nie zamknął się w granicach Z tej samej dziedziny brał też niekiedy osnowę do jednej dziejowej epoki, ale że umiał wyjść po za wykładów uniwersyteckich. Miał odczyty o Dan-ciasne szranki, aby ogarnąć całokształt historyi tern, które w kole młodzieży cieszyły się niezwy-polskiej. Obszerna rozprawa obejmuje w zarysach kłem powodzeniem. Była obawa, iż prof. C., od-dzieje Polski od końca X wieku — aż do upadku daliwszy się od badań polskich, zagłębiwszy się państwa, a następnie przedstawia losy poroz- w studyach nad dziełami poetów, straci i zagubi biorowe, odsłaniając widok na całą połowę XIX zupełnie wątek swoich pierwotnych poszukiwań, wieku. Zawiera w sobie, nietylko obraz dzie- Od 1875    r., kiedy wyszedł tom IV-ty, długa

jów politycznych, ale wyłuszcza zarazem roz- zapanowała cisza. Obawa jednak na szczęście oka-wój wewnętrzny, kształt i życie organizacyi po- zała się płonną. Nie zraziwszy się pozorami obo-lityczno-prawnej. Uzupełnia ją rys statystycz- jętności, której doznawać się zdawały jego Dzieje ny. Panowanie nad rozległym przedmiotem Polski wśród naszych czytelników, wziął się nano-zgłębienie całokształtu dziejów dobrze świadczyło wo z energią do ciężkiej pracy wśród budzącego o zaletach umysłu szerszego. W tym czasie C., się u nas z uśpienia ruchu naukowego. Akademia przejęty żywo treścią swych badań, odwiedził War- Umiejętności w Krakowie powołała w 1881 r. prof. szawę i zbiory jej naukowe, przedstawił się margr. C. do swego grona, w charakterze członka czyn-Wielopolskiemu, który do końca życia zachował nego i wyborem tym zaświadczyła wobec świata dlań życzliwość, wszedł w związki znajomości z Al. naukowego polskiego i zagranicznego, jak wysoko hr. Przezdzieckim, który rad był zawsze porożu- ceniła stanowisko, jakie zdobył sobie prof. C. w nau-miewać się z gruntownym znawcą średniowiecza ce, oraz zasługi, jakie położył na polu badań w za-polskiego. W uniwersytecie w Jenie widoki dal- kresie dziejów polskich. Na rok przedtem zaproszony był C. aa zjazd historyków w Krakowie, biała i talent mężniał. Dwa pierwsze tomy zjazd imienia Długosza, a przybywszy, brał czynny (1863—69) nie były wolne od usterek, nie raziły udział w obradach, zwracał uwagę na cenne ma- jednak takiemi brakami, aby wartość ich naukowa teryały przechowywane w archiwach russkich, j lekceważoną być mogła. Zarzut, jaki uczyniono, popierał gorąco myśl ożywienia badań geograficzno- \ jakoby prof. C. w przedstawieniu dziejów Jagieł-historycznych, nad które mi się sam dawniej mozo- ły oparł się na dziele Szajnochy, nie ma podstawy, lił. Przygotował bowiem do atlasu historycznego To tylko chyba da się zarzucić, że C., nie zna-Sprunera mappy num. 68, 69, 70, — na których jąc jeszcze w 1863 pracy Szajnochy, rękopis przy-przedstawił granice geograficzne, składowe części Polski w XIV i XV wieku, tudzież podobne tyczące się w. księstwa Moskiewskiego w tym samym . okresie czasu.—„Było to—rzekł wtedy,—jedno z najcięższych zadań, nad jakiemi się w życiu mozoliłem*. (Pamiętnik zjazdu t. VI, str. 139). W odstępach czasu między jednam a drugim tomem puszczał prof. C. w świat oddzielne dodatkowe rozprawy, których w rozciągłości całej pomieścić nie było można w głównem dziele. Tu się odnoszą:

gotował, a w uwagach poczynionych w czasie druku starał się sprostować przeoczenie dzieła Szajnochy, które właśnie nieco już późno do rąk się jego dostało. Trzy ostatnie zaś tomy wykazują, jak C. stanął na wysokości swojego zadania. Jemu zawdzięcza literatura polska pierwszy, jaki obecnie istnieje, całkowity obraz Polski, za panowania Kazimierza Jagielończyka i dwóch jego synów. Prześcignął on wszystkich swych na tern polu poprzedników. Utorował sam sobie drogę, zbierał skrzętnie źródła, czerpał z archiwów, korzystał z najnowszych monografij i w szczegółach starannie wykończył swe dzieło. Widać zwłaszcza w dwóch ostatnich

tomach, jak C. się wydoskonalił w swej naukowej technice; jak go przedmiot ogrzał, a przez to pozwolił mu głębiej w duo samo spojrzeć i złagodzić oświetlenie, które poprzednio niekiedy jaskrawością punktu widzenia raziło czytelnika polskiego. W rysunku ujawnia się ręka wprawna, pewna, śmiało kreśląca wypadki i działające wśród nich osoby. Rozliczne i daleko sięgające stosunki z ościennemi państwami wcielił C. do swego obrazu, wycienio-wawszy je zwrotuem i subtelnem piórem, które wykładom autora umie nadać powagę, wdzięk i niekiedy wytworność stylową. Podobno opracował już prof. C. i dalszy ciąg, mianowicie: „Dzieje Zygmunta I“. Powiększyłby niewątpliwie miarę swych dotychczasowych zasług, wydając na świat

a. p.

„Liber cancellariae Stanislai Ciołek“, Wiedeń 1871 t. I, w 1874 r. t. II,—jako zbiór ciekawych ma-teryałów bardzo ważny przyczynek, który jednak z powodu pewnych uchybień wywołał krytykę a następnie polemikę ze strony prof. Liskego. Rozprawa o Janie Ostrorogu, pomieszczona wraz z Memo ryałem samego Ostroroga w czasopiśmie „Zeit schrift d. westpreuss. Geschichtsvereins 1882 IX Heft.“, odczytana przez prof. C. na posiedzeniu Akademii Urn. w Krakowie (1882) i po polsku ogłoszona w 1885 r. w Pamiętniku, w odbitce zaś 1882 r. Praca ta dorzuciła niemało cennych szczegółów do życiorysu Ostroroga i wniosła nieco odmień ny — pod względem oceny wartości memoryału— punkt widzenia. Z licznych prac niemieckich, rozpraw i artykułów, sprawozdań i recenzyj podnieść pależy szczególniej piękną i subtelnie wykończoną charakterystykę działalności naukowej historyka H

Caro Józef Leopold (* 27 maja 1864), pseudonimy: Atut, S ki erka; rodem ze Lwowa; egzamin dojrzałości złożył w gimnazyum o. o. bernardynów tamże w 1881, poczem wstąpił na uniwersytet lwowski, gdzie ukończył z kolei dwa wydziały: prawny i filozoficzny (oddział historyczno-literacki). Po złożeniu egzaminów rządowych uzyskał w 1887 stopień doktora praw, a w 1888 skończył wydział filozoficzny. Uczestniczył w 3 seminaryach: histo-rycznem prof. Liskego, ekonomicznem prof. Bilińskiego, ekonomicznem i administracyjnem prof. Tadeusza Piłata. Oprócz tego należał także do seminaryum literackiego prof. Romana Piłata. Przygotowując się równocześnie do zawodu adwokackiego, brał czynny udział w życiu publicznem. W r. 1881 wraz z 7 towarzyszami założył towarzystwo „Przymierze Braci“, mające na celu etyczne dźwignienie żydów galicyjskich, należał przez kilka lat do wydziału tego towarzystwa i do redakcyi jego organu. W r. 1887 był przewodniczącym kółka prawuików w Czytelni akademickiej lwowskiej. W r. 1889 zabierał głos w sprawie indemnizacyjnej na walnern zgromadzeniu wyborców m. Lwowa. Przez letnie półrocze r. 1892 był w Lipsku członkiem seminaryum ekonomicznego prof. Miaskowskiego, najznakomitszego agrarysty w Niemczech. Na polu lite-

von Sybel, po tym tytułem ogłoszoną w czaso- VI-ty tom swego cennego dzieła, piśmie „Nord u. Siid“ t. IX zesz. 178. Ale po nad wszystkie sięga swą doniosłością naukową dzieło poświęcone Dziejom Polski. Przedstawia ono zamkniętą w sobie całość. Ogarnia wraz z pierwszym tomem Roepella okres średniowiecznych dziejów (według powszechnodziejowego podziału). Sięga od roku 1300 do śmierci Aleksandra, czyli do wstąpienia na tron Zygmunta I, zawiera zatem w sobie obraz dwóch całych wieków, zarówno pod względem losów politycznych Polski, jak i wewnętizne-go jej rozwoju organizacyi politycznej, tudzież społecznej. Jedyna praca w literaturze naszej historycznej, która ogarnia całokształt dziejów, zbudowany na podstawie źródłowej, wyszła z pod pióra dwóch uczonych profesorów niemieckich. Pod względem objętości część najznaczniejsza (4 tomy—a właściwie 5 tomów —na liczbę książek oddzielnych), przypada na poczet zasług profesora C. Jej wartość polega wszakże nie na wielkim jedynie rozmiarze. Tomy przygotowane przez prof. C. posiadają takie zalety wewnętrzne,! że do celniejszych dzieł współczesnego naszego dziejopisarstwa zaliczone być winny. Stopniowo rośnie i wznosi się ich wartość naukowa w miarę tego, jak C. oswajał się z przedmiotem swych badań, jak się rozszerzał zakres jego uczoności, jak się myśl pogłę-

„Die Gesellschaft".

z węglem.

P. Chm.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

rackiem prócz wierszy satyrycznych i nowelek, pisanych pod pseudonimami, prócz artykułów publicystycznych, recenzyj i t. p., drukował dużo rozpraw treści ekonomicznej i społecznej, poczynając od r. 1888, zarówno w języku polskim, jak i niemieckim. Zabierał tedy głos w sprawie „Książek robotniczych" (1888), w sprawie „Decentralizacyi dostaw dla armii" (t. r.), w kwestyi „Prawa wyznaniowego izraelic-kiego“ (t. r.), propinacyi (1889), własności górniczej (1890), w sprawie indemnizacyjnej w Galicyi (kilka artykułów z r. 1890), pisał „o ulgach legalizacyjnych przy wpisach hipotecznych drobiazgowych14 (1891), o „banku włościańskim w Galicyi" (1892), o „większej własności ziemskiej" (t. r.). Prace te, o ile były pisane w języku polskim, pomieszczał C. w „Prawniku⁴⁴, „Ekonomiście", „Ateneum" i innych wydawnictwach peryodycznych; po niemiecku zaś kreślone ukazywały się w „Centralblatt fur Verwaltungspraxis“, „Presse"

Silniejsze wrażenie na szerszej przestrzeni zrobiła broszura C-a p. t. „Die Judenfrage, eine ethische Pragę" (1892, w przekładzie polskim Bolesława Lewickiego 1893) oraz dzieło: „Der Wucher, eine socialpolitische Studie" (Lipsk, 1893, str. XV. 311); w polskiej przeróbce częściowej: „Lichwa na wsi w Galicyi" (1893). Podniosłość poglądów etycznych, surowe napiętnowanie wykroczeń w dziedzinie moralnej, jasność i ścisłość wywodów, styl potoczysty a pełen wyrazistości: oto zalety tych utworów, dotykających jednej z ran najboleśniejszych. Od marca 1893 pomieszcza C. w organie konserwatystów krakowskich „Pogadanki ekonomiczne", z których zaznaczyć należy: o kredycie włościańskim, o kolejach lokalnych w Galicyi, o wojnie cłowej; wreszcie zanotować wypada rzecz o „Auguście Cieszkowskim" (1893).    PGhm-

Caroba, ob. J a c a r a n d a.

Carogród, ob. Konstantynopol.

Carolath-Beuthen (Bytom), księstwo na Szląs-ku pruskim nad Odrą, ma 160 km.Q rozległości i 15,000 mieszkańców (1885); zawiera w sobie miasto Bytom, miasteczko Carolath, 21 wsi i 15 folwarków. Ród książęcy Carolath-Beuten nazywał się dawniej Schónaich, Fabian z Schónaichu r. 1551 otrzymał od Karola V godność „Freiherr", oraz część główną księstwa dzisiejszego; r. 1610, za Jerzego z Schónaichu, powstał majorat, który w r. 1741 uzyskał tytuł księstwa z głosem dziedzicznym w sejmie pruskim.    *

Carolathin (miner.). Nazwę tę nadał Weiss pewnemu minerałowi, zbadanemu następnie przez Sonnenscheina, bardzo zbliżonemu, jak się zdaje do allofanu, a będącemu krzemianem glinu, silnie napojonym bitumem. Tworzy on w jednej z ławic węgla w Zabrzu pod Gliwicami na górnym Szlązku okruchy, powłoki, kuliste i zbite masy z odłamem muszlowym; c. wł. 1.215; tw. 2.5; bardzo kruche, barwy miodowo-żółtej lub brudnej winno-żółtej, o blasku tłustym słabym, na brzegach przeświecające. Stałych części zawiera: 29.62 krzemionki i 47.25 glinki, nadto 1.33 węgla, 2.42 wodoru i 19.39 tlenu; ostatnie dwa pier-

Enoykl. Powiz. IUnttr. T. ) I.

wiastki tworzą w nim bądź wodę, bądź związek

K. J.

Caroli Teofil (* 1739—f 1825), ksiądz z zakonu pijarów, rektor szkół w Drohiczynie i proboszcz tameczny, wierszopis i polemista teologiczny, walczący z libertynizmem XVIII wieka. Wystąpił naprzód z obroną bezżeństwa księży: „Vetus et constans in ecclesia de sacerdotum coelibatu doctrina" (Warszawa, 1801; mieszczą się tu wyjątki z pism Stanisława Orzechowskiego). Następnie wydał wierszem „Odpowiedź chrześcijańskiego prostaka na niektóre zarzuty wiersza bluźnierskiego, który się zaczyna od tych słów: Nie masz komu na świecie wierzyć i t. d.“ (t-że t. r.) Znajduje się tu, jak głosi tytuł, „proste i rzetelne wyłuszczenie przedniejszych prawd i pobudek wiary chrześcijańskiej, a w przypiskach ostrzeżenie względem najszkodliwszej na obyczaje ludzkie zarazy, która jest ukryta w nauce libertyńskich nau-czycielów czyli wolnych mularzów i nowych illu-minatów⁴⁴. Wiersz ten w r. 1804 doczekał się drugiego, poprawnego wydania. Są dalej dwa kazania C-go: jedno na dzień św. Antoniego (1804), drugie na obchodzie żałobnym za duszę Józefy z Morsztynów hr. Ossolińskiej (1816). Są wreszcie dwa jego wiersze na cześć cesarza Aleksandra I: „Ad Alexandrum Imperatorem Rossiae, pacificatorem Europae" (1814), „Ad Alexandrum Imperatorem totius Rossiae, Regem Poloniae“ (1816).

Carolina, 1) C. nazwa dwóch stanów, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (ob.): Karolina Północna i Karolina Południowa. 2) C., właściwie La C., miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Jaen (Andaluzya), na południowym stoku Sierra Moreny, u stóp góry Des-peńaperos, przy drodze bitej, wiodącej z wyżyny Nowo - Kastylskiej do Andaluzyi; tkalnie płótna i sukna, uprawa oliwy, wina, kopalnie srebra i ołowiu, do 8,000 m-ców. O 4 km. na północo-wschód Las Navas de Tolosa, ruiny zamku, w pobliżu których Alfons VIII Kastylski odniósł walne zwycięstwo nad Maurami, pod wodzą Anasirl-eddina 1212 r. La C. została założoną przez kolonistów niemieckich, sprowadzonych w 1767 r. przez rząd hiszpański za pośrednictwem Bawarczyka Thtir-riegla, który zwerbował blizko 7,500 rodzin z Westfalii, Palatynatu, Bawaryi i Wirtembergii. Część przybyszów, niezadowolona, że rząd hiszpański nie dopełnił zapowiedzianych przygotowań, wróciła do kraju, część wyginęła w nieodpowiednym klimacie, pozostali jednak koloniści zabrali się do dzieła i w przeciągu lat kilkunastu zmienili okolicę do niepoznania.—Po upływie wieku osadnicy zatracili mowę ojczystą, strój i zwyczaje, ale nie zatracili cech etnicznych i właściwości temperamentu: włosy mają jasne, oczy niebieskie, usposobienie powolne, są systematyczni i pracowici—co wszystko stanowi rażący kontrast z czarnooką, ciemnowłosą, żywą, popędliwą i zleniwiałą ludnością Andaluzyi. Ktokolwiek, opuszczając wyży nową i pustynną Man-chę Nowej Kastylii, przekroczy w tej okolicy wododziałowy grzbiet Sierra Moreny, musi być odrazu uderzony nowym dla siebie i w Hiszpanii prawie

And. S.

■a a

•« o

ąfśfii

-fj

⁰⁰ IsOSUjI-

m, B<e>4a /«;

Fig. 35.

niespotykanym widokiem; wsie i osady, zgrupowane około La C., odznaczają się czystością i porządkiem, sady i ogrody otaczają każdą osadę, drogi i mosty wszędzie w należytym stanie, na każdym kroku widać ślady pieczołowitości człowieka i jego zamiłowania w pracy i ockędóstwie. Przykład Niemców oddziałał korzystnie, zarówno na ludność miejscową, jak i na katalońskich osadników; to też cała okolica przedstawia wszystkie cechy dobrobytu.

Carolina Constitutio Criminalis, ob. C o n s t i-tutio Carolina.

Carolinea (botanika) synonim Pachira Aubl. Ułucza. Rodzaj rośliny z rodziny Orzeszniko-w a t y c h (Sterculiaceae). Są to wielkie drzewa o dużych, naprzemianległych, palczastych liściach ogonkowych z przylistkami, o kwiatach pojedynczych kątowych bardzo pięknych, przypominających malwy. Owoc—torebka, zawierająca liczne nasiona. Rosną w najbardziej gorących miejscowościach Ameryki Południowej. U. wodna (P. Aąuatica Aubl.), jest drzewem na 40' Wysokiem, rosnącem w Guyanie. Drewno jego, gąbczaste i miękkie, okryte jest korą popielatą, owoc ma kształt ogórka lub strąka kakao; ziarna jego są pożywne i używane na pokarm przez tubylców, pieczone jak kasztany, — U. Wspaniała (P. Insignis), pochodzi z Vera-Cruz przeniesiona została do Brazylii i na wyspy Antyl-skie.    Wł> M- K‘

Carolini libri (księgi karolińskie), jest to z polecenia Karola W. ułożona w czterech księgach odpowiedź na przysłane przez papieża Hadrya-na I akta soboru nicejskiego i naukę jego o czci obrazów. Pismo to było przedłożone synodowi frankfurckiemu r. 794. Wywołało ono polemikę długą i namiętną, rzuca wszakże ciekawe światło na ówczesną naukę kościoła frankońskiego o czci świętych, o Trójcy przenajświętszej i t. d.

Carolopteris (paleont.). Rzadki rodzaj paproci kopalnej z pokładów kredowych akwisgrańskich, opisany przez Ettingshausena i zaliczany do rodziny paleontologicznej Phlebopterideae. K- J-

Carolus (numizmatyka), francuska moneta zdawkowa, bita przez króla Karola VIII, zwana także „Grand blanc au K couronnó“, z powodu litery K koroną, mieszczącej się na polu prawem. W obwódce napis: + KAROLUS: PRANCORUM: REX; w polu prawem wielkie K z koroną z dwiema liliami po bokach. R. + SIT: NOMEN: DNI: BENE-

mm

Fig. 34.

DICTU: w polu lewem krzyż z koronami na końcu ramion i cztery lilie w kątach krzyża (fig. 34). C-y, bite w Delfinacie, miały w prawem polu literę K z koroną i lilią oraz delfinem po bokach, a na odwrotnej stronie krzyż również z dwiema liliami i dwoma delfinami. C-y, bite w Bretanii, były podobne do powyższych, miały jednak gronostaja zamiast delfina. Karol VIII bił także pół-karolusy. Najstarszym dokumentem, wspominającym o tej monecie, jest edykt królewski (ordonuance) opatrzony datą 11 listopada 1488 r. Kurs C-a oznaczony

był na 10 denarów, zwanych „tournois*, co podług obliczenia de Waillego przedstawia w dzisiejszej monecie wartość 18.7831749 centymów. Ludwik XII wycofał z obiegu C-y, ale lud używał tej nazwy aż do końca XVIII wieku dla oznaczenia kwoty dziesięciu denarów. —Niektóre monety, bite przez Karola V, ces. Niemiec, były także nazywane C-ami; między innemi był złoty C. fla-s    mandzki, czyli „real“,

wyobrażający z jednej strony popiersie cesarza z mieczem w ręku i jabłkiem z krzyżem, na odwrociu tarczę z napisem dokoła: DA MIHI VIRTUTEM CONTRA HOSTES TUOS. Edykt z r.1540 oznaczył wartość tej monety weF ran-cyina 22 soldy i 6 denarów.—Nazwano również C-em sztukę złota, wybitą w Anglii za panowania Karola I (ob. fig. 35); puszczona w kurs, miała ona zrazu wartość 20 szylingów; w r. 1707 kurs się jej podniósł do 21 szylingów i 4 denarów, a we Frań-cyi brano ją za 14 liwrów, 7 soldów i V/l3 denarów

C. hiszpański ob. Dolar, Pi astr.    r-

Carolus Ludwik Antoni, malarz belgijski (* w Antwerpii 1814    r.). Uczeń Eckhondfa

i Brackeelera, przeważnie maluje obrazy z życia potocznego, utworzył też niemało scen obyczajowych i historycznych. Do najlepszych należy: „Partya bilardu za Ludwika XV* w Ypres w ratuszu.    w* °-

Carolus-Duran,ob. Duran.

Caron Antoni, malarz francuski (* w Beauvais 1520 r.—f 1598). Dzieła C-a po kościołach znajdujące się poniszczały; ocalało nieco rysunków w Luwrze,—styl ich włoski dekoracyjny, a treść mitologiczna. Istnieją tylko dowody piśmienne, że

C. wykonywał dużo prac dla Franciszka I, króla francuskiego, dla Henryka II i Katarzyny de Medicis. Jego był tryptyk w kaplicy św. Jana, św. Genowefy i św. Wawrzyńca w Beauvais, tam również karton do malowidła okiennego „Wieczerza Pańska*. Robił też wzory na kobierce do fabryki paryskiej, założonej przez Henryka II. Do spółki z Lesam-bertem wykonał słynne wzory na kobierce, przed-

W. G.

W. G.

And. S.

W. K. Z

Fig. 36. Carosi (herb).

minerali-

schen und anderen Inhalts" (Lipsk, 1781) (sic) „Sur la generation du silex et du ąuarz en partie, obser-vations faites en Pologne" (Kraków, 1782) „Essai d’une litographie (sic) de Młocin, ócrit a Varsovie en 1777, imprime a Dresde 1777". To ostatnie dzieło obejmuje szczegółowy opis skamieniałości, w okolicach Młocin znalezionych.

Carotis, nazwa łacińska tętnicy szyjowej (ob.); pień jej główny (C. communis) dzieli się na dwie gałęzie: dotwarzową czyli zewnętrzną (C. externa) i domózgową czyli wewnętrzną

Dr. J. P.

Z południowego stoku zbiera wody sy-stemat rzeki Simeto, północny poorany jest wąwozami krótkich strumieni górskich, toczących się wodospadami w gwałtownym spadku ku morzu i składających na wybrzeżu ogromne masy gruzu i stałych części.—Całe pasmo C. składa się z eoceni-cznej gliny i konglomeratów, na których leżą warstwy mioceniczne, a zwłaszcza w najwyższych szczytach Monte Sori (1,846 m.) i Monte Castelli (1566 un)- — Północne stoki pokryte są gęstym borem i należą do rzędu najniegościnniejszych i najsłabiej zaludnionych w Sycylii; południowe natomiast, o łagodniejszym spadku, mają kilka dość ludnych osad (Troina, Nicosia), z których część sięga nawet wzniesienia 1,000 m. nad p. m.

Carora, miasto w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Wenezueli, w stanie Lara, założone przez Hiszpanów w 1572 r., w dorzeczu rzeki To-cuyo, 350 m. nad p. m., słynie z hodowli mułów i koni, któremi prowadzi handel, dostarcza też balsamu, żywicy i wyrobów ze skóry; przeszło

And.'S.

Carosi, herb polski z indygenatu. Na tarczy dwudzielnej, w prawej części ściętej, pole górne czarne i na

niem pół czerwonego lwa, zwróconego na prawo, uk lekarskich przykładał się we Frankfurcie nad z łapami i ogonem podniesionemi w górę,—w doi- Odrą i tam po obronieniu rozprawy: „De visoida nem polu trzy złote i trzy błękitne belki naprze- plurimorum morborum inter Poloniae incolas cau-

E. D.

W. G.

stawiające pod postaciami Mausoleosa i Artemizyi, Katarzynę de Medicis. Malował nadto olejno „Zwiastowanie", rysował illustracye „Przemian Owidyu-sza“. Istniał portret jego, rytowany 1590 r. przez krewnego jego Tomasza de Leu.

Caroń Adolf Aleksander Józef, rytownik francuski (* w Lille 1797—f w Clamart 1867). Zaczął naukę w pracowni rytownika Bervic’a, a dobiwszy się imienia, połączył się ścisłym węzłem ze słynnym rytownikiem Henriąuetem Dupont. Wystawiał w Salonie paryskim pomiędzy r. 1822 a 1824 figury z antyków, scenę z „Gil-Blas’a“, portret „Pani de Sevigne“ z Deveryi i inne. Do najlepszych dzieł C-a wystawianych w Salonie paryskim należą: „Narodzenie Pańskie⁴⁴ podług De-caisne’a, „Wskrzeszenie córki Jaira" podług Tonny Johannot, „Karol Wielki⁴⁴ podług Meissonier’a, „Faust spotykający Małgorzatę" podług Ary Schef-fera, „Chrystus na górze Oliwnej" podług tegoż i wiele innych. Otrzymał w 1846 r. za swe ryciny medal złoty Salonu paryskiego.

Caroni, prawy, przeszło 600 km. długi dopływ rzeki Orinoco, w rzeczypospolitej Wenezueli, ma źródła na granicy z Brazylią, w górach Sierra Pa-caraima, kierunek biegu północno-zachodni, uście pod miasteczkiem Las Tablas; w górnym i środkowym biegu przepływa krainę prawie nieznaną, i słabo zaludnioną, w dolnym, po przyjęciu znacznego dopływu lewego, Paragwy, staje się spła-wnym.

Caronie, także Monti Nebrodici, grzbiet górski, biegnący w równoleżnikowym kierunku, na północno-wschodniem wybrzeżu Sycylii i oddzielający olbrzymi trzon Etny od morza Tyrreńskiego. Jedyna droga bita, jaka przecina zwarty ten łańcuch z Mistretty do Nikozyi, dosięga na przełęczy 1.140 m.

And. S.

6,000 m-ców.

mian. W lewej części tarczy na polu błękitnem od środka ku dołowi na lewo na ukos czerwono-złota wstęga.—W koronie szlacheckiej nad hełmem lew, jak na tarczy. Filip Karol Carosi, Włoch rodem, otrzymał z zatwierdzeniem herbu rodzinnego indygenat księstwa Siewierskiego r. 1787, potwierdzony uchwałą sejmową r. 1790—„Herb. rod. szl. kr. Polsk." —Borkowski.

Carosi Jan F i 1 i p de, geolog i mineralog pracujący w Polsce w końcu XVIII w., z niewiadomą datą urodzenia i śmierci. Ksztal • cił się w Akademii w Lipsku, był honorowym członkiem „Berlińskiego towarzystwa badaczów natury". Przyjaciel Karola Perthees’a, geografa króla Stanisława Augusta, prawdopodobnie za jego pośrednictwem zaproszony został w 1775 przez komisyę edukacyjną do ułożenia podręcznika nauk przyrodzonych, w czem pomocnym mu był historyk D u cl os (ob.). Praca C-go nagrodzoną została w r. 1777. Hieronim Łabędzki w dziele: „Górnictwo w Polsce44 (1841 r. t. I) wspomina, iż „Kapitan Carosi od 1780 użytym był przez Stanisława Augusta, aby oznaczył miejsca, gdzieby kopalnie soli otworzyć można⁴⁴. Wkrótce potem C. został dyrektorem górnictwa (ob, Busko). C. wydał następujące dzieła: „Reisen durch yerschidene Polnische Provinzen

(C. interna).

Caroto Jan Franciszek (Gianfrancescoj) malarz włoski (* w WTeronie r. 1470—f 1546), początkowo pod wpływem Mantegni, szerokość rysunku, ostrość i brak piękności typów, od niego przejął. Powołany do Medyolanu, dla Viscontich pracował, uległ wpływowi Rafaela, madonnom swym słodki nadawał wyraz; w kolorycie Wenecyanom pragnąc sprostać, doszedł do siły i piękności barw. Madonny jego są we Frankfurcie i Berlinie, jako też i w Weronie (z św. Franc.). Do rzędu najlepszych prac C-a należą freski u św. Eufemii w Weronie w kaplicy degli Spolverini, (historya Tobiasza). W San Fermo—ołtarzowy obraz N. Panny w obłokach z aniołami a św. Franciszkiem i Sebastyanem u dołu, z r. 1528—jedno z najpiękniejszych dzieł sztuki włoskiej.

Carove Piotr Józef, rodem z-Leszna, do na-

W. 6.

K. J.

•r

Ftp 37. Carpeaux Jan.

w. a.

sa“ w roku 1771 otrzymał godność doktora med. i osiadł w Poznaniu; już w roku następnym używał tytułu lekarza nadwornego króla Imci Stanisława Augusta. W 1800 rząd pruski zamianował go pierwszym radzcą przy kolegium lekarskiem w Poznaniu, C. krótko jednak urząd ten piastował, gdyż już w tym samym roku umarł.    Dr J< p-

Carpaocio Wiktor, także Carpaggio, Scar-p a c c i a albo Scarpazza, malarz włoski (* w Istryi w końcu XV wieku - f 1522 w Wenecyi), gdzie głównie pracował, doznawszy wpływu Bellinich, szczegónie Gentilego B., na wzór którego sceny biblijne i wogóle religijne umieszczał śród przestrzeni krajobrazowej lub widoków perspektywicznych współczesnych mu miast; anachronizmu tego dopuszczał się na równi z innymi Wenecyanami i pod względem ubiorów. Do najprzedniejszych prac C-a należy „Historya św. Urszuli⁴⁴ w 8 obrazach, obecnie w zbiorze Akademii Szt. Pięk. w Wenecyi. W kościele San Giorgio dei Schiavoni inny cykl z życia św. Jerzego; podobny był z życia św. Stefana w kościele tego świętego. Jeduem z najlepszych dzieł C-a jest „N. Panna wstępująca do świątyni⁴⁴. Pięknym kolorytem i bogactwem ubiorów, nietylko weneckich ale i wschodnich, które poznał w czasie swej podróży do Konstantynopola z G. Bellinim, zdobił obrazy. Jeden z pierwszych tworzył potoczne sceny w dzisiejszem znaczeniu wyrazu w ołtarzowych malowidłach nie był szczęśliwy.

Carpani Józef, poeta dramatyczny włoski (* 1752 roku w Vilialbese — f w Wiedniu). Zawód pisarski rozpoczął od wierszy; w dyalekcie me-dyolańskim i od komedyj, które były dobrze przyjęte; mimo to wszakże podczas rewolucyi przerzucił się na pole dziennikarskie, a za ustępującymi z Włoch Austryakami przesiedlił się do Wiednia, gdzie został librecistą teatru cesarskiego. Zaprzyjaźniwszy się z Haydnem, napisał w formie listowej żywot tego znakomitego mistrza, p. t.; „Haydine, owero lettere intorno alla vita e le opere del celebre maestro Giuseppe Haydn" (Me-dyolan, 1812). Beyle, przetłómaczywszy i zlekka przerobiwszy to dzieło, wydał je jako własną pracę oryginalną, p. t.: „Lettres ecrites de Vien-ne en Autrichre sur le celóbre compositeur , J. Haydn, suivies d’une vie de Mozart et de con-siderations sur Metastase et 1’etat prósent de la musiąue en Italie, par Louis-Alexandre-Cesar Bom-bet" (Paryż, 1814).—Carpani zrobił wielki hałas z tego powodu i Beyle-Stendhal-Bombet musiał się przyznać do plagiatu. To rozgłosiło imię C-ego we Frań-cyi, właściwie tedy plagiator przysługę mu wyświadczył. — Oprócz tego C. jest autorem bardm wielu sztuk teatralnych, poematów, artykułów krytycznych, polemicznych i t. p., które wymienione są u Tipalda w jego „Biografia degli Ita-liani".    *

Carpantholites (paleont.). Pod nazwą C. Be-rendtii, opisał Góppert owoce, znajdujące się w bursztynie z Samlandyi, które następnie opisywano jako Andromeda, ostatecznie zaś wykazał Caspary, że są one owocami z rodzaju Clethra i nazwał je Clethra Berendtii.

Carpeauz JanChrzciciel, rzeźbiarz francuski (* w Valenciennes 11 maja 1827 — f w Cour-bevoie 12 października 1875), syn mularza. Naukę rozpoczął w Akademii w Valenciennes, przybył do Paryża i wstąpił do Szkoły sztuk pięknych w r. 1844. Dziesięć lat pracował usilnie, aby otrzymać nagrodę i stypendyum rzymskie. Był uczniem dwóch najznakomitszych odrodzicieli rzeźby we Prancyi: Rude’a bezpośrednim, a Dawida d’Augers przez wpływ. Pierwsze prace C-a cechował spokój w zarysach i układzie; takiemi były płaskorzeźby Cesarz Napoleon III i Abdelkader do Saint-Cloud, takim, fryz w Valenciennes, „Sainte Alliance des peu-ples“ dla Foucartfa. Studya nad Michałem Aniołem, żywe wnikanie w typ włoski, poczęło ożywiać posągi C-a i uczyniło go takim, jakim go znamy z ostatnich dzieł. Z Włoch nadesłał C. „Rybaka neapo-litańskiego, wsłuchującego się w szmer muszli", kipiącego życiem (1858). „Ugolino z synami" należy do tego zwrotu. Wykonał C. szereg popiersi pełnych życia: księżny Matyldy, margrabiny Va-lette, Maryi de Piennes i P. Vaudremer, budowniczego. Do pary z „Rybakiem⁴⁴ w tym czasie wykonał „Dziewczę z muszlą". Jedną z najlepiej pomyślanych a pełnych ożywienia jest grupa „Flora", przeznaczona na uwieńczenie Pawilonu Flory, k Największą atoli pracą Ir C. pomnikową jest jedna z czterech grup, zdobiących Wielką Operę w Paryżu, a przedstawiająca „Taniec⁴⁴ (1869). Realistycznie pojęta, wyobrażająca upojenie szalone bachiczne, była ona przedmiotem żywych protestów ze strony ogółu, jako obrażająca wstydliwość; niewiadomy sprawca zniszczenia z tego powodu oblał marmur już wykończony atramentem. Razźbata pod względem piękności form jest arcydziełem. — Do Valenciennes wykonał C. posągWatteau i na fronton ratusza „Obronę miasta V.“ 1870 w Salonie wystawiona „Mater Do-lorosa", pełna głębokiego wyrazu. Ostatniem dziełem C-a jest gruppa, postawiona w alei Luksemburskiej, wyobrażająca „Cztery strony świata", glob dźwigany przez cztery postacie niewieście, odlew bronzowy, tern od innych różny, iż każda z postaci inną otrzymała patynę dla odróżnienia ras ludzkich.— Z popiersi, które C. wykonał, są godne zanotowania: malarza Giraud, P. Tissot, panny Benedetti, Gounoda, budowniczego Opery Garnier’a, malarza Geró-me’a, Al. Dumasa syna, malarza Cherier’a i in.— C. był wybornym rysownikiem: realista w pomysłach i zmysłowy, marzył pod koniec życia o sztuce treści poważniejszej.

Carpelan Wilhelm Maksymilian, rytownik i topograf finno-szwedzki (* w Lojo 1787 r.— f w Stokholmie 1830 r.). Jako oficer odbył wy-

w. G.

W. G.

M. C.“ (Lond., 1879), Ph. Brown „The world’s wor-kers: Mrs. Somerville and Mary C.“ (t., 1887).

Carpenter Ryszard Kromwell, budowniczy angielski (* 21 października 1812—f w Londynie 27 marca 1855 r.), znany jako specyalista budowy kościołów, których wiele restaurował i budował. Celniejsze jego prace są: kościoły ś-go Andrzeja w Birmingham, ś-go Pawła w Brighton i ś-ej Maryi Magdaleny w Londynie, w stylu angielskim

E. D.

Dr. J. P.

E. D.

przez

prawę do Finlandyi 1808—9, na Pomorze 1813 do Norwegii 1814. Oznaczył barometrem wiele wyżyn Norwegii, wyrytował mapę Szwecyi i był zarządzającym biurem rytowniczem. Jego jest mapa Sztokholmu w 40,000', mapa Norwegii południowej, podróż malownicza po Alpach Norweskich z opisem francuskim i szwedzkim, widoki Norwegii i dużo tablic do „Szwecyi dawnej i teraźniejszej" Thersnera.

Carpenter Jerzy, lord (* 1657—f 1732), generał angielski; zamianowany brygadyerem generalnym r. 1705, służył w Hiszpanii, gdzie się odznaczył, zasłaniając odwrót z pod Almanzy; ciężko ranny dostał się do niewoli w bitwie pod Brihue-ga; awansowany na generała porucznika r. 1710, otrzymał w r. 1715, w chwili wybuchu rewolucyi, naczelne dowództwo wojsk w północnej Anglii i pobił powstańców pod Newcastle i Preston; za swoje zasługi otrzymał gubernatorstwo Minorki i tytuł lorda C. of Killaghy.    r-

Carpenter Małgorzata-Sarah, malarka angielska (* w Salisbury 1793—f w Londynie 1872). Uczyła się początkowo rysunku od zwykłego nauczyciela, a następnie studyując zbiór obrazów w Longford. Słynęła jako portrecistka; najsławniejsze są: Lorda Folkestone, H. Bunbury, Lady Denbigh, Lady King i Gibsona. Przypisują jej siłę i wytworność dotknięcia.

Carpenter Mary a (* 1807 w Bristolu—f 1877 tamże), wychowawczym, fllantropka i autorka an--gielska, córka księdza unitaryańskiego, gruntownie wykształcona, zwłaszcza w językach klasycznych. W r. 1829 wspólnie z matką i siostrami założyła własną szkołę dla dziewcząt, a od r. 1831 zarządzała jednocześnie szkołą niedzielną. W r. 1833 zabrawszy znajomość z radżą indyjskim, Rammo-hunem Roy, i filantropem amerykańskim, J. Tucker-manem, zwróciła się pod ich wpływem do działalności filantropijnej, zakładając szkoły i stowarzyszenia dobroczynne. Za jej tedy sprawą powstały: Working and yisiting society (1835); Do-mestic mission (1839) dla zaniedbanych dziatek; Ragged school (1846) dla obdartusów; Kiugwood reformatory school (1852) dla nieletnich przestępców; Red reformatory school (1854) dla nieletnich przestępczyń; Workmans hall (1864) dla klas roboczych; Boys home (1872) dla sierot chłopców. W 1866 zwiedziła Indye wsch. i powzięła zamiar wpłynąć na polepszenie w nich bytu kobiet; w tym celu udawała się tam jeszcze trzykrotnie i zorganizowała Social science association, a w r. 1870 w Bristolu The national Indian assotiacion i Ladies working party for India. Oprócz tego przemawiała za zreformowaniem domów karnych i więzień. Napisała też wiele godnych uwagi dzieł pedago-giczno-filantropijnych, jako to: „ Ragged schools, their principles and modes of operation" (1849), „Reformatory schools for the children of the pe-rishing and dangerous classesu (1851), „Juvenile delinąuents* (1853), „What shall we do with our pauper children" (1861); „Our conviets, how they are madę and should be treated" (2 tomy, 1864) i inne.-—Por ów. E. Carpenter „Life and work of

XIV-go wieku.

Carpenter Wilhelm Benjamin (* w Bristolu r. 1813—f d. 10 listopada 1885 w Londynie), fizyolog angielski. Kształcił się początkowo w mieście rodzinnem, następnie w Edynburgu, gdzie w r. 1839 otrzymał godność doktorską. Powróciwszy do Bristolu, przez czas krótki zajmował się wykonawstwem lekarskiem, a porzuciwszy je, oddał się wyłącznie pracy naukowej, początkowo jako prof. medycyny sądowej w Akademii brystolskiej, następnie jako prof. fizyologii w Londynie. Umarł wskutek poparzenia przypadkowego. Był profesorem świetnym i pisarzem odznaczającym się niezwykłą jasnością wykładu oraz nauką głęboką. W szeregu dzieł jego pierwsze miejsce zajmuje: „Treatise on human physiology", jako jeden z najlepiej i najprzystępniej dotąd napis&ych podręczników fizyologii. W „Philosophical Transactions" ogłosił, począwszy od r. 1850, długi szereg prac cennych treści fizyologicznej i zoologicznej. — P o r. „Brit. Med. Journal" 1885, II str. 139 i „The Lancet" z tegoż r., II, str. 928.

Carpentier Antoni Mateusz,budowniczy francuski (* w Rouen d. 15 lipca 1709 r.—f w Paryżu 16 lipca 1773 r.), posiadał szczególne względy Ludwika XV i księcia Kondeusza, którzy powierzali mu liczne roboty renowacyjne w pałacach królewskich. W r. 1758 z rozkazu królewskiego C. wysłany został do Rouen dla wybudowania tamże ratusza i urządzeń budowlanych nowego ogrodu botanicznego. W r. 1756 został członkiem Akademii sztuk pięknych. Ogłosił drukiem: „Recueil des plans, eoupes et ólevations du nouvel hótel de vil-le de Rouen" (Paryż, 1758).

Carpentier Jan Chrzciciel, zwany Le C. (* 1760—f 1828) członek Konwencyi francuskiej; w chwili wybuchu rewolucyi był komornikiem w Valognes; wysłany w czerwcu 1793 r. Konweneyę z misyą nadzwyczajną do departamentów la Manche, Ille-et - Vilaine i Cótes - du-Nord, ścigał z nadzwyczajną zajadłością księży i szlachtę i był instygatorem całego szeregu krwawych egzekucyj; dziki jego fanatyzm budził nawet postrach w obozie rewolucyjnym; mimo nieludzkich instynktów, był on przecież odważny i śmiały; w d. 14 grudnia 1793 r., prowadził sam obronę miasta Grandville i po krwawej walce odparł Wandejczyków; skazany na wygnanie r. 1816, jako królobójca, udał się na wyspę Jersey, lecz niebawem wrócił potajemnie do Francyi; schwytany i skazany na deportacyę przez trybunał karny departamentu La Manche, umarł w więzieniu na górze Saint-Michel.    r.

Carpentras (il Carpentrasso), właściwie Ele a-

zarGenetf około 1475 w Carpentras—f po roku 1532), kontrapunkcista francuski. W 1515 był pierwszym śpiewakiem kapeli papieskiej, następnie kapelmistrzem. W 1521 wysłany przez Leona X do Awegnionu w sprawie nieporozumień panujących wówczas w rządzie Kościoła Katolickiego, wydał w tern mieście księgę swych mszy, lamentacyj, hymnów i t. p. (1532 roku). Pojedyńcze utwory z tej księgi były zamieszczane w ówczesnych zbiorach kompozycyj różnych autorów. W wydawnictwie Petrucciego „Motetti della corona", w 1-m i 3-m tomie (1514—1519) dochowały się C-a: czterogłosowe „Bonitatem fecisti", „Cantate domino u i „Miserere."

odcieniowych, odbijanych z kilku płyt. Wprawdzie jednocześnie w Augsburgu wykonywał takie same Jost de Necker, wszakże C. mógł o tern wiadomości nie mieć, i uważając sposób ten za swój wynalazek, odwoływał się na tej podstawie do senatu Weneckiego o przywilej dla siebie. Udoskonalił szybko sposób swój i istnieją też wyborne ryciny jego wykonane w Rzymie podług rysunków Rafaela, a mianowicie: „Rzeź niewiniątek", „Śmierć Ananiasza “ , „ Eneasz i Anchizes “ , za najlepszą uważana jest z czterech płyt odbita rycina, podług obrazu Parmegianina „Diogenes". W roku śmierci C-a wyszła w Rzymie książka dydaktyczna „The-

sauro de’ scrittori” z rycinami C-go, podług rysun-

w. o.

A. Pol.

Carpi Jakób Berengario, a (f w Ferrarze r. 1550), rodem z Carpi pod Modeną, anatom i chirurg włoski. Od r. 1502—1527 był profesorem w Bolonii, poezem się przeniósł do Ferrary. Anatomia niejedno odkrycie mu zawdzięcza. Z dzieł jego przytoczymy: 1) „Commentaria, cum amplis-simis additionibus, super auatomiam Muudini" (Bolonia, 152 L in 4°; tamże 1552 iu fol.; tłóm. ang. Londyn, 1664, in 12°); 2) „Isagoge brevis in Auatomiam" (tamże 1514 i 1522, in 4° z rycinami); 3) „Tractatus de fractura calvariae s. cranii" (Bolonia 1518 in 4°; Wenecya, 1535 in 4°; Leyda,

Dr. J. P.

Carpentras, stolica okręgu t. im., w departamen- ków Lud. Vincentino. cie francuskim Vaucluse, na lewym brzegu rz. Au-zon, o 30 km. na północo - wschód od Awenionu, posiada kolegium, bibliotekę (30,000 t.), muzeum starożytności z cennym zbiorem medali (7,000 sztuk) i monet, obserwatoryum meteorologiczne, więzienie departamentalne, wspaniały wodociąg, do 10,000 m-ców, w tej liczbie piąta część żydów. Pod względem przemysłowym C. jest jednem z ważniejszych miast na południu Francyi; są tu wielkie dystylar-nie, fabryki przetworów chemicznych, tkanin bawełnianych i wyrobów jedwabnych, młyny, olejarnie, mydlarnie i t. p.; handel też bardzo ożywiony,

a głównemi jego artykułami są krąp, owoce, sza- 1629, 8°; 1651, 8°; 1715, 8°). fran, trufle i jedwab surowy. Z gmachów wyróżnia Carpineto, (C. Romano), miasto we Włoszech, się: piękny kościół św. Siffryna (niegdyś katedra), o 60 km. na południo-wschód od Rzymu, w okręgu były pałac biskupi (dziś pomieszczenie sądu), były Velletri, w dolinie gór Lepińskich u stóp góry Sem-pałac legacyi z malowidłami Mignarda, oraz wielki previsa (1,536 m.), ma około 4,000 m-ców i zamek szpital z bronzową statuą jego założyciela, biskupa rodziny Pecci, w którym urodził się dzisiejszy pa-dlnguimberta. W starożytności było to Carpen- pież Leon XIII w r. 1810.    And. s.

ry polskiej" (T. II str. 206, 207 i 208) usiłuje przekonać, że był on, równie jak i jego towarzysz, Benedykt, z urodzenia Polakiem, przytaczając między innemi ten argument, iż w dziele „Choix des lettres edifiantes ecrites de misaions etraugeres" t. II, p. V. (Paryż 1808, Maradon), znajduje się list, do Ludwika św. (czyj?), w którym Carpino nazwany jest Jean Polonois, oraz, że rękopis Biblioteki Jagiellońskiej pod znakiem B bb I. 32, „Vitae Sanctorum regni Poloniae olim Sarmatiae", z drugiej połowy w. XVIII, zawiera na str. 701 żywot Jana de Piano i Benedykta. Na tych dowodach wszakże poprzestać niepodobna, i nierównie wiaro-godniejszem wydaje się podanie, że Jan de P. C urodził się we Włoszech, w Umbryi, gdzie niedaleko od Perugii, na drodze do Cortony, leży miejscowość Piano della Maggione, zwana dawniej Pian del Carpine (t. j. równina grabowa): C. był towarzyszem, uczniem i przyjacielem św. Franciszka z Assyżu i, jak się zdaje, nie wiele co młodszym od niego(* 1182); powszechnie poważany w swoim zakonie, odznaczył się jako jeden z naj-

toracte, miasto ludu Kowarów, jedno z najpię- Carpini (Jan de Piano Carpini), zwany kniejszych i najbogatszych w Gallii Narboneńskiej; także Carpino, a przez Francuzów Carpin, fran-Cezar założył w niem rzymską kolonię, w IV w. po ciszkanin, autor słynnej podróży do Azyi północnej Chr. było siedliskiem biskupa. Za rewolucyi francu-#j z w. XIII. Wiszniewski w swej „Historyi literatu-skiej Jourdan próżno je oblegał.—Okrąg C. ma 849

km. □ i 46,000 m-ców (1886).

Carpentiim, ob. Wóz.

Carpi. 1). C., osada w departamencie włoskim Werony, w pobliżu Adygi, pamiętna zwycięstwem AuBtryaków pod księciem Eugeniuszem nad Francuzami pod marszałkiem Tesse, d. 7 lipca 1701 r. —2). C., miasto w departamencie włoskim Modeny (Emilia), przy drodze żelaznej Modena-Mantua, z odnogą do Reggio; było dawniej stolicą udzielnego księstwa, należącego do rodziny Pico, w r. 1530, przeszło do księstwa Modeny, jest siedliskiem biskupa, posiada seminaryum duchowne, katedrę, kościół św. Mikołaja (jedno z najpiękniejszych dzieł wczesnego Renesansu), i około 19,000 mieszkańców, którzy przedewszystkiem trudnią się jedwa-bnictwem.

And. S.

And. S.

Carpi Hugo da, malarz i rytownik włoski na drzewie (* w Carpi około 1450 r.—f 1523 r.); pochodził z dawnej rodziny bolońskiej. Malarzem był miernym, szukającym dróg odznaczenia się dziwactwami wykonania, malował palcami, wyśmie- ; wany przez współczesnych. Odznaczył się atoli i gorliwszych jego krzewicieli w Europie północnej, i zasłużył drzeworytniczym sposobem wykonywa- j piastując naprzód godność przeora w Saksonii, po-nia rycin dwnbarwnych (chiaro-scuro) lub wielo- tern prowincyała w Niemczech, a następnie w Hiszpanii i w Kolonii, oraz wielkiego penitencyaryusza poselstwem, ci, wziąwszy od nich dary, dali im papieskiego. Na tern ostatniem stanowisku znaj- świeże konie i przewodnika i wyprawili ich bez-dował się podczas najścia na Europę wschodnią zwłocznie do Korenzy, głównego naczelnika owej or-dziczy mongolskiej; a lubo bohaterski bój pod Lig- dy strażniczej. Korenza, gdy mu oznajmili swą misyę, nicą (1241) powstrzymał jej dalsze zapędy, jednak wysłał ich z trzema Tatarami do Batu-chana, któ-świat chrześciański czuł się wciąż zagrożonym no- rego orda koczowała wówczas nad Wołgą (Ethil). wem najściem hord barbarzyńskich. Skutkiem te- Puścili się tedy naprzód ku południowi, kłusując go cesarz niemiecki obesłał wszystkich królów li- po zamarzłym Dnieprze. Następnie pędzili wzdłuż stami, wzywając ich, aby zbierali wojsko, a papież morza Czarnego i Azowskiego ku wschodowi, zje-Innocenty IV postanowił wyprawić missyę do ta- zdżając często na lód zamarzłych od brzegu mórz. tarskich oraz innych władzców azyatyckich, wrze- Po drodze, nim przybyli do koczowiska Batu-chana, komo, ażeby ich nakłonić do pozostawienia chrze- minęli jeszcze dwa obozy tatarskie: jeden za ścian w pokoju i wezwać do przyjęcia wiary chrze- Dnieprem, drugi nad Donem; tworzyły onezkoczo-ściańskiej, właściwie zaś, ażeby poznać należycie wiskiem Korenzy potrójną linię strażniczą, zabez-te dzikie hordy i wywiedzieć się o ich zamysłach, pieczającą przed wszelkim niespodzianym napadem Missyę tę papież powierzył C mu, przydawszy mu za na główny obóz chański. Nareszcie w Wielką Sro-towarzysza drugiego Franciszkanina z Portugalii, oraz dę (dnia 4 kwietnia) dotarli do obozu Batego. Ba-zaopatrzywszy go w listy i wszelakie instrukcye, któ- tu-chan, wysłuchawszy ich, a przeczytawszy i roz-rych możliwe wykonanie całkowicie na jego zdał ważywszy list papieski, podany mu w przekła-roztropnośe. Wyruszywszy w dzień Wielkanocy (d. 16 dzie na arabski, tatarski i ruski język, kazał im kwietnia 1245 r.) z Awenionu, gdzie wówczas by- jechać do wielkiego chana Gajuka v. Kujuka. Znowu ła rezydencya papieży, C. drogę swą obrócił na tedy w dzień Wielkanocy (8 kwietnia 1246 r.) wyru-Czechy; tam król Wacław I poradził mu, aby dalej szyli w dalszą, nie równie dłuższą i nierównie też ciągnął przez Polskę i Ruś, a dawszy mu listy uciążliwszą, drogę. Byli już wtedy tak strudzeni i przewodników, wyprawił go do siostrzeńca swego, i wycieńczeni, że ledwie się na koniach utrzymać księcia Szląskiego, Bolesława Łysego. We Wro- mogli, przez cały post albowiem żywili się jedynie cławiu 0. przybrał sobie za towarzysza i tłómacza prosem z solą i wodą, i to tylko ze śniegu stopio-brata Benedykta, Polaka, (ob.) również jak i on, reguły nego w kociołku; jechać zaś im kazano bez wy-św. Franciszka, i dzięki pomocy Bolesława dostał tchnienia po całych dniach, a niekiedy i nocą, bo, się do Konrada, księcia Łęczyckiego, do którego jak się później okazało, rzecz szła o to, aby przy-właśnie podtenczas przybył książę ruski, Wasylko, byli w porę na obiór i intronizacyę wielkiego Chaco dla podróżnych naszych było bardzo szczęśli- na. Musieli więc obandażować sobie ciało, aby wym trafem; od niego bowiem bliższe wiadomości zuieść trudy tej ogromnej podłóży, która ich pro-o Tatarach powzięli. Nadto zaś tenże książę, na wadziła krajem dzikim, po większej części wylu-usilue prośby Konrada, biskupów i baronów, wziął dnionym i spustoszonym, po przez Jaik (Ural), po-ich z sobą do swego kraju i przez dni kilka dał tern wybrzeżem morza Kaspijskiego i Aralskiego im spocząć w swojej stolicy (Włodzimierzu Wo- nad Jaksartes (ąuidam fluvius magnus, cujus nomen łyńskim), poczem wysłał ich pod opieką sługi swo- ignoramus), potem przez kraje bisurmańskie (Turkie-jego do Kijowa. Zbliżając się do tego miasta, widzieli stan) w których widzieli wiele miast i zamków zbu-nasi podróżni mnóstwo czaszek i kości ludzkich, wala- rzonych, następnie przez Dżungaryę dalej i dalej, pojących się po polach—były to pamiątki gościny tatar- za jezioro Kezyl-basz, aż nareszcie w dzień św. skiej. Wreszcie ujrzeli i sam Kijów. Tak niegdyś boga- Magdaleny (22 lipca) dotarli do obozu Kujuka (Syra-ta, ludna i wspaniała stolica Rusi była naówczas ordu—żółty namiot), przebywszy w ciągu 106 dni głuchem pogorzeliskiem, na którem ledwo 200 no- j około 800 mil geograficznych.—Obóz ten znajdował wych sterczało domów. Wpośród tych zgliszcz re- się naówczas niedaleko sławnej stolicy wielkich zydował tysięcznik tatarski, utrzymując zubożałych chanów, Karakorum, leżącej pod 46¹/₂° szer. płn. i nielicznych mieszkańców w poddaństwie niewól- i 102° długości wschód. (Green), w pobliżu górnego niczem i wybierając od nich dań dla chana. Przed biegu Orchonu, prawego dopływu Seleugi, wpadają-nim musieli się stawić posłowie i prosić go o po- cej do Bajkału. Po śmierci wielkiego chana Okta-zwolenie i ułatwienie dalszej podróży. Pozyskawszy ja przez niejakiś czas było bezkrólewie, nim przy-je sobie darami, otrzymali od niego bachmaty ta- stąpiono do uroczystego obioru najstarszego syna tarskie i przewodników, którzy aż do pierwszych jego, Kujuka. Na ten-to obiór na wielkim ku-czat tatarskich odprowadzić ich mieli. Nająwszy rultaju, to jest sejmie ord wszystkich, nadciągnę-sobie tłómacza, znającego język mongolski, missyo- li również wysłannicy papieża, a było na nim, narze opuścili Kijów, „nazajutrz po święcie Oczy- według ich obliczenia, od 3 do 4 tysięcy posłów szczenią* (d. 3 lutego), i śpiesząc wyciągniętym ze wszystkich części Azy i i wschodniej Europy, kłusem, zatrzymali się dopiero w Kaniowie, dla przybyłych dla złożenia hołdu, podarunków i danin, zmiany koni. Tam towarzysz, przydany C-iemu Potem, 24 sierpnia, byli oni świadkami uroczystej przez papieża, tak się rozniemógł, iż dalej dążyć intronizacyi, która odbyła się w innym obozie, nie był zdolen; Jan tedy i Benedykt z żalem go w tak zwanym Zło ty m namiocie, niedaleko od opuścić musieli. Dostawszy się do jakiejś osady, Żółtego, poczem nareszcie zostali dopuszczeni przed gdy zatrzymani przez Tatarów ze straży pogranicz- oblicze Kujuka. Dopiero wszakże ledwie w paździer-nej opowiedzieli im, od kogo i z jakiem przybywają niku pozwolono im. wracać, przyczem otrzymali list do papieża, pisany po mongolsku i po arabsku, uczony Mongoł, Galsang Gombojew, w szczegóło-przez nich zaś pod kontrolą urzędników w. chana wym, bardzo zajmującym rozbiorze przyznał tej na język łaciński przełożony, a będący jedynie relacyi wielką dokładność we wszystkiem, co po-krótkiem, dumnem stwierdzeniem misyi jego, jako daje („Melanges Asiatiąues, tires du Bulletin Hi-bicza Bożego. Puścili się więc w długą, ciężką, zimową podróż powrotną; nieraz sypiać musieli po jamach wygrzebanych w śniegu, albo na zmarzłej gołej ziemi, i dopiero d. 9 czerwca 1247 dociągnęli nareszcie do Kijowa. Tam, również jak i w dalszej ich drodze po przez kraje słowiańskie, witano ich z wielką radością, jakby powróconych z tamtego świata, i wszędy ugaszczano serdecznie.

stor. Philol. de l’Acad, Imp. de St. Petersbourg44 II p. 650, 1856 r.). Opis swojej podróży C. ostatecznie wykończył dopiero w czas jakiś po powrocie, ale już przedtem miał jej zarys gotowy, gdyż brat Salimbene, który spotkał się z nim zaraz po przybyciu jego do Francyi, powiada: „Był to człowiek bystry, przyjemny w towarzystwie, dobrze wykształcony, bardzo wymowny i pełen rozmaitych wiadomości .... napisał on grubą księgę o Tatarach, oraz innych dziwach, jakie oglądał, a ilekroć się znużył opowiadaniem o Tatarach, to kazał czytać o nich swoje dzieło, jak to nieraz słyszałem i widziałem* („Chroń. Fr. Salimbeni Parmensisu w „Monum. Histor. ad Prov. et Placent. pertinen-tia* Parma, 1857). Sam zaś podróżnik pisze: „Wiele osób tak w Polsce, jak i w Czechach, Niemczech, Leodyum, Szampanii i innych miejscach, przez któreśmy przejeżdżali, z upodobaniem czytało i przepisywało naszą peregrynacyę, wprzód ni-meśmy ją zupełnie wykończyli i poprawili, cośmy mogli uczynić dopiero mając spokój i czas po temu; dla tego też prosimy wszystkich, aby się nie dziwili, że w tern ostatniem piśmie znajduje się wiele rzeczy przedstawionych dokładniej i inaczej niż w pierwszem, które było prostym tylko zarysem*. — Przez czas długi podróż C-a była znana tylko częściowo i to głównie ze skrócenia w obszernej kompilacyi Wincentego z Beauvais (Vincen-tius Bellovacensis — f 1264) „Speculum Historia-le“, wydanej po raz pierwszy w r. 1473; a następnie r. 1537 w Wenecyi, w dziele, noszącem tytuł: „Opere dilettevole da intendere, nella quel si con-tiene doi itinerarii in Tartaria⁴⁴.— Potem Hakluyt 1598 i Bergeron 1634 ogłosili wyjątki z oryginału; lecz zupełny, prawdziwy tekst C-a nie był drukowany aż do r. 1839, kiedy d’Avezac ogłosił go w tomie IV „Recueil des voyages et des Memo-ires* Towarz. geograf, w Paryżu. On też wydał i krótką relacyę, spisaną z opowieści brata Benedykta Polaka. Przekład holenderski ukazał się roku 1706; russki wydał Jazykow w dziele: „Ooópame nyTemecTBiił kb TarrapaM'n“ (tom I, Petersburg, 1826); francuski w zbiorze, redagowanym przez Ed.

Przebywszy Ren w Kolonii, udali się przez Leo-dyum i Szampanię do Lugdunu, gdzie zastali papieża i tam złożyli mu sprawozdanie ze swej misyi i list w. chana. Wkrótce potem brat Jan, w nagrodę za swe wielkie zasługi, otrzymał nomi-nacyę na arcybiskupa Antivari w Dalmacyi i na legata przy Ludwiku IX (świętym). Data jego zgonu niewiadoma, sądzić wszelakoż można, że, stargawszy zdrowie w trudach podróży, nie długo żył po powrocie, skoro następca jego na stolicy arcybiskupiej zmarł już 1253 r.. C. missyę swoję opisał w dziele, zatytułowanem w jednym manuskrypcie „Liber Tartarorum", w drugim zaś „Historia Mongalorum quos nos Tartaros apellamusu. Księga podróży J. de P. C., składa się z dwóch części zupełnie różnych. Część pierwsza poświęcona jest opisaniu kraju, zwyczajów i dziejów Tatarów; w drugie! części zajmuje się autor tylko re-lacyą swego poselstwa. Pod względem naukowym ma pierwsza część nierównie większą wartość, niż druga, jakkolwiek i w tej wiele jest szczegółów ważnych. Jan dzieli część każdą na pomniejsze ustępy, oznaczone paragrafami, których tytuły wskazują dokładnie treść każdego; są tam osobne paragrafy o położeniu krajów tatarskich, o złych i dobrych stronach charakteru Tatarów, o ich sposobie wojowania i uzbrojenia, o ich podbojach, formie rządu, obyczajach, zwyczajach i t. p. , Część druga zawiera tylko cztery paragrafy, z których pierwszy zatytułowany jest „O drodze, którą przebyliśmy i o krajach, które przejeżdżaliśmy¹⁴; drugi „O urządzeniu dworu cesarza i wodzów jego⁴⁴; trzeci „O drodze, którą powracaliśmy*; czwarty „O świadkach, którzy nas na ziemi tatarskiej zastali*. Całą księgę otwiera prolog i pozdrowienie czytelnika, zamyka

1855, t. VII). W literaturze polskiej nazwisko Jana de Piano Carpino dość jest głośnem; wspominają o nim dawniejsi nasi historyografowie, jak np. Miechowita, Bielski i inni, gdyż odpisy jego relacyi, równie jak Benedykta, kursowały po Polsce. W nowszych czasach korzystali z autentycznego opisu naszego mi-syonarza Lelewel w kilku swoich pracach treści geograficznej, Szajnocha w szkicu histor. „św. Kinga*; Wiszniewski zaś w swej „Historyi literatury” (tom II, 1840 r. od str. 208 do 223) podał bliższą o tym podróżniku wiadomość i przytoczył w przekładzie polskim „Podróż brata Jana de Piano Carpino i Benedyka, Polaków* (sic), nie zaznaczywszy, z jakiego ją wydania przełożył, czy też streścił. (Prawdopodobnie jest to tłómaezenie opowieści Be-

zaś krótki epilog. W tern wszystkiem mnóstwo j Chartona „Voyageurs anciens et modernes*) Paryż, szczegółów bardzo zajmujących, zwłaszcza z pobytu u Kujuka, o jego przepysznych namiotach, cudnym tronie, rzeźbionym przez Rusina Kuźmę, o jego matce, Turakinie, o obrzędach intronizacyi i t. p. a między innemi o tak zwanem królestwie kapłana Jana. Jest przy tern wprawdzie nieco wiadomości bajecznych, jak np. między innemi, o ludziach z psiemi głowami; autor ich wszakże nie wymyślił, lecz zapisał tylko z naiwną wiarą to, co słyszał. Wogóle jest to księga znakomitej wartości, braknie jej tylko zalet literackich, pod względem których nierównie wyżej od niej stoi praca innego Franciszkanina, wysłanego w kilka lat później do Mongolii, Wilhelma de Rubroucka; ale treść jej okupuje ten niedostatek. To też w naszych czasach

K. J.

K. J.

"A. S.

K. J.

K. K.

raz

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

nedykta, z wydania d’Avesac’a). Najobszerniej o tym przedmiocie rozpisał się Lucyan Tatomir w cennej swej monografii p. t. „Jan de Piano Carpino i wiek jego, opowiadanie historyczne". („Dzień, literacki" z 1866, —NN. 8—18 « łącznie). Dodać nareszcie powinniśmy, że ostatn. czasy do spopularyzowania imion obu wielkich podróżników, Jana i Benedykta, znakomicie się przyczyniła Deotyma, złożywszy ich zasługom i poświęceniu hołd wymowny w swej powieści, p. i: „Branki w Jassyrze", do której obu ich wprowadziła, jako żywych działaczy, i na podstawie ich relacyi osnuła w znacznej mierze niektóre rozdziały swego utworu, a przeważnie część IV.—„Encycl. Bri-tannica"; „Historya literatury" Wiszniewskiego; Lucyan Tatomir. 1. c.    *

Carpinites (paleont.). Owoce w bursztynie opisane przez Gopperta pod nazwą C. dubius, są według Schenka owocami iglastych; odciski zaś liści z pokładów Patoot w Grenlandyi, opisane przez Heera jako C. microphyllus, są zbyt niewyraźne dla pewnego oznaczenia.

Carpinus, Grab (paleont.). Drzewo to, jak wykazują odciski i szczątki liści jego i owoców, zjawiło się na ziemi w początkach prawie okresu trzeciorzędowego, bo wyżej wymienione szczątki spotykają się już w pokładach doluych oligoceno-wych. Liczne gatunki C-a, opisane przez paleontologów, żyły odtąd w różnych epokach na całym świecie, bo znaleziono je od Grenlandyi, Oregonu, Alaski, Szpicbergu na północy, aż do południowej Prancyi, a na wschód do Japonii i Sachalinu. Z gatunków jego najpospolitszy jest C. grandis Unger, wielce też rozpowszechnionym w miocenie jest C. pyramidalis Goppert. Dzisiejszy grab (C. betulus) spotyka się w starszych pokładach czwartorzędowych Szwecyi, Saksonii i Hannoweru.

Carpinus (botanika), ob. Grab.

Carpobalsamum, ob. Ba lsamodendron.

Carpocapsa Fr. jeden z licznych rodzajów Motyli drobnych (Microlepidoptera), do rodziny Zwójek (Tortricidae) zaliczany. Gąsienice tego

-V'

Ul

Fig. 38. Carpocapsa pomonella Fig. 39. C. pomonella (gąsienica).    (motyl).

rodzaju żyją wewnątrz owoców mięsistych, których nasionami się karmią. Ciało dość wysmukłe, różki nitkowate;—środkowa żyłka skrzydeł tylnych, na górnej powierzchni od nasady do połowy włoskami porosła. Na tylnych skrzydłach u samców

Eneyklop. Pow»z. Ilmtr. T. 21.

znajduje się nieckowata wklęsłość, przy brzegu wewnętrznym. Znanych jest kilka (4) gatunków, z których na szczególną uwagę zasługuje: C. porno-nella L. Zwójka jabłkówka. Motyl z otwarte-mi skrzydłami dochodzi do 2 cm. szerokości, z ciem-no-popielatemi skrzydłami; na końcu każdego przedniego skrzydła znajduje się znak, złożony z kropki czarnej z obwódką miedzianą,—a przy tern na powierzchni skrzydeł są liczne ciemne prążki poprzeczne; skrzydła tylne jaśniejsze. W końcu czerwca i w lipcu samice składają jajka na owocach jabłoni i gruszy. Gąsienice wgryzają się do wnętrza owoców, do komór owocowych, i tam pożerają nasiona. Z początku są białe, następnie przybierają czerwonawą barwę, a powierzchnia ich ciała pokrywa się brodaweczkami, na których są osadzone włoski. Dorosłe gąsienice opuszczają owoc i ukrywają się w ziemi, tworząc delikatny oprzęd, albo też w szparach na korze i t. d. Na wiosnę przemieniają się w poczwarki. — Jest to uprzykrzony szkodnik jabłoni i grusz, — gąsienica jest owym robakiem w robaczywych owocach, przedwcześnie spadających.

Carpolithes (paleont.). Nazwę tę nadano w ogóle kopalnym owocom i nasionom wątpliwego pochodzenia, znajdowanym w nowszych formacyach, szczątki zaś z dawniejszych formacyi, nazwą tą oznaczane, pochodzą zwykle z roślin Nagozalążkowych (Grymno-spermae).

Carptor (o d c arp e r e), krajczy, niewolnik u Rzymian, służący do krajania podczas uczty kęsów, przed podaniem ich na stół.

Carpuo Józef Konstanty (* w Londynie d. 4 maja r. 1764—f tamże d. 30 stycznia r. 1846), chirurg angielski. Jako młodzieniec podróżował wiele i całą prawie Europę zwiedził; powróciwszy do Londynu, oddał się nauce chirurgii, w której głównymi mistrzami jego byli: Keate i Jerzy Pearson; ukończywszy ją wstąpił do służby wojskowej i pomieszczony został ze stopniem sztabs-chirurga w „York Hospital" w Chelsea; na stanowisku tern gorliwie zajmował się rozpowszechnieniem nowego wówczas szczepienia krowianki, więc też gdy służbę porzucił „National Vaccine Institution" zamianowała go swym chirurgiem,—pozostał nim aż do śmierci. W r. 1800 rozpoczął wykłady anatomii, cieszące się powodzeniem wielkiem, i wydał „A description of the muscies of the human body etc." (Londyn, 1802). Zajmowała go też wielce elektryczność, jako środek leczniczy; wynikiem badań jego w tym zakresie jest dzieło: „An introduction to electri-city and galvanism, with cases showing their ef-fects in the cure of diseases etc.u (Londyn 1803). Najwięcej nazwisko jego rozsławiło wykonanie, po-pierwszy w Europie, operacyi rynoplastyki podług metody indyjskiej; opisał ją w „An account of two successful operations for restoring a lost no-se.... including descriptions of the Indian and Ita-lian methods etc." (Londyn, 1816, 4 o z tablicami; tłom. niem. Berlin, 1817); wydobył także z zapomnienia sposób operowania kamienia pęcherza za pomocą cięcia nadłonowego (sectio alta) i opisał

T. I. str. 166.

Lipsk, 1710).

go historycznie i krytycznie w „A history of the high operation for the stone, by incision above the pubis etc.“ (Londyn, 1819).—Por. „The Lancet“ 1846

Dr. J. P.

Carpzov Benedykt, prawnik, kryminalista (* 27 maja 1595 r. w Witttenbergu—f 30 sierpnia 1666 w Lipsku). Był asesorem w sądzie ławników (Schoppenstuhl) w Lipsku, później profesorem zwyczajnym uniwersytetu lipskiego i radzeą tajnym w Dreźnie. Jako teoretyk i praktyk wywarł niezmierny wpływ na rozwój prawa karnego, zwłaszcza w Niemczech. C. pod względem teoretycznym trzymał się przedewszystkiem zasad przyjętych przez Berlicha (w „Constitutiones practicabiles secuudum ordinem constitionum D. Augusti electoris Saxoniae discussae". V Part. Lipsk, 1614). Większe znaczenie C. posiada jako praktyk. Dzieła jego odznaczają się kazuistycznem rozbieraniem oddzielnych kwestyj, tudzież obfitością treści. Jego „Pra-ctica nova“ i „Decisiones" zawierają w sobie niezliczoną ilość wyroków sławnego wówczas lipskiego sądu ławników. Wskutek tego stały się one niezmiernie pożytecznemi dla ówczesnej praktyki sądowej, a zarazem zdobyły sobie niezwykłą powagę u współczesnych teoretyków i praktyków; przez sto lat z górą były one źródłem, na które powoływała się praktyka kryminalna. C. ma jeszcze i tę zasługę, że w opracowaniu prawa karnego uwzględniał nie tylko prawa saskie, ale i ogólno niemieckie, tak zwaną Const. Grim. Carolina. Już jednak współcześni mu, jak Oldecopp, wykazywali jego usterki. O ogromie praktyki, a zarazem i okrucieństwie C-a można wnosić stąd, iż w ciągu swego życia podpisał około 20,000 wyroków śmierci. Znaczna część tych wyroków zapadła w sprawach o bluźnierstwo albo czarnoksięstwo. Jest to też dowodem, do jakiego stopnia ludzie byli zabobonni w XVII w. C. napisał: „Practica nova Imperialis Saxonica rerum cri-minalium.“ (Witemb. 1638; Lipsiae 1721, 13-e wyd. w Frankfurcie 1758); „ Jurisprudentia forensis saxo-nica“ (Francof, 1638; Lipsk, 1721); „Jurisprudentia ecclesiastica" (Lipsk, 1649 — 1721); „Decisiones Saxonicae“ (Lipsk, 1646 — 1654 — 1729), „Peinl. Sachs. Inąuisitions und Achtprocesstt (Lipsk,|1638— 1662 — 1733); „Disput. hist. polit. jurid.“ (1651,

A. 0.

Carra Jan Ludwik (* 1743— f 4 w Paryżu 1793), literat i polityk francuski; niektórzy z jego przeciwników utrzymywali, że był oskarżony o kradzież i wyemigrował do Niemiec, ale dowodów na to nie złożyli; z Niemiec udał się na Wołoszczyznę, gdzie został sekretarzem hospodara, w r. 1773 wydał w Londynie, w duchu zasad encyklopedystów, książkę p. t. „Systóme de la raison ou le Prophete philosophe“, a wróciwszy do Francyi, otrzymał posadę sekretarza u kardynała de Rohan, który mu później wyrobił miejsce w bibliotece Królewskiej; w owym czasie napisał przeciwko Calonne’owi kilka pamfletów, w roku zaś 1789 wydał pamflet liberalny p. t. „1’Orateur des Etats ge-neraux de 1789“, który miał kilka edycyj i przyniósł autorowi wielki rozgłos. Obrany wyborcą

przez okrąg Filles-Saint-Thomas, C. wniósł na Zgromadzeniu wyborców paryskich projekt utworzenia gminy i gwardyi narodowej; w r. 1791 został głównym redaktorem organu Żyrondystów „Annales patriotiąues et litteraires“ i w piśmie tem oskarżył ministrów Ludwika XVI, Bertranda de Moleville i Montmorina, o należenie do „komitetu austryac-kiego“; w r. 1793 został komisarzem przy armii wandejskiej, lecz oskarżony przez Marata, odwołany do Paryża, poszedł wraz z Żyrondystami 31 pażdz. 1793 na gilotynę.    r-

Carra-Saint-Cyr Jan Franciszek, hrabia (* 1756 —f 5 stycznia 1834), generał francuski; niektórzy biografowie brali go kilkakrotnie za Gou-vion-Saint-Cyi’a. Aubert-Dubayet, sprawujący ambasadę w Konstantynopolu r. 1796, powołał C-ę na pierwszego sekretarza ambasady i powierzył mu misyę tajną do hospodara włoskiego i głośnego baszy Widdynu, Paswan-Ogłu. Wróciwszy do Fran-cyi, C. wstąpił ponownie do szeregów i odznaczył się w bitwach pod Marengo i Monzanbano (1800); zamianowany generałem dywizyi r. 1803, zajął terytoryum weneckie pod koniec r. 1805, a r. 1809 został korne idantem Drezna, poczem udał się do prowincyi illiryjskich. W r. 1812 Napoleon powierzył mu dowództwo 32-ej dywizyi w Hamburgu; stanowisko to było bardzo trudnem do utrzymania ludność bowiem miasta ciągle się buntowała, a zarządzona przez generała egzekucya siedmiu Ham burczyków nic nie pomogła; wreszcie, zagrożony przez wojska russkie i mając pod ręką zaledwie 3,000 żołnierzy, C. wyszedł z Hamburga (marzec 1813) i cofnął się za rzekę Wezerę. Napoleon rozgniewał się na chwilę za ten odwrót, lecz niebawem wrócił mu swoje zaufanie i w r. 1814 powierzył nawet komendę twierdz Conde, Bouchain i Valenciennes. Od r. 1817 do 1819 C. sprawował urząd gubernatora Guyany francuskiej. r-Carracci, Ob. Caracci.

Carrara, miasto w departamencie włoskim Massa e Carrara (Toskania), stolica okręgu t. im., przy odnodze drogi żelaznej Piza-Genua, na zboczu Alp Apuańskich. Właściwe miasto liczy około 12,000 m-ców, wszakże ludność gminy i sąsiedniej osady Avenza dochodzi do 30,000 głów. Jest tu piękny kościół gotycki św. Andrzeja, oraz renesansowe kościoły Madonna delle Grazie i San Giacomo, kolie gium, Akademia sztuk pięknych, założona przez Napoleona l w dawnym pałacu książęcym, zbudowanym w 1558 r., wiele pałaców, mnóstwo pracowni rzeźbiarskich i warsztatów kamieniarskich i t. p. Całe zajęcie mieszkańców skupia się około wydobywania słynnego ze swej białości i dobroci marmuru ka-raryjskiego, którego łomy znajdują się w najbliższej okolicy w liczbie kilkuset. Apuańskie Alpy, stanowiące pod względem orograficznym systemat oddzielny od Apenińskiego, były przedmiotem troskliwych badań geologicznych. Są to wybitnie zarysowane góry fałdowe, w których liczne fałdy, przeważnie południkowego kierunku, zostały gwałtownie wydźwignięte w górę; w tym ruchu wzięły udział wszystkie warstwy od najstarszego syluru do najmłodszego eocenu. Sylurska formacya stanowi

And. S.

Dr. A. P.

, w miarę

podkład gór, które na dalekich przestrzeniach, a zwłaszcza w stronie ku morzu zwróconej, zbudowane są z czystego marmuru, niewątpliwie trya-sowej epoki. W całym tym systemacie, głównie zaś w obszarach marmuru, denudacya daleko postąpiła, skutkiem czego są tu liczne rozpadliny i urwiste wąwozy. Przy uściu takich wąwozów leżą oba „marmurowe* miasta: Massa i C. Trzy są główne gatunki wydobywanego tu marmuru: breccie, okruchy, używane do celów ornamentyki i architektury, bardigli, marmur zielonawo błękitny, niekiedy żyłkami białemi poprzerastały, wreszcie marmur biały. Ten ostatni ma trzy również odmiany: posągowy, jednakowej barwy, od najczystszej białości do ciemniejszego odcienia perłowego lub blado-różowego, (cena tej odmiany dosięga 1,800 fr. za metr kubiczny), marmur biały żyłkowany, wreszcie blado-niebieski (bianco-chiaro). Wydobywanie marmuru kararyjskiego odbywa się od dwóch tysięcy lat; jest to najlepszy ze znanych materyał do robót rzeźbiarskich. Blizko 150 pił i 3,600 robotników zajętych jest stale w łomach; surowy materyał w blokach dostawia się do stacyi kolejowej w Massa lub Carrara, albo do przystani Avenza (Riviera di Levante). Roczny wywóz za granicę wynosi około 200,000 cnt. metrjj<£lo których dodać należy marmur zużywany w kraju, a przedstawiający ilość dwakroó większą; wartość ogólna wydobytego marmuru dochodzi do 18 mil. fr.

Carrara Franciszek, prawnik włoski (* 1805 —f 1888), był profesorem w Pizie; latach w 1865 — 70 deputowanym, w 1876 senatorem. Odznaczył się jako obrońca, nauczyciel i pisarz w zakresie prawa kryminalnego i jako gorący przeciwnik kary śmierci. Główniejsze jego dzieła są: „Programma del corso di diritto criminale" (1863 — 70), najobszerniejszy systemat prawa kryminalnego we Włoszech, zawierający w 9 tomach nie tylko część kryminalistyki ogólną, lecz także i naukę o czynach zbrodniczych szczególnych; „Opusculi didiritto crim.“ (1874—77, 7 tom.); „Lineamenti di pratica legisla-tiva penale“ (1874); „Pensieri sul progetto pena-le italiano"; oprócz tego wiele ważnych traktatów z dziedziny prawa kryminalnego.    *

Carrascoso, ob. C a r a s c o s a.

Carratraca, osada w hiszpańskim departamencie Malagi, u stóp 8ierra-de-Agua, ze znanym już XV w., lecz dopiero w ostatnich czasach rozwijającym się, zakładem zdrojowo-kąpielowym. Zdroje siarczane o ciepłocie 17.5° C., bardzo skuteczne w otępiałych zołzach, skórnych i kobiecych chorobach, a także w przymiocie. Urządzenia kąpielowe dość skromne, sezon od czerwca do połowy września. Pomieszkania dla chorych w po-blizkiem, o ¹/₂ mili odległem mieście Ardales, zjazd 4—5,000 osób rocznie.

Carrau Ludwik filozof francuski (* 1842 w Paryżu—f 1889 tamże), zwolennik najżarliwszy kierunku spirytualistycznego. Kształcił się w szkole normalnej, a następnie był profesorem filozofii po kolei w liceach: Alenęon, Caen i Strassbourg. Otrzymawszy stopień doktora (1870) za rozprawy: „De sermonibus fidelibus F. Baconi Yerulamii* i „Ex-position critique de la theorie des passions daiu* Decartes, Malebranche et Spinosa“, został profesorem filozofii w Besauęon, skąd go r. 1888 wezwano do Sorbonny, gdzie miał zostać profesorem-adjunktem, gdy śmierć przedwczesna zabrała go ze świata. Wydał: „ Le morale utilitaire M (1875), dzieło uwieńczone przez Akademię nauk moralnych; „Etudes sur la theorie de l’evolution“ (1878); „Etude historiąue et critiąue sur les argu ments du Phedon de Platon en faveur de 1’immor-talite de l’ame“ (1877); „La conscience psycbolo-giąue et morał dans l’individu et dans l’histoire“ (1877); „La philosophie religieuse en Angleterre depuis Locke jusque’a nos .jours” (1888). Odznaczył się głównie pracami historycznemi o rozwoju teoryj etycznych. Sam będąc zwolennikiem etyki intuitywnej, nie mniej wszakże bezstronnie sądził o kierunku utylitarnym. Istotę utylitaryzmu opierał na trzech następujących zasadach: 1) najwyż szym celem usiłowań ludzkich jest możliwie największe szczęście ludzkości; 2) czyny ludzkie pod względem moralnym są dobre albo tego, o ile dążą do powiększenia a tego szczęścia; 3) pobudka moralna lubo z początku jest zazwyczaj egoistyczną, może wszakże, stutkiem assocyacyi i przemian niedostrzegalnych, stać się całkowicie bezinteresowną. C. podaje historyczny zarys rozwoju doktryny utylitaryzmu i traktuje szeroko o zastosowaniu jej w życiu. Sam usiłuje budować moralność na idei doskonałości, która stanowi dla człowieka najlepszy przedmiot poznania i cel najwznioślejszy jego dążności. Na mocy tej idei C. stara się pogodzić doktrynę utylitarystyczną z moralnością intuicyjną. Szczęście i dobro moralne są to dla niego dwie zbliżone wzajem do siebie drogi równoległe ku jednemu celowi, którym jest Bóg, będący szczytem wszelkiej doskonałości. — Nadto jeszcze C. przetłómaczył dzieło Flinta, traktujące o filozofii historyi we Francyi i w Niemczech (2¹ tomy) i umieszczał wiele artykułów w „Revue des Deux Mondes“, w „Revue politique et litteraire*, w „Revue philosophique“, w „Journal des Debats” i był współpracownikiom „Wielkiej Encyklopedyi* Lamiraulfa.

Carreno (de Mirando) don Juan, malarz hiszpański (* w Aviles 1614 — f w Madrycie r. 1685), z rodziny szlacheckiej asturyjskiej, uczył się początkowo w Madrycie u Pedra de las Cuevas. a następnie u Bartłomieja Romana. W 20-yin roku życia wykonał już odznaczające się obrazy religijne. Velasquez, poznawszy prace C-y, wpłynął na oderwanie go od pracy urzędniczej i zajął go współ-pracownictwem w zdobieniu Alkazaru pod swoją pieczą. C-y ręki jest fresk w Salonie Zwierciadlanym, przedstawiający w dwóch wielkich pomysłach: „Zaręczyny Pandoryu i „Historyę Wulkana“. Dzięki tym obrazom otrzymał tytuł malarza królewskiego (1660), wszakże dopiero za Karola II zajął należne mu po śmierci Valasqueza stanowisko. Około tego czasu (1671) wykonał dużo portretów; posiadają je muzea Madryckie i Luwr paryski, w Akademii San Fernando jest portret Filipa IV i infantki, wybornie z Velasqueza powtórzone. C.

miał sposób malowania, bardzo do stylu mistrza zbliżony, stąd bywają jego portrety za Valasqueza brane; takim jest portret trefnisia Karola II, Bozana.

ści uboższej. W podobnież moralizującym duchu są i późniejsze jego komedye: „La guardia bor* ghese fiamminga* (1871), „Capitale e la mano d’o-pera* (1872), „ABC* (1873), „Un avocato delTawe-nire* (1874), „Galateo novissimo“ (1875), „Scara-boccioM (1876), „II denaro del comune* (1879), „II celebre Tamberlini*, „Mamma del vescovo“ (1886) i niektóre inne, przeważnie treści społecznej. Oprócz tego napisał kilka dramatów: „Pre-ghiera di Stradella*, „Carita* (do współki z Leopoldem Marenco), „Figlia del saltimbanco* (do współki z Ennesem) i „Varsavia“ (1890).

Carretto Franciszek Ksawery, ob. D elear e 11 o.

Ostateczna maniera C-a była nieco zbliżona do Van - Dycka; tu należy: „Magdalena na puszczy*,

„Sw. Sebastyan“. Wenecką szkołę przypominają pysznym kolorytem, a szerokiemi pomysłami zalecają się obrazy C a w Luwrze, w Ermitażu petersburskim i w niektórych kościołach w Hiszpanii. Jego ręki jest wielka liczba podobizn osób, które na dworze przebywały. Malowidła w katedrze w Toledo i św. Tomasza w Madrycie wykonał z udziałem F. Rizziego, nieco też rytował. Uczniami jego:

Cerezo, Donoso, Cabezalero i inni. Był charakteru

zacnego.

w. G.

Carrey Jakób, malarz i rysownik francuski (* w Troyes 1646 — f tamże 1726 r.). Uczeń Le Brun’a, odbył podróż do Turcyi z ambasadorem Nointelem. — W ambasadzie umieszczone zostały obrazy C. okolicznościowe: „Posłuchanie u wielkiego wezyra*; „Widok Grobu Świętego*; „Widok Jerozolimy"; „Wjazd ambasadora Nointela do grodu świętego*; następnie przeniesione do Francyi do jego zamku w Bercy. C-a jest kilka widoków tureckich w Bordeaux. Jedna z najważniejszych prac, „Widoki Partenonu przed zburzeniem onego kulami Wenecyan*, w kilku tablicach, przechowanych w zbiorze rycin, tworzą księgę zatytułowaną: „Tempie de Minerve a Athónes*. Wydane są w rycinach (1848 r.). Po powrocie do Paryża C. pracował wraz z Le Brunem w Wersalu, w Troyes wymalował kilka obrazów z życia św. Pantaleona do kościoła tego świętego.

Carrhae, gr. Kapp°ai, miasto w Mezopotamii, pł.* zach. odEdessy. nadrz. Scyrtos(dziśDaisan), dopływem Belichasu położone; słynne klęską Rzymian w bitwie z Partami, po której, wódz ich, Crassus, podczas pochodu w Góry Armeńskie, zginął.—W Starym Testamencie i dziś jeszcze: Ha ran.

Carreńo Teresa (* 1853 w Caracas w Wenezueli), znakomita pianistka współczesna. C. jest córką urzędnika zajmującego wysokie stanowisko w Wenezueli, uczennicą zaś Gottschalka. Od 1865 r. znana jest w Europie z koncertów, dawanych w główniejszych miastach Francyi, Niemiec, Rossyi i t. d.

(w 1891 grała dwukrotnie w Warszawie). W 1892 r. połączyła się związkiem małżeńskim ze słynnym pianistą d’Albert’em. C. próbowała również swych sił w kompozycyi; na tern jednak polu jeden tylko dotychczas zdobyła wawrzyn: za napisanie hymnu

narodowego Wenezueli.

Jk. POI.

w. G.

K; K.

Carrer Luigi (* 1801 w Wenecyi —f 1850 tamże), poeta włoski, kształcił się w Padwie i tu przez lat kilka wykładał filozofię, później (1840) został profesorem literatury włoskiej przy szkole Technicznej w Wenecyi; wreszcie wice-sekretarzem Instytutu literatury i sztuk, oraz dyrektorem muzeum Correr. Jako poeta nie tyle celował fanta-zyą i pomysłowością, ile poprawnością dykcyi; najwyżej względnie podniósł się w liryce; z powodzeniem też uprawiał ballady, w których trzymał się wzorów niemieckich, zwłaszcza Schillera i Goethego. Zbiory jego utworów poetyckich są: „Poesie*

(Padwa, 1831), „Pros© e poesie“ (4 tomy Wenec., Carrichter Bartłomiej (* w Reckingen, na 1837), „L'anello di sette gemme* (t. 1838), „Bal- początku w. XVI — f przed r. 1574), lekarz i astro-late“ (t. 1838) i „Apologhi* (t. 1841). Oprócz te- log niemiecki. Szczegóły źyciajego są prawie niego C. wydał niektórych klasyków włoskich: „Rime* znane, niewiadomo też gdzie się wykształcił; był Petrarki z komentarzami (2 tomy, Padwa, 1826— stronnikiem Paracelsa w najgorszem znaczeniu tego 27; ponownie 1837), „Lirici italiani del secolo wyrazu; na każdej prawie karcie dzieł swoich przed-XV1“ (Wenecya, 1836), „Poesie* Ugona Foscolo stawia nam się jako człowiek przesiąkły najgłup-(t. 1840) i t. d., oraz napisał kilka cennych w swo- szemi przesądami i zabobonami swego czasu; astro-im czasie studyów krytyczno-literackich, jak np. logii hołduje aż do ostatecznej przesady, przytem „Saggio sulla vita e sulle opere di C. Goldoni* wyraża się zwykle w sposób ciemny i niezrozu-(3 tomy t. 1825). Jego „Opere scelte* wyszły we miały, tak, że ze zdań jego napuszonych i pustych Florencyi (3 tomy, 1855).—Por. Venanzio „Della trudno odgadnąć nieraz, co miał właściwie na myśli. vita e delle opere di L. C.“ (Wenecya, 1854).    Pomimo to wszystko, albo może właśnie dla tego,

Carrera Walentyn (* 1834 w Turynie), ko- cieszył się powodzeniem ogromnem; był lekarzem medyopisarz włoski, do r. 1878 był urzędnikiem przybocznym dwóch cesarzów: Ferdynanda 1 i Maksy-zarządu celnego w Turynie. Pierwsze jego próbki miliana II, elektor saski August i inni książęta na niwie dramatycznej, jak np. komedye: „L’una rzeszy darzyli go swem zaufaniem, a zielnik jego e l’altrak‘, „Volere e potere", „La dote*—i dramata: („Krauterbuch* Strasburg, 1573) doczekał się licz-„II lotto*, „11 conte Orazio“, jakkolwiek dość ko- nych wydań i był bardzo popularnym. Z dzieł jego rzystuie zaświadczyły o zdolnościach autora, nie jednemu tylko nie można odmówić wartości; jest zwróciły nań baczniejszej uwagi. Większego roz- niem „Krauterbuches.... letzter Tiieil, genandt der głosu nabył dopiero w r. 1870 komedyą społeczną Teutschen Speisskammer etc* (Norymberga, 1610), „La ąuaderna di Nanni*, której intrygę osnuł na zawiera bowiem mnóstwo szczegółów odnoszących zgubnej manii gry w loteryę, panującej śród ludno- ! się do życia codziennego, potraw i napojów ówcze-

III str. 511.

Carrickfergus, miasto w irlandzkiem hrabstwie Antrim (prow. Ulster), na północnem wybrzeżu zatoki Belfast-Lough, port, kąpiele morskie, połów ryb i ostryg, fabryki tkanin wełnianych i krochmalu; przeszło 10,000 m-ców.

Carrick-on-Shannon, stolica irlandzkiego hrabstwa Leitrim (prow. Connaught), na lewym brzegu rz. Shannon.

Carrick on Suir, miasto w irlandzkiem hrabstwie Tipperary, na lewym brzegu spławnej tu rzeki Suir (prawy dopływ Barrowu), i na granicy z hrabstwem Watterford, ruiny zamku założonego w XIV w., ożywiony handel produktami rolniczemi;

And. S.

wieka czynu; Hebertyści liczyli dużo na niego, a Collot d’Herbois go popierał, dzięki też tym stosunkom wysłany został w lipcu do departamentów Niższej Sekwany, la Manche i Calvados w charakterze komisarza Konwencyi, a później władza jego została rozszerzoną do Bretanii. Sprawując ten urząd, zresztą bardzo krótko, C. nie okazał się ani okrutnym, ani surowym, lecz, wróciwszy do Paryża 11 sierpnia, wystąpił tego samego jeszcze dnia z wielką mową w Konwencyi, w której krwiożercze jego instynkta, rozbudzone widokiem bratobójczej walki, objawiły się po raz pierwszy. „Precz z pokojem! precz z miłosierdziem 1 — wołał—Fran-cya chce zemsty!". D. 13 października wysłany został jako komisarz do armii zachodniej, i 28 t. m. zjechał do Nantes, gdzie wnet rozpoczął krwawą gospodarkę; w liście, przesłanym do Konwencyi,

chwali naprzód „nawrócenie się" byłego biskupa, j spoliczkował wobec całego zgromadzenia współ-Mince, a list swój kończy temi słowy: „zresztą inny jeszcze wypadek dopomógł nam szczęśliwie do przerzedzenia szeregów księży: 90 z pośród tych buntowników znalazło się pod pomostem statku na Loarze; otóż dowiaduję się w tej chwili, że statek poszedł z nimi wszystkimi na dno". W trzy dni później pisze znów, co następuje: „58 tak zwanych księży buntowników przybyło do Nantes z Angers; pomieszczono ich natychmiast na statku na Loarze; no — i rzeka wszystkich pochłonęła ostatniej nocy.

Ach, ta Loara, co to za otchłań rewolucyjna!".—

na

na

snych, może więc zaciekawić badacza historyi obyczajów, ale też tego jedynie.—Por. Haller „Bi-bliotheca med. pract.“ t. II str. 189 i Sprengel. „Versuch ein. pragm. Gesch. d. Arzneneykunde“, t.

Dr. J. P.

And. S.

And. S.

do 7,000 m-ców.

Carrier Jan Chrzciciel (* 1756—f 16 listopada 1794), polityk francuski; dzieje jego młodości nie są zuane, wiadomo tylko, że skończył kursa prawne w Paryżu; w r. 1790 miał proces z powodu paszkwilu anonimowego, który napisał przeciwko „arystokratom" z Aurillac, oskarżając ich o lichwę; obrany deputowanym do Konwencyi, zasiadł na skrajnych ławach Góry; 9 marca 1793 na jego i in. wniosek Konwencya ustanowiła trybunał rewolucyjny; d. 6 kwietnia, dowiedziawszy się o zdradzie Dumourieza, zażądał natychmiastowego uwięzienia Silleregu i księcia Orleańskiego Filipa - Egalite; d. 8 kwietnia wniósł projekt wydalenia z armii wszystkich oficerów pochodzenia szlacheckiego. W klubach Kordelierów i Jakóbinów C. uchodził za czło

Straszny ten człowiek bawił się w sumaryczne rozstrzeliwanie i topienie, a w międzyaktach rzezi uprawiał rozpustę. Nareszcie komitet ocalenia publicznego postanowił położyć kres missyi tego kata, ale ponieważ lękał się, iżby royaliści nie dostrzegli w tern aktu słabości, powziął postanowienie, aby denuncyacya przeciwko C-owi wyszła z łona obozu republikańskiego. Jakoż z oskarżeniem wystąpił klub Jakóbinów z Nantes, zwany klubem „Vincent-la-Moritague“, który był zamknięty przez C-a trzy dni, a jeden z członków uwięziony. Dowiedziawszy się o tern, C. wpadł jak szalony do klubu, wskoczył na trybunę i, znieważywszy obecnych, dobył wściekły pałasza i porąbał stojące niej świece, poczem się uspokoił i pogodził z klubem, ku wielkiemu przerażeniu tych, którzy wysłali denuncyatorów do Paryża. Na szczęście, przybył wówczas do Nantes młody Jullien, i natychmiast napisał do Robespierre’a, żądając odwołania C a. Komitet ocalenia publicznego przysłał krwiożerczemu prokonsulowi dytnisyę w następujących słowach: „Żądałeś sam odwołania... Rozliczne prace podkopały twoje zdrowie".—W dniu, w którym C. opuścił Nantes, dwaj jego ulubieni pomocnicy, Larabertye i Fouąuet, stanęli przed sądem komisyi wojskowej i skazani zostali na śmierć; proces ich odsłouił wszystkie bezecności i okrucieństwa pro-konsula, wszakże, ten ostatni, nie upadając na duchu, zjawił się z całą bezczelnością w konwencyi i d. 21 lutego (1794) odczytał przed tern zgromadzeniem raport o wojnie wandejskiej, zakończony słowami; „Tak, trzeba bez miłosierdzia wyrżnąć wszystkich buntowników!"; raport ten był jego własną apologią. Tego samego dnia, w klubie Jakóbinów Collot d’Herbois winszował mu zręczności i męstwa, jakich dał dowody w Wandei (C. uciekł pierwszy z placu boju pod Cholet). D. 4 marca C. wygłosił w klubie Kordelierów gwałtowną mowę przeciwko partyi „pobłażliwych” (Indulgents), czem wywołał zaaresztowanie Hebertystów i, aby uniknąć ich losu, wyparł się swojej mowy w dwa dni później, w klubie Jakóbinów; d. zaś 9 termidora przyczynił się do obalenia Robespierre’a i biegł za nim podobno aż do szafotu, krzycząc: „Śmierć tyranowi!". Wszakże 10 listopada został sam zaaresztowany na wniosek Rorame’a, by zasiąść obok 94 terrorystów Nantejskich, których sądził trybunał rewolucyjny, a którzy oddawna już domagali się, by im towarzyszył ich dawny przywódzca i wspólnik. C. nie chciał się przyznać do winy i bronił się subtelnemi wywodami prawniczemi, ale gdy go

oskarżony Foullin, C. nie przeczył już niczemu, podając, jako okoliczności łagodzące, rozstrój nerwowy, jakiego nabawiły go opowieści o męczarniach, zadawanych patryotom przez Wandejczyków. Potwór ten położył zasłużenie głowę na gilotynie. — F. A. Aulard w „Gr. Encycl.u Lamiraulfa. r-Carrier-Beleuse Albert Ernest, rzeźbiarz francuski (* w Anisy-le-Chateau 1824 — f 1887 w Sevres, gdzie był ostatecznie dyrektorem artystycznym fabryki porcelany). Był początkowo cyze-lerem, następnie wstąpił do Szkoły sztuk pięknych.

w. e.

■w

?|

Fig. 40. Carriere Maurycy.

Rozpoczął od komponowania grup z życia potocznego. W 1848 r. wyjechał do Anglii, gdzie był zajęty w fabryce fajansów w Miuton, w 1855 wrócił do Francyi i wystawił w Salonie grupę „Miłość i Przyjaźń⁴' i kilka popiersi. W r. 1859 wystawił „Jowisza i Psychę"; „Śmierć generała De-saix“ i „Westalkę⁴⁴. Jego są popiersia Renana,

Juliusza Simona i Cheffarta. Do najlepszych prac C.-B. należą: „Bachantka" i „Ondyna⁴⁴. W tym czasie popiersiami zjednał sobie sławę, tern osobliwszą, że wykonywał je z gliny palonej; całe szeregi postaci mitologicznych i potocznych, pełnych wdzięku — zapełniały wystawy. Wykonywał jednak i rzeźby monumentalne, oprócz pojedynczych postaci, jak „Angelica⁴⁴, grupy „Pośród miłości", „Messyasz" i pomnik „Masseny", należą do tej kategoryi prac C-a.— Skutkiem wielkiego doświadczenia w stosowaniu sztuki do zdobności i talentu C.-B-a w tej gałęzi, powołanie go na dyrektora w Sevres popchnęło zakład na nowe tory, a własne C.-B-a rysunki nowych pięknych form najwięcej się do tego przyczyniły.

Carriera Rosalba, malarka włoska (* w We-necyi 1675 r.—f tamże 1757). We Włoszech i we Francyi pospolicie zwana la Rosalba, była uczenicą Diamantiniego, Lazzarego i Balestry.

Pragnąc rodzinie przyjść w pomoc, poczęła zarabiać rysunkami na koronki weneckie, następnie malowała na szkatułkach i tabakierkach, tudzież miniatury, czego nauczył ją francuski malarz Steve, osiadły w Wenecyi, do pasteli zachęcił ją jakiś Anglik.

Około 1706 roku używała już dobrego imienia jako pastelistka i miniaturzystka. Król duński, bawiąc w Wenecyi, zażądał od C-y portretu swego i skłonił ją do wykonania podobizn 12 najpiękniejszych Wenecyanek; pracowała pomiędzy innemi dla elektora saskiego, późniejszego Augusta III, króla polskiego. Crozat, finansista francuski, zaprosił ją do Paryża, gdzie bawiła rok jeden, poczem wróciła do Wenecyi i udała się do Modeny dla wykonania portretów rodziny książęcej D’Este. Mieszkała czas jakiś w Wiedniu, gdzie uczyła pastelowego malowania cesarzową rzymską Elżbietę-Krystynę, pod koniec życia ociemniała, Sposób malowania Rosal-by dobrze charakteryzuje epokę jej życia: postacie jej o wyrazie powierzchownym i wesołym malowane są blado, wytwornie i lekko, znaczna liczba pasteli jej jest w Luwrze, Drezno posiada ich 78, a oprócz tego miniatury. Rosalbie pomagały w pastelach jej siostry; z tych Angela poszła za malarza weneckiego Pellegriniego Antoniego, który po swej podróży z Londynu przez Paryż do Wenecyi, wpłynął niewątpliwie na chwilowe przesiedlenie się Ro-salby z siostrami i matką do Paryża do pałacu Crozata.    w*G-

Carriere Maurycy, filozof i estetyk niemiecki (* 1817 w Griedlu,w Hessyi), kształcił się w Giessen,

< letyndze i Berlinie, potem podróżował po Włoszech dla studyów estetycznych, wreszcie habilitował się na uniwersytecie giesseńskim i tam też w 1849 objął katedrę filozofii, w roku zaś 1853 powołano go na profesora estetyki do Monachium. C. jest zwolennikiem szkoły Fichtego, a w pracach swoich usiłuje pogodzić deizm z pozytywizmem nauki. Z dzieł jego wymieniamy ważniejsze: „Die Religion in ihrem Begriff, ihrer Weltgeschichte, Entwickelung und Vol-lendung" (Weilburg, 1841); „Die philosophische Welt-anschauung der Reformationszeit" (Stutgart, 1847, 2 wyd. 1857); „Religióse Reden und Betrachtungen fiir das deutsche Volk“ (Lipsk, 1850, 1856); „Gott,

Gemuth u. Welt⁴⁴ (Stutgart, 1860); „Die Kunst im Zusammenhang der Kulturentwickelung und die Ideale der Mensch-heit“ (Lipsk, 1863—74, 1876—1886), wktórem autor traktuje o ideach religijnych, moralnych, obyczajowych, filozoficznych, estetycznych i poetycznych Wschodu, Greków, Rzymian, Sre-dniowieczamahometań-skiego i chrześciańskie-go, Odrodzenia i czasów nowożytnych; „Die sit-tliche W e 1 to r d n ung “ (Monachium, 1877), gdzie wykłada nader obszernie swój systemat filozoficzny; „Jesus Christus und die moderne Weltanschaung" (Lipsk, 1888). Z pism estetycznych C-a zasługują na zaznaczenie: „Das Wesen und die Formen der Poesie" (Lipsk, 1854, 1884); „Aestetik" (tamże 1859, 1884); „Geschmack und Gewissen" (Wrocław, 1882); „Die Wechselbe-ziehungen deutscher und italienischer Kunst" (t-źe, 1882). Oprócz tego C. wydał kilka dzieł historycznych, a w tych liczbie: „Charakterbild Cromwells44 (Lipsk, 1851) i „Deutsche Geisteshelden imElsass" (Monachium, 1871); wreszcie uprawiał także i poezyę i napisał: „Dielezte Nacht der Girondisten" i „Agnes". Zbiorowe wydanie dzieł C-a wyszło w Lipsku r. 1886 w jedenastu tomach. Na język polski mamy prze-tłómaczony Tom V dzieła „Die Kunst im Zusammenhang etc" p. t. „Sztuka i literatura w VXII1 i XIX wieku" (Warszawa, 1877 r.), z dopełń. Piotra Chmielowskiego o poezyi polskiej, oraz życiorysem autora.    *

Carrington sir Codrington Edmund (* Longwood, Hampshire, 22 października 1769 roku — f w Exmouth 28 listopada 1849). Kształcił się w Winchester College i został adwokatem w Mid-dle Tempie 1792 r. W tymże roku udał się do Indyj, gdzie był adwokatem przy najwyższym sądzie, a zarazem radzcą prawnym Kompanii Wscho-dnio-indyjskiej w Kalkucie. Powróciwszy do Anglii w 1799, w 1800 r. był powołany do zredagowania kodeksu dla wyspy Cejlon, następnie zamianowany prezydującym w najwyższym sądzie tamże otworzonym i odznaczony tytułem rycerza (knight.) W 1806 r. zrzekł się posady. Z powodu zaburzeń w Manchester napisał w 1819 r. „Inąuiry into the Law relative to Public Assemblies of the People". W tymże roku wydał „Letter to the Mar-quis of Buckingham on the Condition of the Pri-

gonB“ i inne mniejsze broszury. W 1826 r. został członkiem parlamentu w St. Mawes, które-to obowiązki

Ą. O.

s. x.

And. S

Carrion-Nisas (Marya-Henryk-Franci szka

kształcił się w szkole wojskowej w Paryżu, gdzie kolegował z Napoleonem, i zaciągnął się w stopniu oficera do pułku kawaleryi na wiele lat przed rewo-lucyą. W r. 1789 przechylił się na stronę idei wówczas panujących i zyskał taką popularność, iż go w gminie rodzinnej obrano merem; jednak za Terroryzmu, oskarżony o federalizm, dostał się do więzienia, z którego wyszedł dopiero po 9 ter-midora. Zrażony tą przygodą, usunął się od spraw publicznych i oddał się literaturze. Wyniesienie się Bonapartego zbudziło w nim ambicyę; w r. 1800 przybył do Paryża i, dzięki protekcyi Cambace-rósa, w roku następnym dostał się do Trybunatu. W zgromadzeniu tern usiłował schlebianiem zyskać względy pierwszego konsula: gorąco tedy bronił konkordatu, w rozprawach o szkołach publicznych potępiał doktrynę Roussa, a gdy Curee wystąpił

pełnił do 1831 r.

Carrington Ryszard Franciszek, astronom angielski (* 1826--f 1875). Syn zamożnego piwowara, kształcił się w Cambridge, następnie przez trzy lata był obserwatorem w Durham, skromne jednak środki tego obserwatoryum skłoniły go do założenia w Redhill, w r. 1854, własnego obserwatoryum prywatnego, które w r. 1861 przeniósł do Churt w Surrey. Prace jego astronomiczne przerwane były na czas pewien w r. 1858 z powodu śmierci ojca, wskutek czego objąć musiał pozostały po nim browar, w r. 1865 zaś uległ ciężkiej niemocy, która go gnębiła do śmierci. C. jest jednym z najbystrzejszych i najgorliwszych prywatnych astronomów angielskich. W r. 1857 ogłosił „Redhill catalogue", obejmujący spis 3,755 teleskopowych gwiazd podbiegunowych, zalecający się ścisłością dostrzeżeń i dokładnością redukcyi. Rezultaty zaś obserwacyi plam słonecznych, które prowadził przez ośm lat, 1853 — 1861, zestawione w dziele „Observations of the spots on the Sun“ (1863), dostarczyły najważniejszych danych do oznaczenia obrotu słońca i przesuwania się plam słonecznych.

Carrion 1) C. prawy dopływ Pisuergi (syste-mat Duero) w Hiszpanii, wypływa z południowych stoków gór Kantabryjskich, pod Guardo opuszcza labirynt wąwozów górskich i wkracza na wyżynę Staro-Kastylską, nader nieznacznie pochyloną ku południowi; z okoliczności tej wynika powolny bieg wody i dzielenie się koryta na mnóstwo odnóg—w dolnej części rzeka łączy w jedno łożysko wszystkie swe ramiona i wpada pod Dueńas do Pisuergi, — ubiegłszy przeszło 150 km. Wzdłuż brzegów C-u i Pisuergi biegnie kanał Kastylski z Walladolidu przez Palencyę do Herrery. Z dopływów: lewy, Ció-za, i prawy, Cueza. — 2) C. de los Condes, stolica okręgu, w departamencie hiszpańskim Palencyi (Stara Kastylia), nad rzeką C. (ob. wyżej ad 1)., która tu rodziela się na mnóstwo ramion; do 3,500 mieszkańców, trudniących się uprawą zboża i wina.

z wznioskiem ustanowienia cesarstwa, on w mowie, która wielki rozgłos zyskała, powstał przeciwko zarzutom Carnofa, potępiającego ten projekt (1 maja 1804 r.). Za to go cesarz zamianował oficerem legii honorowej i szefem 9 kohorty w Montpellier. Później wszakże C. wpadł u Napoleona w niełaskę, ośmieliwszy się ganić dekret, usuwający od dziedzictwa tronu Lucyana i Hieronima Bonapartych. Wtedy postanowił próbować szczęścia w służbie wojskowej i został porucznikiem w kompanii des gendarmes d’ordonna nce, w której potem, za odznaczenie się podczas wyprawy pruskiej, otrzymał stopień kapitana. Rychło wszakże znów się naraził Napoleonowi, niebacznie wystąpiwszy do niego z radą, aby trzymał się polityki pokojowej, kiedy ten wysyłał go do cesarzowej z pierwszą wieścią o Traktacie Tylżyckim. Błąd ten naprawił, wysławiając serwilistycznie zniesienie Trybu natu, mimo, że sam był jego członkiem (w końcu 1807 r.). Zamianowany szefem szwadronu i przyłączony do sztabu Junota, odznaczył się naprzód w Portugalii, potem w Hiszpanii (1809), a wysłany przez króla Józefa w misyi specyalnej do cesarza, który znajdował się podówczas w Schon-brunn, otrzymał od niego godność barona. Po powrocie walczył dwa lata w Katalonii i dosłużył się stopnia pułkownika; wkrótce wszakże, dawszy się pobić, został zdegradowany. Wcale tern niezrażo-ny, niezadługo znowu się zaciągnął do wojska jak prosty żołnierz i rychło dawny stopień odzyskał.—Spotykamy go w Niemczech, podczas kampanii saskiej, której dziennik z polecenia Napoleona prowadzi; odznacza się w wielu bitwach przed Lipskiem i po Lipsku, w końcu w Szampanii pod Pavillon (1814). Po restauracyi C. bezwłocznie z nią się skojarzył, przybrał znów tytuł margra-biowski i jako sekretarz generalny przy nowem ministeryum wojny zaproponował 32 sposoby na schwytanie Napoleona, który w marcu 1815 powracał z Elby. Nie przyjęto żadnego; to też kiedy cesarz wszedł do Paryża, C. bez skrupułów najmniejszych zaofiarował mu swoje usługi, nie zapierając się zresztą bynajmniej, jakie przeciw niemu środki doradzał. Napoleon, ujęty tą szcze-lością, przyjął go i powierzył mu obronę mostów, w Sóvres i St. Cloud pod Paryżem. C. spełnił zna komicie swoje zadanie na obu tych stanowiskach, gdzie po bitwie pod Waterloo, mając zaledwie 3,000-żołnierzy, odparł 15,000 Anglików i Prusaków.— Rząd tymczasowy za świetne jego czyny wojenne zamianował go generałem brygady, lecz druga re stauracya tego nie zatwierdziła. C. pociągnął za armią Loary aż do Bourges i tam internowany musiał spędzić dwa lata. W r. 1817 pozwolono mu wrócić do Paryża, gdzie wydał ważne dzieło „L'organisation de la force armee en France“. Odtąd już aż do zgonu zajmował się jedynie pracą literacką. Ważniejsze jego dzieła są następujące: „Discours sur lo Ooncordat" (Paryż 1802); „Discours sur 1’heródi e de la souverainete en France" (1804); „Essai sur 1’histoire generale de l’art militaire, de son origine, de ses progrós et de ses revolutions“ (1823) i inne. Oprócz tego napisał dwie

And. S.

And. S.

tragedye: „Montmorency" i „Pierre-le-Grand".— i spodziewał się ostatki dni swoich przepędzić w spo-Debidour w „Gr. Encycl." Lamiraulfa.    * koju, nie długo wszelako zażywał go, syn jego bo-

Carrizal, miasto w rzeczypospolitej Chileńskiej J wiem, rozchorowawszy się, umarł, i to złamało ojca do (Ameryka Połudn.), w prowincyi Atacama,—składa reszty i szybko o śmierć przyprawiło. Z licznych się z dwóch części: C. Bajo (niższy), na wybrze- prac Ca podajemy niektóre: 1 „Recherches pra-źu Oceau Wielkiego i C. alt o (wyższy), nieco tiąues sur les causes qui font echouer 1’operation w głębi lądu na wyniosłości; oba połączone są de la cataractew (Paryż, 1834); 2. „Guide pratiąue drogą żelazną, biorą udział w produkcyi i wywozie pour l’exploration methodiąue et symptomatologiąue miedzi z bogatej kopalni Chafiarcillo; do 7,000 de l’oeil et de ses annexes“ (tamże, 1830); 3. „Guide pratiąue pour l’etude et le traitement des ma-Carroll of Carrollton Karol (* w Mary- ladies des yeux“ (tamże, 1838, 2 tomy); 4. „De landzie 1737—f 1832), patryota amerykański, po l’influence du strabisme sur plusieurs professions“ śmierci John Adamsa i Tomasza Jeffersona (1824) (Strasburg, 1848); 5. „Passe-temps ophthalmologi-był ostatnim żyjącym z mężów, którzy podpisali ques maritimes etc.” (Rio de Janeiro, 1859). Od r.

1832 — 1837 redagował „Repertoire annuel de cli-Carrollit (minerał.). Nazwę tę nadał Faber nique med.-chir.“ i wiele w nim pomieścił prac minerałowi z hrabstwa Carroll w Marylandzie, wy- swoich, oprócz tego zasilał różne inne pisma le-stępującemu obok pirytu miedzianego i pstrej mie- karskie paryskie. — Por. „Gazette des Hópitaux“ dzi. Minerał ten jest krystaliczny, o łupliwości, jak 1860 str. 185 się zdaje, rombowej i nierównym odłamie, kruchy; c. wł. 4.58; tw. 5.5; barwy cynowo-białej do sta-lowo-szarej, z blaskiem metalicznym. Rozbiory jego dają wzór: Cu Co₂ S₄ a wyraźniej: CuS + Co.₂S₃, coby wymagało 41.5 siarki, 38.0 kobaltu i 20.5 miedzi, której kilka odsetek zastąpionych jest przez nikiel i żelazo. Pod dmuchawką stapia się on w guzik biały, kruchy, magnetyczny z wydzielaniem kwasu siarkawego i słabej woni arsenu; z kwasem azotnym daje roztwór czerwony, z którego żelazo

K. J.

m-ców.

deklaracyę niepodległości z r. 1776.

strąca miedź metaliczną.

Carron 1) C., nieznaczna rzeka w Szkocyi środkowej, wpadająca do zatoki Forth;—wzdłuż prawego jej biegu ciągnął się „wał Antonina" przez Rzymian wniesiony, oddzielający posiadłości rzymskie od niezawisłych Kaledończyków, poczynając od zatoki Forth na wschodzie, aż do zatoki Clyde na zachodzie.—Nad jej brzegami leży wieś C. z ogrom-nemi hutami żelaznemi, założonemi w 1760 r.; — krótkie, wiekiego kalibru działa okrętowe, zwane karronadami, tu naprzód były odlewano i stąd nazwę swą otrzymały.

Carron du Villards Karol Józef (* w An-necy [Sabaudya] r. 1800 — f w Rio de Janeiro d. 2 lutego r. 1860). Słynny okulista francuski. Kształcił się w Pawii i Turynie, i zostawszy już w r. 1820 doktorem med., osiadł początkowo w mieście rodzinnem, następnie przeniósł się do Paryża; w r. 1828 był asystentem Lisfranc’a. Dawszy się poznać jako biegły okulista, założył w r. 1835 lecznicę dla chorych na oczy, która jednak niezbyt długo była czynną. W r. 1848 wyjechał do Ameryki i prowadził tam życie pełne przygód. W Meksyku, gdzie jako chirurg miał wielkie powodzenie, został w stopniu generała naczelnikiem służby zdrowia w wojsku, jako taki odbył trzy wojny domowe i był ciężko ranny kulą karabinową. Dwa razy należał do wypraw wojennych przeciw wyśpię Kubie, trzy razy doznał rozbicia się okrętu i wielu innych przygód. Zbrzydziwszy sobie Meksyk, udał się do Peru i Chile, nakoniec zaś do Rio de Janeiro, gdzie syn jego, także lekarz, założył był dom zdrowia, wielkiem cieszący się powodzeniem. Tam, dotknięty wadą serca i przed czasem zgrzybiały,

Dr. J, P.

Carruca, Caruca, ob. Wóz.

Carrucci J a k ó b, malarz, ob. P o n t o r m o. Oarrus, ob. Wóz.

Carska duma, ob. Bojarska duma.

Carskie Sioło, miasto powiatowe w gubernii Petersburskiej i letnia rezydencya Cesarskiej Rodziny Panującej, pod 59° 43' sz. pu. i pod 30° 22' dł. wd. Gr. (0° 2' dł. wd. Pułków). Z dokumentów XVI w. okazuje się, że okolice dzisiejszego miasta były już wówczas zamieszkane. W XVIII w. po zdobyciu Ingermanlandyi przez Piotra W-o istniała tu czuhońska wioska Saari-mojs, t. j. „wyższa osada“, którą Rossyanie nazywali Sarską wsią, albo wprost Sarską. Piotr W. podarował Saari swej małżonce w 1708, która to okoliczność stała się powodem przerobienia Sarskiej na pokrewny dźwięk Carskiej, zatwierdzonej potem urzędowo w 1725 r. Najpierwsze budowle, jakie wzniesiono tu w 1710 r., składały się z drewnianego pałacyku i kilku zabudowań gospodarskich, gdy zaś później, mianowicie w 1724, wystawiono cerkiew Zwiastowania, C. S. otrzymało nazwę Błagowieszczeńska; nazwa ta jednak trwała tylko do 1728 r., w którym cerkiew spłonęła. Zczasem drewniany pałacyk ustąpił miej-ce murowanemu pałacowi, a osadzie przybyło kilka nowych budowli; mimo to jednak C. S. mało było ożywione, gdyż Dwór rzadko je nawiedzał: cała ludność składała się z kilku osób duchowieństwa, warty i służby. Wprawdzie cesarzowa Elżbieta polubiła tę miejscowość i upiększyła ją przez budowniczego Rastrellego tak dalece, źe C. S. zwracało uwagę cudzoziemców, lecz i ta okoliczność nie dała bodźca dalszemu rozwojowi: wszystkie budowle stanowiły własność rządową, prywatnych nie stawiano wcale. Dopiero gdy Katarzyna II nakazała założyć po obu stronach gościńca Nowogrodzkiego nowe miasto, Sofię, i obdarowała chcącą osiąść tu ludność róźnemi przywilejami, koloniści zewsząd napływać zaczęli. Aleksander I ukazem z 1808 r. połączył Sofię z dawną Sarską wsią i polecił całość nazywać C-m S-m albo Sofią. Tenże ukaz obok wielu ulg i ułatwień dla ludności zawiera w sobie rozporządzenia, co do wybrukowania ulic, wybudowania mostów, oświetlenia, budowy nowych domów, wszyst-

ko na koszt skarbu, skutkiem czego, oraz dzięki zarządowi generała Zacharzewskiego, C. S. odznaczało się porządkiem i czystością. Tenże cesarz założył tu w 1811 r. liceum, (przeniesione później przez ces. Mikołaja do Petersburga), w którem pobierało nauki wielu sławnych ludzi Rossyi, jak Puszkin, Delwig, Korf, ks. Gorczakow i inni. Mikołaj I połączył Petersburg z C-m S-m drogą żelazną w 1838 r. i odtąd miasto stało się ulubionem miejscem letniego pobytu zamożniejszej ludności stołecznej, której część ze względów oszczędności i łatwej komunikacyi osiadła tam na stałe. C. S. składa się z właściwego miasta i dzielnicy cesarskiej. Właściwe miasto ze swej strony dzieli się na dwa cyrkuły: miejski i sofijski, oba posiadają ulice szerokie i proste, domy luźno rozstawione, a przed niemi ogrody i sady, tak że latem cała miejscowość tonie w zieloności. W 1885 r. liczono 16,838 m-ców, w tej liczbie do 1,000 katolików, 1,200 protestantów, 300 żydów, roskolników i t. p., reszta prawosławni. Obecnie liczba ludności dochodzi do 20,000. Cerkwi dziesięć, w tej liczbie dwa sobory, z nich sobór Wozniesienia, zbudowany za Katarzyny II przez architekta Starowa, jest tak wewnątrz jak i zewnątrz naśladownictwem kościoła św. Zofii w Konstantynopolu. Kościół katolicki znajduje się na ulicy Kuźmińskiej, zbór ewangelicki na Nadbrzeżnej. Domów do 1,000, przeważnie drewnianych; murowanych zaledwie 300, większość ich stanowi pomieszkania letnie (dacze). Z zakładów naukowych istnieją tu: gimnazyum męskie (1870 r.), gimnazyum żeńskie (1865), szkoła duchowna żeńska, oraz kilka szkół miejskich średnich i elementarnych; a nadto szpital wojskowy i cywilny, bazar, przytułki dla starców i dzieci i t. p. Ludność utrzymuje się z wynajmu mieszkań; rzemiosła w zaniedbaniu, gdyż wszystkie niezbędne towary sprowadzają z Petersburga, handel również mało ożywiony, większy zaś przemysł ma przedstawiciela w jedynej, niegdyś cesarskiej, fabryce obić.—Dzielnica Cesarska zajmuje przestrzeń blizk * 1,200 morgów i składa się ze Starego Sadu, Wyższego Sadu, Starego Parku i Nowego albo Babołowskiego Parku.

i rozmaite sprzęty artystycznej roboty; dalej Sala Koncertowa (na wysepce stawu), z kolumnadą marmurową (rostra), kiosk turecki, altana chińska, tarasy granitowe, obelisk Rumiancowa, pałac Ermitaż, pomnik zwycięstwa odniesionego przez Orłowa w Morei, brama „czuhunna“ w doryckim porządku, brama „Orłowska" i wiele innych, mniej lub więcej ciekawych budowli. Wyższy Sad mieści w sobie pałac Aleksandrowski, założony przez Katarzynę II w 1792 r., oranżerye, teatr w stylu chińskim na wzgórzu „Parnas", mnóstwo stawów, mostków i kwietników. Stary Park zawiera pośrodku budowlę „arsenału” (Mon-bijou), ze zbiorem rzadkich i cennych pamiątek historycznych, broni, zbroi, obrazów, rycin i t. p , oraz piękną kaplicę z posągiem Zbawiciela, z białego marmuru, dłóta niemieckiego rzeźbiarza Danneckera; posąg ten nabyty od artysty przez ces. Maryę Teodorównę. Park Nowy, czyli Babołowski, nie zawiera w sobie nic osobliwego.—Carsko sielski powiat ma ogólnej środkową część gubernii Petersburskiej i zajmuje przestrzeń 3,789.4 w. kw., z których na jeziora przypada 7.6 w. kw. Powierzchnia wogóle nizinna, na południu równa, na północy przecięta szeregiem wzgórz, ciągnących się ze wschodu na zachód od Duderhofu (549 st. nad p. m.) na Pułków i Carskie Sioło; na wschodzie i południu tej wyniosłości rozciągają się okolice błotniste na nieprzemakalnym podkładzie; północną część reprezentuje formacya sylurska, południową dewońska: tam przemaga grunt piaszczysto-gliniasty, tu piaszczysto błotnisty. Rzeki powiatu uchodzą do Newy przez Iżorę i Tosnę, oraz do Ługi przez Oredeż i Jaszerkę; Iżora i To-sna służą na wiosnę do spławu drzewa. Z jezior największe Orlińskie, w południowej części powiatu. Północna część kraju jest prawie bezleśna, południowa natomiast przedstawia rozległe lasy, zwłaszcza w dorzeczu Oredeża i Tosny. Rolnictwem zajmują się wszędzie, lecz produkcya nie wystarcza na miejscową potrzebę; uprawia się głównie kartofle, owies i pszenicę jarą; warzywnictwo również w zaniedbaniu, tylko kapusta udaje się dobrze i w wielkich partyacb wywozi się do stolicy, gdzie także nabiał znajduje zbyt łatwy. Trudne warunki miejscowe zniewalają ludność do szukania innego źródła zarobku, a mianowicie znaczna część wychodzi do Petersburga, gdzie znajduje zarobek w dorożkarstwie, albo w licznych fabrykach. Przemysł drobny słabo rozwinięty, większy bardziej ożywiony: są tu piece wapienne, cegielnie, a głównie huty szklane i zakłady ministeryum marynarki. Komunikacye bardzo ułatwione: prócz dróg bitych

And. S.

Stary sad jest najprzedniejszą częścią, tak pod względem wspaniałego urządzenia, jak i liczby godnych uwagi budowli i pamiątek. Pierwsze miejsce należy się Staremu Pałacowi, którego fundamenta położyła Katarzyna I. Jest to dwupiętrowy budynek, wewnątrz z wielkim przystrojony przepychem, z fasadą ozdobioną kolumnami i pilastrami korynckiego porządku, z boku zaś karyatydami. Z sal godne są uwagi: bursztynowa, wyłożona tafelkami bursztynu, podarowanego cesarzowej Annie przez króla i przecinają powiat liczne drogi żelazne, wychodzące pruskiego, liońska, obita drogocennemi materyami j ze stolicy, jako to Petersbursko-Warszawska, Miko-jedwabnemi, chińska i t. p. Obok Starego Pałacu j łajewska, Carskosielska, Pawłowska, Krasnosielska stoi galerya Cameroona, w której na pierwszem J i Oranienbaumska, ogółem na przestrzeni pow. blizko piętrze między szeregiem kolumn ustawione są ar- j 250 w. dr. żel. Ludność dochodzi do 110,000 głów, cydzieła rzeźbiarstwa. W tymże Starym Sadzie j z tej liczby przypada na katolików około 1,300, na godne są nadto uwagi: Sala Poranna, nad wielkim protestantów 35,000, na inne wyznania około stawem, gdzie Katarzyna II spędzała czas poranny 700, reszta prawosławni; protestantami są ko-i gdzie znajdują się posągi Ludwika XIV, Józefa loniści niemieccy i finnowie. Miast liczy powiat II, Sułtana Solimana, a także cenne wazy, urny trzy, tj. C. S., Pawłowsk i Gatczynę.

15

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Encyklopedy* Powi*.    T. XI

SM

hi;'

w. o.

Carsoli, miasto w departamencie włoskim Aqui- lekarskich słuchał w Glasgowie, Edynburgu, Pary-la, okręgu Avezzano (Abruzzy), w pobliżu ruin żu i Lionie, poczem zostawszy w Aberdeen dokto-staroźytnego Carsioli, głównego miasta Ekwów, rem medycyny (r. 1826), udał się znówu do Paryża które leżało przy Via Yaleria; ma piękny ratusz z XIII i przez lat pięć, przeważnie pod przewodnictwem w., ruiny zamku, do 4,500 m-ców,

Louis’a, usilnie pracował nad anatomią patologiczną.

Garson-City, stolica stanu Nevada, w Stanach ' W r. 1831 powrócił do Anglii i objął w Londynie Zjednoczonych Ameryki Półn., na wschodnim stoku katedrę, na której do r. 1840 ulubioną naukę swą gór Sierra Nevada i w pobliżu granicy Kalifornij- z pożytkiem wykładał. Nadwątlone zdrowie zmusi-skiej, leży w pobliżu rzeki t. im. i przy odnodze ło go do rozstania się z zawodem profesorskim, wtedy dr. żel. transkontynentalnej, ma kopalnie ołowiu i srebra, 4,200 m-ców. Nazwa pochodzi od Car-sona, podróżnika, wielce zasłużonego około poznania zachodniej części Stanów Zjednocz. Car son River, Carson Leak, Carson Rangę, rzeka, jezioro i góry w tymże stanie; rzeka ma 230 km. długości, źródła na wschodnim stoku Sierra Neva-dy, uście w jeziorze Humboldta; z prawej strony przyjmuje odpływ jeziora Carson; góry Carson,

And. S.

Dr. J. P.

And. S.

otaczają oba jeziora od wschodu.

Carstens Asmus Jakób, malarz niemiecki (* w Szlezwigu,w S-ta Jurgen r. 1754,—f 1798 w Rzymie). Uważany jest za odrodziciela poważnego zakresu malarstwa w Niemczech, lubo właściwie był Duńczykiem i pierwsze kroki na drodze portretowego malarstwa i zarobkowania stawiał w Kopenhadze i w muzeum tamtejszem, Thorwaldsenowskiem, kartony C-a, po śmierci jego pozostałe, zgromadzone są w prawdziwie poważnej liczbie. Prace portretowe

SStc

M

iH

•J,

KS

Fig. 41. Carstens Asmus Jakób.

w Berlinie (r. 1787) i obraz „Upadek aniołów" zjednały C-owi professurę w Akademii, a w 1792 fundusz na podróż do Rzymu. Utalentowany samouk, pod wpływem bezpośrednim sztuki starogreckiej i włoskiego odrodzenia, rozwinął idealistyczne usposobienia, wcielające się w formę klassyczną. Pomysły C-a wychodzą z ducha i idei przeważnie. Taką też jest kompozycyja jego słynna, „Noc", takiemi „Czas" i „Przestrzeń", „Narodziny światła" i t. p. Z legend starożytnych i historyi odznaczające się były „Edyp i Eumenidy", i niedokończone 24 karty do „Wyprawy Argonautów".

Carswell Robert (* w Thorbank [Szkocya] d. 3 lutego 1793 — f w Laeken [Belgia] d. 15 czerwca r. 1857), pierwszorzędny anatom-patolog. Nauk

Leopold I król belgijski powołał go na lekarza nadwornego; C. osiadł w Laeken i tam resztę lat życia spędził, zdała od świata, w zaciszu domowem. Jest on autorem znakomitego dzieła „Pathological ana-tomy. Illustrations on the elementary forms of dis-eases" (Londyn, 1833—38), zdobi je 48, tablic podług jego rysunków własnoręcznych wykonanych, po mistrzowsku bowiem władał ołówkiem. Do wydawnictwa Forbesa „Cyclopaedia" dostarczył kilku cennych monografij. W czasie pobytu w Paryżu napisał ciekawą rozprawę: „Recherches sur la dis-solution chimiąue ou digestion des parois de 1’esto-mac aprós la mort etc." (Archives gener. de Med. 1830 t. XXII; toż samo po angielsku w „Edinburgh Med. and Surg. Journal" 1830 t. XXXIV).

Cartagena, 1). C., miasto główne okręgu t. im., w departam. hiszpańskim Murcyi, nad wybrzeżem morza Śródziemnego. Leży w głębi zatoki, otoczonej dokoła stromemi i znacznemi wyniosłościami, i zabezpieczonej przez to od fal morskich i wiatru; poza temi wyniosłościami, nagiemi i spieczonemi od słońca, rozciąga się równina C-y, stanowiąca podnóże górzystego kraju Murcyi, z klimatem suchym, (gdyż opady roczne nawet 35 cm. nie dochodzą), i z gruntem mało urodzajnym; główne zatem znaczenie tego miasta, największego w Hiszpanii, zawiera się w jego wyjątkowo dogodnej przystani. Sama zatoka tak jest obszerna, że największe floty z łatwością w niej pomieścić się mogą, wejście zaś do niej jest wązkie, skaliste, dwiema wysepkami, Escombrera i Terrosa, zamknięte i dlatego do obrony łatwe. To też C. jest dziś pierwszorzędnym portem wojennym, oraz portem leżącego wgłębi miasta Murcyi i związanego z nią dr. żel. Madrytu; oprócz tego ze wszyatkich przystani hiszpańskich jest stąd najkrótsza droga do Algieru (Oran). Te wszystkie, nader korzystne, warunki położenia geograficznego, w związku z rozwiniętym przemysłem górniczym, sprawiły, że C., pomimo pustynnego charakteru najbliższych miejscowości, wzrasta szybko w ludność i dobrobyt i dochodzi w rozkwicie i znaczeniu do tego niemal blasku, jakim świeciła w starożytności, będąc kolonią kar-tagińską. Miasta broni 13 fortów lądowych, rozrzuconych po wzgórzach okolicznych, oraz kilka bateryj nadbrzeżnych; wielki arsenał, doki i warsztaty okrętowe otoczone są murami fortecznemi. Wspaniała aleja sześcioma rzędami wiązów prowadzi od Puerta de Mureca do ogrodu palmowego. Wewnątrz miasto zabudowane jest dość prawidłowo, posiada piękną katedrę, ratusz z maurytańską kolumnadą, wiele kościołów i klasztorów, teatr, seini-haryum duchowne, kolegium, szkołę marynarki, obserwatoryum astronomiczne, kilka szkół średnich

i niższych, jest nadto siedliskiem biskupa. Przemysł rozwinięty: budowa statków, fabrykacya artykułów w żeglarstwie używanych, wyrób towarów jedwabnych i skórzanych, huty szklane, nadewszystko zaś bogate kopalnie srebra i ołowiu w okolicy, zatrudniające do 20,000 robotników. Liczba mieszkańców wraz z gminą dochodzi do 80,000 głów. C. została założoną w 227 r., przed Chr., przez Hasdru-bala jako Carthago nova, i stała się ważną zbrojownią Kartagińczyków; zyskowne rybołówstwo, oraz bogate kopalnie srebra wpłynęły na szybki jej rozwój. Scypio Afrykański zdobył ją w 210 r. przed Chr. i wcielił do posiadłości rzymskich; nosiła ona wówczas także nazwę Spartaria od trawy esparto (spartum), rosnącej obficie na równinie „campus spartarius“ (dzisiejsza równina C-y). Znaczenie swe i zamożność zachowała C. i pod panowaniem Rzymian, była Biedzibą pretora Hispa-niae citerioris oraz wyższego sądu. Cezar wysłał tu kolonię rzymską (Colonia victrix Julia, Nova Carthago). W 411 r. Wandalowie zdobyli i zniszczyli miasto, tak dalece, że istniejące tu arcy-

z pomocą floty angielskiej zmusili je do poddania 12 stycznia 1874. Dniem pierwej umknęła do Algieru junta rewolucyjna na okręcie Numancya.—2). C. de las Indias, stolica departamentu Bolivar, w rzeczypospolitej południowo - amerykańskiej Kolumbii i siedlisko biskupa, leży na piaszczystej wysepce na zachód od uścia rzeki Magdaleny, ma jedną z najdogodniejszych przystani w Ameryce Południowej, zasłonioną przez wyspę Tierra Bomba i jest najważniejszym portem wojennym państwa, uzbrojonym kilkoma fortami od strony lądu i morza; z przedmieściem Xexemani łączy się C. za pomocą mostu drewnianego. Prócz pięknej katedry, oraz kilku kościołów i klasztorów, jest tu uniwersytet zwiąskowy, seminaryum duchowne, pałac rządu departamentalnego, szkoła marynarki, szpital, teatr i t. p. Miasto ma wygląd ponury wskutek wązkości ulic, oraz mnóstwa wystających balkonów i altan, które zabierają światło słoneczne; odznacza się przytem brakiem wody słodkiej i niezdrowym klimatem: pierwszej niedogodności zaradzono przez zbudowanie wspaniałych i koszto-

-^0--

‘V?

baco, wzniesionej na lesistem wzgórzu. Za to C., licząca przeszło 10,000 m-ców, jest ważnym punktem handlowym, pozostającym w komunikacyi ze wszystkiemi większemi portami Ameryki środkowej. Początek swój zawdzięcza Hiszpanowi Pedro de He-redia, który ją założył w 1533 r. Franciszek Drakę zdobył ją i spalił w 1585 r. W 1815 miasto, ogłosiło się za niepodległe, lecz musiało poddać się Hiszpanom, którzy je dopiero 26 września 1821 r. na-

And. S.

Cartago 1) C., departament w rzeczypospolitej

ii*

2f:

•s®'.i

Fig. 42. Cartagena.

biskupstwo przeniesione być musiało do Murcyi. — wnych cystern do przechowywania wody, dru-Za panowania Maurów w Hiszpanii nosiła C. na- giej zaś w porze upałów przez tłumną emigracyę zwę Kartadżana-el-half i była w stanie zaniedbania; osób zamożniejszych do niedalekiej wioski Tur-podźwignęła się wówczas dopiero, gdy Filip II obwarował port i przeniósł do niego część floty.

Pod C-ą odnieśli Francuzi zwycięstwo nad Hiszpanami 2 września 1643 r. W wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego flota sprzymierzonych zajęła miasto w 1706 r., lecz tegoż roku odebrał je Ber-wick (18 listopada). W 1815 r. komodor amery-rykański Decature pokonał tu flotę algierską, zaś w 1844 r. 2 lutego, wybuchło powstanie przeciw rządowi, lecz miasto po uprzedniem ostrzeliwaniu zawsze utracili, przez gen. Roncali, poddało się wojskom królewskim 25 marca. Radykalni federaliści opanowali C-ę d. środkowo amerykańskiej Costarica, liczył w 1889 r. 12 lipca 1873 i zabrali flotę tutejszą, z pomocą 34,309 m-ców. 2) C. stolica poprzedniego, w samym której bombardowali Alicante i Almeryę, aby je środku państwa na wyżynie centralnej, 1,200 m, zmusić do przyłączenia się; ówczesny wszakże nad p. rn. wzniesionej, bardzo urodzajnej, zdrowej rząd republikański wysłał generała Campos, który lecz wulkanicznej, była niegdyś stolicą rzeczypospo-rozpoczął bombardowanie i oblężenie miasta, lecz litej, kwituącą i ludną; lecz wojny domowe i stra-dopiero generałowie Ceballos i Lopez Dominguez szliwe trzęsienie ziemi w 1841 r. pochyliły ją do

And. S.

str. 484—5.

W. G.

Wł. M. K.

upadku, z którego dźwiga się obecnie, dzięki połączeniu drogą żelazną z portem Limon na m. Kary bskiem (Atlantyk) i z portem Punto Arenas na oceanie Wielkim. Założone w 1563 r. liczy dziś do 14,000 m-ców (niegdyś 30,000) i ma ogromne plantacye kawy.—3) C. miasto w departamencie Cauca, rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Kolumbii nad rz. Rio Viejo, niedaleko od jej uścia w rzece Cauca; leży na wyżynie blizko 1000 m. nad p. m. wzniesionej, liczy do 8,000 m-ców i jest ważnym punktem handlowym, pośredniczącym w transportowaniu bydła, kawy, kakao i tytoniu do nadbrzeżnych przystani, założone w 1540 r.

Carteja, przedtem jeszcze, jak przypuszczają, Kalpe albo nawet Tarte ss us,—miasto pro w. Bety-ki na połud. Półwyspu Piren., należące do plemienia BastuliPoeni, poł. nad m. Sródziemnem. Założona przez Kartagów, otrzymała osadę rzymską w r. 171 przed erą chrz. Tam zabity został syn Pompejusza, Cnejus, po klęsce pod Mundą, r. 45 przed Chr.; dziś Algeciras, a według innych Gibraltar lub Ro-c a diii o.—Por. H. Kiepert „Handbuch d. git. Geogr.“

K. K.

Cartellier Piotr, rzeźbiarz francuzki (* w Paryżu 1757 r.,—f 1831), zaczął naukę rzeźby w pracowni Karola Antoniego Bridau, dwadzieścia lat zajmował się rzeźbą posługującą przemysłowi. Wystawił w Salonie w 1796 po raz pierwszy „Przyjażńu, grupę allegoryczną. Na pałacu Luksemburskim w Paryżu są dwie jego płaskorzeźby „Wojna i czuj-ność“, w 1801 wystawił w Salonie „ Wstydliwość“; w modelu do Luwru zrobił płaskorzeźbę „Niewiasty j Lacedemońskie tańczące na cześć Diany." Wykonał posągi Króla holenderskiego, Ludwika Bonapartego, i do Panteonu Paryskiego „Siłę" i „Roztropność", na fronton zaś Luwru „Sławę rozdającą wieńce". W szkole prawa jest jego: Napoleon I, jako pracodawca; posąg Generała Pichegru, Ludwik XIV kolosalny z bronzu w Reims i wiele innych. Wielu uczniów wykształcił, bardzo utalentowanych, w liczbie tych: Rude, Petitot, Nanteuil, Seurre, Duinont, Ialley i inni.

Carteret Filip, żeglarz angielski (f 1796 w Sou-thampton) towarzyszył Janowi Byronowi w podróży naokoło świata, a z Wallisem odbył wyprawę przez Ocean Spokojny na morze Polarne południowe, ale kiedy w cieśninie Magelbaesa burza odbiła jeden okręt od drugiego, r. 1767 C. sam puścił się w dalszą drogę, odkrył wyspę Pitcairn w archipelagu Tuamatu i część większą archipelagu Salomoua; znalazł cieśninę, później od imienia jego nazwaną, (dziś św. Jerzego) i przekonał się, że Nową Brytanię, uważaną przedtem za jedną wyspę, dzieli ona na dwie części, nazwał więc część jej połudu. Nową Irlandyą. Potem odkrył Nowy Hanower, oraz archipelag Admiralicyi, który zajął w imieniu Anglii; wreszcie dotarł do Celebesu i zdjął mapę z jego brzegów zachodnich. W r. 1768 przepędził czas jakiś w Makasarze dla naprawy swego okrętu i przez Batawię naokoło Afryki wrócił do Anglii. W latach następnych był admirałem floty wojennej na wodach zachodnio-indyjskich.    *

Cartesius (Kartezyusz), ob. D e s c a r t e s.

CarthagO, ob. Kartagina.

Carthamus L. (bot.). Krokosz. Rodzaj roślin jednorocznych, z rodziny Złożonych (Compositae), bardzo zbliżony do ostu. C. Tinctoria (K. Barwierski), dosięga 1—1¹/₂ metra wysokości, liście ma owalne, cierniste, na brzegu ząbkowane; kwia* ty na wierzchołkach gałęzi żółte, później pomarańczowe. Ojczyzna jego nieznana dokładnie; przypuszczają, że pochodzi z Indyj Wsch. W każdym razie uprawia się od dawna. Spotyka się w Chinach, Egipcie i Europie południowej, po części zdziczały. W ogrodach hoduje się jako roślina ozdobna. Suszone kwiaty jego znajdują się w handlu

411!

mmm

i.'

cr.

Fig. 43. Carthamus tinctoria.

i służą do barwienia, zwłaszcza jedwabiu, na czerwono i różowo, do wyrabiania farby malarskiej i barwidła (rouge ćTEspagne lub fard de la Chine). Z nasion otrzymuje się olej palny, używany w Egipcie, Algieryi i Indyi. Olej ten może służyć i do fabrykacyi mydła. Dawniej używano w medycynie nasion i kwiatów. W handlu rozróżniają trzy gatunki krokoszu: 1) hiszpański; 2) indyjski; 3) egipski. Ten ostatni jest najbardziej ceniony; Egipt produkuje rocznie 12 do 18,000 centnarów suchych kwiatów. Dobry krokosz powinien zawierać jak najmniej kwiatów żółtych i mieć jaskrawo pąsową barwę.

Carfchaus, ob. Kartuzy.

Cartier Jakób, sławny żeglarz francuski, który odkrył Kanadę (* w Saint-Malo 1491—f 1557). W r. 1533, przy poparciu admirała Chabot’a otrzymał od Franciszka I dowództwo nad wyprawą do Ameryki Płn., i w d. 20 kwietnia 1534 rozwinął żagle. Poznał przylądek Bonavista na północy Nowej Ziemi (Terre Neuve, Newfoundland), cieśninę Bolle-Isle i brzeg Labradoru. Następnie, wzdłuż brzegu zachodniego wielkiej wyspy, dostał się na odnogę des Chaleurs, a potem na odnogę Gaspe, gdzie uroczyście objął w posiadanie ten kraj w imieniu króla francuskiego; w końcu wpłynął na rzekę

nazwaną później rzeką św. Wawrzyńca, którą zra- krajowcami i osadnikami, rekrutowanymi w znacz-zu wziął był za odnogę. Kraj był piękny i żyzny, mieszkańcy jego dla żeglarzy przyjaźni; ale pora spóźniona zmusiła C-a do powrotu. Wyprawa ta, która trwała zaledwie pięć miesięcy, nie przyniosła wielkiego plonu i nie wzbogaciła wiadomości geograficznych, zdobytych dawniej przez Cabot’a i Ve-razzaniego. To też C. wkrótce drugą podróż przedsięwziął i d. 19 maja 1535 wypłynął z Saint-Malo jako komendant dwóch okrętów: La Gran de i La Petite Her minę i galionu Emerillon. Tym razem zabrał z sobą wielu ochotników z pośród szlachty francuskiej i przyłączył się do wyprawy drugiego kapitana, Tomasza Froment’a, Bretończyka. Dostawszy się na wody kanadyjskie i płynąc pomiędzy wyspą Anticosti a połud. brzegiem Labradoru, spostrzegł wkrótce, że już nie żegluje po wodzie słonej i ochrzcił wielką rzekę kanadyjską od imienia świętego Wawrzyńca, którego w dniu owym (10 sierpnia) przypadała uroczystość. Dążąc dalej w górę tej rzeki, dotarł do wyspy Orlean i do osady Sta-dakona, która leżała w miejcowości, stanowiącej

nej części z pośród przestępców, wybuchły krwawe zajścia, a ponieważ Roberval nie przybywał, C. przeto zabrał się z całą drużyną do powrotu. Spotkał się wprawdzie z wice-królem pod Terre-Neuve, lecz, snadź przez zawiść, nie chciał cofnąć się z drogi, aby mu towarzyszyć. W Saint-Malo wylądował 21 października 1542. — Nie była to ostatnia jego wyprawa; odbył jeszcze i czwartą, aby sprowadzić do ojczyzny resztę osadników Ro-bervala, niewiadomy jest tylko czas tej podróży. Sy-nowcowie C-a otrzymali byli monopol handlowy w tamtych stronach, lecz z czasem kupcy z Saint-Malo, którzy z Kanadą zawiązali stałe stosunki, wpłynęli na odwołanie tego przywileju. Pamiętniki C-a z odbytych przezeń wypraw wyszły w Paryżu r. 1598 p. t. „Discours du voyage fait par le capitaine Jaąues Cartler aux terres neufyes de Ca-nad‘a“. Kanadyjczycy francuscy, w r. 1889 uczcili pamięć C-a pomnikiem, wystawionym ze składki narodowej nad rzeką Saiut-Charles, w tej właśnie miejscowości, gdzie podróżnik pierwszą zimę prze-

dziś część południowo-wschodnią miasta Quebec. pędził.— „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Cartouche Ludwik Dominik, słynny zbójca rabuś i złodziej (* w Courtille [Belleville] 1693, stracony w Paryżu 1721). Ojciec jego, lubo był prostym tylko bednarzem, starał się dać mu dobre wychowanie i umieścił go w kolegium jezuitów, ale złe skłonności chłopięcia rychło się objawiły przedwcześnie. Dzieckiem był jeszcze, gdy, nięty ze szkół za swe zdrożne postępki, przystał do wędrownej bandy cyganów, gdzie prędko się nauczył wszelkich sztuk i tajemnic złodziejskich. Niezadługo stał się postrachem tak Paryżan, jak i mieszkańców podmiejskich. Nałożono cenę na jego głowę w sumie aż 2,000 liwrów; to też nakoniec go pojmano t w październiku 1721 r. Zamknięty w Chatelet, próbował ratować się ucieczką, co omal mu się nie udało. Wtedy go przeniesiono do Con-ciergerie, i po krótkim procesie skazano na łamanie kołem i ćwiertowanie żywcem. Jeszcze podczas procesu Riccoboni wystawił go na scenie; potem Grandval napisał o nim duży poemat p. t. „Cartouche ou le vice puni" (Paryż, 1725), a w r. 1767 wyszła książka „Histoire de la vie et du proces du fameux Cartouche".    *

Dobrze przyjęty przez wodza dzikich, Donnakonę,

U6U-

¹ ‘'i

postanowił tam przezimować; wkrótce wszakże dowiedział się o bo-gatej osadzie, leżącej *^iggk* dalej w górę rzeki, i po-W mimo oporu Donnako-ny, puścił się tam z częścią swych towarzyszy, ll|. dotarł do wyspy zwanej Hochelaga, zbadał ją (paździer. 1535) i k. wdarł się na panujące , nad nią wzgórze malo-' wnicze; wzgórzu temu JęĘt dał nazwę Mont-royal (Montreal), która dziś służy wyśpię i miastu.

Fig. 44. Cartier Jakób.

CammL. (bot.). Kmin (Karolek). Rodzaj roślin z rodz.B aldaszkowatych( Umbelliferae). Zioła naj -częściej trwałe, o korzeniu grubym, liściach podwójnie lub potrójnie pierzastych, o kwiatach białych i podługowatym spłaszczonym owocu. Rodzaj ten zawiera około 45 gatunków, rosnących w podnie-biu umiarkowanem lub zwrotnikowem. Najważniejszy z nich K. Pospolity (C. Carvi), rosnący dziko na łąkach i pastwiskach całej Europy, jest zie-

Musiał wszakże wracać do Stadakony, gdzie stosunki pomiędzy Francuzami a tubylcami bardzo się pogorszyły, a skorbut grasował śród załogi, z której już dwudziestu pięciu ludzi było umarło. Doczekawszy się wiosny, C. wyruszył z powrotem do Europy, lecz wprzód zdradziecko porwał Donnakonę, aby go przedstawić królowi. Wylądował w Saint Mało d. 16 lipca 1536.

w me-

Skutkiem wojny pomiędzy Francyą a Karolem V C. dopiero po upływie lat czterech mógł przedsięwziąć trzecią wyprawę do Kanady. Tym razem szło już o zupełne zajęcie kraju; Franciszek de Ro-berval otrzymał nominacyę na wice-króla, a C., zamianowany kapitanem generalnym, miał go tam lem dwuletniem, uprawia się na wielką skalę, odprowadzić z kompanią osadników; puścił się zwłaszcza w Niemczech, jako roślina korzenna. — wszakże w drogę sam z pierwszym ich oddziałem (23 j Kwitnie w maju i czerwcu, niekiedy powtórnie w je-waja 1541 r.) i dostał się do Stadakony, ale wolał sieni. Stanowi doskonałą paszę dla bydła, nasiona zimę przepędzić dalej pod Cap Rouge. Powrócił zaś jego, posiadające przyjemny smak i zapach, też do Hochelagi, spodziewając się, że w tamtych służą do przyprawy sera, Chleba, śliwek suszonych stronach znajdzie kopalnie złota, lecz nie mógł prze- i wódek. Wybija się z nich lotny Olejek kmin-być wodospadu św. Ludwika. Tymczasem między ko wy (Oleum Carvi)\ używają się również

dycynie. Szkodnikiem jego jest ćma (Eaemylis dau- i się znajduje spis dokładny wszystkich prac C a cella), której gąsienica, ściągnąwszy przy pomocy drukowanych, wypuszczonych nici pajęczyny, baldaszki kwiatowo, pożera je równie jak młode nasiona. C. bulbocasta-nuw. Koch., (K. bulwkowy), rośnie w Europie południowej i zachodniej na rolach i w winnicach. Bulwy korzeniowe w kształcie orzeszków, o brunatnej skórce i białem mączystem jądrze, używają się na pokarm, gotowane lub prażone jak kasztany. Nasion

używają zamiast kminu zwyczajnego, liście zamiast

Wł. m. k.

Carupano, ważne i ożywione miasto portowe w rzeczy pospolitej południowo-amerykańskiej Wenezueli, w stanie Bermudez, na wybrzeżu morza Karybskiego; kopalnie miedzi, siarki i ołowiu w okolicy, uprawa i wywóz kakao oraz trzciny cukrowej, znaczne rybołówstwo; przeszło 12,000-m ców.

Dr. J. P.

pietruszki.

And. S.

Carus M. Aurelius, cesarz rzymski (282—283); urodził się w Illiryi czy też w Narbonnie w Gallii, i jak większość cesarzów rzymskich, doszedł do purpury przez męstwo i energię; cesarz Probus zwrócił na niego uwagę i zamianował go prefektem pretoryum, a żołnierze okrzyknęli cesarzem pó śmierci Probusa. C. odniósł kilka świetnych zwycięstw nad Kwedami (Quades), którzy byli wtargnęli do Pannonii, a przypuściwszy do współwładania tronem swoich dwóch synów, Carusa i Numeryana, powierzył pierwszemu rządy cesarstwa zachodniego, a z drugim udał się na wyprawę przeciwko Persom i, wtargnąwszy do Mezopotamii, zajął Seleucyę i Kte-zyfon; wkrótce zginął wśród gwałtownej burzy (grudzień 283); przyboczny jego prefekt pretorium, Aper, teść jego syną, Numeryana, doniósł, iż cesarza zabił piorun.    r

Carus Karol Gustaw (* w Lipsku d. 3 stycznia r. 1779 — f w Dreźnie d. 28 lipca r. 1868) lekarz niemiecki. Nauki odbył w mieście rodzinnem, tam też otrzymawszy po obronieniu rozprawy „De uteri rheuinatismo⁴* stopień doktora mech, został docentem prywatnym anatomii porównawczej. W r. 1814 powołano go do Drezna na profesora położnictwa w akademii medyko-chirurgicznej i na dyrektora szkoły akuszerek; na tych stanowiskach był G. czynnym do 1827, w którym został lekarzem dworu królewskiego i członkiem wydziału lekarskiego w ministeryum spraw wewnętrznych. W r. 1862 wybrano go na prezesa ces. akademii Leopoldo-Karolińskiej, co dowodzi jak bardzo go wówczas ceniono, lub raczej przeceniano. Trzymając się uparcie t. zw. kierunku przyrodniczo-filo-zoficznego, nie mógł C. dotrzymać kroku postępowi sztuki lekarskiej, wszelako prace jego z dziedziny położnictwa i chorób kobiecych stanowią pod tym względem wyjątek i posiadają wartość nie ulegającą zaprzeczeniu. Większe przecież uznanie należy się pracom jego, poświęconym anatomii porównawczej, kranioskopii i psychologii. Pisał tak wiele, że niepodobna tu nawet ważniejszych dzieł jego wyliczyć; ciekawych odesłać musimy do Engel-manna „Bibliotheca medico-chirurgica“ (wyd. VI 1848, str. 104 i Supplement 1868, str. 42), gdzie

Dr. J. P

Carus Ernest August (* w Lipsku d. 10 lip-ca 1797—f d. 26 marca r. 1854); chirurg niemiecki. W r. 1815 zapisał się na uniwersytet lipski, mając pierwotnie zamiar poświęcenia się filozofii, sztukom pięknym i muzyce, lecz po niejakim czasie przeszedł na medycynę i w r. 1822, po obronieniu rozprawy „De vi naturae medicatrice in for-mandis cicatricibus“, otrzymał godność doktorską. Spędziwszy rok cały w klinikach chirurgicznych gettyngeńskiej i berlińskiej, powrócił do Lipska i został docentem prywatnym desmurgii i okulistyki. Od r. 1824 do 1828 zajmował się praktyką lekarską w Colditz; wtedy uniwersytet lipski powołał go na profesora nadzw. chirurgii i ortopedyi, póź niej nieco został C. jeszcze chirurgiem naczelnym szpitala św. Jerzego. W r. 1844 otrzymał katedrę chirurgii w Dorpacie, pod koniec r. 1853 musiał z niej ustąpić z powodu raka języka, który go po kilku miesiącach o śmierć przyprawił. Był operatorem bardzo zręcznym i odznaczał się wielką dbałością o leczenie pooperacyjne.

Carus Juliusz Wiktor (*w Lipsku d. 25 sierpnia r. 1823), lekarz i zoolog spółczesny niemiecki. Skończywszy wr 1849 uniwersytet w mieście, rodzinnem, został tamże w r. 1851 docentem, a w 1853 profesorem nadzw. anatomii porównawczej i dyrektorem muzeum zootomicznego. Wydawał „Bibliotheca zoologica“ stanowiącą ciąg dalszy wydawnictwa „Bibliotheca historico-naturalis*, napisał podręcznik zoologii i przetłómaczył na niemiecki dzieła Darwina. Przez kilka półroczy w zastępstwie Turnera wykładał anatomię w Edynburgu. Jest honorowym doktorem filozofii uniwersytetu Jenajskiego, Oksfordzki zaś nadał mu honorowy tytuł doktora prawa cywilnego. Dr-J- p Carutti de Cantogno Dominik (* 1821 w Cu-miana), historyk i mąż stanu włoski. W r. 1849 wstąpił do służby państwowej w Turynie i jako urzędnik ministeryum spraw zagranicznych w 1858 jeździł w misyi dyplomatycznej do Londynu, a w r. 1859, już jako sekretarz generalny spraw zagranicznych, po pokoju w Villafranca należał do ko-misyi, wyznaczouej do przeprowadzenia granicy między Włochami i Francyą. W r. 1862 zajął stanowisko posła włoskiego w Hollandyi i opuścił je dopiero 1869. W 1889 został mianowany senatorem. Działalność literacką rozpoczął C. w r. 1840 jako poeta kilku drobnemi powiastkami („Delfina Bolzi“, „Massimo"), później napisał dramat ₋Velindatt (1845). Zwróciwszy się następnie do badań historycznych, zdobył sobie poważne stanowisko dziełami: „Storia del regno di Vittorio Amadeo 11“ (1856); „Storia del regno di Carlo Emanuele 111“ (1859); „Storia della diplomazia della casa di Savoia“ (4t., 1875—80)ikilkupomniejszemi. Nie zrywają czu-pełnie z literaturą piękną, C. ogłosił drukiem „Gio-ventu (1861), zbiór drobnych powiastek, i „Ver-si“ (1872).

Carvajal Franciszek (* 1464 — f 1548) oficer hiszpański; w r. 1525 odznaczył się w bitwie pod Pawią, a r. 1527 przy zdobyciu Rzymu; poczem

A. Pol.

And. S.

skuszouy opowieściami o skarbach Nowego Świata, udał się do Ameryki i, wmieszawszy się w wojuy domowe zdobywców hiszpańskich, przyczynił się do zwycięstwa pod Ckupas, które Vaca de Castro, wysłany przez Karola Y, odniósł nad Almagrem (1542). Później C. przerzucił się na stronę Gonzala Pizarra i, otrzymawszy stopień oboźnego, pobił pod Guari-na generała Diego Centeno (1547), ale wzięty do niewoli roku następnego, został jako zdrajca powieszony w Cuzco. Człowiek ten słynął z okrucieństwa, i dał za oceanem początek przysłowiu: „mas fiero y cruel que Caryajal*; w kopalniach, które eksploatował z bezprzykładną chciwością, zginęło w jarzmie przeszło 20,000 Indyan. r-

Carvajal Tomasz Józef Gonzales (* 1753 w Sewilli—f 1834 w Madrycie), mąż stanu i pisarz hiszpański. Ukończywszy studya prawne w uniwersytecie sewilskim, wstąpił do służby państwowej i odznaczył się jako intendent kolonij, zakładanych w Sierra Morena i w Andaluzyi. W 1809, gdy wybuchła wojna 6 niepodległość narodową z Napoleonem, C., zamianowany intendentem wojskowym, z taką energią pełnił swój obowiązek, że w roku 1813 powołano go na sekretarza ministeryum finansów. Wkrótce jednak zrzekł się tego urzędu i został dyrektorem kolegium San Isidorio w Madrycie. Podczas reakcyi, za to, że wprowadził do programu wykłady prawa konstytucyjnego, uległ prześladowaniu i był internowany w Sewilli. Po rewolucyi 1820 r., przywrócony do swego urzędu, został obok tego członkiem junty cenzorskiej, a w 1821 radzcą stanu. Kontr-rewolucya 1823 r. zmusiła go znowu do opuszczenia Madrytu i dopiero w r. 1829 wrócił do służby państwowej, w 1833 został członkiem najwyższej rady wojennej, a w 1834 r. członkiem najwyższej rady do spraw wojennych Hiszpanii i Indyj. C. odznaczył się i w piśmiennictwie jako autor różnych prac ekonomicznych i jako poeta, głównie zaś jako tłómacz poetycznych ksiąg Biblii: „Los salinos“ (5 tomów, Walencya, 1819) i „Los libros poeticos de la Santa Biblia* (6 tomów, Madryt, 1827 r.). Dla lepszego wywiązania się z zadania tłómacza studyował nawet habrajszczyznę. Jego „Opusculos ineditos en prosa y verso“ wyszły w edy-cyi pośmiertnej (13 t., t-że, 1847).

Carvalho Paes de Andrade Manoel (* około 1774 — f w Rio de Janeiro 1855), polityk brazylijski; w r. 1824, w chwili, gdy miała odpłynąć z Lizbony wielka wyprawa, przeznaczona do zwalczenia niepodległości brazylijskiej, zagarnął prezydenturę prowincyi Pernambuco, ogłosił rzeczpospolitą i wezwał północne prowincye Brazylii do utworzenia konfederacyi Ecuadoru. Federaliści z Par-nambuco Ceara chwycili za broń, i rozpoczęła się wojna domowa. Gdy wojska dom Pedra I zajęły wyspę św. Antoniego, stanowiącą centrum miasta Recife (Pernambuco), C. opuścił swoich stronników, którzy jeszcze broni nie złożyli i, schroniwszy się na fregatę angielską, odpłynął do Anglii, skąd wrócił do ojczyzny po abdykacyi dom Pedra (1830). Obrany senatorem w 1834, sprawował kilkakrotnie urząd prezydenta prowincyi Pernambuco i położył koniec buntom, jakie wywoływali przeciwnicy rządu, organizujący swoje oddziały w lasach Jacuhipe. r Carvalho Jose de Silva (* 19 grudnia 1782— f 3 lutego 1845), mąż stanu portugalski; należał do stronnictwa liberalnego; w sierpniu 1820 r. odegrał czynną rolę w rewolucyi w Porto; r. 1821 został członkiem tymczasowej junty tudzież ustanowionej przez kortezy regencyi; Jan VI zamianował go prezydentem rady municypalnej Lizbony, a później ministrem sprawiedliwości. C., obalony przez kontrrewolucyę w r. 1823, udał się do Anglii, wrócił stamtąd r. 1826, po ogłoszeniu przez dom Pedra karty konstytucyjnej, lecz po dwóch latach dom Miguel skazał go na wygnanie. Wówczas C. pojechał do Londynu i przy pomocy Anglii zorganizował wyprawę, która obaliła uzurpatora, poczem C. został zamianowany członkiem rady regencyjnej dońy Maryi, dyrektorem administracyi wojskowej, prezesem trybunału sprawiedliwości i wojny, wreszcie ministrem finansów (1832), na którem-to stanowisku oddał Portugalii niezmierne usługi przez podniesienie kredytu państwowego. Po ustąpieniu C-a wraz z gabinetem Saldanha (listopad 1835) w skar-bowości portugalskiej powstał taki zamęt i upadek kredytu, że musiano natychmiast przywrócić niepospolitemu finansiście tekę ministeryalną. C. był jeszcze raz usunięty od władzy w r. 1836 przez rewolucyę, wywołaną pod hasłem konstytucyi z r. 1820, a wmieszany do nieszczęśliwego spisku z d. 4 listopada 1836 r., musiał uchodzić do Anglii; po ogłoszeniu amnestyi wrócił do kraju i, nie zląkłszy się pogróżek śmierci, doczekał się ponownej rewolucyi w Oporto (1842), która, przywracając konstytucyę dom Pedra, wprowadziła go do Rady stanu. r-Camlho Karolina Felicya Mioian (* 31 grud. 1827 w Marsylii), znakomita śpiewaczka francuska. Kształciła się pęd kierunkiem Dupreza. W 1849 r. wystąpiła poraź pierwszy w paryskiej operze komicznej. W 1853 zaślubiła Leona Carvaille, zwanego zwykle Curvalho, śpiewaka opery, następnie dyrektora teatru lirycznego w Paryżu. W 1869 C. śpiewała tamże w wielkiej operze, od* 1872—75 w operze komicznej, w 1875 znów na scenie opery wielkiej. C. posiadała śliczny głos sopranowy, dźwięczny, rozległy i doskonale wyrobiony.

Carver Jonatan, podróżnik amerykański (* 1732 — f 1780). Do r. 1762 służył w wojsku angielskiem, biorąc udział w walkach o Kanadę; później podjął cały szereg podróży po Ameryce Północnej (od 1766 do 1768 r.), a wyniki swych badań naukowych ogłosił w dziele „Travels through the interior parts ofNorth America* (1778). Umarł w Londynie, w wielkiej nędzy, która śmierć jego przyśpieszyła; wypadek ten zrodził pierwszą myśl założenia później „Literary Fund*.    N-

Carvin Epinay, fabryczne i górnicze miasto w departamencie francuskim Pas-de-Calais, okręgu Bethune, stolica kantonu t. im., ma kopalnie węgla kam., odlewnie żelaza, cukrownie, gorzelnie, oraz przeszło 8,000 m-ców.

Gary, nazwisko domu angielskiego wice-hrabiów Falkland. Pierwszym wice-hrabią był sir Henry C., mąż stanu i historyk angielski (f 1633 r.); słu-

Wł M. K.

K. J.

A. S.

żył początkowo we Francyi i Niderlandach, gdzie się dostał do niewoli hiszpańskiej, przeszedł później na dwór Karola I i tam w krótkim czasie zrobił świetną karyerę; zamianowany r. 1620 wice-hrabią Falkland i parem szkockim, objął r. 1622 po wi-ce-hrabi Grandisonie urząd lorda namiestnika Irlandyi i odznaczył się na tern stanowisku więcej nietole-rancyą religijną, niźli zdolnościami administracyjne-mi. Rywalizacya z lordem Loftusem of Ely i skandal wywołany procesem, w którym domniemani spiskowcy zostali skazani na mocy zeznań fałszywych świadków (spisek Byrnes-Wicklow), były powodem, iż go odwołano do Anglii (1629), wszakże nie stracił łask królewskich. Po jego śmierci znaleziono pomiędzy papierami dzieło zatytułowane:

„The History of the most unfortunate Prince, king Edward II, with choice of political observations on him and his unhappy favourites, Gaveston and Spencer “, które wyszło z druku w r. 1680. Żona jego, E1 ż b i e t a C., lady Falkland (1585— 1639), żarliwa katoliczka, odznaczała się niepospolitą wiedzą;

• władała biegle językami: francuskim, hiszpańskim, włoskim, łacińskim, hebrajskim i węgierskim; prze-tłómaczyła dzieła kardynała Perrona, lecz z pracy tej wydrukowaną była jedynie odpowiedź dana królowi Jakóbowi, i tę, gdy wyszła, skonfiskowano i spalono. Lady Falkland opisała także wierszem życie kilku świętych, oraz ułożyła zbiór hymnów na cześć Matki Boskiej.—Głową tego rodu jest obecnie lord Byron Plantagenet-Cary, 12-ty wice-hrabia Falkland.—Walpole „Royal and Noble Authors“;

„The Lady Falkland her Life from a MS. in the Imperial archives at Lille”; Gilbert „History of the Irish Confederation".    r-

Carya Nust. Orzesznik. Rodzaj roślin z rodziny Orzechowatych (Juglandaceae), obejmujący wysokie drzewa, o liściach nieparzysto-pierzastych, kwiatach pyłkowych, zebranych w kłoski, i nasiennych pojedyńczych. Owoc orzech. Drewno ich mocne i ciężkie, znane pod nazwą amerykańską Hi kory, znajduje zastosowanie w stolarstwie. G. olivaeformis Marsch (O. Oliwkowy), drzewo wysokie na 20 —

25 metrów, rośnie w środkowych Stanach Ameryki Północnej, ma liście długie do ¹/₂ metra i owoce pękające na 4 klapy. Zawarte w nich orzechy, o twardej łupinie i smacznem jądrze, dostają się do Europy pod nazwą orzechów pekonowych.

Oleju z nich wyciśniętego używają w Ameryce w medycynie i do potrzeb domowych. C. alba Mil. (O. biały) i C. ovata Mili. (O. jajowaty) dają również orzechy jadalne, idące w handel; C. amara Nutt.

(O. gorzki) i G. aguatica Nutt. (O. wodny) mają orzechy gorzkie. Wszystkie rosną w Stanach Zjednoczonych Ameryki.

Carya Orzesznik (paleont.). Liście i owoce bardzo wielu gatunków z tego rodzaju znajdują się we wszystkich prawie pokładach trzeciorzędowych, począwszy od dolnych oligocenowych aż do plioce-nowych, w całej niemal Europie, w Grenlandyi, na Szpicbergu i w Ameryce Północnej. Najwięcej roz-powszechnionemi gatunkami są: G. ventricosa Unger,

G. costata Unger i O. bilinica Ettingsh.

Carycłlium Miill., Orzeszak. Rodzaj do rodziny Auriculidae, rzędu Płucnych (Pulmonata), gromady mięczaków Brzuchonogich (Gastropoda), należący. — Skorupkę ma delikatną, bardzo drobną, wydłużoną, o skrętach wznoszących się; otwór skorupy (usta) okrągłe, o wardze—wewnętrznej, opatrzonej fałdą; zewnętrznej na brzegu zgrubiałej. — Gatunki tego rodzaju zamieszkują na lądzie w wilgotnych miejscach w Europie, Ameryce i Indy ach. U nas i w całej Europie pospolity jest gatunek C. minimum Miill. Odznacza się skorupką jajowato-wieżyczkowatą, przezroczystą, białawą, błyszczącą, delikatnie kreskowaną o 5-ciu skrętach, z których ostatni wyrównywa ¹/₃' wysokości skorupki. Wierzchołek skorupki tępy; otwór skorupy opatrzony 3-a małemi ząbkami. Jest to najmniejszy z krajowych gatunków Ślimaków czyli Brzuchonogich mięczaków, skorupka bowiem ma 1.5 — 2 mm. wysokości, a 1 mm. szerokości. Zwierzątko samo jest przejrzyste i białawe. Zamieszkuje wilgotne miejsca, trzyma się szczególniej pod kawałkami drzewa.

Carycyn. miasto powiatowe, w gubernii Saratowskiej pod 48° 42' sz. pn. i 44° 35' dł. wd. Gr., leży na prawym wyniosłym brzegu dolnej Wołgi, po obu stronach wąwozu, w którym płynie rzeczka Caryca, w okolicy stepowej, bezleśnej, słabo zaludnionej.—Kiedy miasto zostało założone, niewiadomo, że jednak okolica była niegdyś zamieszkaną, świadczą o tern liczne ślady horodyszcz i kurhanów. Pierwsza wzmianka historyczna o C-ie ściąga się do 1589 r. było to już wówczas, jak się zdaje, miasto warowne, z drewnianą forteczką, i miało, ze względu na swe położenie geograficzne i strategiczne, wyjątkowe znaczenie: leżało bowiem na krawędzi właściwego stepu nadkaspijskiego i w miejscu największego zbliżenia się dwóch wielkich rzek: Wołgi i Donu, które stąd rozchodzą się nagle pod kątem rozwartym do morza Kaspijskiego na południo - wschód i do Azowskiego na po-łudnio - zachód. Dlatego też Carycyn miał długi czas przewagę, nietylko nad najbliższemi osadami, ale nawet nad Astrachaniem i Saratowem, a jako oddalony od większych miast i otoczony dokoła drapie-żnemi hordami, wystawiony był ciągle na wielkie niebezpieczeństwo. Był też widownią wielu scen krwawych, i za pierwszego Samozwańca, i za Steńki Razina, i za Pugaczewa; oprócz tego kozacy z nad Donu i Kałmucy niejednokrotnie dali się miastu we znaki. Administracyjnie C. był w r. 1708 przyłączony do gub. Kazańskiej, w 1717 do Astrachańskiej, w 1782 do Saratowskiego namiestnictwa, a w r. 1796 podniesiony do godności miasta powiatowego. Dziś miasto dzieli się na cztery części: Kremlin, oraz cyrkuły: Preobrażeński, Zacarycyński i Butyr-ski; jest ważną przystanią Wołgi i uściem dwóch wielce handlowych dróg żelaznych: Wołgo-Dońskiej i Grjazie-Carycyńskiej. Ludność w 1889 r. wynosiła 37,526 głów, w tej liczbie katolików, protestantów, żydów i mahometan mniej więcej po 2°/₀; reszta prawosławni. Cerkwi siedm, między niemi najstarsza, założona według podania, przez Iwana Groźnego, odznacza się oryginalnością, tak zewnę-

And. S.

And. S.

i około 3,000 m-ców.

K. J.

trznej architektury, jak i wewnętrznego urządzenia. Liczba domów przenosi 3,000, są to wszystko budowle drewniane; murowanych zaledwie 100. C. posiada progimnazyum 6-o klasowe męskie. 4-o klasowe żeńskie, szkołę początkową, kilka szkół niższych, szpital, dwie drukarnie, bank miejski i t. p. Do główniejszych zajęć ludności należą: rolnictwo, uprawa jarzyn, arbuzów i gorczycy (słynna musztarda), rybołówstwo i żegluga. Praca w przystani i na 8tacyach dróg żelaznych dostarcza zajęcia przeszło tysiącowi osób. Rzemiosła są w rozwoju, mianowicie ciesielstwo, kowalstwo, szewctwo i kamieniarstwo; natomiast większy przemysł mało-znaczny, gdyż, pominąwszy kolejowe warsztaty mechaniczne, innych fabryk niema, zaznaczyć tylko można cegielnie, browary i garbarnie, lecz i te ilością produkcyi nie imponują. Handel bardzo ożywiony i stanowi dla ludności ważne źródło dochodu: pod tym względem C. zajmuje wybitne stanowisko między miastami dolnego powołża. Główne-mi artykułami handlu są: bydło, zboże z Griazie-Carycyńskiej drogi, drzewo z północnej Wołgi, ryby, owoce i nafta, której główne składy znajdują^ się w C-ie. Wysokość obrotów handlowych, oraz przybywających i odchodzących towarów wzrasta z każdym rokiem, czem objaśnia się względna zamożność miasta i szybki jego rozkwit, oraz stałe powiększanie się ludności; kiedy bowiem, według słów Lepiechina, zwiedzającego C. w 1769 r. miasto bez milicyi liczyło tylko 982 m-ców, a w 1799, 1,132 (w tej liczbie 123 Polaków); to już w r. 1839 było ich 5,253, w 1861 r. 6,748, w 1881 r. 29,737, w 1889 r. 37,526, obecnie zaś blizko 45,000. — Carycyński powiat zajmuje najbardziej po łudniową część gub. Saratowskiej, na przestrzeni 6,795 km. Q. Powierzchnia przedstawia wyniosłość, spadającą nagle ku Wołdze, a łagodnie pochyloną na zachód ku Donowi; wyniosłość ta wyższą jest na północy (Jegorjewsk 666 stóp), niż na południu (Sarepta wyższa 427 st.); poziom Wołgi i uadbrzeżna jej krawędź leżą od 40—47 stóp niżej poziomu wody w Oceanie. Z takiego układu powierzchni wynika, że w granicach powiatu Wołga otrzymuje tylko drobne strugi, cała bowiem zachodnia pochyłość kraju należy do zlewiska Donu, bądź przez rzekę Iłowkę, bądź przez bezpośrednie jego dopływy. Grunt przeważnie gliniasty, miejscami piaszczysty i kamienisty; charakter powiatu—stepowy, lasy zajmują zaledwie 372% ogólnej rozległości. Rolnictwo i hodowla bydła stanowią główne zajęcie ludności; uprawia się przeważnie żyto ozime, pszenica jara, owies i kartofle. W okolicach nadwołżańskich rybołówstwo jest dla m-ców, głównym środkiem utrzymania; w zacisznych dolinach, oraz na stokach wyniosłości zwróconych ku południowi, kwitnie sadownictwo i warzywnictwo—zwłaszcza uprawa winogron i słynnej gorczycy. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty, zasługują jednak na uwagę fabryki musztardy i gorzelnie. Handel, ze względu na położenie powiatu między Wołgą i Donem, oraz na obecność ważnych dróg żelaznych, znajduje się w pomyślnych warunkach i w ciągłym rozwoju; do oży-

Encjk. Pow«i. llułtr. T. XI.

wionych miejscowości należą: C., Dubowka, Bały-klej i Sarepta.—Ludność dochodzi do 125,000 głów (łącznie z miastem C-eml; główny jej rdzeń stanowią Wielkorossyanie (75°/o)—obok nich Małorossya-nie (21°/₀). Niemcy (l₀/°) i tuziemcze plemiona mongolskie (2%);—Niemcy mieszkają głównie w Sarep-cie, gdzie ich kolonie wyróżniają się korzystnie z pomiędzy innych.

Carycyn ług, ob. Petersburg.

Carycyno, wieś rządowa o 17 w. od Moskwy, w malowniczem położeniu nad jeziorem Szypiłow-skiem; należała pierwotnie do Ireny, siostry Borysa Godunowa. — Piotr Wielki podarował ją księciu Kantemirowi, od którego nabyła ją Katarzyna II, i wystawiła tu pałac w stylu gotyckim, według planów architekta Bażenowa; — słynne oranżerye i ogrody.

Caryczanka, miasteczko w gub. Połtawskiej, powiecie Kobelackim, między Kobelakami a Jeka-terynosławiem — istniało już w końcu XVII stulecia, a w XVIII było jedną z warowni broniących linii Ukraińskiej.—W 1736 r. było zbornym punktem armii russkiej na wyprawę przeciw Turkom pod wodzą hr. Municha.—Ma 4 drewniane cerkwie

And. S.

Caryocrinus Say. (paleont.). Rodzaj kopalnego szkarłupnia (Echinodermata) z rodziny paleontologicznej Cystocrinoidea, o kielichu osadzonym na szy-pułce, złożonym z trzech wieńców dużych tabliczek; dolny wieniec z 4 tabliczek, dwa następne z sześciu. Nad wierzchnim wieńcem wznosi się różna liczba (6, 9, 13) cienkich, biczowatych ramion. Wielki otwór odbytowy tuż przy brzegu, otoczony sześcioklapową piramidką. — Jedyny gatunek, C. ornatus Say, występuje obficie w pokładach górnego sjluru (w piętrze Niagary) w Ameryce Północnej.

Cąryk, kozak, ogłosił się był samowolnie hetmanem kozaków z tamtej strony Dniepru. Doro-szenko, wsparty przez chana krymskiego wojskiem posiłkowem, pojmał go wraz z innym hetmanem samozwańcem, Oparą, i wydał królowi Janowi Kazimierzowi. Oparę wysłano do Malborga, C-a, który przedtem jeszcze nieraz wszczynał rozruchy, stracono w tymże roku pod Radomskiem.—„Encykl. S. Orgelbranda.".

Caryocar L. Drzewipest. Rodzaj drzew z rodziny Cistronowatych (Ternstromiaceae) właściwy Ameryce południowej, o liściach wiecznie-zielo-nych, naprzeciwległych, trójdzielnych lub palcza-stych, kwiatach zebranych w grona i o wielkich owocach, utworzonych z czterech zrosłych orzechów. C. butyrosum Willd (klon inasłowy), ma kwiaty białe, zebrane w pączki, i owoce wielkości włoskiego orzecha o żółtym miąższu, podobnym do masła, i o ziarnku, zawierającem słodkie, bardzo smaczne jądro. Te ziarnka stanowią znaczny przedmiot handlu (orzechy pekea). Drewno C-a, czerwonawe i twarde, znajduje zastosowanie w budownictwie okrętowem; rośnie w Guyanie i Brazylii, w lasach, bywa też sadzone. C. glabrum Pers. ma owoce

10

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

podobnej, co i poprzedni gatunek, budowy, wielkości lążkowy. Zalążki spoczywają na słupku środko-kurzego jaja. Orzechy jego również stanowią przed- wym (cecha całego rzędu), lub jeśli pojedynczy— miot handlu. C. amygdaliferum Car., rośnie w Santa na dnie zalążni. Szyjek 2 — 6 z pojedyńczemi Fó de Bogota, daje orzechy bardzo poszukiwane, znamionami. Owoc—pęcherzyk jedno-nasienny lub ale bardzo rzadkie. C. nudferum L., o kwiatach torebka, pękająca łuszczynami lub ząbkami; rzadko purpurowych, w Guyanie, daje również orzechy jagoda, Nasiona najczęściej nerko watę, na powierzchni brodawkowate; zarodek pospolicie wy-

Wł. M. K.

i drzewo budulcowe.

dlonych szeroko po całej ziemi, jednak najwięcej przedstawicieli ma między 30°—60° półn. szerokości, bardzo mało zaś pod zwrotnikami i tu na wysokich górach. Wiele gatuuków północnych i alpejskich. Użyteczność ich bardzo mała; niektóre są roślinami ozdobnemi. Rodzinę tę dzielimy na następujące gromady (podrodziny): l-o) Zapartni-cowate (Paronychieae St. Hill.) mają przylistki su-chobłoniaste, brakujące innym; zalążki najczęściej pojedyncze. Rodzaje: Połonicznik (Herniaria L.)

S po rek (Spergula L.) 2-o) C z er w co we (Scleran-theae Lkj. Pręciki na brzegu rurki kielicha, która później, twardniejąc, zamyka owoc (pęcherz). Rodzaj Czerwiec (Sćlerantłms L.) 3 Mokrzy co we (Al-sineae Bartl.). Zawiązek siedzący. Działki kielicha wolne. Owoc—torebka wielonasienua. Rodzaje: Karmik (Sagina), Mokrzyca (Alsine Wahl.). Mu-chotrzew L. (Stellaria L.); Rogownica (Cera- * stium L.) 4) Lepnicowe (Sileneae D. C.). Zawiązek na trzoneczku, torebka wielonasienna, działki kielicha zrosłe. Rodzaje: Bniec (Melandryum), Mydlnica (Saponaria L.), Firletka (Lychnis L.) Goździk (Dianthus L.), Lep nic (Silene L.) i in.

Caryophyllata, ob. Geum urbanum.

Caryophyllia Stokes (paleont.). Rodzaj kopalnego i żyjącego korala. Gatunek C. cylindricea Rss. z piętra senońskiego (górna kreda) w Europie pół nocnej; G. cyathus Sol., gatunek, żyjący w morzu Śródziemnemu

ko budulec.

Caryodendron Karst. Rodzaj roślin, należący j gięty, otaczający mączniste bielmo, albo oboczny, do rodziny Mleczajowatych (Euphorbiaceae); jedyny ! prosty. Rodzina ta liczy do 900 gatunków, rozsie-gatunek G. orinocense Karst. jest drzewem Nowej Grenady; drewno jego, bardzo mocne, używa się jawi. M. K.

Caryophyllaceae (bot.). Goździków a te, rodzina roślin, należąca do rzędu Sródłożnych (Gentrospermae). Należą tu zioła i podkrzewy, rzadziej nizkie krzewy, o liściach najczęściej przeciwległych i widełkowato-rozgałęzionej łodydze. Przy-listków zwykle brak wcale, lub ukazują się w postaci łusek; liście ogonkowe lub bezogonkowe, często przy nasadach zrosłe, zupełnie całe, pojedyncze. Kwiatostanem typowym jest podbaldaszek trójkwiatowy, który przez powtórzenie wytwarza wierzchotkę rozpierzchłą, lub przez zanik dwóch kwiatków bocznych—pojedyńczy kwiat końcowy. Skrócenie lub wydłużenie szypułek pojedynczych kwiatków nadaje rozmaite kształty ukwitnieniu, np.: kształt główki u goździka. Kwiaty są doskonałe (pręci-

\|

(L

s.

K. J.

e.

i.

ii'.

a.

e.

Fig, 45. Caryophylliaceae.

i. Dianthus deltoides (gwoździk). 2. Przekrój poprzeczny kwiatu, h. Kwiat z kielichem pionowo przekrojonym.

4. Pł itek koronowy z pręcikiem. 5. Słupek pionowy przekrojony. 6. Torebka otwarta. 7. Jej prżekrój pionowy. 8. Nasienie przekrojone. 9. Nasienie Sapponaria officinalis.

kowo-słupkowe) umiarowe; kielich zielny, 4 — 5 działkowy lub wrębny, zostający po przekwitnięciu; płatki wolne, przyrosłe do dna kwiatowego, na-przemianległe z działkami kielicha z mniej lub więcej wyraźnym paznogciem, na brzegu całe lub rozdwojone. Pręciki osadzone również na dnie kwia-towem, najczęściej wolne i w liczbie 10-iu w dwóch kołach, niekiedy 5 w jednem kole lub 4. Pylniki dwukomorowe pękają szparami podłużnemi. Zawiązek górny spoczywa na przedłużonej nieco osi kwiatowej, najczęściej jednokomorowy, czasem niezupełnie trój-lub pięciokomorowy, jedno lub wielo-za-

Caryophyllinoae (bot.) rzęd roślin synonim Cen-tr osper mae (ob.).

Caryophyllus L. Goździkowiec, przerobiona z grecka nazwa arabska goździka (Karunful). Rodzaj roślin z rodziny Mirtowatych. Gatunek G. aromaticus (G. korzenny) jest drzewem na 9—12 metrów Wysokiem o nizkim pniu i stożkowatej koronie, utworzonej z bardzo mocnych cienkich gałęzi, najczęściej parzysto na krzyż leżących. Liście lancetowate, na 10 cm. długie, drobno-kropkowane, ogonkowe, kwiaty w wierzchotkach. Kwiaty złożone są z purpurowego zawiązka dolnego, czterech mięsistych działek kielicha i naprzemian z niemi leżących 4 białych płatków, kulisto zaokrąglonych i zakrywających organa rozrodcze. Zerwane przed rozkwitnięciem w kilka godzin przybierają brunatną barwę i idą do handlu jako powszechnie znane goździki korzenne. Największą wydajność posiada Goździkowiec między 10 lub 12 a 24 (według niektórych 50—60) rokiem życia. Jedno drzewo może dać 3—3.5 kilogr. (7—8 funtów) goździków, niekiedy i dwa razy tyle. Ku czasowi zbierania kwiaty goździkowca zawierają bardzo wiele, olejku lotnego, który zresztą znajduje się i w innych częściach rośliny. Goździki zawierają

■*<

16—18% olejku, lepsze gatunki do 25% i prócz tego znajduje się w nich garbnik (17°/°), guma, żywica i t. d. Zdaje się, że ojczyzną goździkowca były wyspy Moluckie, głównie zaś Amboina, może też Dżilolo i Nowa Gwinea. Obecnie uprawia się w wielu krajach zwrotnikowych: w Brazylii, Kayen-nie, na wyspach Maskareńsldch, Sumatrze, Jamajce, w Afryce wschodniej. Z gatunków znajdujących się w handlu najlepsze goździki są z Amboiny. Sprzedaje je Towarzystwo Handlowe holendersko-indyjakie w Amsterdamie i Rotterdamie. Drugie miejsce po nich zajmują goździki z Zanzibaru, bardziej pospolite w handlu, ciemniejsze i cieńsze. Najuboższe w olejek lotny są goździki z Kayenny i wyspy Reunion. Produkcyą całkowitą obliczają na 1,000,000 kilogr. (2,460,000 funtów) znaczną ilość jednak zużytkowują na miejscu na wyrobienie olejku, i zdarza się, że dostają się do handlu

Pliniusz. Marco Polo pisze (1272 r.) o goździkowcu, rosnącym w kraju Kaindu (prawdopodobnie nad rzeką Irawadi). Po 1524, gdy Molukki dostały się w posiadanie Portugalczyków, zaczęto przywozić goździki do Europy w wielkiej ilości. Gdy Holendrzy w r. 1599 owładnęli temi wyspami, monopolizowali handel i uprawę goździków z <jałą wyłącznością, właściwą ich polityce handlowej. Zni-,V r

smMm

4m.

SA

l:'

W

iBy

>;

ii

•ł

•i

■i

Fig. 46. Caryophylllus aromaticus.

goździki pozbawione olejku. Z dobrych goździków przy naciskaniu igłą powinna występować znaczna ilość olejku. W handlu znajdują się również szypułki kwiatowe goździkowca (Stipites ca-ryaphyllorum), zawierające 4—5% olejku; służą one za zwykłą domieszkę do goździków sproszkowanych.

Jagoda jednonasienna, stanowiąca owoc goździkowca, na 2.5 cm. długa, zebrana przed dojrzeniem stanowi przedmiot handlu pod nazwą goździków ! macicznych (Anthophylli), dawniej używanych szczyli wtedy goździkowce na wszystkich wyspach, w aptekach. W krajach zwrotnikowych rozcierają prócz Amboiny, zakazali mieszkańcom handlu z wszyst-je z cukrem. Goździki korzenne używają się jako kiemi innemi narodami, a nagromadzone zapasy przyprawa do pachnideł i likierów; w medycynie spalili, aby nie upadła cena na goździki. Ilość jako środek podniecający czynność układu nerwowego i naczyniowego, poprawiający trawienie i apetyt. Niewiadomo odkąd znane były goździki starożytnym. Chińczycy używali ich już w III stuleciu przed Chr. W Europie wspomina o nich pierwszy

Pd

s,a

r.....

j: j£-Vr

Fig. 47. Caryota urens.

drzew na Amboinie ograniczono do 500,000. Właściciele ich powinni byli dostawiać swój wyrób do pewnych magazynów publicznych po bardzo nizkiej cenie. W r. 1714 sprzedano drogą licytacyi w Hol-landyi 217,713 kilog. goździków. W 1769 — 71

intendent francuski na wyspach Reunio i Ile de France, Poivre, rozpowszechnił goździkowce na tych wyspach, również jak i na innych. W najnowszych czasach uprawa jego znacznie wzrosła, zwłaszcza od 1830 r. na Zanzibarze; na Amboinie i na Reunion obecnie upada.

tności. C., przez pewne przystosowanie służy także na oznaczenie skromnego domku wiejskiego w rodzaju willi; dalej—szałasu żołnierskiego, zastępującego namiot, oraz altany ogrodowej. — Zob. Rich „Diet. of Antiq.u.

Oasa Jan, della (* 1503 w Mugello pod Flo-rencyą — f 1556 w Rzymie), wybitny pisarz włoski. Po ukończeniu studyów w Bolonii, Padwie i Rzymie, wstąpił do stanu duchownego i zaciągnął się do służby u kardynała Aleksandra Farnese. Gdy Fernese zasiadł na tronie papieskim pod imieniem Pawła III (1534), C-ę zatrzymał przy stolicy apostolskiej i w r. 1541 zamianował go komisarzem papieskim we Florencyi, później (1544) arcybiskupem Beneventu, a zaraz potem wysłał go jako nun-cyusza do Wenecyi dla skłonienia rzeczypospolitej do ligi z papieżem i Henrykiem III, królem francuskim, przeciw Karolowi V. Za Juliusza III, odwołany z Wenecyi, żył C. na uboczu w Treviso; ale już Paweł IV powołał go na sekretarza stanu do

K. K.

Wł. M K.

rzyskiego,—mowami, „Orazioni“, zwłaszcza wypo-wiedzianemi w Wenecyi, i listami „Lettere“. Jako poeta pisał łacińskie „Carmina* i włoskie *Rime“. W pierwszych okazał się wybornym latynistą, w drugich między Petrarkistami swego czasu zajął odrębne stanowisko, posługując się w swoich sonetach, pod względem treści dość bezbarwnych, dykcyą jędrną, dosadną. To też znalazł on swoich wielbicieli i licznych komentatorów. Pisma jego wyszły z druku dopiero po jego śmierci, jedne osobno: „Rime e prose“ (Wenec., 1558; Flor., 1564, 1572; z uwagami E. Menagio, Par., 1667, 1727); *Rime“ skomentowane przez Quattromauiego i Calopresego (Neap., 1694),—inne w różnych zbiorowych publika-cyach; zebrane razem znajdują się w *Opere“ (3 tomy, Flor., 1707; 5 tomów, Wenec., 1728—29; 6 tomów, Medyol., 1806).

Casabianca 1) Rafael, hrabia (* w Vesco-vato 27 listopada 1738—f w Bastia 28 listopada 1825), generał francuski, senator i par Francyi, należał do jednego z najstarszych i najmożniejszych rodów szlacheckich Korsyki; w młodości walczył przeciwko panowaniu genueńskiemu, ale później stanął po stronie Francyi i poparł akeyę militarną generałów Chauvelin i de Vaux (1768— 1770); zamianowany w nagrodę kapitanem pułku w But-tafuoco i awansowany następnie na podpułkownika, dopomógł skutecznie gubernatorom Narbonne i Mar-boeuf w latach 1772 i 1789 do tymczasowego Waza ta służyła pierwotnie za urnę nagrobną, uspokojenia wyspy. Gdy wybuchła rewolucya, C. a znaleziono ją w r. 1817 z wielu innemi, mają- poszedł za nowym prądem, a po ogłoszeniu wcie-cemi kształt świątyń, kasków i t. d., w Marino, lenia Korsyki do Francyi był jednym z czterech nieopodal od dawnej Alba Longa. Tkwiła ona w pe- deputowanych, wysłanych do Paryża dla podzięko-wnego rodzaju ziemi białej pod gęstą warstwą lawy wania Zgromadzeniu Ustawodawczemu (1790); za-wulkanicznej, wychodzącej z góry Albańskiej, kiedy mianowany r. 1791 pułkowuikiem 49-go pułku jeszcze wybuchy jej trwały; stąd wywód niewąt- piechoty, brał udział pod rozkazami generała Biro-pliwy, że wazy te złożone tam być musiały przed na w kampanii belgijskiej, należał do szturmu na tą epoką, coby świadczyło o ich odległej staroży- i Mons, a po panice, jaka owładnęła Francuzami pod

Caryota L. (Palma parząca). Rodzaj roślin z rodziny Palm (Palmae); są to drzewa o pniu często bardzo wysokim, podwójnie pierzastych liściach i wiszących kwiatostanach. Kwiaty są jedno-pienne; owoc—jagoda, czerwona, okrągła, zawierająca jedno nasienie i kwaśny sok. Palma ta kwitnie tylko raz w życiu. Pierwszy kwiatostan ukazuje się na wierzchołku, gdy zaś przekwitnie, rozwija się następny ze spoczywającego dotąd pączka kwiatowego. Kiedy w ten sposób rozwiną się kolejno wszystkie kwiaty, drzewo całe umiera. Gatunek C. urens jest drzewem, rozpowszechnionem w Indyi oraz na wielowyśpie Indyjskim. Pień jej na 12.5 metrów wysoki okryty jest u młodych osobników suchemi pochwami liściowemi, u star- I Rzymu. C. ceniony był już przez współczesnych szych zaś gładki i wilgotny, a przy włażeniu nań ! jako pierwszorzędny stylista. Sławę tę pozyskał sprawia uczucie parzenia. Liście podwójnie-pierza- swojemi traktatami obyczajowemi „Galateo“ (Flor., ste dosięgają 6 metrów długości i 4 szerokości. 1560) i „Degli uffici“, w których rozwinął swoje Włókna z pochwy liściowej (kittul) używają się na spostrzeżenia co do warunków uobyczajenia towa-wyrabianie powrozów, szczotek, mioteł, koszów, kapeluszy i t. d.; również idą i na pilśó. Drzewo, bardzo mocne, służy do budowli. Z nierozwiniętych kwiatostanów męskich wypływa przy nacięciu sok, z którego otrzymują wino palmowe i cukier (Jag-gery). Mączasta rdzeń starych pni, służąca do wyrabiania kaszy i chleba, nie ustępuje najlepszym gatunkom saga. Młode pędy liściowe jedzą jak kapustę. Mięso owoców ma smak palący.

Oasa, wyraz łaciński, właściwie oznaczający chatę, w stanie najpierwotniejszym; pierwszy okaz budowli w okresie pasterskim, a następnie wzpr stały siedziby wieśniaczej. Taką miała być ehą<a Romulusa na Kapitolu i wogóle latyńskich tuziemców. Ciekawy wielce i autentyczny wzór takiej chaty przedstawia podana tu figura, zdjęta z wazy glinianej, znajdującej się obecnie w British-Museum.

fk

Fig. 48. Casa.

And. S.

W. G

Quievrain, utworzył ze swojego pułku tylną straż i zasłonił uciekające wojsko od gwałtownego pościgu ułanów; za ten świetny czyn otrzymał szlify generalskie (1792); przeszedłszy następnie do armii alpejskiej pod rozkazy generała Montesąuiou, odznaczył się wielkiem męstwem przy podboju Sa-baudyi; wysłany do Korsyki na początku r. 1793, musiał należeć do wyprawy na Sardynię, która się nie powiodła. W owym czaHie Paoli, któremu zresztą Francuzi już nie dowierzali, podniósł jawnie sztandar buntu i wezwał Anglików na pomoc; C., zamianowany przez komitet ocalenia publicznego gubernatorem Korsyki, musiał się cofnąć do Calvi, lecz oblężony tak na lądzie, jak od strony morza, kapitulował na wielce zaszczytnych warunkach, po 39-dniowem bombardowaniu. Zamianowany generałem dywizyi w r. 1794, zajął stanowisko w przedniej straży armii włoskiej pod Masseną (1794— 1795); w r. 1796 udał się z polecenia Bonaparte-go do Livorno, a następnie na Korsykę; w r. 1798 otrzymał dowództwo w armii rzymskiej i dopomógł generałowi Championnet do zdobycia Neapolu; przeszedł następnie do armii helweckiej, skąd po kilku miesiącach wysłany do zachodnich departamentów Francyi, przyczynił się do stłumienia nowego rokoszu rojalistów (1799), na czem zakończył swoją karyerę wojenną, złamany już niemocą i latami. Bonaparte, nie mający wysokiego wyobrażenia o jego zdolnościach strategicznych, czynnej służby już mu dać nie chciał, zato powołał go po 18 brumaire’a do senatu, a później (1804) zamianował wielkim oficerem legii honorowej i hrabią cesarstwa (1806). Po upadku Napoleona O. przyłączył się do Ludwika XVIII, który go obdarzył krzyżem św. Ludwika i powołał do Izby parów (1814), wszakże podczas Stu dni nawrócił się znów do cesarza, za co po drugiej Restauracyi został wykluczony z Izby (24 lipca 1815), ale powrócił do niej w r. 1819, gdy partya liberalna stanęła u władzy. — A Debidour w „Gr. Encycl." Lami-rault’a.—2) Józef Mary a, hrabia de (* na Korsyce 1742—f 1807), generał francuski; zamianowany w r. 1796 przez Bonapartego gubernatorem Piemontu, odbył zaszczytnie niepomyślną kampanię z r. VII (1799). Później, gdy przybył pierwszy konsul i rozpoczął swój pochód zwycięski, O., okryty ranami, nie mógł już mu towarzyszyć i został komendantem Mantui. W r. 1801 wystąpił zupełnie z armii dla słabości zdrowia.—3) Ludwik (* na Korsyce około 1755 — f 1 sierpnia 1798), marynarz i polityk francuski, brat Rafaela. W bitwie pod Abukir towarzyszył mu na statku „rOrientu dziesięcioletni syn. C. dowodził, w zastępstwie admirała Bruyeysa, powalonego od kuli armatniej. Gdy wybuchnął pożar i nie było sposobu ugaszenia ognia, syn nie chciał zejść do szalupy, lecz wraz z intendentem eskadry, Jaubertem, pobiegł na pomoc ciężko rannemu ojcu; we dwóch przywiązali go do odłamu strzaskanego masztu i spuścili się wszyscy trzej na morze, ale w tejże chwili statek wyleciał w powietrze i zatopił nie-

ciszek Ksawery, hrabia de (* w Nicei z rodziny korsykańskiej 1796—f w Paryżu 1881), polityk francuski; obrany reprezentantem do Konstytuanty r. 1848, zasiadł początkowo na ławach prawicy monarchicznej, ale wkrótce stanął po stronie księ-cia-prezydenta, Ludwika Napoleona, który go zamianował w r. 1851 ministrem rolnictwa i handlu, a następnie ministrem finansów. Po zamachu stanu z d. 2 grudnia 1851 r., do którego się jawnie przyłączył, C. otrzymał polecenie, aby utworzył mini-steryum stanu, powołane do życia dekretem prezy-dyalnym z d. 22 stycznia 1852 r., poczem wstąpił do senatu, a w r. 1864 został zamianowany generalnym prokuratorem przy Izbie obrachunkowej; w roku 1876 obrany posłem do Izby deputowanych przez okręg Bastia, zasiadł na prawicy, głosując za ministeryum Brogliego.    r-

Casablanca, arabskie Dar-el-Beida, miasto w Marokku, na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego, jest stolicą bogatej prowincyi Dukała; — wewnątrz brudne i błotniste—domy przeważnie z ubitej ziemi (tabia), lecz pod względem przemysłowym i handlowym bardzo ważne: wywóz wełny i skór, fabrykacya kobierców. Handel spoczywa w ręku Anglików i Francuzów. — Z ogólnej liczby ludności, wynoszącej do 9,000 głów, jest blisko 2,000 żydów.— C. założoną została w XVI w. na miejscu starożytnej osady Anfa.

Casado del Ali sal (Jose), malarz hiszpań. (* w Palencyi), uczeń szkoły sztuk pięk. w San Fernando i Madraza. W 1855 otrzymał w Rzymie stypendyum za „Śmierć Łazarza"; w 1858 na wystawie międzynarodowej miał „Śmierć hrabiego Saldańa“. Z tegoż czasu pochodzi „Bernard del Carpio* w muzeum w Fo-mento i „Ostatnie chwile Ferdynanda IV*. W pałacu Kortezów w Madrycie znajduje się jedna z najlepszych jego prac „Przysięga Kortezów w Kadyk-siez 1810“. W 1864 wykonał „Kapitulacyę w Bay-len“. Wymalował dużo portretów osobistości politycznych. Jest profesorem akademii sztuk pięknych, a jednocześnie dyrektorem akademii hiszpańskiej w Rzymie.

Casafranca herb polski z zatwierdzenia. Na tarczy czterodzielnej (ecartele) pierwsze górne prawe i czwarte dolne lewe pola złote i na nich krzyż

||p

-i

•IN

Fig. 4y. Casafranca (herbj.

czerwony, drugie lewe górne i trzecie dolne prawe pola srebrne i na nich krokiew czerwona między trzema różami. Nad tarczą korona szlachecka bez szczęśliwych. — „Rapport du lieutenant Charrier": i szczytu. Pobocza czyli wspory tarczy tworzą dwa „Moniteur du 21 vendemiaire an VII*.—4) Frań- * złote lwy z podniesionemi ogonami, dzierżące mie-

cze. Ród, pochodzący pierwotnie z Hiszpanii i noszący tam nazwisko: Infanzone de Cafranga, osiadł-szy we Francyi, przyjął nazwisko St. Paul, potomek zaś tego rodu, Rajmund Infanzone de Casa-franca Saint Paul (* 1750 — f 1810), major wojsk pruskich, pozostawił syna Wilhelma, który wraz z swą matką, Maksymilianą z baronów Piirchów, uzyskał zatwierdzenie szlachectwa starodawnego w b. Herol. kr. Pols. r. 1836. („Herb. rod. szl. kr. Pols.”).

Casalanza, miejscowość w departamencie włoskim Neapolu, w pobliżu Kapui, pamiętna kon-wencyą, zawartą tu d. 20 maja 1815 r., mocą której król Murat zrzekł się królestwa Neapoli-tańskiego i Neapol został wydany Austryakom.— Austryacki generał Bianchi otrzymał tytuł księcia C.

W. K. Z.

And. S.

Okolica bardzo urodzajna i znakomicie

And. S.

And. S.

And S

And. S.

Ąnd. S.

Casale, miasto okręgowe w departamencie włoskim Alessandryi (Piemont), na prawym brzegu Po i na północnej krawędzi wyżyny Monferratu (stąd przydomek C. Monferrato), pierwszorzędna twierdza włoska, węzeł pięciu linij dróg żelaznych, 17,160 m-ców (gmina przeszło 28,000). C. jest siedliskiem biskupa, posiada starożytną, bo w 751 r. założoną a 1107 r. ukończoną, katedrę, oraz piękny kościół św. Dominika w najczystszym stylu Odrodzenia; prócz tego kilka stylowych pałaców, kolegium, seminaryum duchowne, szkołę techniczną, bibliotekę publiczną, szpitale, przytułki i t. p.—Przemysł skierowany jest głównie do wyrobu tkanin jedwabnych i syropu z korzenia pewnego gatunku trzciny (sirop de C.); handel nie bez znaczenia, głównie bydłem, winem i zbożem (wielkie spichrze towarowe). W starożytności leżała tu osada Bodincomagus, na miejscu której król Longobardów, Liutprand, założył dzisiejsze miasto, a cesarz Otto II podniósł je do godności hrabstwa i wraz z okolicą nadał książętom Monferratu. Ci obrali C. na swą rezyden-cyę i silnie ją obwarowali.—-Z tego względu C., równie jak niedaleka Alessandria, odgrywało w wojnach ważną rolę i było przedmiotem walk zaciętych: w 1652 r. zdobywają je Hiszpanie, Francuzi dzierżą miasto od 1681 r. do 1706, wojska hiszpańsko-francuskie zajmują je w r. 1746, wreszcie Austryacy obsadzają tutejszą twierdzę d. 18 maja 1799 r. W 1851 r. warownia została rozszerzoną i odpowiednio do dzisiejszych wymagań sztuki wojennej przekształconą. — Tutejsze biskupstwo założone w 1454 r.

Casalmaggiore, miasto okręgowe w departamencie włoskim Kremony (Lombardya), na lewym brzegu Po, było w średnich wiekach twierdzą pograniczną Kremony, pamiętną zwycięstwem, które książę medyolański, Franciszek Sforza, odniósł w bitwie rzecznej nad flotą wenecką w 1448 r.—Słynne są tutejsze wyroby garncarskie, jako to: fajans, majoliki, szkło; jest tu nadto piękny ratusz, kolegium, gimnazyum, teatr, biblioteka i t. p.; liczba m-ców miasta wraz z gminą dochodzi do 16,000 głów. — uprawna.

Casalpusterlengo, miasto w departamencie włoskim Medyolanu, okręgu Lodi, przy drodze żelaznej Medyolan-Kremona, z odnogą do Pawii, w okolicy nader żyznej; uprawa lnu, wyrób słynnego parmezanu, ruiny starodawnego zamku; do 8,000 m-ców.

Casamance, hiszp, uasamanza, rzeka na za-chodniem wybrzeżu Afryki, w Senegambii francuskiej. Górny jej bieg mało znany, źródła leżą w krainie Khabou, (pisownia fran.) zwiedzanej w 1880 r. przez Gouldsbourga; w dalszym ciągu rzeka, zwana przez krajowców Mano, płynie ze wschodu ku zaohodo-wi; od osady Kolibanta (podróż Lemura w 1884 r.) jest już rzeką znaczną i szeroką, zachowując stale kierunek zachodni; poniżej Sedhiou przyjmuje zasobny w wodę prawy dopływ Soungrougou i wkrótce potem szerokiem uściem wpada do Atlantyku pod Carabane. Długość ogólna wynosić może od 400 do 450 km. Uście zasypane ławicami piasz-czystemi, leez podczas przypływu statki o 2 m. zanurzenia mogą dochodzić aż do Sedhiou, mniejsze nawet dalej. C. (odkryta w 1456 r. przez Portugalczyka Cada Mosto), przepływa kraj ludny i urodzajny, dostarczający oleju palmowego, ryżu, wosku, bawełny i t. p. stąd handel wywozowy rzeką do portu nadbrzeżnego jest ożywiony.

Caśamatta, Ob. Kazamata.

Casamicciola, miasto na północnem wybrzeżu wyspy Ischia, należącej do włoskiego departamentu Neapolu, u stóp wulkanu Epomeo, w niewielkiej dolinie z nadzwyczajną starannością uprawnej, bardzo malowniczej i zdrowym a łagodnym obdarzonej klimatem. Są tu gorące źródła mineralne (do 70° C.), pomocne w cierpieniach reumatycznych i chorobach skóry. Straszliwe trzęsienie ziemi 28 lipca 1883 zniszczyło całe miasto (jeden tylko dom pozostał cały), lecz obecnie hotele i wszelkie urządzenia kąpielowe zostały doprowadzone do porządku. Na zboczu wulkanu wydobywają wyborną glinę (creta), z której wyrabiają wszelkiego rodzaju naczynia i wywożą do Neapolu.

Casamorata Ludwik Ferdynand, kompozytor i pisarz muzyczny, pochodzenia włoskiego (* 1807 r. w Wiirzburgu—data zgonu niewiadoma). Mając lat pięć, rozpoczął był naukę gry na fortepianie, a w roku szóstym kształcił się już w muzyce teoretycznie, we Florencyi, dokąd rodzice jego powrócili z Wiirzburga. Napisał wiele mszy i pieśni religijnych, 4 symfonie, 2 tria, 8 kwartetów, operę p. t. „Iginia d'Asti“ i układał muzykę do baletów; nadto zaś dostarczał artykułów krytycznych do medyolańskiej „Gazetta musicale", do suplementu Biografii powszechnej muzyków, Fetisa, i kierował gazetą muzyczną we Florencyi; zredagował dzieło teoretyczne „Manuale di armonia...“ (Florencya, 1876) jako też zarys historyczny „Ori-gini, storia e ordinamento del Reale. Instituto musicale florentino", oraz ogłosił różne prace w Aktach akademii tego instytutu królewskiego, którego organi-zacya i kierownictwo jemu też były powierzone przy pomocy Baseviego i Biagego.—„Gr. Encyel." Lamiraulfa.    *

Casanare, wschodnia część departamentu Boya-ca, w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Kolumbii, zawarta między lewemi dopływami Ori-

noco, Meta i Arauco, oraz wschodniemi stokami Kordylerów. Jest to kraj nizinny, płaski, przecięty licznemi strumieniami równoległemi, dążą-cemi do Mety, wilgotny, w porze dżdżystej zatapiany, i wogóle znany niedostatecznie; bliżej gór jest urodzajny, dostarcza bananów, kawy, kakao, kukurydzy i rośliny yucca używanej do wyrobu papieru. C. obejmuje przestrzeń 53,000 km. kw. i liczy zaledwie 26,000 m-ców, w tej liczbie około 8,000 Indyan niecywilizowanych. Miasto główne C., nad rzeką C., lewym dopływem Mety.

tem Waldstein zaproponował C-ie miejsce bibliotekarza w swoich dobrach czeskich, Dux. C. przyjął propozycyę i, osiadłszy w Dux, resztę życia spędził w spokoju, oddając się wyłącznie pracy umysłowej. Pomimo ruchliwego, awanturniczego żywota, C. napisał kilka dzieł historycznych i literackich: „Confutazione della storia del goberno veneto d’Amelot de la Houssaie“ (Amst., 1769); „Istoria delle turbulenze della Polonia dalia morte di Elisa-

betha Petrowna fi.no alla pace fra la Russia e la Porta Ottomana“ (3 tomy, Gratz, 1774); „Icosame-ron, ou histoire d’Edouard et d’Elisabetha“ (5 tomów, Praga, 1788—1800) i t. d. Najważniejsze przecież, jako ciekawe źródło do ówczesnych Obyczajów, są jego „Memoires, ecrits par lui-meme“ (12 tomów, Lipsk, 1826—38); wyciąg z nich po niemiecku, przez samego C-ę dokonany, wyszedł z druku wcześniej p. t. „Aus den Memoiren des Veneziauers C.“ (12 tomów, Lipsk, 1822—26).— Porówn. Barthold „Die geschichtlichen Persónlich-keiten in C-s Memoiren" (2 tomy, Beri., 1845).

Casanova Franciszek, malarz bitew (* w r. 1730 w Londynie — f w roku 1805 w Briihl pod Wiedniem), brat awanturnika Jana Jakóba i malarza Jana. Rozpoczął naukę malarstwa we Floren-cyi, potem był uczniem Van-der-Meulena w Paryżu, udał się następnie do Drezna, gdzie się wyrobił na malarza bitew. Zjednawszy sobie sławę w tej stolicy, był poszukiwanym przez możnych; malował obrazy dla księcia Kondeusza; „Bitwę z Turkami" wykonał dla cesarzowej Katarzyny, bawiąc w Wiedniu. Sposób malowania C-y śmiały jest, szeroki, pewny, koloryt ma gorący, całość z pozorem dekoracyjnym. W Willanowie jest C-y „Rycerz na koniu", katalogu

W. G.

And. S.

Casanova Jan, malarz, (* 1722 w Wenecyi — f 1798 w Dreźnie), mniej był słynnym od młodszego brata swego, Franciszka,'' był jednak dyrektorem Akademii sztuk pięknych w Dreźnie, skąd wyszło wielu uzdolnionych malarzów. Jest on autorem rozpraw o sztukach pięknych, napisanych po włosku, a przetłómaczonych na niemiecki i wydanych w Lipsku r. 1771, pod tytułem:

W. G.

„Abhandlungen iiber alte Kunst-denkmaler“.

Casanova Arrighi, ob. Arrighi de Casa-

Casansao de Sinimbfi. Jan Lins Yieira,

Campos 1810), mąż stanu brazylijski; zajmując r. 1842 stanowisko ministra pełnomocnika Brazylii w Monteyideo, zaprotestował przeciwko zamierzonej przez dyktatora Rosasa blokadzie miasta i tym sposobem ocalił niepodległość Urugwaju; w r. 1857 wstąpił do senatu; od r. 1859 do 1864 piastował kolejno teki ministeryum spraw zagranicznych, rolnictwa i sprawiedliwości; zostawszy prezesem ministrów w r. 1878, dołożył wszelkich usiłowań, aby przeprowadzić projekt wyborów bezpośrednich, ale celu swojego dopiął dopiero w r. 1881. r-Casanuova, osada we Włoszech, niedaleko Pa-

Casanova Jan Jakób de Seingalt (* 1725 w Wenecyi—1798 w Dux, w Czechach), brat poprzedniego, głośny awanturnik i pisarz włoski. Studyował naprzód prawo i medycynę w Padwie, następnie w Wenecyi sposobił się do stanu kapłańskiego, ale wydalony z seminaryum za miłostki, zmieniał często miejsce pobytu albo z własnej woli, albo zmuszony do tego, gdyż gorszącem, awanturniczem postępowaniem narażał się swoim protektorom (up. kardynałowi Aquavivie w Rzymie) i władzom. Zaciągnąwszy się do wojska weneckiego, wkrótce z niego wystąpił, w r. 1743 udał się do Konstantynopola i tu znowu do wojska się zaciągnął. Wróciwszy po niejakim czasie do Wenecyi, zasłynął tu jako lekarz cudowny, gdy mu się udało przypadkowo uratować nr. 186. życie senatorowi Begradino, rażonemu atakiem apo-plektycznym. Z tem wszystkiem niepowściągliwy nova. żywot doprowadził go do tego, że wpadł był w podejrzenie u rządu weneckiego i został wtrącony f wice-hrabia de Sinimbń (* w Sńo Miguel des do więzienia (1755). Uciekłszy z niego, przybył do Paryża i pod przybranem nazwiskiem szlachec-kiem de Seingalt zawiązał stosunki towarzyskie w najwyższych sferach. Nie mieszkał jednak tu stale, robiąc stąd wycieczki do Niemiec, Szwajcaryi,

Włoch (z Toskanii go wydalono) i Anglii. Wszędzie zjednywał sobie ludzi ujmującem obejśoiem, świetną wymową, sprytem i szarlataneryą. W r.

Dr- A. P.

Casares, osada lecznicza, w hiszpańskim depar-

And. S.

Casas Bartłomiej, ob. Las Casas.

Casas grandes, tj. wielkie domy, ruiny osady Indyan amerykańskich, w meksykańskim stanie Chihuahua, na wschodnim stoku wyniosłości Sierra Mądre i w pobliżu stepowej rzeki San Miguel, zwanej także Rio Corralitos. — Są to wspaniałe

1756 zjawił się w Berlinie i ujął sobie Fryderyka II; stąd wszakże wyjechał wkrótce do Petersburga, potem zjawił się w Warszawie i tu spodziewał się już otrzymać jakie wysokie stanowisko, gdy pojedynek z marszałkiem koronnym, Brauickim, zmusił dwy, zdroje siarczane, niegdyś warzelnie soli i za-go do szybkiego wyjazdu. Z Wiednia, gdzie mu kład kąpielowy, dziś zupełnie zaniedbany, wzbroniono pobytu, przybył znów do Paryża, ale, zagrożony uwięzieniem, wyjechał do Madrytu (1767); tamencie Malaga, okręgu Estepona, na północ od Gi-i stąd wszakże musiał uciekać, żeby uniknąć sądu in- braltaru i u stóp wyniosłości Sierra de Bermejo, kwizycyi. Po kilku dalszych latach awanturnicze- źródła mineralne, 5,418 m-ców. go tułactwa, podczas którego zapoznał się z głośnym Cagliostro, wrócił do Wenecyi i tu był tajDym agentem inkwizyeyi (1775—82). W r, 1783 zjawił się ponownie w Paryżu, gdzie zabrał znajomość z hr. Wadsteinem i przedstawił mu się jako znawca tajemnic kabalistycznych i alchemicznych. Ujęty

dyjskiej architektury.

N.

264.

Cascara, pod tą nazwą znana jest w Peru kora Cinchona grandifolia R. et Pad., jednej z roślin chi-

Wł. M. K.

i podziw budzące zabytki jakiegoś ludu cywilizowanego, prawdopodobnie Azteków; niektóre szczątki budowli przypominają stylem i sposobem budowania podobne ruiny znajdowane w dorzeczu Colorado. Nazwę C. G. noszą także i inne zwaliska staro*in-

And. S.

Casati Gabrio, hrabia (* w Medyolanie 1798— f w Medyolanie 1873), mąż stanu włoski, brat Teresy C., sławnej z poświęcenia dla męża swojego, hrabiego Confalonieri; w r. 1837 był podestą Medyolanu i pozostał na tern stanowisku do r. 1848, w którym, powołany do ruchu rewolucyjnego przez patryotów, stanął na czele prowizorycznego rządu Lombardyi; a po anneksyi tej prowincyi do królestwa Karola-Alberta, wstąpił do Izby deputowanych i objął prezydyum gabinetu. Drugie to konstytucyjne ministeryum trwało zaledwie kilka dni i upadło wskutek kapitulacyi Medyolanu. Casati zrzekł się mandatu poselskiego, ale został w Piemoncie, przewodniczył utworzonej przez króla radzie (consulta); a w r. 1853 wstąpił do senatu; po pokoju w Villafranca otrzymał w gabinecie La Mar-mora-Ratazzi tekę ministra oświaty (1859 —1860) i zredagował nowe prawo podstawowe nauczania publicznego i prywatnego (15 listopada 1859), które ochrzczono jego imieniem; uzyskało ono później moc obowiązującą w całych prawie Włoszech; przez następne cztery lata sprawował urząd prezesa senatu. Syn jego L u i g i C. jest senatorem od 1872. r-

Casati Kajetan, podróżnik włoski (* 1838), w r. 1859 wstąpił do wojska, w r. 1878 powołany był w randze majora do wydziału geograficznego przy kwatermistrzowstwie, jednakże już w roku następnym wyszedł ze służby i jął się redagowania czasopisma „L’Esploratore“. Gdy w r. 1879 Gessi basza, gubernator Bahr-el-Gazal, zażądał od Towarzystwa geograficzn. w Medyolanie, ażeby mu przysłano jakiego geografa, posłano C-ego, który, przybywszy do Bahr-el-Gazal wkrótce po śmierci swego protektora baszy, ujrzał się pozbawionym wszelkich środków do życia; wobec tego udał się do kraju Monbutów, gdzie mieszkał z krajowcami około trzech lat. Później był agentem Emina baszy w Unjo-ro i pośredniczył we wszystkich stosunkach jego z królem Kabba-Regy. Gdy w r. 1888 rozeszła się wiadomość o przybyciu Stanleya, ludność miejscowa zburzyła mieszkanie C-ego, zniszczyła wszystkie jego zbiory i rękopisy, a jego samego wygnała z miasta. C. udał się wówczas do Emina do Tun-guru i był przy nim aż do opuszczenia prowincyj podwzrotuikowych. Po powrocie do Europy wydał w r. 1890 dzieło p. t. „Dziesięć lat pod równikiem i powrót z Eminem baszą".

Casaubon Izaak (* 1559 w Genewie—f 1614 w Londynie), słynny filolog francuski, syn hugonoc-kiego kaznodziei w Obrest, zbiegłego podczas wojen religijnych do Szwajcaryi, kształcił się w Genewie i tu w r. 1582 zajął katedrę greczyzny. W r. 1596 został profesorem tegoż przedmiotu w Montpellier, następnie (1598) w Lyonie. Stąd w r. 1599 Henryk IV powołał go do Paryża na profesora i bibliotekarza królewskiego. Po zamordowaniu Henryka, nie chcąc znosić prześladowań, jakich doznawał z powodu swojego wyznania kalwińskiego, przeniósł się na wezwanie Jakóba I do Londynu i tu spędził ostatnie lata życia. Zasłużył się najwięcej krytycznem opracowaniem tekstów greckich, które wydał z wzorowem tłómaczeniem łacińskiem i ob-szernemi komentarzami; wymieniamy: Strabona (Genewa, 1587; Paryż, 1620); „Charaktery" Teofra-sta (Leyda, 1592; ostatnie wyd. Koburg, 1763) Athenaiosa (Heidelberg, 1597) i t. d. Komentarz do Athenaiosa p. t. „Animadversiones in Athenaei Deipnosophistas" miał liczne wydania (Lyon, 1600, 1621, 1654; ostatnie Schaefera w Lipsku, 1796; przedr. 1843). Oprócz tego C. wydał i wielu klasyków rzymskich, jak np. Swetoniusza (Genewa, 1596), Persyusza (Paryż, 1605); „Scriptores histo-riae Augustae" (Par., 1603, 1620; Leyda, 1670) i napisał cenną na owe czasy pracę literacko-histo-ryczną „De satyrica Graecorum poesi et romano-rum satyra" (Par., 1605; ostatnie wyd. z uzupełnieniami Rambacha w Halli, 1774). Podrzędne znaczenie mają jego pisma teologiczne: „De libertate ecclesia-stica" (Genewa, 1607) i „Exercitationes Baronia-nae" (1614).—Porówn. M. Pattison „J. C.“ (Lond., 1875; 2 wyd. 2 tomy, Nowy-York, 1892); Gaulot „L’illustre C.“ (Par., 1886).

Cascade Rangę, ob. Kaskadowe góry. Cascales de Guadalajara Franciszek Pe-rez, lekarz hiszpański w. XVI; doktorem med. został w Alcalń de Henares, poczem był lekarzem miasta w Yepes, nakoniec profesorem medycyny w Siguenzy. Jeden z pierwszych autorów, który pod nazwą „Garrotillo" dał nam dokładny opis dławca (croup) i objawów jego w dziele p. n. „Liber de affectionibus puerorum, una cum tractatu de morbo illo vulgariter „garrotillo“ appellato, etc." (Madryt, 1611, 4°).—Por. A. H. Morejon „Historia bibliografica de la Medicina espańola" T. IV, str.

Dr. J. P.

nowych.

Cascara sagrada, nazwa kory rośliny Rhamnus Purshiaha DC., krzewu, należącego do rodziny Sza-kłakowatych (Rhaumeae) i rosnącego po wybrzeżach Oceanu Spokojnego. Otrzymuje się go w Europie zwykle z Kalifornii; ma postać nieregularnych kawałków płaskich lub zwiniętych w rurkę, grubości od 1—4 mm. Powierzchnia zewnętrzna szarawa, gładka lub popękana, albo pokryta przetchlinami i brodawkami; wewnętrzua brunatno-czerwonawa, delikatnie podłużnie prążkowana. Na przecięciu poprzecznem rozróżnić można dwie warstwy; korową, blado-żół-tawą. i łykową, ciemniejszą i grubszą. Skład jej chemiczny mało znany; według badań nowszych czynny pierwiastek jest ten sam, co i w rabarbarze (e mody na czyli kwas frangulinowy). Kora ta używa się od kilkunastu lat, jako lekki środek przeczyszczający w proszku (0.25 gramu z rana i w wieczór), lub jako wyciąg (30—60 kropel). Wywołuje on po upływie kilku godzin skutek bez bólu i bez następnej obstrukcyi.    WŁ M> Kl

Cascarilla Wedd., nazwę tę dał Weddel pewnej gromadce roślin,, którą wydzielił ją z rodź. C i n c h o-

oryginalne, a mianowicie „Zbiór poezyj greckich i łacińskich⁴⁴ (1624) i w kilkadziesiąt lat potem Justus Draufeld wydał zbiór listów C-a p. t. „Opus epi-

A. A. K.

na (ob.). — W terapii używa się pod tą nazwą kory niektórych roślin z rodzaju Croton, należącego do rodziny Mleczajowatych (Euphorbiaceae). Croton

eleuteria Besmetl, rosnący na wyspach Bahamskich stolicum* (Frankfurt, 1687). daje kaskaryllę prawdziwą: niższe gatunki dają:

C. lineare. Jacq., C. glabellus L., C. fiaveus L., C. mi-cans Lw., C. suberosum Kunth., C. balsamiferum L. i in. Kaskarylla z Kuby, znatia pod nazwą kory Capalchi, pochodzi prawdopodobnie od C. niveus Jacq.; kaskarylla fałszywa od C. lucidum L. Kaskarylla prawdziwa ma postać zwojów, na 5—20 cm. długich, grubych na 1—1% mm. Warstwa korkowa zewnętrzua jest barwy szarawej, usiana czarnemi kropkami; wewnętrzna strona brunatna, gładka, podłużnie delikatnie prążkowana. Smak (obacz). gorzki, aromatyczny i ostry, woń trochę piżmowa, zwłaszcza przy ogrzewaniu. Zawiera ona substan-cyę gorzką Kaskaryllinę. Są to białe kryształy, prawie nierozpuszczalne w wodzie, alkoholu zimnym i chloroformie, rozpuszczalne w gorącym alkoholu, eterze i w kwasie siarczanem, któremu nadają barwę czerwoną, przechodzącą w szkarłat. Po dolaniu wody tworzy się osad, a roztwór szą się niższe nieco Alpe di Serra i Alpe di Cate-przybiera barwę zieloną. Kwas azotny tworzy roztwór żółty, strącający się amoniakiem. Kaskaryl-lina nie jest lotną i topi się w 205°. Skład jej według Mylliusa jest C₂₄ H₁₈ 0₈. — Prócz tej sub- * stancyi zawiera kaskarylla żywicę (15%) i olejek lotny lewozwrotny (1—3%), zbliżony składem swoim do terpentyny. — Dawniej używano kaskarylli jako środka przeciwzimniczego, porównywając jej działanie z działaniem chininy. Obecnie posługują się nią coraz mniej i wyłącznie jako środkiem gorzkim. (1—2 grm, w proszku.)

Cascellius Aulus, uczeń Volcatiusa, współczesny Cyceronowi, jeden z najznakomitszych prawników swego czasu, zacięty republikanin, ustawicznie występujący przeciw Cezarowi i tryumwi-rom, napisał dzieło p. t.: „Liber benedictorum*

Zob. Dirksena „Schriften“ II, str. 435.

Cascina, miasto w departamencie włoskim Pizy, przy drodze żelaznej z Pizy do Florencyi, na lewym brzegu rzeki Arno, pamiętne zwycięstwem, jakie Florentczycy pod wodzą Malatesty odnieśli nad Pizanami 28 iipca 1364 r., 3,000 m-ców (gmina przeszło 21,000).

Caselius Jan (właściwie Chessel), filolog niemiecki (* w Getyudze 1533 — f w Helmstedt 1613). Był profesorem filozofii i wymowy w Ro-stoku, nauczycielem syna Jana Alberta, księcia Meklenburskiego, następnie profesorem filozofii w uni-wersyt. w Helmstedt (w księstwie Brunświckiem); walczył przeciwko Danielowi Hoffmanowi (f 1611), również tamtejszemu profesorowi filozofii, który wykazywał przeciwieństwo zasad filozofii z zasadami teologii i twierdził, że stosowanie logiki Arystotelesa w teologii osłabia i niweczy wiarę. Przełożył z Ksenofonta żywot Agezylausza i Cyropedyę; zasady Epikteta; rzecz o pochlebstwie, jeden z licznych traktatów Maksyma Tyryjczyka (Maxi'nus Tyrius), filozofa platońskiego z II wieku po Chr. i inne. Po śmierci C-a ogłoszono niektóre jego prace

Oaselli Jan, fizyk włoski (* w Sienie 1815), W r. 1849 wydalony został z Parmy z przyczyn politycznych i osiadł we Florencyi, gdzie zajął się badaniami elektrycznemi i magnetycznemu W r. 1863 wyświęcił się na księdza. Założył dziennik „Ri-creazioue*, w którym zamieszczał artykuły popularne z fizyki. Rozgłos zyskał wynalazkiem pierwszego telegrafu piszącego, za pomocą którego pismo może być wiernie odtwarzane na odległej

stacyi; przyrząd ten nazwał „pante legrafem⁴*

s. K.

Casentino, Val C., słynna ze swej malowniczo-ści, żyznej gleby i zdrowego klimatu, dolina górnego Arno we Włoszech, opiewana już przez Dantego. Ciągnie się ona ku południowi od źródeł Arno aż do łuku, jaki ta rzeka zatacza pod Arezzo; zbocza jej zachodnie tworzy rozległa gałąź Prato Magno, sięgająca 1,580 m. nad p. m., od wschodu wzno-

Wł. M. K.

K. K.

And. S.

naja, północ doliny zamyka Monte Falterone (1649 m.), gdy tymczasem południe otwarte jest dla ciepłych wiatrów przez równinę Chiany.

Caserta, 1) c. przedtem Terra di Lavoro, departament włoski w Kampanii Neapolitańskiej, obejmuje kraj nad odnogą Gaetańską aż do głównego grzbietu Apeunm, na przestrzeni 5,974 km. kw. Część północna i wschodnia jest górzysta, przeciągają tu główne gałęzie Apeninu M-te Pe-troso 2,247 i Montagna Matese 2,050 m., ku południowi wznoszą się góry niższe, w luźniejszym między sobą związku, jak M-te Cairo 1,669 m., M-te Petrella 1,533 m. i M-te Maggiore 1,037 m., wreszcie część najbardziej południowa przedstawia żyzną równinę, nader gęsto zaludnioną, tak dalece, że w niektórych okręgach mieszka po 300 ludzi na 1 km. kw. Głównemi rzekami są Volturno i Garigliano-Liri. Ziemia wogóle jest urodzajną, nawet w północnych okolicach międzygórskich; uprawa roli dość staranna; produkcyę kraju stanowią zboża wszelkich gatunków, wino, oliwa, morwy, len, konopie, owoce południowe, marmur i ryby. Departament C-y dzieli się na pięć okręgów: C. Gaeta, Noii, Piedimoote i Sora. Stolicą jest 2) C. na zachodniem zboczu wyniosłości staczającej się na równinę, przy drodze żelaznej z Rzymu do Neapolu, siedlisko biskupa, szkoła techniczna, gimnazyum, 17,000 m-ców (gmina 31,000). Jednak nadewszyst-ko dumną jest C. ze swego zamku królewskiego, który w Europie uchodzi za drugi co do wielkości po Eskuryalu hiszpańskim. Jest to olbrzymia, czworokątna budowla, wzniesiona z marmuru, według planu Ludwika Vanvitellego w 1750 r., w taki sposób, iż wewnątrz powstały cztery prawidłowe dziedzińce; do tego przylega teatr i portyk o 64 kolumnach; wspaniały park należący do zamku posiada wodotryski, do których wodę sprowadza z gór speeyalny akwedukt, kroczący śmiało przez doliny, miejscami w trzypiętrowych arkadach; jest to rów-

And. S.

Eucy&lop. Pow»z. Iluttt. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

nież dzieło Van.vitellego, któremu w 1880 r. wznie- dyować i opisać. Wyniki swej pracy przedstawił siono tu pomnik według pomysłu Bucciniego. Nie- j w dziele p. n. „Bibliotheea Arabico-Hispana Escuria-daleko od miasta leży C. vecchia, rezydencya niegdyś książąt Gaetano, którzy swe księstwo sprzedali królewskiej rodzinie neapolitańskiej w 1749

lensis⁴⁴ (Madryt, 1760 — 1770, 2 tomy ia fol.). W ten sposób wiadomości o Wschodzie, w rękopisach kronikarzy arabskich ukryte,, stały się dostę-pnemi dla historyków europ. Dzieło C ego nie jest dokładne i wyczerpujące. Uzupełnieniem jego pod niejednym względem zajął się M. H. Darenburg, który na podstawie własnych bodań tychże samych rękopisów historycznych ogłosił dzieło „Les manu-scrits arabes de l’Escurial“ (I. Paryż, 1884).

Casorati Feliks, matematyk włoski (* 17 grudnia 1835 w Pawii,—+ 11 września 1890 r. wMe-dyolanie). Ojciec jego, Francis ze k, był wybornym lekarzem w Pawii. W roku 1856 Feliks C. otrzymał dyplom inżyniera, architekta i zaraz został asystentem swego profesora, znakomitego matematyka, Brioschiego. W roku następnym wykładał w uniwersytecie w Pawii topografię, hydrometryę, w roku zaś 1859 jako profesor nadzwyczajny zajął katedrę analizy algebraicznej i geometryi analitycznej. W roku 1863 został profesorem zwyczajnym na katedrze rachunku wyższego. W roku 1868 przeszedł do wyższego instytutu technicznego w Me-dyolanie. Był zdolnym profesorem i wybitnym

roku.

And. S.

Cases Emanuel, ob. Las Cases.

Cash, angielska nazwa monety chińskiej li (ob.), oraz tejże samej nazwy jednostki wagi.

A. A- K

And. S.

Cashel, miasto w irlandzkiem hrabstwie Tippe-rary (prowincya Munster), śród urodzajnej równiny rzeki Suir, pałac arcybiskupa (który stale rezyduje w Thurles), 4,000 m-ców, prowadzących handel zbożem. Niegdyś był C. ludnym i wielkim grodem, gdy rezydowali w nim królowie Munsteru. Na malowniczej skale (Rock of C.), którą według podania dyabeł odgryzł z gór sąsiednich, leżą ogromne zwaliska pałacu królewskiego i katedry św. Patryka, wzniesionej w stylu staro-saskim i uważanej za największą w Irlandyi; w pobliżu wielkiego ołtarza wskazują dotąd niszę, którą królowie Munsteru zajmowali podczas obrzędu koronacyi.

Casiani, sekta hiszpańska w IX w., przybyła, jak widać z aktów synodu w Kordubie, w r. 839 do Hiszpanii z Afryki, gdzie założył ją jakiś Cas-sianus. Sekta owa wprowadzała post ścisły, cześć uczonym, ogłosił około 50 dzieł i rozpraw nauko-relikwij i pozwalała na związki małżeńskie między ( wych. Z dzieł osobno wydanych zasługuje na uwa-blizkiem pokrewieństwem. Jakkolwiek, zdaje się, gę jego „Teorya funkcyj zmiennej zespolonej “ (Teo-wyznawcy jej nie usłuchali wyroku synodu kor- rica delle funzioni di variabile complesso; vol. I. dubańskiego, który nakazywał im powrot na łono Pavia, 1868), gdzie, przedstawiając nowe metody katolicyzmu, jednakże wkrótce potem całkowicie tej nauki, podał i oryginalne poglądy, dotyczą-znikli.    *• ce np. peryodyczności funkcyj, które przedstawił

(Comptes Rendus Akademii Paryskiej. 1863, 1864) i później w pracy: „Les fonctions d’une seule va-riable a un nombre ąuelconąue de periodes(Acta mathematica, VIII, 1886). Oryginalnością też odznacza się jego pomysł, dotyczący oznaczenia miary krzywizny powierzchni, wyłożony w rozprawie „Nuova definizione della curvatura etc“ w „Rendin-conti del. Ist. Lombardo" 1889 i w „Mesure de la courbure des surfaces⁴⁴ w „Acta mathematica⁴⁴, XIV, 1890). Gauss określał krzywiznę powierzchni w danym jej punkcie jako iloczyn odwrotności dwóch głównych promieni krzywizny w tym punkcie. Określenie to, ważne naukowo, nie jest wszakże, zdaniem Casoratego, zgodne z tem wyobrażeniem, jakie niematematyk wiąże z pojęciem krzywizny, i dla tego proponuje Casorati nowe określenie, którego wyrażenie matematyczne sprowadza się do połowy sumy odwrotności kwadratów obu promieni krzywizny. Pomysł Casoratego ma bezwątpienia pewne zalety, lecz nie zdołał do tej pory pozyskać uznania wśród matematyków. Inne prace Casoratego odnoszą się przeważnie do teoryj równań różniczkowych, do teoryj całek i t.p. i były ogłoszone w „Rendincont del r. Istituto Lom-bardo⁴⁴, w „Annali di matematica* i t. d.

Casoria, miasto okręgowe w departamencie

Casilimim, Stary gród Kampanii, nad rz. Wol- i w notach „Sur le functions a periodes multiplesu turnem, naprzeciw Kapui, słynny stąd, że w okolicy jego, podczas 2-ej wojny punickiej, Hannibal, otoczony w wąwozie przez Fabiusza, wydostał się z opałów, wypędzając woły z przyczepionem do głowy płonącem łuczywem. Woły, pędząc jak szalone, sprawiły popłoch w szeregach wojska rzymskiego, z czego korzystając wódz kartagiński, wy-Bzedł i zdobył C.— Pod tem też miastem Narsez,

wódz Justyniana, w r. 554 rozgromił Germa-

nów.

K. K.

Casino, Casinum,ob. Cassino.

Casiri Michał, oryentalista i ksiądz syryjsko-maronicki, urodzony z rodziców maronickich 1710 r. w Tripolisie (Tarabolus) w Syryi, um. w Madrycie 12 marca 1791. Kształcił się w Rzymie, tamże r. 1734 otrzymał święcenie kapłańskie i zaraz oddał się nauce języków semickich. W roku następnym towarzyszył do Syryi uczonemu Anema-niemu, którego papież wysłał na synod maronicki (przyjęcie przez Maronitów uchwał soboru trydenckiego), i po powrocie do Rzymu 1738 r. zdał dokładną sprawę z dogmatów religijnych Maronitów.

S. D

W ciągu 10 lat następnych pozostawał w Rzymie, oddając się w dalszym ciągu nauce języków: arabskiego, syryjskiego i chaldejskiego. W r. 1748 przeniósł się do Madrytu, w r. następnym został dyrektorem sławnej biblioteki w Eskuryalu pod Ma- | włoskim Neapolu, przy dr. żel. Neapol-Foggia; w oko-drytem, obfitującej w rękopisy arabskie i rzadkie < licy urodzajnej (Kampania), gęsto ludnemi osadami dzieła odnoszące się do historyi Wschodu. C. posta- [ obsadzonej; prawidłowo zabudowane, ma kilka ko-nowił bogaty ten materyał historyczny przestu- ściołów, czyste i szerokie ulice, 9,791 m-ców, któ-

rzy zajmują się hodowlą jedwabników, oraz uprawą , le działalność jego profesorska na wielkie zasłu-

And. S.

zbóż, owoców i wina.

Handbuch der gerichtlichen Medicin⁴* (tamże, 1856, 2 tomy i liczne wydania późniejsze), dzieło to najwięcej przyczyniło się do rozpowszechnienia sławy jego i przetłómaczone zostało na wszystkie prawie języki europejskie. Po polsku wyszło p. n.: „Medycyna sądowa® (Warszawa, tom I, przekładu St. Witkowskiego, 1874, t. II, przekł. T. Wisłockiego, 1876). Ostatnią pracą C-a większych rozmiarów

; guje uznanie. W sprawach dotyczących jego spe-Caspari Karol Paweł (* 1814 w Dessau) i cyalności w Europie całej słusznie uchodził za po-oryentalista i teolog niemiecki kościoła luterańskie- { wagę pierwszorzędną. Pomimo zajęć rozlicznych go, pochodzenia żydowskiego, od r. 1857 profesor | pisywał wiele i, co więcej znaczy, pisywał dobrze; teologii i egzegezy biblijnej przy uniwersytecie j z licznych prac jego wyszczególniamy: 1) „Beitra-w Chrystyanii. Prace jego odnoszą się przeważnie ' ge zur med. Sratistik und Staatsarzneykunde® (Ber-do egzegezy biblijnej i dziejów symboliki pierwo- i lin, 1825, 1835, 2 t.); 2) „Ueber die wahrschein-tnego chrześciaństwa: „Der Prophet Obadja ausge- liche Lebensdauer des Menschenw (tamże, 1843); legt“ (Lipsk, 1842), „Beitrage zur Einleitung in das 3) „Denkwiirdigkeiten zur med. Statistik u. Staats-Buch Jesaia” (Beri., 1848), „Ueber Micha und sei- arzneykunde® (tamże, 1846 r.); 4) „Gerichtliche ne prophetische Schrift® (Chrystyania, 1851), „Zur Leichenoffnungen® (tamże, 1850); 5) „Praktisches Einfiihrung in das Buch Daniel® (Lipsk, 1869),

„Etudes bibliques“ (1884); „Quellen zur Geschichte des Taufsymbols and der Glaubensregel® (2 tomy,

f. ger. Med.® 1864, t. XXV, str. V—X i „Allgem. Wiener med. Zoitung® 1864, str. 73 — 77. I)r J F-

Caspiae pylae (Caspia porta), wąwóz mię-dzygórski w starożytnej Persyi, na południowym stoku nadkaspijskich gór El burs; wiodła nim droga, obwarowana w tern miejscu przez Persów z Medyi do Partyi, przebywał go i Aleksander Wielki w pochodzie swym do Indyj, między miastami Rhagae (Teheran) i Hecatompylos (Bostam). Dziś jest to przesmyk Gi r d u n i Si r d a r a.

Caspii montes. Tak nazywali zrazu Rzymianie łańcuch gór graniczny między Armenią i Medyą (dziś Si a k-Koh, Czarnogórze); następnie pod nazwą tą rozumiano i cały łańcuch ciągnący się ku południowi od Kaukazu wedle morza Kaspijskiego. Tam to znajdują się tak zw. Kaspijskie wrota, ciasny wąwóz (Girduni Sirdara), na którym nie miną się dwa wozy, długi na trzy godziny drogi, najeżony żelaznemi bramami, a stanowiący jedyne przejście północne z Azyi Mniejszej do płn.-wschód. Persyi (Arii. K.

(t że,

*

Chryst., 1866—69), „Alte und neue Quellen zur Gesch des Taufsymbo-ls etc.w (1879) i t. d. Jako oryentalista C. opracował „Grammatica arabica cum chrestomathia® (Lipsk, 1844), która, jako kompen-dyum uniwersyteckie, doczekała się 5 wydań i została przełożona na język francuski (Leyda, 1880). jj są: „Klinische Novellen zur gerichtlichen Medieiu® Caspari Otton, filozof niemiecki (* 1841 r. j (Berlin, 1863 r.); prac jego pomniejszych wyliczać w Berlinie), od r. 1877 profesor filozofii w Heidel- j niepodobna; umieszczał je głównie w redagowa-bergu. W pismach swoich, wychodząc z zasad Leib- nych przez siebie wydawnictwach: 1) „Kritisches niza, Herbarta i Lotzego, usiłuje pogodzić filozofię Repertorium fiir die gesammte Medicin® (1823— z dzisiejszą wiedzą przyrodniczą, a szczególniej 1833); 2) „Caspers Wochenschrift fiir Heilkunde“ z nauką o ewolucyi. W tym celu od r. 1877 wy- (dalszy ciąg pierwszego wydawnictwa) i 3) „Vier-dawał wespół z Krausem i Jagerem przez kilka łat teljahrschrift fiir gerichtliche und bffentliche Medi-miesięcznik p. t. „Kosmos®. Napisał: „Die Urge- cin® (1852—1864, po śmierci jego dalej wyd. przez schichte der Meuschheit“ (Lipsk, 1873, 2-gie wy- Eulenburga). — Por. Liman w „Yierteljahrsclir. danie 1877); „Grundprobleme der Erkenntnisthatig-keitu (Berlin od 1876 do 1879, 2 tomy); „Der Zu-sammenhang d. Dinge® (Wrocław, 1881); „Hermann Lotze” (t-źe, 1880), „Drei Essays iiber Grund-unt Lebensfragen d. philos. Wissenschaft®

1887).

Caspe, miasto okręgowe, w departamencie hiszpańskim Zaragozy (Aragonia), na prawym brzegu Ebro, przy uściu rzeki Guadalope, jedno z ruchliwszych miast tej części państwa, posiada fabryki kapeluszy, sukna, mydła i okowity, prowadzi handel wełną, uprawia zboże, wino i oliwę i liczy do 10,000 m-ców. Alfons II, król aragoński, odebrał Maurom tutejszy zamek warowny 1168 r. i nadał go zakonowi Joannit.ów.

And S

And. S.

ryan III, 19, 2 i nast.).

Casr-Said (traktat z 1881 r.) Na wiosnę 1881 r. plemiona nomadów z Tunisu zaczęły robić napady na terytoryum francuskiego Algieru, których bej nie mógł powściągnąć. W celu poskromienia ich Francya przedsięwzięła wyprawę, której rezultatem był traktat z 12 maja 1881 r. Casr-Said, inaczej traktak w Bardo, ustanawiający protektorat francuski nad Tunisem. Przez ten układ bej dozwolił władzom wojskowym francuskim zajmować militarne punkta wewmątrz kraju i na brzegu morza, któreby one uznały za konieczne zająć celem utrzymania porządku. Rząd francuski zobowiązał

Casper Jan Ludwik (* w Berlinie d. 11 marca 1796 — f tamże d. 24 lutego 1864), znakomity lekarz sądowy i profesor niemiecki. Pierwotnie poświęcił się aptekarstwu, następnie zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu berlińskiego, doktorem med. został w Halli w r. 1819, poczem odbył podróż naukową do Francy i i Anglii. Powróciwszy, osiadł w Berlinie, gdzie do śmierci jako lekarz-praktyk cieszył się znacznem powodzeniem. W r. 1824 został docentem, w 1825 prof. nadzw. patologii i medycyny sądowej, oraz członkiem brandenburskiej rady lekarskiej W r. 1839 otrzymał profesurę zwycz., a w r. 1841 zamianowano go fizykiem sądowym m. Berlina. Od r. 1850 do 1864 był dyrektorem założonego za jego staraniem instytutu praktycznego kształcenia się w medycynie sądowej i wpłynął bardzo znacznie na ulepszenie i podniesienie tej gałęzi nauki lekarskiej; wogó-

się udzielać bejowi pomocy przeciwko wszelkim bił, a gdy C., uniesiona zazdrością, poskarżyła się niebezpieczeństwom, grożącym jego osobie, dynastyi przed synami na niewdzięczność męża, Kambizes lub państwu. Franoya poręczała traktaty, zawarte miał przyrzec matce, że za tę zniewagę zniszczy poprzednio przez beja z różnemi państwami euro-pejskiemi. Jej agenci dyplomatyczni i konsulowie zostali zobowiązani do przedstawiania międzynarodowego interesów Tunisu i jego poddanych. Bej poddał się obowiązkowi niezawierania z żadnem państwem traktatu, co do którego nie porozumiałby się uprzednio z rządem francuskim. Obydwa rządy zobowiązały się zaprowadzić taką organizacyę skarbową w Tunisie, któraby zabezpieczała dług publiczny tego kraju i prawa jego wierzycieli. Rząd francuski ustanawiał w Tunisie ministra - rezydenta, obowiązanego do czuwania nad wykonaniem tego traktatu, tudzież do pośredniczenia z władzami ta-netańskiemi w interesach dotyczących obu rządów.

państwo Amazysa. Nagrobek w Murghab (starożytne Marrhasiou), mylnie przypisywany Cyrusowi, należy do C-y. Idąc za Grotefendem, utrzymywano przez pewien czas, że Murghab jest identyczny z Pa-sargadą, gdzie Cyrus został pochowany we wspaniałym nagrobku, który zwiedzał Aleksander Wielki, a mniemanie to popierała ta okoliczność, że nagrobek w Murghab składa się z piętrowego podmurowania z małą *cellą“ na szczycie, polobnego z opisu Arryana i Strabona do nagrobka Cyrusa, wszakże położenie Murghabu nie odpowiada wcale położeniu Pasargady, jak tego dowiedli Lassen i Oppert; zresztą, kwestyonowany nagrobek trzymany jest na powierzchui w kształcie siodła oślego, co jeszcze dzisiaj jest cechą nagrobków dla kobiet w Azyi. W pewnej odległości od nagrobka znajdują się słupy z napisami Cyrusa, co zdaje się potwierdzać, że tam właśnie złożone zostały zwłoki C-y. - J. Oppert w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa. r-Cassandra, ob. Kassandra,

Cassano, 1) C. di Ad da, miasto w departamencie włoskim Medyolanu, na prawym brzegu Addy, przy kanale Muzza i dr. żel. Medyolan-Brescia, ogromne zwaliska dawnego zamku obronnego, przędzalnie lnu, konopi i jedwabiu 7,500 m-ców. Tu przeprawili się przez Addę Czesi z królem Władysławem I, 23 lipca 1158 r.; tu zaszła potyczka księcia Eugeniusza z Francuzami pod wodzą Ven-dóme’a, 16 sierpnia 1705 r., tu wreszcie Francuzi pod wodzą Moreau pokonani zostali przez Austrya-ków i Rossyan pod Suworowem, 27 kwietnia 1799 r. 2) C. alTJonio, miasto w departamencie włoskim Cosenza, okręgu Castrovillari, na południowym stoku M-te Dolcedorme, siedlisko biskupa, dawny zamek warowny, gorące źródła siarczane, 10 600

And. S

A. O.

Kontrybucya wojeuna została nałożona na niespokojne plemiona W celu zresztą zapobieżenia kontrabandzie wojennej bej zobowiązał się zabronić przywozu broni i amunicyi przez wyspę Dźerba, port Gabes i połudn. porty Tunisu.—Calvo. „Diet. dudroit intern. T. I.“; Schulthess „Geschichtskalendera.

Cassagnac, ob. Granier de Cassagnac.

W. G.

Cassana Jan Franciszek, malarz (* w Cas-sana pod Genuą 1611 — f 1691), głowa rodziny malarzów, znanych z malowideł dekoracyjnych. Był uczniem Brozzego, „il Cnpuccino“, z którym udał się do Wenecyi. Aleksander II, książę de la Mi-randola, wziął go na dwór swój i powierzył mu ozdobienie pałacu; tego rodzaju prac C. wykonał dużo.

Cassana Mikołaj, zwany Nicoletto, malarz włoski (* w Wenecyi 1656 — f w Londynie 1711), był synem Jana-Franeiszka, znany jako portrecista.

Cassas Ludwik Franciszek, malarz i architekt francuski (* w Azay-le-Ferron w r. 17.. Cassana Jan-Augusiyn, zwany 1’Abbate, — f w Wersalu 1839), uczeń Lagrennego i Le-malarz włoski (* w Miraudola 1658 — f w Ge- prime’a. W młodości zwiedził Sycylię, Istryę i Dal-nui 1720), drugi syn Jana Franciszka. Malował macyę, rysując widoki. W r. 1772 z hr. Choiseu-portrety i zwierzęta w rodzaju Castigliona. Z por- | lem-Gouffier podróżował po Azyi Mniejszej, Pale-tretów najsłynniejszy: Doży Franciszka Erizza. Przy- stynie, Syryi i Egipcie, sprawdzał topografię ich. domek C-y pochodzi, z pierwotnego powołania, jakie rysował, wymierzał ruiny. Następuie z Lecheval-

lier’em zwiedził Azyę Mniejszą powtórnie, jako też Cassana Jan Chrzciciel, malarz włoski (* Baalbek i Palmirę, badając i rysując zabytki. Po-w Mirandola 1663 —f 1700), trzeci syn Jana Frań- wstały z tego publikacye artystyczne: „Voyage ciszka C., całe życie przepędził w mieście rodzin- Pittoresąue de la Syrie, de la Phenicie, de la Panem, pomagając bratu Augustynowi i malując kwia- j lestine et de la Basse Egypte“ (Paryż, 1799, 30 ty, owoce i zwierzęta.    w- poszyto w, folio); „Voyage pittoresąue de lTstrie,

Cassandana, żona Cyrusa, króla Persów, i matka j de la Dalmatie“ (Paryż, 1802); „Vues pittoresąues Kambizesa i Smerdisa; podług Herodota (11,1.) by- | de sprincipaux sites et monuments de la Grece, de ła ona córką Farnaspesa Achemeuidy. Cyrus kochał la Sicile et de sept collines de Rome“ (Faryż). — ją nad inne żony, a po jej śmierci i sam przywdział Modele staroż. budowli wyrobione przez C-a z łupku ciężką żałobę, i kazał ją nosić wszystkim podda- są w zbiorach szkoły sztuk pięknych w Paryżu.— nym. Herodot przytacza, sam w to nie wierząc, że W r. 1816 C. zamianowany inspektorem i profeso-C. dała powód, mniej więcej pośredni, do wyprawy : rem zakładów gobelinowych, na tern stanowisku na Egipt i zdobycia tego kraju. Cyrus miał po- j umarł, ślubie między innemi już w późnyoh latach młodą !

Nitetis, córkę Amazysa, i bardzo ją chwilowo polu-

Malował portret Ferdynanda IV wielkiego, księcia Toskanii we Florencyi, żony jego i dwóch jego trefni-siów: Zigolino i Tortella; z obrazów jego znane „Ba-chantki“ „Sprzysiężenie Katyliny“ i in. Królowa Auna wezwała go do Londynu, gdzie został malarzem nad- m-ców. wornym pensyonowanym. Charakteru był gwałtownego, a nadużycie wina przyprawiło go o śmierć. G-

W. G.

miał do stanu duchownego.

W. G.

Cassel (miasto), ob. Kassel.

Cassel Dawid (* 1818 w Głogowie), pisarz

niemiecki pochodzenia żydowskiego; po ukończeniu studyów we Wrocławiu i Berlinie osiadł w stolicy Prus i oddał się zawodowi nauczycielskiemu w różnych szkołach żydowskich. Opracował między innemi: „Hebraeisch - deutsches Worterbuch“ (Beri., 1871, 3 wyd. Głogów, 1886); „Geschichte der jiidischen Litteratur“ (2 tomy, Beri., 1872 — 74) i „Lehrbuch der jiidischen Geschichte und Lit-teratur“ (Lipsk, 1879).

i Ameryce południowej; liści i kwiatów jego używa się w chorobach skóry. C. Fistula L, (S. cewiasty) 6—18m. wysoki, uprawia się w Indyacb,

vm

■A

fil s

i.

llff

mm

Mm

Fig. 50. Cass!a lancaolata.

Egipcie i Ameryce Południowej, o wielkich liściach zwieszonych i dużych kwiatach żółtych, w gronach. Owoce jego do 60 cm. długie, a na 2 cm. grube, za-

0)

■■

c-

i?

iii

§| h

.■'V: V

r.

Pv

Fig. 51. Ca3sia Senna.

wierają w sobie słodkawy miąższ, używany jako środek przeczyszczający. Zawiera on 60 — 70% cukru, trochę garbniku i barwnik. Kora służy

Cassel Paweł (* 1827 w Głogowie), literat i pisarz religijny niemiecki, brat Dawida. W r. 1855 przeszedł na łono kościoła ewangielickiego, poczem był czas jakiś urzędnikiem bibliotecznym w Erfurcie, od r. zaś 1867 jest kaznodzieją w Berlinie, gdzie też w ostatnich czasach występował jako przeciwnik antysemityzmu. Oprócz prac kaznodziejskich ogłosił drukiem wiele studyów z dziedziny egzegezy, symboliki, mitologii, podań, wierzeń i obyczajów ludowych, jak np.; „Eddische Studien“ (Weimar, 1856); „Weihnachten. Urspriin-ge, Brauche und Aberglauben“ (Berlin, 1862); „Altkirchlicher Festkalender" (1869); „Kaiser- und Konigsthrone in Geschichte, Symbol und Sage“ (1874); „Lowenkampfe von Nemea bis Golgotha" (1875); „Aus Litteratur und Symbolik’⁷ (1884) i „Aus Litteratur und Geschichte" (1885).

Dr J. P.

Casserio (Casserius) Juliusz (* w Piacen-zy i. 1545 — f w Padwie r. 1616 r.), słynny anatom włoski. Początkowo był służącym, potem uczniem, nakoniec następcą znanego anatoma i profesora padewskiego, Fabrycyusza ab Aąuapenden-te; od r. 1604 zajmował katedrę anatomii w Padwie, wykładał również chirurgię. Szczególne zasługi położył na polu anatomii narządów zmysłowych; pierwszy zwrócił uwagę na strunę bębenkową (chorda tympani) i pierwszy też dał dokładny opis kosteczek słuchowych; jako chirurg przyczynił się do ulepszenia sposobu przecinania tchawicy (tracheotomia); zajmował się też badaniami nad rozwojem płodu. Dzieła jego są; 1) „De vocis auditusąue organis historia anatomica (Ferrara, 1600, fol., tabl. 37; Wenecya, 1607); 2) „Pentaesthesion, h. e. de quinque sensibus liber“ (Wenecya, 1609; fol., tabl. 33, Frankfurt. 1622); po śmierci jego wydano: 3) „J. C Placentini Ta-bulae anatomicae LXXIX“ (Wenecya, 1627) i 4) „Tabulae de Formato Foetu“ (Amsterdam, 1645, tabl. 107, wyd A. Spigeliusa). — Por. L. Cliou-.lant „Gesch. u. Bibliogr. d. anat. Abbildungen", str. 76—80.

Casserius, Ob. Casserio.

Cassia L. fbot.) Strączyniec (Kassya). Rodzaj roślin z rodziny Brezylkowych (Caesalpineae), obejmujący drzewa, krzewy lub zioła, o liściach cało-brzegich i kiściach kwiatowych końcowych lub kątowych. Kwiaty żółte, owoc strąk. Należy tu przeszło 300 gatunków zwrotnikowych lub przy-zwrotnikowych, rosnących przeważnie w Ameryce, nie mniej w Afryce, Azyi i Australii. C. Absus L., krzew wysoki na stopę, rosnący w Egipcie i na Cejlonie; czarno-brunatne ziarna jego służą jako lekarstwo na egipskie zapalenie oczu. C alata L., krzew wysoki na 3 metry, w Indyach Wschodnich

teli Rzymu i sprzymierzonych z nim JLiatynów

Najważniejszemu

do garbowania i barwienia, są gatunki bassyi dające liście senesowe. Rosną i Serników. Projektem tym oburzył przeciwko so-Afryce zwrotnikowej; należą tu. O. acutifo- bie zarówno patrycyuszów, jak i plebejuszów: pierwsi byli niezadowoleni, że im odjęte zostało wy-

one w

na

lia Delile (K. senesowa), krzew, rosnący w Egipcie, Nubii, Timbuktu i t. d., daje liście zwane Sen- łączne posiadanie gruntów narodowych, drudzy—, alexandrina. C. angustifolia Vahl, dający Senna że mieli dzielić się niemi z Satynami i innymi Tinnerelly i C. obouata Colladon. — G. marylandica L., narodami związkowymi. Niezwłocznie też po zło-C. corymbosa Lamb i C. flońbunda, uprawiają się żeniu przez C a godności konsula powołano go jako rośliny ozdobne; C. ocddentalis L. i C. Sopho- przed sąd narodu, przez który obwiniony o zamiar ra dają nasiona, używane zamiast kawy (ka- przywłaszczenia sobie władzy królewskiej, został wa murzy ńska).    wr. m. k. skazany na śmierć. (Liv. II. 18 i nast.)—Inni członko-

Cassia (paleont.). Rodzaj ten należy do roślin wie tego rodu liczyli się jako plebejusze, a mia-Strączkowych, jakie istnieć już miały w okresie kre- nowicie:—2) Caius Ca8sius Longinus, piasto-dowym (C. melanophylla Velenowski, C. atama Ve- wał urząd konsula w r. 171, w następnym zaś len. w Czeskiej Lipie, w Kieslingswalde). Wobec roku objął w zarząd prowineyę Gallię, skąd bez przeważnie zwrotnikowego charakteru tej rośliny upoważnienia senatu przedsięwziął wyprawę do Ma-jest to możliwem, chodzi tylko o stanowcze dowo- cedonii, grabiąc i pustosząc po drodze kraje, leżą-dy. Tymczasem twierdzenie to opiera się jedynie ce na wybrzeżu m. Adryatyckiego. W r. 154, ja-na liściach, jakie się dochowały, bo nieznane są ko cenzor, rozpoczął z kolegą swym Messalą bu-dotąd odpowiednie im kwiaty i owoce. Znajdowa- dowę p erwszego stałego teatru w Rzymie, która ne liście są po większej części tylko pojedyńczemi jednak na wniosek P. Scypiona Nazyki została za-listkami pierzastemi (C. angusta, G. antiąuorum, O. niechana przez cześć dla obyczajów przodków (Liv. Ettingdiauseni Heer. z Grenlandyi), z których do- 42, 32, 43, 1,5).—3) Lucius Cassius Hermi-chowała się jedynie środkowa wiązka nerwowa, co na, jeden z najdawniejszych kronikarzy rzymskich, nie wystarcza oczywiście do ścisłego określenia ro- żył około 140 r. przed Chr. i napisał: „De censori-dzaju, bo liście podobne spotyka się w innych busu i „Annales“ w 4 księgach, które obejmują histo-rodzinach nawet. Podobna wątpliwość istnieje i co    ‘    ryę Italii przed    założeniem    Rzymu i dalsze dzieje

do liści z pokładów trzeciorzędowych, które zali-    !    do jego czasów.    Prace te,    z wyjątkiem    małych

czono do różnych gatunków kassyi. Znajdowane    j    urywków, zaginęły. Często    się powołuje    na C a

i łączone z liśćmi temi owoce także wielkie nasu-    I    Pliniusz starszy    w swej „Natur. hist.“—4)    Lucius

w r. 137, przeprowadził prawo, aby nie tylko przy wyborach, lecz także i przy sądzeniu przestępstw, z wyjątkiem spraw o zdradę stanu, odbywało się tajne głosowanie za pomocą tabliczek, przez co wolność ludu została zabezpieczoną i wpływ opty-matów ograniczony. W r. 127 był obrany konsulem, w 125 r. cenzorem; na tym urzędzie, jak również później w charakterze sędziego, zwłaszcza w sprawie westalek w r. 113, słynął jako człowiek wielce sprawiedliwy i mądry, a przytem bardzo surowy: miał zwyczaj przy śledztwie sądowem doszukiwać się przedewszystkiem celu przestępstwa, stawiając pytanie: cui bono? (Cic. Or. pro Rosc. Am. 30, *4).—5) Lucius Cassius Longinus, będąc pretorem w 111 r. przed Chr., wysłany został do Numidyi z poleceniem sprowadzenia Ju-gurty do Rzymu i, jako człowiek wielkiej zacności, potrafił obudzić w Jugurcie wiarę w swoję i narodu rzymskiego przyrzeczenia i skłonić go do podróży. . W r. 107, będąc konsulem, otrzymał w zarząd prowineyę Gallię i tu prowadził wojnę z Cymbrami i Helwetami, lecz w nieszczęsnej bitwie z Tigurynami, jednem z plemion helweckich, nad jeziorem Genewskiem, poniósł porażkę i śmierć. (Sallus. Bell. Jugur., Caes. Bel. Gal. 1.7),—6) Lucius Cassius Longinus Varus, był konsulem w r. 73 przed Chr.; wskutek wniesionego przezeń i kolegę jego, Terencyusza Warrona, prawa, postanowiono ponownie dla uspokojenia ludu czynić zakupy zboża i sprzedawać je po zniżonej cenie. W następnym roku walczył przeciwko Spartakowi, lecz poniósł porażkę pod Mutiną. — 7) Lucius

wają wątpliwości. Owoce kassyi są skrzydełkowa- ! Cassius Longinus Ravilla, jako trybun ludu te, czego w kopalnych jej owocach nie widzimy; strąki kopalne rzekomej kassyi spotykają się w ułamkach tylko, wielce podobnych do strąków akacyi.—Zanim kwestya dawności kopalnej kassyi wyświetloną ostatecznie zostanie, zaznaczymy tu, że paleontologowie przyjmują istnienie jej w pokładach trzeciorzędowych Południowej Francyi,

Szwajcaryi, Prowincyi Nadreńskich, Saksonii, Sty-ryi, Krainy. Do gatunków najobszerniej występujących należą; C. Berenices Unger, C. Phaseólites Un-ger, w Południowej Francyi aż do Szląska. I w Północnej Ameryce występuje w pokładach trzeciorzędowych C. Fischeri Herr. znajdowana również w Europie. Wązkiemi pierzastemi listkami odznaczają się kopalne gatunki: C. tenella Heer, C. mucronulata Heer, C. stenophylla Heer. Sordelli z pokładów pliocenowych doliny Arno podaje gatunki: C. am-

ger.

bigua Heer, C. hyperborea Unger, C. lignitum Unie. j.

Cassia gens—ród rzymski, początkowo patry-cyuszowski, następnie plebejski. Jedynym jego przedstawicielem, jako patrycyusz, jest—1) Spu-rius Cassius Viscellinus, który ważną odegrał rolę w pierwszych latach rzeczypospolitej. Trzykrotnie obierany konsulem w r. 502, 493 i 486 przed nar. Chr., wsławiony przytem, jako zwycięzca Sabinów i sprawca przymierza Rzymian z Latyna-mi, wniósł za trzeciego swego konsulatu projekt do prawa, na mocy którego grunta narodowe, będące dotąd w posiadaniu patrycyuszów, miały być po części wydzierżawione na korzyść skarbu publicznego, po części zaś rozdzielone między obywa-

dane komu innemu. Nie zważając na to, C. podążył do Syryi, aby uprzedzić swego współzawodnika, Dolabellę; zaczął tu gromadzić wojska, co mu przyszło tern łatwiej, że świeżą była jeszcze w tych stronach pamięć jego czynów wojennych z czasów wojny z Partami. Dzięki temu, wojna, którą rozpoczął był przeciwko Dolabelli, skończyła się pomyślnie Ha C-a porażką i śmiercią przeciwnika 43 r. W tymże roku zjechał się C. z Brutusem w Smyrnie, gdzie naradzano się nad środkami obrony przeciwko tryumwirom. Wskutek zapadłej tu decyzyi, aby pokonać przedewszystkiem nieprzyjaciół swych w Azyi, C. udał się przeciwko Ro-dyjczykom, zdobył ich stolicę i zabrał bogate łupy (około 1*2 mil. rubli). W 42 r. nastąpiło powtórne spotkanie się C-a z Brutusem w Sardes, skąd obaj na czele swych wojsk skierowali się ku Macedonii i, nie znajdując oporu, dotarli szczęśliwie do m. Philippi. Tu zaszli im drogę Antoniusz i Oktawian, prowadząc z sobą znaczne siły. C. i Brutus, za-jąwszy dogoduą pozycyę, chcieli uniknąć bitwy i, otoczywszy przeciwników, zmusić ich głodem <lo poddania się. Lecz, gdy po 10 dniach oddział wojska Antoniusza zagrożony został odcięciem, Antoniusz rzucił się na obóz C a i zdobył go, a ohoć jednocześnie Brutus na drugiem skrzydle odniósł zwycięstwo nad Oktawianem, C. jednak, nie wiedząc nic o tern, w przystępie rozpaczy kazał swemu wyzwoleńcowi odebrać sobie życie. Z rozkazu Brutusa ciało jego pochowane zostało na wyśpię Tha-sos. (Plutar. Brutus; Dio Cass, 47; Aurel. Victor. De viris illustr, 83). —9) Quintus Cassius Longinus, blizki krewny poprzedniego, był znany jako człowiek chciwy i okrutny. Mając sobie powierzony przez Pompejusza w r. 54 przed Chr. zarząd Hiszpanii, dopuszczał się różnych gwałtów na tamtejszych mieszkańcach, przez co obudził w nich wielką ku sobie nienawiść. Powtórnie wyznaczony rządzcą tej prowincyi przez Cezara w r. 49, uciskiem swoim wywołał powstanie Hiszpanów, które rychło stłumione zostało; wkrótce jednak zbuntowało się przeciwko niemu kilka legionów, które otoczyły C-a przy Kordubie; tylko dzięki pomocy króla maurytańskiego, Bogusa, C. zdołał ujść niebezpieczeństwa. Teraz myślał już tylko o tern, jakby ocalić zebrane zdzierstwem swem bogactwa; wsiadł więc z niemi na okręt i opuścił Hiszpanię, lecz spotkała go gwałtowna burza, w czasie której C. z okrętem i skarbami swemi zginął w pobliżu uśoia rz. Ebro. (Caes. Bel. civ. 2, 19, 2L; Bel. Hisp.). — 10) Cassius Parmensis brał udział w spisku przeciwko Cezarowi w 44 r.; następnie w r. 36 przeszedł na stronę Antoniusza i walczył w szeregach jego przy A.kcyum; po bitwie schronił się do Aten, lecz tu na rozkaz Oktawiana został zabity. Znany jest jako autor elegij, o czem wspomina Horacy w liście swym do poety Tibulla (Epist. 1, 4), a także 2 tragedyj: Thyestes i Brutus. — 11) Titus Cassius Severus słynął za czasów cesarza Augusta, jako mówca i pisarz satyryczny, odznaczający się wielkim talentem i bystrością sądu, lecz zarazem zgryźliwy i gwałtowny. Jego śmiałe i uszczypliwe wycieczki, skierowane

Cassius Longinus był pretorem w r. 66 przed (Jhr.; w r. 64 widzimy go współu biegającym się jednocześnie z Cyceronem o godność konsula, a następnie w liczbie bardzo czynnych uczestników spisku Katyliny. Uniknął jednak losu innych spiskowych, wcześnie opuściwszy Rzym, i umarł prawdopodobnie na wygnaniu (Sallustii Bel. Catil.). — 8) Caius Cassius Longinus występuje na widowni po raz pierwszy w r. 53 przed Chr., w charakterze kwestora w wojsku Krassusa, w czasie niepomyślnej wyprawy przeciwko Partom. Wtedy dał się poznać, jako mąż roztropny, odradzający ryzykowny marsz w głąb kraju nieprzyjacielskiego i ocalający następnie, po ciężkiej porażce pod Carrhae, stosownemi rozporządzeniami resztki pobitego wojska rzymskiego od zagłady, a także jako wódz, umiejący utrzymać swych żołnierzy w karbach surowej karności. Sam on ze swym oddziałem cofnął się do Syryi i mężnie bronił jej od napaści Partów, zadawszy im nawet klęskę pod Antyochią 51 r.; lecz jednocześnie chciwością swoją dał się we znaki tamtejszej ludności i zyskał sobie pogardliwe przezwisko „Karyota“, t. j. handlarza daktyli, gdyż cały handel tej prowincyi zagarnął w swe ręce. Po powrocie do Rzymu obrany został trybunem ludu w r. 49; wkrótce jednak, bo zaraz z chwilą wybuchu wojny między Potnpe-juszem i Cezarem, opuścił Rzym, stanął po stronie pierwszego i, objąwszy dowództwo na morzu, odniósł zwycięztwo nad flotą Cezara przy brzegach Sycylii 48 r.—Po bitwie Farsalskiej popłynął ze swą flotą ku Hellespontowi, gdzie spotkał się z Cezarem i w mylnem przypuszczeniu o przeważających jego siłach poddał się mu. Cezar nie-tylko mu przebaczył dotychczasowe wrogie względem siebie postępowanie, ale nawet mianował go swym legatem. C. nie brał też udziału w toczącej się dalej wojnie domowej, lecz przebywał, po-części w Rzymie, gdzie zajmował się filozofią, po-części w Brundisium, skąd prowadził korespon-dencyę z Cyceronem (Epist. ad famil.), wyczekując, jaki obrót wezmą wypadki. Gdy po rozbiciu swych przeciwników w Hiszpanii Cezar powrócił do Rzymu, dał nowy dowód swej życzliwości dla C-a, powierzając mu w r. 44 urząd pretora i wyznaczając na rok następny zarząd Syryi. Nie zado-wolniło to jednak ambicyi C-a, tern bardziej, że otrzymał tylko niższy stopień pretorski (praetor peregrinus), gdy tymczasem wyższy, pretora miejskiego, dostał się Brutusowi. Kiedy więc rosnąca z dniem każdym władza Cezara zaczęła budzić coraz większe niezadowolenie w stronnikach dawue-go porządku rzeczy, znalazł się i C. w liczbie spiskowców, dążących do zgładzenia Cezara, a jako człowiek, górujący nad innymi stanowczością i siłą woli, stał się duszą sprzysiężenia, które 15 marca 44 r. celu swego dopięło. Widząc wszakże niechęć ludu ku sobie, C. już w kwietniu razem z Brutusem opuścił Rzym; lecz w oczekiwaniu dalszych wypadków pozostawali obaj czas jeszcze pewien w Italii i dopiero w sierpniu udali się do wyznaczonych im za życia Cezara prowincyj; ale te tymczasem odjęte im zostały przez senat i od

Em. K.

K. J.

tkliwe szkody.

przeciwko osobom wysoko położonym, ściągnęły na niego w 12 r. po Chr. karę wygnania na Kretę; lecz gdy i tu jeszcze puszczał wodze swej gwałtowności, został wysłany na wyspę Seriphos, gdzie umarł w nędzy, przebywszy na. wygnaniu lat 25. Mowy jego stanowią przejście od dawniejszej wymowy politycznej do późniejszych retorycznych de-klamacyj. (Taciti Annales 1, 72; 4, 21),—12) Cas-siuB Felix, uczony lekarz, żyjący za panowania cesarzów Augusta i Tyberyusza, napisał po grecku: 'Iatpota! a7uoptai y.oi zpr/phrpj.aza tpoanca, dzieło obejmujące zbiór 84 kwestye spornye z dziedziny medycyny i nauk przyrodzonych, ogłoszone drukiem po raz pierwszy w Paryżu 1541 r. i tłómaczone na język łaciński przez Adryana de Jongho (Pauli „Real Encyklopadie“).—13) Caius Cassius Chaerea, służąc jako centuryon w Germanii, okazał swe męstwo w czasie buntu legionów w 14 r. po Chr.; następnie był oficerem gwardyi cesarskiej w Rzymie. Jego nie męzki głos i miękkie delikatne obejście się ze wszystkimi służyły cesarzowi Kaliguli za przedmiot ubliżających żartów, czem rozjątrzony Ch. uknuł spisek przeciwko niemu i pierwszy cios mu zadał. Po śmierci Kaliguli Oh. chciał przywrócić rzeczpospolitą, lecz usiłowania jego nie odniosły skutku: wojsko, opłacone hojnie przez Klaudyusza, powołało tego ostatniego na opróżniony tron cesarski, a Ch. razem z innymi współtowarzyszami skazany został na śmierć, którą mężnie i z godnością poniósł. (Suet. Calig. 56—58; Dio Cass. 59 i 60; Taciti Ann. I 32). —

14)    Caius Cassius Łonginus, zarządzał Syryą za cesarza Klaudyusza 45 r. po Chr. Neron skazał go później na wygnanie za to, że między portretami przodków miał także wizerunek zabójcy Cezara; dopiero Wespazyan powrócił go z wygnania. Używał rozgłośnej sławy jako prawnik i był założycielem osobnej szkoły, znanej pod jego imieniem—Cassiani. (Taciti Ann. 12, 11, 12; 16, 7, 9).

15)    Avidiu8 Cassius, znakomity wódz rzymski z czasów cesarza Marka Aureliusza, pochodził z Sy-ryi i był synem Heliodora, namiestnika Egiptu za panowania ces. Adryana, z rodem zaś Kassyuszów spokrewniony był może przez matkę. Odznaczył Bię w latach 163 i 164 w wojnie z Partami, w czasie której służąc pod rozkazami L. Verusa, zdobył i zburzył główne ich miasta, Seleucyę i Ktezyfon; w powrocie jednak z tej wojny stracił znaczną część swych żołnierzy wskutek głodu i chorób. Mianowany następnie rządzcą prowincyj wschodnich, stłumił A. C. powstanie w dolnym Egipcie, więcej wprawdzie zręcznością, z jaką potrafił poróżnić uczestników jego, niż orężem. W r. 175, gdy cesarz Marek Aureliusz zajęty był wojną na północnej granicy państwa, nad Dunajem, A. C., żywiący oddawna ambitne plany, ulegając przytem namowom Faustyny, niegodnej małżonki Marka Aureliusza, która dla zapewnienia sobie władzy na przypadek śmierci męża ofiarowała A. C-owi swą rękę, byle tylko tron sobie wywalczył,—chętnie uwierzył fałszywym wieściom o śmierci M. Aureliusza i ogłosił się cesarzem. Szczęście zdawało się sprzyjać A. C.-owi: w bardzo krótkim czasie zdołał zawładnąć całą Azyą Mniejszą do gór Taurus. Szlachetny M. Aureliusz, pomimo wstrętu swego do wojny domowej, widział się zmuszonym pośpieszyć z nad Dunaju dla poskromienia groźnego przeciwnika, gdy ten niespodziewanie po trzech-miesięcznem panowaniu śmierć poniósł z ręki swoich podwładnych. (Dio Cass. 71,1—28).—16) Cas-sius Dio (ob. Dio).—Porówn. także: Mommsen „Rom Geschichte“ — Drumann „Geschichte Romsu; Bernhardy „Grundriss der Rom. Litt. “)

Cassianu pokłady (geolog.). Jedno z piętr górnego alpejskiego tryasu w Alpach południowo-tyrolskich, współrzędne tak zwanym pokładom „kar-dytowym" w Alpach północno-tyrolskich i pokładom Raiblu w Alpach Karnijskich, składa się z bardzo rozmaitych skał pod względem petrograficznym, a mianowicie z szarych wapieni marglowych, z ciemnych, a nawet czarnych łupków bitumicznych, wreszcie z wapieni ikrowcowych (oolitowych). Pokłady te wielce są bogate w skamieniałości, z których charakterystycznemi są; Ammonites Aon. A Flo-ridus, Ostrea Montis Caprilis, Corbula Bosthorni; Myophoria Kefersteinii, a szczególniej Halobia ru-gosa i Cardita crenata. Do tego również piętra, należą piaskowce z Voltzia heterophylla i Teniopteris vittata, oraz łupki bitumiczne Raiblu, obfitujące w szczątki rybie.

Cassianus, ob. Kassyan.

Cassida L. Tarczyk. Jeden z licznych rodzajów owadów Tęgopokrywych (Coleoptera) czyli chrząszczów, do rodziny Złotków (Chryso-melidae) należący. Cbrząszczyki tego rodzaju otrzymały nazwę od kształtu ciała, przypominającego tarczę wypukłą od strony grzbietowej i płaską ze spodu; rozszerzone brzegi przedkarcza pokrywają małą główkę. Rożki nitkowate, na czole pomiędzy owaluemi oczami; nogi krótkie, stosunkowo grube. Żyją na roślinach rozmaitych, gąsienice na liściach; często owady te posiadają blask skrzydeł srebrzysty lub złocisty. Niektóre gatunki są wielkiemi szkodnikami. Do takich należą: C. nebulosa L. T. marmur kowany. Owad do 6 mm. długi, rdzawo-brunatny lub zielony, z czerwonemi i czarnemi nieprawidłowemi plamkami i kropkami. Po przezimowaniu chrząszczyki składają na wiosnę jajka na liściach roślin, któremi się karmią; gąsienice mają ciało owalne, płaskie, 7 mm. długie, opatrzone na końcu 2-a szczecinkami, jakby ogonkiem; zamieniają się w poczwarkę, przyczepione będąc do liścia. W ciągu lata bywa zwykle 2 pokolenia. — Owady te karmią się roślinami dziko rosnącemi, np. ko-mosą; przechodzą jednak często na rośliny uprawne, mianowicie na buraki i wtedy zrządzają do-

A. S.

Cassidae. Rodzina mięczaków brzuch ono-gich (Gastropoda), do rzędu przodoskrzel-nych (Prosobranchiata), do podrzędu Taenioglossa siphonosstomata należąca. Obejmuje zwierzęta wyłącznie morskie, o skorupie wypukłej, skrętach krótkich, otworze skorupy wązkim, długim, przedłużającym się w krótki łukowaty kanał, ku górze zwrócony. Warga (otworu skorupy) zewnętrzna zgrubiała i pofałdowana, warga wewnętrzna gładka,

wał się jeszcze obserwacyą owadów i badaniem transfuzyi krwi. Gdy w r. 1669 Colbert założył obserwatoryum w Paryżu, powołał Cassiniego, by mu jego zarząd powierzyć, a chociaż astronom miał Cassidaria Lam. Rodzaj podobny do Cassis, zrazu zamiar do Włoch wrócić, znalazł przecież w Pa-od którego różni się kanałem dłuższym i nie ma ryżu tak odpowiednie pole dla swej działalności, że

i już tam się osiedlił, ożenił i naturalizował, w r. Cassiere Jan l’Evesque de la (* w Owernii | 1673. W Paryżu prace rozpoczął od obserwacji plam 1502 — j* w Rzymie 21 grudnia 1581), pięćdziesiąty z kolei wielki mistrz zakonu maltańskiego; r. 1572 obrany po śmierci Piotra del Monte; pod koniec roku 1580 kawalerowie uknuli przeciwko niemu spisek i, złożywszy go z urzędu, zamianowali namiestnikiem zakonu przywódzcę spisku, generała galer, Maurycego de 1’Esco, zwanego Romegasem; gdy sprawa wniesioną została do Rzymu, Grzegorz XIII wezwał C-a i Romegasa przed trybunał watykański, ale nim jeszcze wyrok mógł być wydanym,

Romegas umarł (grudzień, 1581); papież wówczas utrzymał nadal C-a na stanowisku wielkiego mistrza.    r-

A. S.

A S.

S. K.

ziarnista lub rowkowana. Denko małe rogowe, niekiedy go brak. Ryjek długi; noga duża. Znanych jest wiele gatunków żyjących, które grupują w 3 rodzaje: Cassis, CassidaziaiOuissia.

denka przy nodze.

Cassini Jan Dominik, sławny astronom (* 1625 w Perinaldo pod Niceą—f 1712). Kształcił się w kolegium jeznickiem w Genui i pisywał wtedy poezye, które wydane zostały w r. 1646. Przeczytawszy kilka książek astrologicznych, zachęcił się do astronomii, w której tak szybko postąpił, że w 25 roku życia został po Cavallierim profesorem astronomii w Bolonii. W r. 1652 obserwował kometę i wniósł, że droga jej jest prawidłową, uważając ją, w duchu ówczesnych poglądów, za okrąg koła bardzo ekscentrycznego. W r. 1663 przedłużył linię południkową, którą w r. 1575 poprowadził Ignacy Dante w kościele św. Petroniusza, dla oznaczenia epok równonocy i przesileń, a zarazem wystawił gnomon wysokości 50 stóp, co mu dało możaość dokładniejszego oznaczenia pochyłości ekliptyki, oraz mimośrodu drogi słońca; poznał też, że refrakcya astronomiczna wywiera wpływ aż do zenitu i przez jej uwzględnienie poprawił tablice astronomiczne. Gdy między Bolonią a Ferra-rą zaszły nieporozumienia graniczne z powodu rzeki Po, wydelegował go senat boloński do papieża dla załatwienia sporu, co też C. szczęśliwie przeprowadził, wykazawszy zmienność biegu tej rzeki. Przyjął wtedy prowadzenie budowy fortu Urbino, a papież zlecił mu zbadanie biegu rzeki Chiany, dla usunięcia sporu, który wywiązał się między Toskanią a państwem Kościelnem, co również C. pomyślnie załatwił. Obok tych zajęć nie zaniedbywał dostrzeżeń astronomicznych; w r. 1664 obserwował w Rzymie w pałacu Chigi nową kometę i potwierdził poprzednie swe wnioski, w r. 1665 zaś w Toskanii obserwował Jowisza, poprawił teo-ryę obiegu jego księżyców i oznaczył czas jego obrotu na 9 godzin i 58 minut. Podobnież oznaczył czas obrotu Wenery i Marsa, a w r. 1668 wydał „efemerydy satelitów Jowisza". Urzędowe jego zajęcia wzmogły się jeszcze w tym czasie, senat bowiem boloński mianował go intendentem wód krajowych, a zarazem oddał mu nadzór nad budową twierdzy Perugii i mostu Felix, pomimo to C. zajmo-słońca i na podstawie swych dostrzeżeń oznaczył, że czas obrotu słońca wynosi 27 dni, a nie miesiąc, jak poprzednio przyjmowano. W r. 1671 odkrył drugi księżyc Saturna, który co do odległości od planety jest siódmym, a następnie odkrył jeszcze trzy inne, piąty (1672), trzeci i czwarty (1684). W taki sposób liczbę znanych księżyców Saturna podniósł do pięciu (szósty bowiem księżyc odkrył poprzednio Huygens) i na cześć króla nazwał je „Si-dera Ludovicea“; pierwszy i drugi księżyc Saturna później dopiero odkrył Herschell. W 1672 C. skłonił akademię do wysłania Richera do Cayenny dla zbadania opóźniania się zegarów w okolicach równika. W r. 1682, gdy budowa obserwatoryum została ukończoną, rozpoczął wraz z Romerem obser-wacye zaćmień księżyców Jowisza, które dały Romerowi możność oznaczenia szybkości światła; w 1683 obserwował C. światło zodyakalne, w r. 1687 przedstawił akademii pracę o kalendarzu indyjskim, w r. 1693 ogłosił nowe tablice satelitów Jowisza, w r. 1701 przedłużył pomiar południka, rozpoczęty przez Picarda, na północ aż do Roussil-lon. Ustalił nadto należyte pojęcia o osiowym obrocie księżyca. Jego nazwiskiem oznaczona jest linia krzywa, krzywa Cassiniego lub Kasynoida (ob.). W ostatnim roku życia stracił wzrok. Dawniejsze swoje prace włoskie zebrał p. t. „Opera astronomica“ (1666), późniejsze ogłaszał w „Journal des savants“ oraz w pamiętnikach akademii nauk. Pozostawił też opis swego życia, który wydał dopiero prawnuk jego w r. 1810.

Cassini Jakób, syn poprzedniego (* 1671 w Paryżu — f 1756 w majątku swym Thury, w dzi: siejszym departamencie Oise). Pod kierunkiem ojca i w kolegium Mazarin tak szybkie czynił w nauce postępy, że w 17 już roku życia przyjęty został do akademii nauk. W podróży do Hollandyi i Anglii zawiązał stosunki przyjazne z Newtonem, Hal-leyem, Flamsteedem, a w r. 1696 został członkiem towarzystwa królewskiego w Londynie. Po śmierci ojca objął zarząd obserwatoryum, wykończył pracę o pochyłości orbit księżyców Saturna i jego pierścieni (1717), wykazał przyczynę libracyi księżyca (1725), badał bieg Jowisza i Saturna, oraz ruch własny gwiazd stałych. W r. 1718 prowadził dalej pomiar południka, a mylne rezultaty przywo-dły go do błędnego wniosku, że stopień południka maleje w miarę oddalania się od równika, skąd też w dziele „Traite de la grandeur et de la figurę de la terre" (1720) przyjął, że ziemia ma postać elipsoidy wydłużonej ku biegunom, tak że jej promień biegunowy i równikowy są w stosunku 96:95. Zaprzeczyli temu stronnicy Newtona, pomimo to C., przeprowadziwszy pomiar linii pro-

Encykl. Pow»z. Ilustr. T. XI

Wyrazy nieumieszczone pod C znaidują się pod K.

18

S. K.

de la France* (1784).

S. K.

W 1810 zamianowany sędzią Trybunału pierwszej instancyi w Paryżu, następnie został wiceprezesem i prezesem sądu królewskiego tamże, a w 1830 członkiem izby parów. Umarł na cholerę w 1832 r. Odr. 1827 był członkiem akademii. Wch wiłach wolnych od zajęć sądowych uprawiał botanikę, a miauowicie oddał się studyom nad rodziną Synanthereae, której poświęcił 15 lat pracy, posiłkując się bibliotekami Jussieugo i Desfontaines’a. Pisma jego o tej rodzinie są bardzo liczne, drukowane były w „Journal de Physiąue* oraz osobno w zbiorze p. t. „Opuscules phytologiąues* (1826,2 tomy). Proponował C., aby rozdzielić tę rodzinę na 19 plemion, pomnożyć znacznie ilość rodzajów, przytem wymyślił osobną terminologię; te zmiany w systematyce nie zostały przyjęte przez botaników. Opisał cały szereg nowych gatunków, był współpracownikiem „Magasinencyclopediąue* i „Dic-tionnaire des Sciences naturelles". Życiorys jego napisał Gossin „Notice sur M. Cassini, pair de France“

Wł.M. K.

«’ł. \1. K.

stopadłej do' południka, od Brestu do Strasburga, w r. 1733, przy błędnym swym wniosku silniej jeszcze obstawał. Nieporozumienia te wywołały wszakże słynne pomiary stopnia południka w Peru i w Laponii, które ostatecznie kwestyę spłaszczenia ziemi rozstrzygnęły. W ogólności C. nie był należycie obeznany z pracami Newtona, a nawet i systemu Kopernika nie przyjmował; jako obserwator jednak położył pewne zasługi. Ogłosił nadto „Elćments d’astrouomie“ (1740), oraz ich uzupełnienie „Tables astronomiąues du soleil, de la lunę, des planótes, des etoiles et des satellites".

Cassini, zwany de Thury, Cezar Franciszek, syn poprzedniego (* 1714 w Thury—f 1784). Wychowany pod kierunkiem Jakóba Maraldiego, siostrzeńca Dominika C-go, przyjęty został w r. 1736 do akademii, jako „adjoint surnumeraire*, a po śmierci ojca objął zarząd obserwatoryum. W pamiętnikach akademii ogłosił znaczną liczbę rozpraw z astronomii, geometryi, a zwłaszcza geo-dezyi, której się też głównie oddał. Wraz z Lacail-le’m sprawdził pomiar południka i ogłoRił „La me-ridienne de l’observatoire de Paris, yeriflee dans toute Petendue du royaume* (1744), oraz, jako anneks do tego dzieła, „Cartes des triangles de France*, które wydał wraz z Dominikiem Maraldim. Prace te.dały mu podstawę do opracowania wielkiej karty Francyi w skali 1 linii na 100 toazów, czyli w stosunku 1:86,400. Jakkolwiek rząd cofnął pomoc swą, jaką pierwotnie był przyznał, C. znalazł jednak środki do dalszego prowadzenia swych robót i olbrzymia ta mapa wykończoną została w 182 kartach, z których ostatnie wszakże wydał dopiero syn C-go w 1793. Oprócz tego ogłosił C.: „Relations de deux voyages faitsen 1761 et 1762 en Allemagne* (2 t., 1763—75); „Additions aux tables astronomiąues de Cassini" (1756); „Description geometriąue de la terre“ (1775) oraz „Description geometriąue

s. K.

Cassini Jakób Dominik, hrabia, syn poprzedniego (* 1747 w Paryżu — f 1845), został członkiem akademii nauk w r. 1770, a po śmierci ojca dyrektorem obserwatoryum. Nąjważniejszem jego dziełem jest dokończenie wielkiej karty Francyi, a oprócz tego wraz z Mechainem i Legendre’m pracował nad astronomiczno-trygonometrycznem połączeniem Londynu z Paryżem. Podczas rewolucyi był przez siedm miesięcy więziony, ale trybunał rewolucyjny uniewinnił go w roku 1793. Po re-organizacyi dawnej akademii został C. członkiem instytutu, a Napoleon mianował go hrabią. Ostatnie lata życia przepędził w majątku swym Thury. Ogłosił „Voyage fait par ordre du roi 1768 — 1769 pour eprouver les montres marines de Jules Leroy” (1770), a nadto rozprawy o nachyleniu igły mar gnesowej (1791), o komecie 1769 (1773), o pierścieniach Saturna, o zakryciu gwiazd przez księżyc (1778), o pochyłości ekliptyki (1781), o temperaturze piwnic obserwatoryum (1789) i in. Napisał też historyę obserwatoryum paryskiego i przodków swoich w dziele „Memoires pour servir a 1’histoire des Sciences* (1810), a przy schyłku życia wydał tom poezyj. Na nim zakończył się szereg dyrektorów obserwatoryum paryskiego z rodu C-ich, syn jego bowiem astronomię zarzucił.

Cassini Aleksander Jakób Gabryel, syn, wnuk i prawnuk trzech znakomitych astronomów (* 9 maja 1781 r.) w obBerwatoryum paryskiem, którego dyrektorem był jego ojciec. Spędziwszy z ojcem kilka lat na wsi, nabył zamiłowania do botaniki i zoologii, które objawiało się w zbieraniu i rysowaniu roślin, muszli, skamieniałości i t. d. W 1798 wrócił do Paryża, ale nie miał zamiłowania do dziedzicznej w swej rodzinie umiejętności. W 1804 r., gdy otwarto szkołę prawa, oddał się studyom prawniczym i był wyróżniony przez profesora Pigeau, któremu dopomagał w zbieraniu ma-teryałów do jego „Traitedela procedurę civile des tri-buneaux de France*.

etc. 1832).

Cassinia Brown. Rodzaj roślin, należący do rodziny złożonych. Obejmuje on 20 gatunków, rosnących w Australii.

Cassinit (minerał.). Nazwę tę nadał Leo pewnej odmianie spatu polnego ortoklazu z Pensylwanii, zawierającej według Gentha 3.71 barytu, 9.0 potażu i 4.43 sody.    K- J-

Cassino, Casino, dawniej San Germano, miasto w departamencie włoskim Caserta, okręgu Sora (Kampania Neapolitańska), nad rzeką Rapido i na południowym stoku Monte Cairo, posiada piękną katedrę, w której kolumny pochodzą z czasów rzymskich; 12,600 m-ców. Dzisiejsze C. złączone zostało w jedną całość z poblizkiem San Germano, często wspominanein w historyi i pamiętnem przez zawarty w 1230 r. pokój między Fryderykiem II a papieżem Grzegorzem IX; tu także Austrya-cy pokonali Murata w 1815 r. W starożytności było to Casinum, osada Wolsków, a później, od r. 312 przed Chr., kolonia rzymska. Z tej epoki pochodzą liczne zabytki budownictwa, ruiny amfiteatru, willi i t. p. Casinum, zburzone podczas wędrówek narodów, odrodziło się jako San Germano, by obecnie powrócić znowu do dawnej nazwy. O 5 km. na zachód od C., na stromej górze, wznoszą się nakształt twierdzy rozległe budowle klasztoru i kościoła Monte Cassino, wystawione w 528 przez

sino.

Oassinoida, ob. Kassynoida.

Cassioiorius Magnus Aurelius, senator ze odbytej, znakomitego rodu rzymskiego, ur. w Scyllaciura nieście Bruttyańskiem, między 460 a 465 po Chr., j Rodanu, okręgu Marsylii, przystań na wybrzeżu m. piastował wysokie urzędy, w szczególności pierwsze- Sródziemuego, z latarnią morską, połów korali, bli-go ministra i sekretarza stanu za Odoakra i kilku zko 2,000 m-ców. Nader łagodny klimat tutejszy jego następców. Około r. 540, usunąwszy się do wywołał bujną, prawie podzwrotnikową, roślinność, zbudowanego przez się klasztoru w Kalabryi, zaj- to też C. słynie z hodowli fig, granatów, oliwek, mował się częścią studyami teologicznemi, czę- a przedewszystkiem wina (najlepsze wino i rodzyn-ścią podtrzymywaniem i rozpowszechnianiem umie- ki. w Prowancyi). Tu urodził się archeolog I. I. jętności, a zarazem odpisami rzeczy starożytnych, j Barthelemy.    And- s-

do czego wprawiał mnichów klasztoru, i tam też umarł 575 r., mając przeszło sto lat. Na ostatni okres życia przypada większa część licznych pism C-a. Odnoszą się one do historyi, jak „Chronica“, od Adama sięgająca do r. 519; dzieje Gotów, doszłe do nas tylko kawałkami w opracowaniu Jordanesa; „VariarumM ksiąg 12, zbiór rozmaitości kreślonych podczas urzędowań; odnoszą się też pisma jego do teologii i encyklopedyi, jak: „Institu-tiones divinarum ab saecularium litterarum“. oraz

K. a.

A. S.

K. J.

K. K.

S. Benedykta na miejscu dawnej świątyni Apollina. Po zniszczeniu tej miejscowości przez Longobardów w 583 r. budowle zostały podźwignięte z gruzów dopiero w 718 r. Klasztor ten, wielce zasłużony w dziejach oświaty, zawiera cenną bibliotekę i nierównie cenniejsze archiwum, ob. Monte Cas-

And. S.

„De artibus et disciplinis liberaliutn artium“, gdzie podaje do użytku duchownych przegląd siedmiu sztuk wyzwolonych, począwszy od retoryki. Mamy również jego kompilacyę o ortografii. Z tych wszystkich pism najważniejszemi dla przyszłości naukowej stały się jego „Varia“, jako zawierające rozporządzenia królewskie, rozkazy ministeryalne, własne jego wreszcie korespondeneye, stanowiące zatem funda ment dla historyi owego czasu. Niemniej ważnym jest i wyciąg z historyi Gotów. Gramatyczne rozprawki małą przedstawiają wartość; używane były jednak za podręczniki w szkolnictwie średniowie-cznem. Niespożytą zasługę położył C. odpisami autorów starożytnych. Zbiór dzieł jego wydał benedyktyn Garet w Rouen 1670 roku; najlepszą monografię napisał A. Thorbecke, 1867 r.

Cassiopeja, matka Andromedy i koustellacya, ob. K a s s y o p e j a.

Cassiquiare, najznakomitszy przykład bifur-kacyi (ob.), przedstawiony przez rzekę Orinoco, na terrytoryum rzeczypospolitej Wenezueli. Orinoco w pobliżu miasta Buenaguardia rozdziela się na dwa ramiona: Orinoco właściwe i C., to ostatnie już nie łączy się dalej z rzeką główną, lecz, zabrawszy jej trzecią część wody, skręca ku południowi i tam spotyka rzekę Barria, należącą do systematu Amazonki przez Rio Negro. Tym sposobem, dzięki brakowi wyraźnego wododziału, zostały dwa wielkie systemata rzeczne za pomocą natural- j nego kanału połączone. W miejscu rozdziału C. j ma szerokości około 300 m., a do 10 m. głębokości, lecz następnie, przerzynając obszary leśne, obficie wilgocią przesycone i mnóstwem strumieni zasobne, rośnie szybko w zapas wody, zwiększając jednocześnie swą szerokość. Już Walter Raleigh

twierdził, że z Orinoco można czółnem dostać się do Peru, a mapy Schenka, Homana i La Conda-mine’a (1745) uwidoczniają łączność Orinoco z Ama-zouką, z czego wnosić należy, że podróżnicy ci albo przewidywali tu bifurkacyę, albo też wiedzieli o niej z opowiadań tuziemców.—Temu naturalnemu połączeniu rzek nie dawano zrazu wiary, aż dopiero Humboldt stwierdził je w podróży swej w 1800 r.

And. S.

Cassis, miasto w departam. francuskim Uścia

Oassis Lara. Przyłbica. Jeden z nielicznych rodzajów rodziny Cassidae. Odznacza się skorupą grubą, jajowatą, wypukłą, o ostatnim skręcie największym, otworze skorupy zwężonym, często tak długim jak skorupa; brzeg wewnętrzny skorupy rozszerzony i zazębiony, zewnętrzny nabrzmiały, zazębiony również. Kanał przedłużający otwór skorupy krótki, łukowato ku górze zgięty. Denko podłużne, wązkie, z jądrem bocznem. Znanych jest wiele gatunków, zamieszkujących morza gorące, wogóle okazałych. Do liczby ważniejszych należą G. cornuta Lam. Skorupa z dołkami siatkowato rozrzu-coneini, biaława z 2—3 plamami brunatno-czerwonemu Otwór wewnątrz żółty. Wysokość skorupy 25 cm. Ocean Indyjski.—G. glauca Lam. Skorupa gładka, popielata, skręty kresowane i z brodawkami, wewnątrz brunatno pomarańczowa. Wysokość 10 cm.—Indye Wschodnie.—G. rufa Law. zwana Żarzącą czeluścią. Skorupę ma grubą i cięż- . ką, czerwoną, z wieloma wyniosłościami węzłowa-temi; otwór skorupy purpurowo-czerwony, z białemi fałdkami. Wysokość skorupy 13—15 cm. Indye Wschodnie. Ze skorupy wyrzynają ozdobne kamee, zwane karniolowemi. G. testiculus, Lam. zwany czapką polską. Skorupa podłużnie jajowata, poprzecznie rowkowana, brunatno-złotawa lub fioletowa, z plamami poprzecznie rozrzuconemi. Wargi z plamami czarno-brunatnemi, ułożonemi w pary. Morza podzwrotnikowe.

Oassis Lmk. Przyłbica (paleont.). Rodzaj kopalnego i żyjącego mięczaka z gromady Brzucho-pełzów (Gastrnpo&a), rzędu Przodoskrzelnych (Pro-sobronchiata); żył już na początku okresu trzeciorzędowego, a bardzo obficie w nowszych jego epokach (w mioeenie i pliocenie). Gatunek G. cancellata Lmk. pospolity w pokładach średniego eocenu, w zagłębiu paryskiem.

Cassiterides insulae (wyspyCynowe), początkowo nazwa wysp brytańskich przeważnie, skąd Fenicyanie dobywali cynę i ołów (Plin. 34, 16, 47); później nazwa wysp na zachód od Brytanii położonych, mianowicie Scilly albo Surling.

Cassius Gajus i inni, ob. Cassia gens.

Cassius Jan Ludwik, filolog, z drugiej połowy wieku XVIII, kaznodzieja kalwiński w Lesznie,

św. Apolonii „Wieczerza Pańska", gdzie skłonność do charakterystyki powszedniej, siłą talentu podniesiona, wydała dzieło po raz pierwszy wychodzące po za formalizm Giottistów, pełne życia i potęgi dramatycznej. Z obrazów ołtarzowych niektóre znajdują się w zbiorze Akademii. Najważniejszą jest „Madonna otoczona świętymi", gdzie Dzieciątko Jezus piękue. Malował też przedmioty potoczne. W willi Carduccich w Legnaia freski, wyobrażające całe szeregi bohaterów, poetów, znakomitych kobiet z dziejów starożytnych (Esterę, Sybillę), pełne życia i silnej charakterystyki; w katedrze konna postać Niccolo da Tolentino.

w Wielkopolsce i członek towarzystwa naukow. we Frankfurcie n. Odrą, był autorem gramatyki języka polskiego dla Niemców, wydanej w Berlinie, 1797 r. p. t. „Lehrgebaude der polnischen Sprachlehre, mit acht Tabellen der Declinationen und Conjuga-tionen zum Unterricht fur Deutsche", wraz z czytanką i rozmowami (w 8-ce stron 487). Cały wykład gramatyki obejmuje 4 części: 1. Die Etymologie oder die Wortforschung (nieco o dźwiękach pols., głównie o odmianach imion i słów: część najobszerniejsza, do str. 314); 2. Der Syntax oder die Wortfiigung; 3. Die Construction od. die Wortfolge; 4. Die Or-thographie od. die Rechtschreibung (do str. 432); poczem następuje Lesebuch (do 468) i rozmowy do 487), wkońcu 4 tablice odmian deklinacyjnych i tyleż tablic odmiankonjugacyjnych. Książka napisana pracowicie i starannie; autor dotyka w niej mnó* stwa szczegółów gramatycznych; w wielu razach prostuje błędne mniemania Kopczyńskiego; całość jednak opracowana podług starej metody filologicznej, stosowanej wówczas w gramatykach greckich i łacińskich, bez głębszej znajomości natury dźwięków i budowy form języka polskiego.

Cassivellaunus, książę celtycki w Brytanii, który panował na północy od Tamizy, i podczas drugiej wyprawy Juliusza Cezara w r. 54 przed Chr., jako wódz plemion połączonych dla obrony swojej wolności, długo opierał się mężnie Rzymianom, aż nareszcie prosić musiał o pokój; w umowie zobowiązał się do płacenia daniny.    *

W. G-

A. A. K.

And- S.

Castanea Mili. Kasztanowiec. Rodzaj roślin, należących do rodziny Miseczkowatych (Cupulife-rae).. Należą tu krzewy i drzewa o liściach eliptycznych, piłkowanych, o kwiatach jednopiennych, zebranych w główki, i owocach zaopatrzonych w kolce, zawierających 2—3 gładkie, płasko wypukłe,ziarna. C. vesca Gaertn. (K. słodki) je3t drzewem dosięgaj ącem w późnym wieku znacznej wielkości. Dorasta ono 60—80 stóp wysokości, żyje tak długo, jak dęby. Kasztan na Etnie w Sycylii ma przy ziemi 60 metrów obwodu; kasztan ten powstał ze zrośnięcia się kilku pni razem. Również sławny z grubości jest kasztanowiec słodki, o pniu pojedyńczym, koło Neuve Celle, nad jeziorem Genewskiem. Liście ma żywo zielone, lśniące, eliptyczne, na 16—24 cm długie, po brzegach piłkowane, zawsze prosto stojące. Kwiaty w baziach; bazie męskie po 3—6, na wspólnej krótkiej szypułce, w kątach liści; kwiaty żeńskie znajdują się albo u podstawy bazi męskich, albo tworzą osobny kłosek na końcu krótkiej gałązki. Owoce wielkie, krótkie, raptownie się zwężające; kwitnie w maju i czerwcu, owoce dojrzewają we wrześniu. Kasztanowiec słodki, pochodzi prawdopodobnie z Azyi środkowej; tworzy obecnie lasy w całej Europie południowej i Afryce północnej. Nazwa łacińska ma pochodzić od miasta Ca-stana, w Poncie starożytnym, skąd drzewo to sprowadzono do Rzymu. Jednak Teofrast wspomina o kasztanach, rosnących na Olimpie, Martialis mó-

Castaldi Pamfilio (* 1398 — f 1470 w Fel-tre), uchodzi we Włoszech za wynalazcę ruchomych czcionek i z tego tytułu r. 1868 wystawiono mu pomnik w jego mieście rodzinnem. W młodości oddawał się poezyi, ale bez powodzenia; potem założył w Feltre szkołę umiejętności nadobnych, do której ściągało wielu też cudzoziemców, a pomiędzy nimi byli i Niemcy. Tym sposobem prawdopodobnie musiał C. wejść w stosunki przyjazne z Fostem i nauczyć go używania czcionek ruchomych.—(„Brockhaus’ Co.nversations-Lexikon“). * Castalla. 1). C, pobrzeżna rzeka w Hiszpanii, w departamencie Alicante, do 50 km. długa, wpada do m. Śródziemnego, na północ od Alicante, zwie się inaczej Monnegre. Nad nią niedaleko od źródeł, wysokości 872 m. nad p. m. leży.—2). miasto C., śród urodzajnej i nader umiejętnie uprawnej Cassytha Kądzielno, Kania indyjska. Ro- huerty, z zamkiem maurytańskim na poblizkiem wzgó-dzaj roślin, z którego niektórzy chcą • utworzyć rzu i z fabrykami okowity, oraz tkalniami płótna, do osobną rodzinę (Cassythaceae). Zaliczają go obecnie 4,000 m-ców. do Wawrzynowatych (Laurineae). Są to pasorzyty, przypominające kształtem i sposobem życia nasze kanianki. Łodygi ich, pnące się i bezbarwne, podobne do sznurków, mają zamiast liści rzadkie łu-seczki; kwiaty ich bez korony składają się z kielicha 6-działkowego (2 rzędy po 3), 12 pręcików, z których trzy dolne w postaci łusek, i z zawiązka wolnego. Owoc—orzeszek. Rodzaj ten zawiera około dziesięciu gatunków, rosnących w krajach zwrotnikowych; przysysają się za pomocą brodawkowa-tych przyssawek do innych roślin, z których soki cią-

gną. Użytku z nich niema.

W. M. K.

Castagno Andrea del, malarz włoski (* 1390 pod Florencyą — f w Florencyi 1457 r.). Syn ubogich włościan, pastuszek w dzieciństwie, przypadkiem zetknąwszy się z malarzem, podniecony przykładem, przy pomocy rodziny Medyceuszów naukę rozpoczął. Silnym duchem zwyciężał trudy i niedostatek, pozostał wszakże na nizinach twórczości, przy silnej charakterystyce postaci, ciemnych barwach i twardym rysunku, realistycznie wyobrażającym postacie święte. We Florencyi w Santa Croce jego „św. Jan Chrzciciel z św. Franciszkiem", bardzo pod tym względem charakterystyczne malowidło. Podobnego rodzaju znajduje się w krużganku kościoła dei Angeli „Ukrzyżowanie z N. Panną św. Janem, Magdaleną, św. Benedyktem i Romualdem". Dzieło poziomego realizmu, o wyrazach boleści surowych i powierzchownych. Najważniejszą

jest niedawno znaleziona w refektarzu klasztoru ¹ wi o lasach kasztanowych niedaleko dzisiejszego

łss

rą q

Kii

nie.

K. J.

Neapolu i Tarentu. Podobne lasy znajdowały się i we Francyi. których ślady widzieć można w Wo-gezach. Większa część dzisiejszych gajów kasztanowych zawdzięcza swe istnienie rękom ludzkim. Udają się one i w Europie środkowej, ale wymagają tu staranniejszego pielęgnowania w młodym wieku. U nas znajdują się w kilkunastu ogrodach, w pobliżu Krakowa i Wieliczki (wieś Chorągwica). Lubią kasztanowce ziemię wyniosłą, gruuta lekkie i piaszczyste; w miejscowościach błotnistych wcale się nie udają. Kasztanowiec słodki, w stanie dzikim, daje owoce małe i niesmaczne; od niepamiętnych czasów dla owoców sadzone, kasztany szczepią się i okulizują we Włoszech, Francyi, Hiszpanii i Niemczech, przez co otrzymuje się większe i słodsze owoce. Tak uszlachetnione drzewa nazywają

r/-2

egg

\\

gs?

l| „A

Ir ''m

Figi 52. Castanea vesca.

się maronami, których rozróżniają kilkanaście odmian: Chataigne printaniere, ie Maron de Lyon itd. U nas znane są dwie odmiany: drobne, tak zwane węgierskie, lepiej stosujące się do naszego klimatu, i marony duże, które szczepią na węgierskich. Zwykle jeduak ta ostatnia odmiana u nas nie wytrzymuje mrozów. W okolicach nadreńskich i w Au-stryi południowej można widzieć drogi wysadzane maronami, a cena kasztanów jest bardzo nizka. We Włoszech sprzedają na ulicach w zimie gorące kasztany w żelaznych piecykach, jak to możemy widzieć i w Warszawie; cena jednak kasztanów u nas zbyt wysoka, aby mogły służyć za pożywienie dla ludu, są raczej przysmakiem. Podają je przy herbacie pod serwetą. Tylko świeżo upieczone są miękkie i smaczne. Zawierają one 1.7°/₀ tłuszczu, 0.4°/₀ cukru, 30°/₀ mączki, 3.2 białka, 16°/₀ błonnika, 48.7 wody. Świeże jądra zawierają 1.47°/₀ popiołu, w którym przeważają sole potasu i kwasu fosfornego stanowiące 80°/o popiołu. Przy przechowywaniu kasztanów należy dbać o suchość, gdyż łatwo służą za grunt pleśniom i staczane bywają przez robactwo. Oprócz owoców używaną jest i kora kasztanowa do garbowania, drzewo zaś idzie na wyroby stolarskie i na budulec. Inne gatunki kasztanowca wydają również jadalne owoce; do liczby ich należą: G. pumila Michx (K. karłowaty). C. americana Doc. <K. amerykański) oba z Ameryki Północnej; G. argentea Blume (K. srebrzy sty) na Jawie i C. chinensis (K. chiński) w Chinach i Kochinchi-

Wł. M. K.

Castanea L. Kasztanowiec, Kasztan słodki (paleont.). Drzewo to w okresie trzeciorzędowym w Europie, Azyi wschodniej i Ameryce północnej istniało daleko obszerniej, niż obecnie, szczątki jego bowiem (G. intermedia Lesq.) spotyka się nietylko w pokładach trzeciorzędowych w Colorado, (kiedy obecnie niema kasztana słodkiego w całej Ameryce północnej nad Oceanem Spokojnym), ale i w takich samych pokładach Oregonu, Kalifornii, północnej Kanady, Alaski, północnej Grenlandyi (C. Kubinyi Kovats, G. Ungeri Heer). Oba te gatunki znajdują się również w trzeciorzędowych pokładach Piemontu, Włoch środkowych, Francyi południowej, Styryi, Kroacyi, Węgier i Siedmiogrodu, wreszcie w starszych pokładach trzeciorzędowych Japonii i Sachaliuu. Szczątki te stanowią głównie odciski liści, z których wnioskować można, że i dziś żyjący europejski gatunek G. vulgaris L., pochodzi jeszcze z okresu trzeciorzędowego. W górnym mio-cenie żył on również na Szląsku w okresie oligoce-nowym, w krajach nadbałtyckich (kwiatki C. inclusa Conw. w bursztynie z Samlandyi), w okresie czwartorzędowym znika już na północy Alp. Owoców bądź się nie spotyka, bądź tylko w stanie niedokładnego zachowania (w Kanadzie północnej). Nadto kwiatostan kasztana słodkiego opisali: Heer z trzeciorzędowych pokładów północnej Grenlaudyi, a Ettingshausen ze średniego miocenu w Leo-ben (Styrya).

Cąstanet Andrzej (* około 1674—f w Montpellier 26 marca 1705), przywódzca Camisardów (ób.), w dzieciństwie był pasterzem, później zajmował się gręplowaniem wełny; w r. 1703 utworzył w Cewennach zbrojną bandę, a stanąwszy na jej czele wraz z Moulines’em i Joany, zeszedł z gór i zrównał z ziemią wieś katolicką Frais3inet-de-Fourgues, jednakże nie mógł obronić rodzinnej swojej wsi, Messevaques, przed zemstą katolików, ani odbić przy przejściu rzeki Gardon 300 jeńców protestanckich, prowadzonych do Saumane; złożywszy broń tak samo, jak i Cavalier, w r. 1704 udał się do Genewy, lecz w lutym następnego roku wrócił lekkomyślnie do Langwedocyi, spodziewając się otrzymać ułaskawienie za pośrednictwem żony: zaaresztowany 18 marca wraz z prorokami Boye-r’em i Vallette’m', poszedłi na tortury, a skazany na łamanie kołem przez intendenta Lamoignon de Basoille, poniósł mężuie śmierć w ośm dni potem. — Eug. i Em. Haag „la France protestanta"

r..

K J.

Wi. M. K.

And. S.

Castel Ludwik Bertrand, fizyk francuski (* 1688 w Montpellier—f 1757). Od r. 1703 kształcił się w kolegium jezuitów w Tuluzie, później wstąpił do ich zakonu. W r. 1720 przybył do Paryża i zyskał uznanie dziełem „Traite de la pesanteur universelle“ (2 t., 1724). Opierając się na przesadnej analogii światła i głosu, obmyślił przyrząd, który nazwał „clavecin des cou-leurs“, choć go w rzeczywistości nie zbudował; taki „fortepian barw" służyć miał do wydawania jakby „muzyki optycznej", przez łączenie różnych barw, wysuwanych za pośrednictwem ruchu klawiszów, co miało wydawać zdumiewający widok gry kolorów, tak ponętny dla oka. jak harmonia tonów dla ucha. Sądził też, że każdy ton gamy odpowiada pewnej barwie, jak re zielonej, sol czerwonej, ut niebieskiej, budząc przytem pewne, właściwe sobie uczucie, radości, smutku, żałości i t. p. Voltaire nazwał go dla tego Donkiszotem matematyki. Poglądy swe wyłożył C. w dziele „Optiąuedes cou-leurs“ (1740), a nadto ogłosił „Le vrai systóme

t. 3, str. 242; H. Monin w „Gr. Encycl." Lami-rault’a.

Castanheda Ferdynand Lopez (f 1559 w Coimbrze), historyk portugalski. Mieszkając przez lat 20 w lndyach Wschodnich, gdzie ojciec jego był pierwszym audytorem w Goa, zbierał skrzętnie materyał do dziejów odkrycia i podbicia Indyj przez Portugalczyków. Powróciwszy do kraju, otrzymał skromną posadę bedela przy uniwersytecie w Coimbrze i tu opracował „Historia do discobri-mento e conąuista da India pelos Portuguezes“ (10 ksiąg, Coimbra, 1551 — 61; kompletne wydanie Lizbona, 1833). Cenne to i ciekawe dzieło zostało wkrótce po wyjściu z druku przełożone na język francuski, hiszpański, włoski i angielski.

Castanopsis (paleont.) Drzewo to, pokrewne kasztanowi słodkiemu, żyjące obecnie we zwrotnikowych okolicach Azy i i na wyspach oceanu Spokojnego, a którego jedyny gatunek C. chrysophylla DC. rośnie i w południowej Kalifornii, miało we dług niektórych badaczów istnieć obok dębu już w okresie kredowym i eocenowym. Ponieważ szczątki jego ograniczają się jedynie do odcisków liści, kopalne zaś owoce są nieznane, przeto ścisłe jego określenie wielkie napotyka trudności. Z pokładów trzeciorzędowych pewniejsze nieco mamy dane. Tak Lesquereux pod nazwą C. clirysophylloides opisuje szczątki liści z pliocenu półnoeno-amerykań-skiego (Kalifornia, Sierra Nevada) i przyrównywa je do gatunku obecnie tamże żyjącego. Ettings-hausen uazwą C. Gópperti oznacza liście kopalne, opisane przez Gbpperta jako Quercus ca-stanoides z pokładów trzeciorzędowych Jawy; wreszcie podaje trzeci gatunek C. Benthami z takich samych pokładów Australii.

Castańos Franciszek Javier, książę de Baylen (* w Biskai 22 kwietnia 1756 — f 24 września 1852) generał i mąż stanu hiszpański; pierwsze kroki wojenne stawiał pod rozkazami szwagra, hrabiego 0’Reilly, z którym odbył kampanię niemiecką podczas wojny siedmioletniej; w r. 1794 iowodził pułkiem w Nawarze i odznaczył się zaszczytnie w kampanii przeciwko Francyi (1794 — 1795), za co w trzy lata potem otrzymał stopień generała - porucznika, ale popadłszy w niełaskę u Godoy, księcia Pokoju, został wraz z wielu oficerami wygnany z Madrytu, dopiero gdy cała Hiszpania powstała przeciwko Francuzom (1808), przywołany przez Juntę, objął naczelne dowództwo armii andaluzyjskiej. Odniósł świetne zwycięstwo pod Baylen (ob.), zmusiwszy Francuzów do kapitulacyi; w listopadzie (1808 r.) przegrał bitwę pod Tudela; w roku 1810 został członkiem rady regencyjnej, a w następnej wojnie o niepodległość, działając wspólnie z Wellingtonem, położył wielkie zasługi, zwłaszcza w bitwie podVittorią. Wystąpiwszy z wojska, C. wszedł do rady stanu, ale w r. 1815, zamianowany generałem-kapitanem Katalonii, stanął na czele korpusu, który miał v?króczyć do Francyi; wieść o przegranej Napoleona pod Waterloo powstrzymała ten ruch. W r. 1816 C. podał się do dymisyi i oddalił ze dworu; wrócił wszakże w r. 1825 i, zająwszy swoje miejsce w radzie stanu,

zwrócił na siebie uwagę całego kraju, nawołując rząd do działania w duchu pojednawczym; w roku 1839 został prezesem rady kastylskiej, ale po kilku latach, nie mogąc się zgodzić na projekt mo-dyfikacyi prawa o następstwie tronu, usunął się; po upadku generała Espartero wrócił do władzy i zajął stanowisko opiekuna królowej Izabelli (1844). Umarł obsypany dostojeństwami i zaszczytami, licząc prawie sto lat życia; oprócz tytułu księcia Baylen, otrzymał był wielkie wstęgi orderów Karola III, św. Ferdynanda, ś-tej Hermenegil-dy, Złotego Runa i Legii honorowej; Hiszpanie uważają go za jedną ze swoich wielkich chwał wojskowych i niepospolitego męża stanu; za granicą chwalono jednozgodnie jego poczucie ludzkości, uprzejmość i tolerancyę.    r-

Castanospermum Cunn. Sciłuda. Rodzaj roślin, z rodziny Motylkowatych (papilionaceae). Jedyny gatunek C. australe Cunn., jest drzewem, Wysokiem na 12—16 metrów, o długich pierzastych liściach i kiściach kwiatowych żółtych; strąki długie na 16—20 cm., brunatne, wiszące, zawierają zwykle po 4 nasiona, wielkości kasztanów lub większe. Drzewo to pospolite jest w południowym Nowym Wallisie; nasion znanych pod nazwą orzechów z zatoki Mortona używają tubylcy na mąkę. W tym celu zostawiają je przez kilka dni w wodzie, następnie suszą na słońcu, zlekka przypiekają na gorących kamieniach i mielą. Z mąki tej bardzo łatwo wydzielić krochmal.

Casteggio, miasto w departamencie włoskim Pawii, przy drodze żelaznej Alessandria-Piacenza i na granicy Apeninu z przyległą Niziną Lombardz-ką, do 4,000 m-ców. Tu Francuzi, pod generałem Lannes, pokonali Austryaków, pod gen. Ott, dnia 9 czerwca 1800 r.; bitwa ta, która poprzedziła i przygotowała Marengo, nosi nazwę bitwy pod Monte-bello. W starożytności było to Clastidium, pamiętne zwycięstwem Rzymian nad Gallami, 222 r. przed Chr.; bogate wykopaliska z czasów rzymskich.

następnie, zebrawszy w jeden tom, wydał w Ma-Castel Franco don Pablo Jangro y de drycie w r. 1875 p. t. „Un Ańo en Paris". Gdy re-Merode, książę (* 1740 — f w Madrycie 1815), wolucya z r. 1868 otworzyła mu granice ojczyzny, generał hiszpański; z Karolem III, królem neapoli- związał się z Orensem i Pierradem i, stanąwszy tańskim, w r. 1759 udał się do Hiszpanii; odzna- na czele stronnictwa demokratycznego, stał się czył się przy oblężeniu Gibraltaru w r. 1782; do- | apostołem rzeczy pospolitej, liczue wszakże mowy, wodził korpusem w Aragonii i. 1793; został wicekrólem Nawary r 1796, a następnie ambasadorem hiszpańskim w Wiedniu, na którem-to stanowisku pozostał do 1808; wróciwszy do Hiszpanii, stanął po stronie króla Józefa, ale go opuścił po kapitu-lacyi miasta Baylen (sierpień 1808); Napoleon kazał go aresztować w Madrycie (grudzień 1808 r.) i skonfiskował rozległe jego dobra, później wszakże ułaskawił go i zwrócił mu majątki. C. cieszył się względami i Ferdynanda III.    r

de physiąue generale de Newton en parallóle avec wystawie (1867), teatrach francuskich i t. d., które

S. K

celui de Descartes“ (1743).

które miewał tak w stolicy, jak na prowincyi, a w które wkładał wszystek swój zapał patryo-tyczny, utorowały drogę do kortezów (1869) zaledwie małej garstce jego stronników. Na zgromadzeniach ludowych C. cieszył się już sławą naj-pierwszego trybuna, a mowa, jaką wygłosił o wolności sumienia, odpowiadając kanonikowi Manterol (13 kwietnia 1869), przyniosła mu tryumf niebywały jeszcze w dziejach parlamentaryzmu hiszpańskiego: przeszło sto miast przysłało mu dyplomy honorowego obywatelstwa. W r. 1870 C. wydał w 3 tomach dzieło p. t. „Cuestiones politicas y so-ciales . Po wstąpieniu na tron hiszpański księcia Aosty (19 października) rozpoczął znów walkę z rządem i przez cały czas panowania Amadeusza ani razu nie odstąpił od oppozycyi, czyniąc tylko chwilowy wyjątek dla radykalnego ministeryum Ruiza Zorilli. Po abdykacyi Amadeusza i ogłoszeniu rzeczypospolitej (11 lutego 1873) C. objął tekę ministeryum spraw zagranicznych, ale już d. 7 czerwca opuścił gabinet z powodu zaszłego rozdwojenia w obozie republikańskim; zamianowany zaś prezesem kortezów 26 sierpuia, stanął na czele rządu d. 7 września, w chwili, gdy w sprawach wewnętrznych Hiszpanii zapanował okropny chaos. Wówczas to ów idealista, objawił się niespodziani© głębokim mężem stanu, przebiegłym dyplomatą i zręcznym organizatorem: ścigał on z równą energią powstańców federalistów Kartageny, jak i kar-listów, i zaprowadził karność w wojsku; d. 2 stycznia 1874 r. wobec nieprzychylnego votum własnych stronników, którzy zaczęli podejrzewać jego przekonania republikańskie, zrzekł się władzy i, wróciwszy do pracy literackiej, wydał książkę p. t. „Miscelanea de historia, de religion, de arte y de politica". Przywrócenie królestwa pod Alfonsem XII (styczeń 1875) było ciosem okrutnym dla jego pragnień, to też opuścił Madryt i zjechał znów do Paryża, ale w r. 1876 Barcelona, mimo usiłowań jego przeciwników, obrała go posłem do kortezów. C. zasiada dotąd w parlamencie, walcząc ciągle z bezprzykładną wytrwałością o prawa człowieka i zasadę republikańską. Z licznych prac, które wydał w ostatnich czasach a w których traktował z równąż erudycyą historyę, politykę, sztuki piękne, literaturę i po^ieściopisarstwo, na szczególniejszą uwagę zasługują: „Historia del movimiento republicano en Europa" (Madryt 1875, 9 t.); „Estu* dios historicos sobre la edad mediau (1875); „La Redension del eselavo“ (1875, 4 1.); „Perfides de personajes y bocetos de ideas" (1875); „La Cues-tion de Oriente", (1876); „El Ocaso de la libertad, obra literaria e historiea" (1877); „Fra Filippo Lip-pi, novela historica" (Barcelona, 1873, 3 t.); „Historia de un corazon" (romans, którego dalszy ciąg nosi tytuł „Ricardo"—Malryt 1878, 2 i); „Recuer-

Castelar Emil (* w Kadyksie 8 września 1832), głośny współczesny mówca, mąż stanu i pisarz hiszpański; lata młodzieńcze spędził w Elda, w pro-wincyi Alicante, pod pieczołowitą opieką matki, która bardzo wcześnie owdowiała. Wystąpiwszy po raz pierwszy na widownię publiczną po wybuchu rewolucyi w r. 1854, dał się odrazu poznać, jako niepospolity mówca i gorliwy demokrata: więc mimo tak młodego wieku, Sixto Camara powołał go do redakcyi dziennika „la Soberania Naeional".

Młody publicysta oddał się z zapałem pracy politycznej, nie zaniedbał jednak literatury. Wprawdzie wydany w owym czasie zbiór jego poezyj nie miał powodzenia, ale powieści „Ernesto“ (1855), „Alon-zo el Sabio" (1856) i, „Hermana de la caridad"

(4-te wydanie 1881), pisane pod wpływem dzieł Chńteaubriand’a i Lamartine’a, miały nie małą po-czytność; w r. 1857 otrzymał stopień doktora literatury, a na konkursie roku następnego katedrę historyi w uniwersytecie madryckim, gdzie urokiem swojej wymowy oczarował wszystką młodzież akademicką; od r. 1857 do 1861 miewał w „Ateneum" madryckiem odczyty o „Cywilizacyi w pięciu pierw szych stuleciach ery chrześciańskiej" (2 gie wyd.

1865); w r. 1858 wydał p. t. „Ideas democraticas: la formula del progreso* broszurę, stanowiącą rodzaj manifestu stronnictwa republikańskiego, która narobiła niesłychanej wrzawy w świecie politycznym i wywołała żywą polemikę między autorem a poetą Campoamorem, ekonomistą Gabryelem Rodrigue-zem i postępowcem Carlosem Rubio. C. streścił przebieg tej polemiki w broszurce p. t. „Defiensa de la formula del progreso". Wstąpiwszy jednocześnie do redakcyi dziennika „Discusion", organu Riyery, przywódzcy republikanów, rozpoczął walkę z rządem, za co mu odebrano katedrę w uniwersytecie. Wówczas C., nie krępowany już żadnemi względami, założył własny organ „Democracia“

(1 stycznia 1863) i dał hasło do gwałtownej kampanii przeciwko królowej Izabelli, d. 22 czerwca 1866 r. przystąpił do powstania, a gdy je stłumił marszałek Ser rano, musiał uchodzić z Hiszpanii, chroniąc się przed wyrokiem śmierci, jaki nań wydano. Zabawiwszy krótko w Genewie, C. osiadł w Paryżu i poświęcił swój czas pisaniu pełnych werwy i dowcipu artykułów o obyczajach paryskich, dos y esperanzas“ (1880, 2 t.); „Ensayos literarias* wych,. o 3 mile na południo-wschód od Rzymu, na (1880); „Un Viaje a Paris durante el establecimien- zachodniem wybrzeżu kraterowego jeziora Albań-to de la republica" (1880); „Anales politicos" (1881); ; skiego, otrzymało nazwę od warowni, wzniesionej „Las Guerras de America y Egipto, historia contem- j tu w XII w. przez rodzinę Gandolfich (turris Gan-poranea“ (1883); „Europa en el ultimo triennio*^ 1883); dolforum). Piękne położenie nad jeziorem i zdro-„Tra-gedias de la historia" (1883); „Retratos histori- we powietrze skłoniły papieżów do przepędzania cos“ (1884); „Historia del ańo 1883" (1884); „Historia tu lata, tym sposobem powstała na gruzach willi del ańo 1884“ (1885); „El suspiro del Moro, loyen- Pompejusza wspaniała i artystycznie urządzona re-das, tradiciones, historias referentes & la conąuista zydencya papieska, z rozległym widokiem na Ty ber, de Granada" (1885—1880); „Galeria historica de Rzym i morze Śródziemne. W pobliżu piękne wille mujeres celebres" (1886—1888,7 t.); „Reeuerdas rodzin Torlonia, Barberini, Ludovisi i t. p. And- s* de Italia" (3-ie wydanie 1884); praca powyższa Casteljalouz, miasto główne kantonu, w depar-wyszła w tłómaczeniu francuskiem p. t. „l’Art, la mencie francuskim Lot et Garonne, okręgu Nerac, Róligion et la Naturę en Italie“ (Paryż 1874—77, nad rz. Avance; źródła mineralne, fabryki przetwo-2 t.). Na uroczystości przyjęcia swego do akade- rów chemicznych, 3,500 m-ców.—W dawnym zamku mii hiszpańskiej C. odczytał cenne studyum o By- Templaryuszów mieści się dziś merostwo. ronię i Goethem: „Discursos leidos en la Academia Castell albo Castle, Castellus Edmund, espańola" (1880); mowy jego polityczne, zebrane p.t. oryentalista angielski (* 1606 w Hatley, w hrab-„Discursos parlamentarios", wyszły z druku pierw- stwie Cambridge—f 1683 w Higharn Gobion, w hr. szy raz r. 1871 w 3 tomach, a drugi raz r. 1885 Bedford, jako profesor jęz. arabskiego w Cambrid-p. t. „Discursos parlamentarios y politicos en la ge). Zasłynął jako spółpracownik Waltona Briana, restauracion“. Obdarzony silnern poczuciem arty- również oryentalisty angielskiego, przy wydaniu przez stycznem i bujną imaginacyą, C. jest świetnym pi- niego Biblii poligloty czyli wielo-językowej (6 tomów, sarzem, ale nie zgłębia przedmiotu; czaruje raczej, Londyn, 1657 r.). Sam ułożył, jako dopełnienie niźli naucza.—Sanchez del Real „Emilio Castelar, tego dzieła (część 7 i 8-mą), „Lexicon heptaglot-su vida, su caracter, etc." (Madryt 1874); R. Ca- ton“, słownik siedmiojęzykowy (Londyn, 1669; 2 stels „Castelar segun la frenologia“ (Madryt 1875); tomy fol.), obejmujący sześć języków i dyalektów F. Cańamaąue „los Oradores de 1869“ (Madryt semickich: hebrajski, chaldejski, syryjski, sama-1887); P. Pawłowski w „Gr. Encycl." Lamirault’a. r- rytański, arabski, etyopski, nadto oddzielnie język

And. S.

Castelbuono, miasto we Włoszech, w departa- perski. Prócz tego podał w tymże słowniku w zwię-mencie Palermo (Sycylia), okręgu Cefalu, na pół- złym zarysie gramatyki rzeczonych języków, oraz nocnym stoku Pizo Antenna (1,975 m.) z zamkiem wiadomości o zwyczajach i wierzeniach samych lu-starodawuym, kilkoma klasztorami, z których be- dów, których językami w swem dziele się zajmuje, nedyktyński mieści bibliotekę z rzadkiemi drukami, Przy układaniu słownika korzystał z prac słownikar-do 10,000 m-ców, trudniących się rolnictwem skich swoich poprzedników, pomnażając je znacznie i prowadzących handel winem, zbożem, owocami wynikami własnych badań i wiedzy niepospolitej, i manną.    And- s- W tłómaczeniu znaczeń wyrazów C. posiłkuje się po-

Castel di Sanno, miasto we Włoszech, w depar- równaniami z Rykiem arabskim, tureckim, japoń-tam. Aąuila, okręgu Solmona, w górzystej okolicy sklm ! m- k‘⁶[e    bl.zszem rozważeniu

Abnmów, nad rz. Sangro, wpadającą do Adryatyku; "^ująsię chybionemu W przedmowie do swego eło-

posiada starodawny zamek, mury warowni średnio- waika “owl- Posw‘«olł mu 18 ,at- Pracu)«° wiecznej i około 5,000 m-ców, którzy wyrabiają P®. 16 do 18 godom dennie, a obok tego miał 14 dywany i tkaniny wełniane. Na południe • zaonód spółpracowmków, których swoim kosztem opłacał, od miasta leżą ruiny starożytnej Aufideny, głównego Na °Sł°f ⁶,“'e teS° słownika wydał 12,000 funtów

miasta samnickich Karaoenów.    s-    8terL Cii«80 aakładu    Przed douczeniem druku

. ,    ,    ,    .    ,    , . zniszczył pożar (1666 r.), w którym C. utracił także

Castelfldardo, wioska, w departamencie włoskim rdzrie swoje rękopisy. Słownik siedmiojęzykowy Ankony, w pobliżu Loreto i Adryatyku, pamiętna . miał oozekiwanego powodzenia śród uczonych, zwycięstwem jakie Pieinontczycy pod generałem Wydawaictw0 aie oplaoiło silJ autorowi materyalnie: Panu odnieśli nad wojskiem papieskiem pod gen. zapędalło g0 w dtugi, za które do8tał się do Wlę. Lamoriciere d. 18 września 1860 r.    "*•⁸    zieFnia, Dziś dzieło to    należy do rzadkich. Część

Castelfranco. ł), C. V e net o, miasto w    departa    syryjska słownika C-a,    najważniejsza, była po raz

mencie włoskim Treviso, na północo-zachód    od We-    drugi wydana oddzielnie    przez Jana Dawida Michae-

necyi, w węźle dróg żelaznych Padwa-Belluno i Vi iisa w Getyndze, 1788 r. (2 tomy w 4-ce), i dodziś cenza-Treviso, ma cytadelę i piękny kościół z cen- sję używa. Również i część hebrajską, z dodatkami nym obrazem Giorgionego, który urodził się tu 1477 Michaelisa, wydał osobno Trier, 1790 — 92, w Ge-r. Austryacy pod wodzą księcia de Rohan ponieśli tyndze (2 tomy w 4-ce).—Na kilka lat przed ogło-tu klęskę od Francuzów, którymi dowodził Gouvion gżeniem słownika siedmiojęzykowego C. ogłosił tom St. Cyr, 24 listopada 1805 r.—2). C. dell’ Emi- J poezyi w 9-ciu językach (hebrajskim, chaldejskim, li a, miasto w departamencie włoskim Bolonii, przy syryjskim, samarytańskim, etyopskim, arabskim, drodze żelaznej z Bolonii do Modeny; w pobliżu perskim, greckim i łacińskim), ku uczczeniu Karola śladv starożytnego Forum G allorum. A"d- s- n, pod tytułem „Sol Angliae oriens auspiciis Ca-

Oastelgan&olfo, miasto we Włoszech środkc- roli II regum gloriosissimi" (Londyn, 1660). Sam

nagłówek dostatecznie charakteryzuje nastrój całego dzieła. Książka ta przyniosła autorowi w zysku pewne beueficya kościelne i katedrę języka arabskiego, którą dla niego utworzono w uniwersytecie w Cambridge. —Bibl. Rosenmiiller Ernest „Hand-buck fiir die Literatur der biblischen Kri tik und Exegese“ (Getynga, 1800, w t. III st. 341). Wolf Jan (Wolfius) „Historia lexicorum hebraicorum" (Wit-

A. A. K.

Castellamare. 1). c., odnoga, na północnem. wybrzeżu Sycylii, na zachód od Palermo, wspania-łem półkolem ciągnie się od przylądka di Ramo na wschodzie, do przylądka S. Yito na zachodzie; po krawędziach wznoszą się nakształt filarów dwie przeciwległe wyniosłości, z których zachodnia w Monte Sparagro dosięga 1,109 m. nad p. m.; w głębi roztacza się kraj równiejszy, i tu leży — 2). C., miasto w departamencie Trapani (C. del Golf o), było w starożytności przystanią Segesty, dziś jest jedną z najbardziej handlowych i ludnych osad Sycylii, ma przeszło 15,000 mieszkańców i prowadzi rozległy handel zbożem, winem, a głównie sardelami.

Po śmierci zaś jego w 1840 wyszła książka „Le chń-teau de Fontainebleau" („Ott. slov. nauć.“).

Castellana, miasto w departamencie włoskim Bari (Apulia), w głębi żyznej i dobrze zaludnionej krainy nadbrzeżnej; 9,407 m-ców.

Castollane, miasto główne okręgu, w departamencie francuskim Alp Niższych, w głębokiej i malowniczej dolinie rz. Verdon; słone źródła mineralne, handel suszonemi owocami (pruneaux C.), wyrób sukna, garncarstwo; do 2,000 m-ców.

Castollane, francuski ród szlachecki, pochodzący z Prowancyi, który w XIII wieku rozdzielił się na kilka gałęzi. Z gałęzi C. - Riez wyszli margrabiowie Guinaud. panowie na Norante i Chaudon i panowie na Andon i Mazauagues. Gałąź C. - La-verdiere dała początek domom margrabiów EDtre-casteaux, panów na Pierrerue (XVII w.), panów na Esparron i panów na Novejan. Ród ten rozpadł się w dalszym ciągu na dwadzieścia pięć gałęzi i dostarczył zakonowi maltańskiemu przeszło sześćdziesięciu rycerzy; w ostatnich czasach znakomitszymi jego członkami byli: hrabia C. Bonifacy Ludwik Andrzej (1758 — 1837 r.), deputat

Castellammare, miasto we Włoszech, w polu- ⁸facMy do «tattów    prefekt za cesar-

. .    .    . .    , . . XT    F , stwa i par Francyi za Restauracyi; marszałek C.

tornwo-wschodaimkące zatoki Neapolitansktej zbu- ₍₀„, j ^rabia Jufiusz c. (t lf/₆i r-)> założyoiei

uzdrowisko klimatyczne letnie, zakład zdrojowo-ką-I h- ^/*So₁    110    8 Pion ¹1 rT H ai. , I’ ra’

•    . m„ a ■    ■    „    J    bia r 21 marca 1788 — f w Lugdunie 16 wrze-

rii f - r oi ™WyTalkfh0“',','nUry₁aty- śnią 1862), marszałek francuski; odbył zaszczytnie

nieodpowiedni,⁸ frekweneya jetaakTość Ł,°do kam.pa,lie “|zpai8fkl* ¹ “emiecką (1808-1809) za 10,000 osób. Miejscowość ta oddawna słynie ze »^ymał 8,000 fr. uposażeń,a rocznego; za mpstwo, m n- ,    ,    .    . , a    J ; okazane podczas kampanii w r. 1812 został sze-

V    mS ywJUsMeł paa0,wa y fem szwadronu; w latach 1818 -1814 r. dowodził

żadne ep,denne. Za panowama Władysława, króla pnłldem gWardyi hon0rowej; w 1822 został

Swlh „S g°’    7? ,°““y h'■?*■ *    pułkownikiem |wardyi królewskiej a 1823 należał,

polu wybuch a zaraza królestwo przenieśli się w lasy Pod ruzkazami księcia d'Augoutóme do wyprawy hŃ

C. Karol d Anjou wybudował w tych lasach pałac; g7Dańskiej j D070Stał w Hiszoanii do r 1827- w r Ferdynand I-szy (Bourbon) zrobił z niego wspa- fpa 8 J P    w bHszpann do r 1827, w r.

•    ,, J    J    v 1833, za waleczność, okazaną przy oblężeniu Ant-

/rin n6Ii    nazyW;aay ° ^    * asa werpii, otrzymał stopień generała-porucznika, a wy-

₍.    ,Zrowia) aza nazwać „Qui si sa- świadczone przysługi w latach następnych podczas

królewski    ^    o.worz/ł/mu podwo-

tnich. C. leży o godzinę "drogi od Neapolu; jest tu    d^Rmien^t^u Liii LdzwycZt Le"'

siedlisko biskupa, katedra, arsenał, dobra przystań, ..    J    ^ J *(,

warsztaty okr/towe , wraz z gmina’ Poszło' Ł.000    7ZZSZZ uZTł go z Z

ż:ztów’ któ7 'Tią z ryboł6rrm' 5?-W

garbarstwem, wyrobem tkanin ledwabnych i Ima-    M    .    .    • i j • i •    ±

„„.i.    .    ,    „ .J ,,,,    ³    z mysią zamachu stanu, zrozumiał do jakiego sto-

nych. Miasta bronią dwa forty, które mu nazwę ■    .    , ,    . /    . , . J . P. .

nadałv    J    Dr a p Pma moze mu być użytecznym zołmerz takiej mia-

ry i powołał go zaraz do służby czynnej. C., o któ-Castełlan Antoni Wawrzyniec, malarz i li- rego energii, często nawet brutalnej, chodziły już terat francuski (* 1772 w Montpellier—f 1838 w Pa- legendy po armii, otrzymał komendę 5-ej i 6-ej ryżu). Odbywał podróże na Wschód i zebrane tam dywizyi w Lugdunie, i po dokonanym zamachu widoki i historyczne miejscowości w obrazach stanu stłumił w samym zarodzie pokuszenia powystawiał w Salonie paryskim w latach 1791— wstańcze lugduńczyków. Po zaprowadzeniu cesar-1808. Odznaczył się atoli bardziej jako pisarz, stwa został C. w 1852 senatorem i marszałkiem. r-Był współpracownikiem „Monitora", a wydał „Let- Castellaneta, miasto w departamencie włoskim tres sur la Moree" (1808) „La Grece, 1’Hellespont Lecce, okręgu tarenckim (Apulia), przy drodze że-et Constantinople" (Paryż, 1811) z własnemi ry- laznej Tarent - Bari, siedlisko biskupa, katedra, sunkami. „Les Moeurs, Usages et Costumes des handel owocami południowemi, uprawa bawełny, Ottomaus" (1812) i „Lettres sur lTtalie" (1819). hodowla owiec, na wybornych pastwiskach okolicz-

tenberga, 1705, str. 164).

And. S.

w. o.

And S.

And. S

Kn yk. pow»x. Hustr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

19

nych; 8,918 m-ców. W 1080 r. zdobyta przez księ- humoru, ale bez wyższych zalet literackich. Pisał cia normandzkiego Roberta Guiscarda. And- s- j też różne poezye, anegdoty, szkice ulotne, w tym Castelli Benedykt, matematyk włoski, uczeń samym stylu, co i utwory dramatyczne; większą Galileusza, (* w Brescii w roku 1577 — f w Rzy- wartość mają jego „Gedichte in niederdsterreichi mie w roku 1644). Był profesorem w Pizie, a na- scher Mundart" (Wiedeń, 1828), bardzo w Austryi stępnie w Collegio di Sapienza w Rzymie. Należał popularne. Za miodu pisywał liryki patryotyczne, do kongregacyi benedyktyńskiej na Monte-Cassino. któremi w r. 1809 ściągnął na siebie prześlado-Był gorącym zwolennikiem nauki i poglądów Ga- wanie ze strony Napoleona. W r. 1840 osiadł lileusza; w r. 1615 w piśmie „Riposta alle oppo- w Lilienfeld i zajął się gromadzeniem sztuk tea-sizione de Sign. L. delle Combę i Y. di Grazia", tralnych (zebrał ich przeszło 12,000), afiszów, broni teoryi hydrostatycznej swego nauczyciela, autografów artystów i autorów dramatycznych a podczas pobytu w Pizie występuje z obro- i t. p. ną poglądów astronomicznych Galileusza ze stanowiska teologicznego. List, który Galileusz przesłał C-emu w odpowiedzi na jego wiadomość o tej obronie, zawierający protest przeciwko nieusprawiedliwionemu naciąganiu niektórych ustępów Pisma Ś go do rozstrzygania kwestyj astronomicznych (protest wyraźnie już przez Kopernika wyrzeczony), list ten, lubo był ogłoszony w najlepszym zamiarze przez C ego, stał się następnie bronią w rękach nieprzyjaciół Galileusza. C. jest autorem pierwszego dzieła naukowego o hydraulice „Della misura deH’acque correnti" (Rzym, 1628 r.)

Castelli Michelangelo (* 1808—f w Turynie 20 sierpnia 1875), polityk włoski; w r. 1846 przystał do stronnictwa „reformy" i wydał w Szwaj-caryi broszurę polityczną p. t. „Saggio di un opi-nione moderate in Italia"; roku następnego, gdy dziennikarstwo otrzymało nieco swobody w Piemoncie, został jednym z główniejszych redaktorów dziennika „Risorgimento", wydawanego przez Cavou-ra i miał zaszczyt być przypuszczonym do serdecznej przyjaźni tego wielkiego męża stanu. Jako powiernik i doradzca Cavoura C. miał w owym czasie wielkie wpływy na bieg spraw włoskich, a zaprzyjaźniwszy się później i z Rattazzim, dał pierwszy myśl do utworzenia z połączonych partyj obu centrów stronnictwa politycznego, które nazwano „Connubio"; cieszył się on także zaufaniem króla Wiktora Emanuela i przez ten swój stosunek czynił dużo dobrego.—W r. 1854 C. został zamianowany dyrektorem generalnym archiwum państwowego; w r. 1860 wstąpił do senatu; w r. 1870 otrzymał urząd pierwszego sekretarza orderu św. Maurycego. Bardzo cenne jego pamiętniki ogłosił w r. 1888 Luigi Chiala, p t. „Ricordi di Michelan-

„Dimostrazioni geometriche della misura dell’ac-que correnti" (tamże, 1629). W dziele tern, obok wielu prawdziwych twierdzeń o biegu wody w kanałach i rzekach, znajdują się i poglądy błędne, które następnie zwalczał Toricelli w piśmie „Del moto dei gravi“. Dzieło C-ego było przełożone na język francuski i wyszło następnie w 1766 w no-wem wydania w Parmie w książce: „Nuova raccol-ta d’autori che tractano del moto deH'acque“. Bibliografia wymienia jeszcze dzieła filozoficzne: „Opu-scoli filosoficiu C-ego, wydane w Bolonii w roku

Castellina (paleont.). Pod tern mianem opisał Massalongo pewne kopalne owoce z pokładów eocenowych w Monte Bolca pod Weroną, jako owoce palmy tej nazwy, co nie jest jeszcze stwierdzo-nem należycie.

Castello G w i d o, ob. C e 1 e s t y n II, papież.

Castello Branco, 1) c. B., departament w portugalskiej prowincyi Beiry, zajmuje południową jej część, znaną pod nazwą Beiry niższej (Beira baixa), między prawym brzegiem Tej o a lewym jego dopływu Zezeregount, na południu pagórkowaty, stepowy, na północy górzysty (Serra da Estrella 1,993 m,, Serra Guazdanha 1,224 m.), wogóle mało urodzajny, ale zdrowym klimatem obdarzony; powierzchnia wynosi 6,621 km. □.ludność w 1881 r. 178,164 głów, tj. 27 na 1 km.    —Stolicąjest

2) C. B., w południowej części departamentu, na wyżynie stepowej, 477 m. nad p. m.; posiada cytadelę z dawnemi murami, jest siedliskiem biskupa (sufragana lizbońskiego), ma wiele rzymskich zabytków i starożytności; 7,500 m-ców, którzy wyrabiają sukno i prowadzą znaczny handel winem i okowitą.

Castello - Branco Kamil (* 1826), powieścio-pisarz portugalski, syn naturalny szlachcica Emanuela Botelho z Villa Real (w prowincyi Tras os Montes). Pisał poezye— „Iuspiraęóe3", „Poesias“,

s. D.

1669. C. miał być także wynalazcą sposobu ob- gelo Castelli, 1847—1875“. serwowania powierzchni słońca bez narażania wzroku.

K.. J.

P. Chm.

Castelli Ignacy Fryderyk (* 1781 w Wiedniu—f 1862 tamże), poeta i komedyopisarz niemiecki, bardzo w swoim czasie popularny w Wiedniu, jako autor licznych komedyj, fars, krotochwil oryginalnych, przerobionych lub wreszcie tłómaczo-nych. Posiadają one wiele dowcipu, jowialnego

Castelli Daniel, poeta wieku XVII, rodem ze Lwowa, protegowany przez arcybiskupa Tarnowskiego, był profesorem w kolegium Stanisławow-skiem. Pisał panegiryki treści świeckiej i duchownej. Główniejsze są: „Symbola boni affectus pa-tiiae professoribus" (Kraków, 1665); „Famae thea-trum XXXV virorum ... expositum“ (t-że, 1666)— panegiryk na cześć 35 kandydatów filozofii, kończących studya w akademii krakowskiej, „Lachry-mae parentales* (Kraków, 1667) na śmierć hetmana Stanisława Potockiego; „Lugubris metamorpho-gis Joannis Tarnowski, archiepiscopi leopoliensis" (Lwów, 1669); „Vox gratae mentis“ (Zamość, 1669; Bą tu epigramata na życie św. Jana Chrzciciela); „Imago virtutum Nicolai Sulikowski" (Kraków, 1670). Odznaczał się łatwością wierszowania i wielką erudycyą i pomysłowością. — Pisywał także wiersze polskie, ale te czasów naszych nie doszły.

And. S.

„Um libro“ (1854)—i dramata: „Abenęoadas lagri-mas“, „Agostino da Ceuta", „O morgado de Fafe amoroso" i t. d., ale ani w jednym, ani w drugim kierunku nie dowiódł wybitniejszego talentu. Natomiast może być uważany za twórcę powieści obyczajowej i społecznej w Portugalii. W licznych i bardzo poczytnych powieściach swoich C. odmalował z realistyczną wiernością życie różnych sfer społeczeństwa portugalskiego, zwłaszcza ujemne jego strony. Do celniejszych lub charakterystyczniej* szych należą: „Misterios de Fafe“ (1856), „Roman d’um homem rico“ (1861), „Amor de perdięao*

zajęciem mieszkańców jest rolnictwo (zboże, wino, oliwa, owoce południowe), przemysł nieznaczny (papier, fajans, tkaniny bawełniane), handel prowadzi się głównie produktami rolnictwa, brak jednak dogodnych przystani działa nań ujemnie. Jedyna droga żelazna biegnie nad brzegiem morza z Barcelony do Walencyi. Administracyjnie departament dzieli się na 10 okręgów: Vivór, Segorbe, Nules, Villa-Roal, Castellon de la Piana, Lucena, Alboca-eór, Morella, San Mateo i Vinaroz. Stolicą jest — 2). C. de la Piana, w pobliżu lewego brzegu rz. Mijares, śród żyznej nadbrzeżnej równiny, przy drodze żelaznej Barcelona-Walencya, jedno z piękniejszych miast hiszpańskich, 25,000 m ców, którzy, prócz nieznacznego przemysłu, trudnią się głównie rolnictwem.

(1862) „knnos de prosa“ (1863), „O santo da mon-tanhau (1866), „Os brilhantes do Brazileiro" (1869),

And. S.

„Novellas de Minho" (1876—77), „Eusebio Maca-rio" (1880), „Maria da Fonte“ (1885) i inne.

Castellum, zdrobniałe z łac. castr u m, tyle co

ves“ (1876). Oprócz tego jest on autorem licznych studyów literackich i pism społecznych, obyczajowych, filozoficznych i t. p., jak np. „. apreciaęóesliterarias", „Voltaireo Christo“

„Horas de paz“, „Onde esta a felicidade" i t. d. Zarówno w nich, jak w powieściach swoich, C. jest gorzkim pesymistą. Większą część życia spędził na wsi w prowiucyi Minho.

Castello de vide, miasto w portugalskim departamencie Portalegre (prowincya Alemtejo), przy drodze żelaznej z Lizbony do hiszpańskiego miasta Caceres i na północnym stoku wyniosłości Serra de S. Mamede, 608 m. nad p. m., zamek warowny, fabryki sukna; 5,500 m-ców.

Słabszym znacznie okazał się C. w romansie historycznym „O carasco de Yictor Hugo Jose Al- warownia, gród,—wyraz, który stał się częścią składową nazwy wielu miast i osad we wszystkich niemal językach europejskich. Tak w staro-francuskim Esboces de Cha stel, w dzisiejszym franc. chńteau, w angielsk. A cruzu. castle, w niem. Kastel, we włoskim castello, w hiszp. castillo (stąd prowiacya hiszpańska Starej i Nowej Kastylii, od mnóstwa grodów warownych, wzniesionych przez ludność chrześciańską przeciwko Maurom), w słów. językach kościół, kostel, kościelec, kasztelan. Miasta, ozna-czaue nazwami, do których wchodziło brzmienie C., są lub były dawniej warowniami, albo też posiadały jakąś cytadelę, czy twierdzę na wzgórzu. Dla odróżnienia wielu takich osad dodawano określnik

odpowiadający miejscowym warunkom lub innym Castellon. 1). O. departament hiszpański, zaj- jakim okolicznościom, jak np. Castellammare=; mujący północną część dawnego królestwa, a póź- twierdza nad morzem, Castelgandolfo — twier-niej prowincyi, Walencyi, graniczy z m. Środzie- dza Gaudolfa (założyciel), i t. p. ranem oraz z departamentami Tarragony, Terruelu i Walencyi, ma 6,465 km. □ rozległości i 298,965 ra. cyi z (łac. Castellum vel Castrum Novum), z tych (1887), tj. 46 na 1 km. Kraj przeważnie gó- . ważuiejsze: C., stolica kantonu w depart. Lot, okrę-rzysty, wypełniony częścią gałęziami systematu Ka- \ gu Cahors; C., stolica kantonu w depart. ^yrondy, talońskiego, częścią krawędziami wyżyny central- okręgu Bordeaux; C de Montmiral (Castellum

novum Montis Mirabilis), stolica kantonu w depart. Tarn, okręgu Gaillac; C., stolica kantonu w depart. Wyższych Pirenejów, okręgu Bagnóres de Bigorre; C. Riyióre-Basse, w depart. Wyższych Pirene-

And. S-

And. S.

And S.

Castelnau, nazwa wielu miejscowości we Fran-

nej, która opuszcza się tu odosobnionemi gniazda mi górskiemi, dość luźnie z sobą połączonemi. Środek zajmuje wyniosły i gałęzisty trzon Peńu Golusa, sięgający 1,813 m. nad p. m.; ku północy

na

i południowi wyniosłości zniżają się, porozdzielane jów, okręgu Tarbes, i t. d. szerokiemi dolinami rzek, które z wnętrza wyżyny Castolnau Piotr (* w dyecezyi Montpellier — dążą wyłomami ku uściom. Na południu rzeka f 16 stycznia 1208), legat papieża Innocentego III; Mijares odcina Pena Golaso od wyniosłości Sierra w r. 1199 będąc archydyakonem w Maguelonne, zo-de Espina (1,392 m.) i S-ra de Espadan (1,110 m.); stał przydany legatom w Langwedocyi do zwalczona północy zaś rzeka Monlleó (lewy dopływ Mija- nia herezyi; około r. 1202 wstąpił do opactwa Cy-resu)—od wyniosłości Muela de Ares (1,319 m.). stersów w Foutfroide; pod koniec r. 1203 otrzymał Wzdłuż wybrzeża przebiegają grzbiety wzgórz do- tytuł legata apostolskiego i udał się do Tuluzy, sięgających 700—850 m., jak np. Desietro de las gdzie, dając folgę swojej żarliwości, kazał konsulom Palrnas i M-ts de Irta.—Niziny zajmują część nie- : i przedniejszym mieszkańcom złożyć przysięgę znaczną, tak nad brzegiem morza, jak i nad rzekami, i wierność kościołowi katolickiemu, poczem wystąpił lecz za to są one bardzo urodzajne (alluwialne osa- j przeciwko członkom episkopatu langwedockiego, po-dy) i dla tego bardzo gęsto zaludnione; niektóre dejrzanym o brak gorliwości, a mianowicie przeciw-okolice liczą po 200 i więcej ludzi na 1. km. □. ko Berengerowi, arcybiskupowi z Narbonny, oraz Prawie wszystkie rzeki użyte są do nawodnienia biskupom z Beziers i Tuluzy; w r. 1205 złożył pól, które przy starannej uprawie ziemi zamieniły z urzędu Rabasteus’a, biskupa Tuluzy, a w Vtviers się w piękne huerty; poza huertami grunt wszę- rozpędził Całą kapitułę; udawszy się zaś następnie dzie niemal jest kamienisty i bezpłodny, zawiera do Montpellier, spotkał się tam z przejeżdżając)m jednak węgiel brunatny, żelazo, miedź. Głownem biskupem Ósmy (hiszpańskim) i jego klerykiem, św.

Dominikiem. Gdy legaci skarżyli się przed tymi Ligi. Pamiętniki C-a, będące bardzo cennym matę -dostojnikami na zepsucie obyczajów u duchowieństwa, ryałem do dziejów XVI wieku, wyszły z druku co dostarczało broni heretykom przeciwko kościo- w trzech wydaniach: w Paryżu w r. 1621; w Bru-łowi, dwaj Hiszpanie poradzili im dać przykład z siebie, kselli 1659 z przypiskami I. Le Laboureura i w Pa-t. j. chadzać boso, jak to czynili apostołowie, i nie ryżu 1731 z przypiskami Jana Godefroy. — Ojciec brać nigdy do ręki pieniędzy. Legaci i C. wyru- Anzelm „Hist. generale" t. VII; Teulet „Relat. szyli z Montpellier w ubogich ubiorach i po drodze polit. de la France et de 1’Espagne avec TEcosse⁴* toczyli spory z doktorami heretyckimi. C. (Paryż, 1862); De la Ferriere „Les Projets de ma wszakże, wiedząc do jakiego stopnia był nienawi- riage d’Elisabeth“ (Paryż);—Ludwik Forges w „Gr. dzonym w Beziers, nie śmiał wejść do tego miasta Encycl.“ Lamiraulfa.    r-

i za radą biskupa Ósmy wrócił do Montpellier, Castelnau Jakób de Castelnau - Mauvisi-(1206) gdzie mieszkańcy obrali go arbitrem w spo- ere, margrabia (* 1620 r.—f w Calais 15 lipca rze z królem Aragonii. R. 1207 C. rozpoczął ener- 1658), marszałek francuski; w 1642 podprowadził giczną walkę w Prowancyi przeciwko Rajmundowi armii niemieckiej, dowodzonej przez Guebriantfa. hrabiemu Tuluzy, popierając sprawę hrabiego des korpus pomocniczy, liczący 4,000 ludzi; w r. 1644 Baux, który przyrzekł, iż zwróci wszystkie swoje walczył pod Fryburgiem; r. 1645 otrzymał ranę siły przeciwko heretykom Langwedocyi, skoro się j pod Nórdlingeu i nominacyę na oboźnego; r. 1648 tylko załatwi z hrabią Tuluzy; gdy ten ostatni, powołany na gubernatora Brestu, otrzymał dowódz-mimo interwencyi legata, nie zaprzestał wojny, C. two we Flandryi i zdobył Furnes; r. 1650 awan-rzucił nań klątwę i obłożył jego ziemię interdyktem. sowany na generała-porucznika wojsk królewskich, Hrabia Tuluzy nie chciał ustąpię, i poddał się do- służył w Gwiennie pod rozkazami La Meilleraye’go, piero zaleceniom papieża, ale uczynił to z taką nie- i brał udział w oblężeniu twierdzy Rethel; r. 1651 chęcią i złą wiarą, że został wyklęty po raz dru- odbył wszystkie kampanie podczas Frondy; r. 1656 gi. Wówczas zaprosił legata na konferencyę do sie- objął w zastępstwie Tureniusza naczelne dowództwo bie, do zamku Saint-Gilles; spotkanie było tak bu- wojsk we Flandryi, a następnie brał udział pod jego rzliwe, że C. opuścił dwór hrabiego i udał się na rozkazami, w bitwie na wydmach (dunes) koło Dun-nocleg do oberży, nad brzegiem Rodanu; tam za- kierki, gdzie został śmiertelnie raniony: buławę mar-mordował go w nocy giermek hrabiego. Wątpli- szałkowską otrzymał na łożu śmierci.    r-

wem jest, iżby zbrodnia ta dokonaną była z rożka- Castelnau Franciszek de, naturalista i podróż-zu Rajmunda; przypuszczać raczej należy, iż miała nik francuski (* 1812 w Londynie — f 1880 roku ona źródło swoje w nienawiści, jaką wzbudzał do- w Melbourne, gdzie zajmował stanowisko konsula koła siebie wojowniczy a pełen pychy legat. Sam francuskiego). Od r. 1843—1847 C. podróżował po nawet Innocenty III nie oskarżał formalnie hrabiego i Ameryce Południowej, stojąc na czele naukowej

ekspedycyi w celu zhadania fizyografii Brazylii. — W podróży tej zostało szczegółowiej zbadanem łożysko Amazonki oraz przyległe miejscowości, zaczynając od Rio - de - Janeiro a skończywszy ua Limie. Zdobycze pomienionej podróży ogłosił C. w dziele: „Histoire du Voyage etc." (wyd. roku 1850—52, 6 tomów, in 8-o), w którem prócz wyników poszukiwań ściśle geograficznych, zarówno uwzględnione są flora i fauna zbadanych miejscowości.

J. E.

Castelnaudary, stolica okręgu w departamencie francuskim Aude, nad kanałem Langwedockim (du Midi) i przy drodze żelaznej Tuluza-Carcassonne, z odnogą do Castres, śród pięknej i żyznej równiny Lauraguais; ma sąd handlowy, giełdę, fabryki sukna i fajansu, zakłady do budowania statków i młynów, wspaniałe wodozbiory do zasilania kanału (w pobliżu wododział Garonny i m. Śródziemnego); 10,105 m-ców. W Średnich Wiekach była to stolica dzielnicy Lauraguais; tu urodził się trubadur Armand Vidal i legat papieski Piotr Castelnau (zamordowany w 1208 r.); tu także, w wojnie z Albigensami, zaszła bitwa w 1212 r. między Szymonem Montfortem z jednej, a Rajmundem VI i Rogerem de Foix z drugiej strony. W 1632 r. wojska królewskie pod wodzą Schomburga pokonały Orleanistów pod księciem Montmorency.

Castelnaudit (minerał.). Nazwę tę nadał Da-mour pewnemu minerałowi znajdowanemu obok dyamentu w piaskach, ten ostatni zawierających,

And. S.

Tuluzy i uważał go jedynie za „valde suspectus". Śmierć C-a dała hasło do krucyaty na Alhigen-sów. W ostatnich czasach zaprowadzono w dye-cezyach Montpellier, Nimes i Carcassonne publiczne nabożeństwa na cześć błogosławionego C-a.—Dom Vaissete: „Hist. generale de Languedocu t. VI wyd. Privat; De La Bouillerie: „Le Bienheureux Pierre de Castelnau et les Albigeois au XIII siócle“ (Paryż, 1887); K. V. Langlois w „Gr. Encycl." La-mirault’a.    r-

Castelnau Michał de Mauvisiere, baron de Jouvile i de Concressant, hrabia de Beau-mont- Le Roger (* około 1520— f w Joinville 1592), dyplomata francuski; służył wojskowo w Pi-kardyi, gdzie z polecenia księcia Montmorency załatwił kilka misyj dyplomatycznych przed zawarciem traktatu w Cateau- Cambresis; w r. 1559, po śmierci Franciszka II, towarzyszył Maryi Stuart do Szkocyi, a wróciwszy do Francyi roku następnego, użyty był w Bretanii przeciwko protestantom; w r. 1565 jeździł jeszcze raz z misyą do Edynburga, ale nie mógł nakłonić Maryi Stuart do wejścia w układy z buntującymi się poddanymi; w r. 1572 wysłany był do Londynu z urzędowem zaproszeniem królowej Elżbiety na matkę chrzestną delfina francuskiego; miał przytem ułożyć małżeństwo Elżbiety z księciem Andageweńskim; w r. 1575 zamianowany ambasadorem francuskim w Londynie, pozostawał na tern stanowisku przez dziesięć lat; wróciwszy do Francyi, stanął po stronie przeciwników

w prowineyi Bahia w Brazylii. Minerał ten zdaje . franem; 7,500 m-ców; kolegium, piękny kościół się być tylko odmianą ksenotimu Bendanta (fos- I z XIII w.    And. s.

foranu itru i ceru).    K-J-    Casteltermini, miasto na wyspie Sycylii, w de-

CastelllU0V0, fort w austryackim kraju koron- partamencie Girgenti, na wyżynie wewnętrznej, nym Dalmacyi, na wybrzeżu Adryatyku, przy wej- w pobliżu drogi żelaznej Girgenti-Termini, piękny sciu do wspaniałej zatoki Kotorskiej (Bocche di kościół z malowidłami Velasqueza, kopalnie soli Cattaro), źródła mineralne; do 1,200 m.    And. s.    j siarki; 9,250 m-ców.

Castelnuovo di G-arfagnana, miasto w depar- Castelvetrano, miasto na wyspie Sycylii, w de-tameneie włoskim Massa-e-Carrara. nad rzeką Ser- partamencie Trapaui, przy drodze żelaznej Paler-chio, w pięknej dolinie między Alpami Apuańskie- mo-Trapani, uprawa na wielką skalę ryżu, oliwy mi a Apeninem Etruskim, słynie z czystości dya- i wina; wyrób tkanin lnianych i jedwabnych, a tak-lektu toskańskiego; do 5,000 m-ców.    And- s-    że przedmiotów z koralu i alabastru, muzeum sta-

Castelnnovo Leon (* 1835 w Weronie), wła- rożytności; 23,000 m-ców. Na południe od miasta, ściwie Leopold Pu Ile, pisarz włoski, z zawodu na wybrzeżu morskiem, leżą ruiny starożytnego Se-wojskowy (kapitan jazdy). Na pole literackie wy- linuntu. stąpił w r. 1866 zbiorem poezyj, p. i: „Arpa e chitarra", później napisał powieść „I morti torna-no?“ (1867), wreszcie przerzucił się do dramatu.

Z licznych jego komedyj celniejsze są: „II guanto della regina“, „Un cuor morto"; „Impara Tarte”,

„Bere affogare“, „Fuochi di paglia“, „Spirito e forma".

And. S.

And. S.

i żelazne; 12,570 m-ców.

And. S.

Castelnnovo Henryk (* 1839 we Florencyi), powieściopisarz włoski. Kształcił się w szkole technicznej w Wenecyi, poczem wszedł na drogę handlową. ale już w r. 1870 porzucił ją, oddał się piśmiennictwu i objął redakcyę weneckiego dziennika „La stampa“. W r. 1872 został nauczycielem szkoły handlowej w Wenecyi. W tymże roku wydał pierwszy zbiór swoich drobnych nowel i opowieści p. t. „Racconti e bozzetti", bardzo przychylnie przyjęty. Potem nastąpiły powieści: „II qua-derno della zia“ (1872), „La casa bianca" (1873), „Vittorina“ (1874), „Lauretta" (1876), „II professor Romualdo" (1878), „Nuovi racconti" (1878), „Alla finestra" (1878), zbiór drobniejszych opowiadań, „Nella lotta" (1880), „La contessina" (1881), „Sor-risi e lagrime" (1882), „Dal primo amore alla sof-fitta" (1883), „Due conyinzioni" (1885), „Remini-scenze e fantasie" (1886), „L’istrione“ (1888) i t. d.

Castel RodrigO, miasto w departamencie portugalskim Guarda (Beira alta), niegdyś silna twierdza pograniczna przeciw Hiszpanii, na północnym stoku wyniosłości Serra da Marofa.

Castel San Giovanni, osada w departamencie włoskim Piacenzy, przy drodze żelaznej Piacenza-Alessandria, pamiętna trzydniową bitwą 17 — 19 czerwca 1799 r., w której wojska austryacko-ros-syjskie pod wodzą Suworowa i Melasa pokonały Francuzów pod Macdonaldem i Dąbrowskim; 4,984 m-ców.

Castel San Piętro, miasto w departamencie włoskim Bolonii, przy drodze żelaznej Bolonia-Ri-mini; zamek starodawny, źródła mineralne, słone

And. S

Castel Sardo, przystań na północnem wybrzeżu Sardynii, w departamencie Sassari, nad zatoką dęli’ Asinara, silna twierdza na skale, siedlisko biskupa, połów korali; 2,000 m-ców.

Castelsarrasłn, stolica okręgu w departamencie francuskim Tarn-et-Garonne, przy drodze żelaznej Bordeaux Tuluza; handel zbożem, oliwą i sza-

And S.

And. S.

Castera Verduzan, wieś we Franeyi, w dep. Gers, nad rz. Aulone; ma źródła siarczane i żele-ziste (23—25° C.), łomy marmuru żółtego; z górą 1.000 mieszkańców. W Vieux C. ruiny zamku Templaryuszów.    *

Casti Jan Chrzciciel (* 1721 w Montefias-cone pod Florencyą — f 1803 w Paryżu), poeta włoski, wychowaniec seminaryum w miejscu swego urodzenia, następnie profesor literatury pięknej i kanonik tamże. Prowadził życie ruchliwe, a zarówno w słowach, jak i postępkach, ze stanem kapłańskim niezgodne. Bawiąc w Rzymie, pozyskał uznanie dla swojego dowcipu i talentu, ale wywołał oburzenie drwinkami, w których nie baczył nawet na drażliwość religijną, i z tej przyczyny musiał usunąć się do Florencyi (1764). Tu zjednał sobie względy arcyksięcia Leopolda i dwór jego zabawiał jowialnym dowcipem. Stąd, za pośrednie* twem księcia Rosenberga, ministra austryackiego, dostał się do Wiednia, na dwór cesarza Józefa II i potrafił go sobie pozyskać. Przyłączając się do różnych poselstw, zwiedził Petersburg, Berlin i inne dwory, co dało mu możność wtajemniczyć się lepiej w ówczesne stosunki polityczne. Po śmierci Metastasia (1782) został poetą cesarskim Józefa II„ gdy zaś monarcha ten umarł, C. wrócił do Włoch, a ostatnie lata życia (od r. 1798) spędził w Paryżu. Ceniony był wysoce od współczesnych za swój dowcip, lekkość i wytwornośó dykcyi poetyckiej (a może i za cyniczną swobodę, z jaką traktował te-mata drażliwe), ale stracił wiele w oczach późniejszych, którzy słusznie odmawiają jego utworom głębszej myśli. Tylko „Gli animali parlanti“ (3 t., Medyol., 1802), obszerny poemat alegoryczny, napisany w Paryżu, posiada donioślejsze znaczenie, jako satyra, wyszydzająca stosunki polityczne w dobie świtania rewolucyi francuskiej. Wielką poczyt-nością cieszyły się jego „Novelle galanti" (3 tomy, Paryż, 1793), napisane oktawą, wielce drastyczne. Oprócz tego C. napisał: „Li giulj tre", dwieście dowcipnych sonetów, ośmieszających wierzyciela, który natrętnie upomina się o zwrot dwóch lir; „Rime ana-creontiche" (wyszły w „Opere varii“, 2 t., Paryż, 1821); wreszcie dwie wesołe operetki: uLa grotta di Trofonio" i „II re Teodoro in Venezia“, do których muzykę skomponował Paisiello, a do pierwszej, prócz niego, i Salieri.

Castiglione delle Stiviere, miasteczko w de-

partam, włoskim Mantuańskim, nad rzeką Orsona, o 10 km. ku płd.-wsch. od jeziora Garda, ma dwa piękne kościoły, teatr i zamek; mieszkańców z górą 5,000, którzy się trudnią jedwabnictwem i robią mocne wino, zwane „vino santo". C. było niegdyś rezydencyą linii młodszej książąt Gonzagów man-tuańskich i tu się ur. r. 1568 św. Aloizy Gonzaga. W r. 1706 pod C. odniósł zwycięztwo nad wojskiem cesarskiem generał francuski Medavi; d. 5 sierpnia 1794 poraził tu Bonaparte generała austryackiego Wurmsera, a d. 27 czerwca 1859 r. Napoleon III stoczył też z Austryakami bitwę zwycięską, nazwaną od pobliskiej wioski Solferino.

szych miejsc wśród pisarzów włoskich XVI w. Stanowisko to zdobył swojem dziełem „II libro del cortegiano" (Wenecya, 1528, 1533, 1538, 1545 i t. d,; Flor., 1528, 1529, 1531. 1537 i t. d.), w któ-rem, w formie towarzyskich dyalogów, nakreślił wizerunek doskonałego dworzanina, jak go pojmowano w owe czasy we Włoszech. Dzieło to miało niezwykłe powodzenie (wyd. ostatnie: Baudi di Vesme Flor., 1854), nie tylko w kraju, lecz i za granicą; było tłómaczone na język francuski przez Colioa d’Auxerre (Par., 1538; Lyon., 1538); na hiszpański przez Boscana (Salamanka, 1540); na angielski przez Hobby (Lond., 1561, 1577, 1584) i na łaciński przez Turlera (Witerbo. 1569) i Riccio (Strasb., 1577). L. Górnickiemu posłużyło ono za wzór do napisania „Dworzanina⁴*.—„Poesie vulgari e latine“ wydał P. A. Serassi (Rzym, 1760); „Opere vulgari latine"—G. Ant. e G. Volpi (Padwa, 1733 1766); „Lettere”—P. A. Serassi (2 tomy, Padwa, 1789 — 71); „ Lettere inedite⁴*— Feliciangeli w „Propugnatore" (1893). — Porówn. Treverret „L’Ita!ie au XVI siócle" (Paryż, 1877, Serya I); Valmaggi „Per le fonti del Cortegiano” (Giornale storico della letter.

E, (j.

Castiglione di Sicilia, miasto na wyspie Sycylii, w departam. Catanii, u podnóża Etny, na płn.-wsch. od tej góry, nad rzeką Alcantara; ma twierdzę starożytną, wyciosaną w skale, i około 9,000 mieszkańców, trudniących się jedwabnictwem, jako też uprawą pszenicy, wina, oliwek i orzechów laskowych.

Castiglione hrabia de, ob. A u g e r e a u.

Castiglione Baltazar, brabia (* 1478 w Ca-satico—f 1529 Toledo), słynny pisarz włoski, potomek znakomitej rodziny, spokrewniony przez ma- italiana, 1889). tkę z domem Gonzagów mautuańskich; wyształce- Castiglione Jan Benedykt, zwany il Grenie klasyczne otrzymał w Medyolanie, gdzie między chetto, malarz i rytownik (* w Genui 1616—f innemi słuchał wykładów helenisty Demetryusza w Mantui 1670), był uczniem Pazziego, następnie Chalkondylasa. Po ukończeniu studyów, został dwo- Andrzeja Ferrarego. Obrazy jego, zarówno mniejsze, rzaninem księcia medyolańskiego, Ludwika Sforzy jak i większe, przedstawiają zwykle zwierzęta lub a po zajęciu Medyolanu przez Francuzów przyjął pomysły, w które zwierzęta różne wchodzą. Takiemi służbę u Franciszka Gonzagi, władzcy mantuań- są: „Stworzenie świata⁴⁴, „Stw. zwierząt", „Zwie-skiego, następnie u Guidobalda della Rovere, księcia rzęta wychodzące z arki Noego", „Powrót Jakó-Urbino, którego dwór doborem mężów wykształco- ba". W pałacu Brignole w Genui w ołtarzu „Żło-nych i ogładzonych uchodził wtenczas za jeden bek" (Dzieciątko Jezus w żłobku). „Circe i towa-z najświetniejszych we Włoszech. C. zajął w nim rzysze Ulissesa"; „Polowania": „Bajki⁴⁴, należą do wybitne miejsce i odgrywał niemałą rolę, jako dy- tej kategoryi prac C. Na tytułową kartę ryciu plomata, jeżdżąc w poselstwie do Anglii (1505) i do ’ swoich wyrytował „Geniusza". W tym szeregu jest Medyolanu (1508), dla układów z Ludwikiem XII, „Wyjście zwierząt z arki⁴*, „Ucieczka do Egiptu", królem francuskim. Następca Guidobalda, Franci- „Wskrzeszenie Łazarza". Niektóre ryciny C-a Wyszek Marya, mając C-a w równej cenie, nadał mu konane są tez niezwykłym sposobem trawionym, godność hrabiowską i zamek Nuvilara w lenne po- jakiego używał, t. j. przez samo pokrywanie blachy

siadanie, a wkrótce potem (1513) wysłał go do Rzymu, jako swojego reprezentanta na dworze no-wo-obranego papieża, Leona X. W Rzymie zawiązał C. blizkie stosunki z tamecznymi literatami i artystami (Bembo, Sadoleto, Michał Anioł, Rafael) i bawiąc tu przez cały czas pontyfikatu Leona X, w obcowaniu z nimi znakomicie uszlachetnił swoje wykształcenie artystyczne. Za Klemensa VII bawił także w Rzymie jako wysłaniec Gonzagi margrabiego Mantui, i tak wielkie zjednał sobie uznanie tego papieża, że za zgodą swego pana został od niego wysłany do Madrytu dla układów z Karolem V. Jakkolwiek ro-

miedzianej farbą drukarską, na której światła artysta wydobywał, ścierając farbę bądź palcami, bądź przedmiotem jakim twardym.    w• Q-

Castiglione Karol Oktawiusz hr., językoznawca i numizmatyk włoski (* 1784 w Medyolanie—f 10 kwietnia 1840 w Genui). Naprzód zwrócił na siebie uwagę znawców opisem monet ku-ficznych, czyli wschodnich, znajdujących się w muzeum medyolańskiem (Palazzo di Brera), który wydał p. t. „Monete cufiche del Museo di Milano⁴* (Medyolau, 1819). W ścisłym związku z tern dziełem, z wielką znajomością rzeczy napisanem, po-kowania nie doprowadziły do pożądanego skutku zostaje druga, późniejsza jego praca p. t. „Dell* i Klemens VII połączył się jawnie z nieprzyjaciół- uso cui erano destinati i vetri epigrafi cufiche” mi Karola (liga święta), C. pozostał na dworze ce- (Medyolan, 1847). W innem dziele, p. n. „Memoire sarza, który go cenił wysoko i swojemi łaskami geographiąue et numismatiąue sur la partie orien-zaszczycał. C. w młodości pisał wiersze łacińskie tale de la Barbarie appellóe Afrikiah par les Ara-i włoskie, zalecające się wytworną dykcyą, ale bez bes, sum de recherches sur les Barbares atlanti-większej wartości literackiej, tylko ekloga „Tirsi" ques“ (Medyolan, 1826), C. starał się wyświetlić zasługuje na zaznaczenie, ponieważ niektórzy widzą początek i dzieje miast berberyjskich, których na-w niej zarodek przy szłego dramatu pasterskiego. Nato- z wy spotykają się na dawnych monetach arabskich, miast jako prozaik zajmuje C. jedno z najwybitniej- Oprócz tych badań C. stał się znanym wśród gier-innemi, poezye „Primeiros versos“ (1867), „O ermi-teriou (1876), dramat „Ignez de Castro" (1880), studyum literackie „ Antonio Perreira"¹ (1872), historyczne „Lizbóa antiga" i „Memorias de C.“ (1881), poświęcone pamięci ojca.

manistów wskutek odkrycia 5-ciu rękopisów perga- : i pisarz portugalski, syn poprzedniego, urzęduik minowych, zawierających przekłady Ulfilasa na język i biblioteki narodowej w Lizbonie; napisał między gocki listów św. Pawła i takież ułamki: ewangelii św.

Mateusza, ze starego testamentu Ezdrasza i Nehe-miasza, wykład ewang. św. Jana i ułamek kalendarza gockiego. Zabytki te, pochodzące z czasów panowania Gotów we Włoszech, a znalezione w bibliotece Ambrozyańskiej w Medyolanie wspólnie z tamtejszym bibliotekarzem, Aniołem MaTem (następnie kardynałem), wydał C., częścią sam, częścią łącznie ze swoim spółodkrywcą, p. t. „Ulphilae partium ineditarum in Ambrosianis palimpsestis re-pertarum editio", w 5-iu zeszytach (Medyolan,

1819—1839). Każda z części osobno wydanych nosi tytuł szczegółowy, jak np. część 2-ga: „Ulphilae gothica yersio Epistolae Pauli ad Corinthios secundae“; podobnie inne. Tekst gocki pojedynczych części zabytków opatrzył C. komentarzami i słownikami.—Biografię C-a napisał Biondelli Bernardyn, filolog włoski, i wydał w Medyolanie [ niepodległość Peruwii; za prezydentury Vivanco

otrzymał tekę ministeryum finansów; w r. 1841

Castiglione Jan (* 1803—f 1871), feldmarsza- J pobity znów przez wojska boliwijskie, uszedł z kra-łek austryacki, wstąpiwszy do wojska, odznaczył \ ju, a wróciwszy w r. 1844, zwyciężył Boliwijczy-się w wojnie włoskiej 1848 r., zwłaszcza w bitwach \ ków i zasiadł na fotelu prezydyalnym rzeczypospo-pod Goito, Curtatone, Sommacampagna i Custozza, litej (1845). Za jego rządów Peru odpoczęło nieco a następnie w r. 1859 pod Solferino. W r. 1863 | po przeszło dwudziestoletniej wojnie domowej i po-mianowany był feldmarszałkiem, a w r. 1866 otrzy- J prawiło swój byt; między innemi rozwinięto na mał tytuł radzcy tajnego i order korony żelaznej j szeroką skalę eksploatacyę guana i wybudowano pierwszej klasy za organizacyę obrony krajowej f pierwszą drogę żelazną (Lima-Callao). D. 20 mar-tyrolskiej.

Castil Blaze, ob. B 1 a z e.

Castiłla Ramon (* 31 sierpnia 1797 —f 30 maja 1867), prezydent rzeczypospolitej peruwiańskiej; podczas powstania przeciwko Hiszpanii dowodził pułkiem i przyczynił się do zwycięstwa pod Ayacucho (9 grudnia 1824), które utrwaliło byt rzeczypospolitej; w r. 1834 stanął po stronie prezydenta Orbegoso, ale go niebawem opuścił, nie chcąc popierać polityki prezydenta Boliwii, generała Santa-Cruz, który nosił się z myślą połączenia Peruwii z Boliwią. Pobity wraz z Salaberrym C. schronił się do Chile, ale wrócił niebawem (1839) i odniósł zwycięstwo pod Jungay, czem ugruntował

A. A. Z.

1856 r.

N- ' ca 1851 r. C. złożył uroczyście prezydenturę w ręce następcy swojego, Echenique’a; był to pierwszy, CastilłlO Antoni Felicyan (* 1800 w Lizbo- ! od założenia rzeczypospolitej peruwiańskiej wy-nie—f 1875 tamże), poeta portugalski. Pomimo że f padek zdania władzy najwyższej w sposób legalny; jeszcze w dzieciństwie został dotknięty ślepotą, i gdy przecież Echeniąue zagroził krajowi kontrre-studyował w Coimbrze prawo i przy pomocy brata ! wolucyą, C. chwycił za broń i odbył wjazd tryum-poznał gruntownie literaturę klasyczną. Skromny ■ falny do Limy (1855); obrany ponownie prezyden-urząd, a raczej synekura, jaką mu nadał w r. 1819 tern (1858 r.), nadał rzeczypospolitej nową kon-Jan VI, zapewniła mu utrzymanie i pozwoliła od- stytucyę i zaprotestował energicznie przeciwko in-dawać się poezyi. Początkowo—w „Cartas de Echo terwencyi francuskiej w Meksyku (1862); obalony e Narcisso" (1821), „A primavera“ (1822) — uprą- znów w r. 1864, teraz przez San-Ramona, walczył wiał ją w stylu klasyczno-akademickim; później z jego następcą, generałem Pezetem o traktat pokoju, przechylił się ku nowemu prądowi romantycznemu z Hiszpanią; wygnany następnie z Peruwii, wrócił w „A noite de castello" (1838), „Excavaęóes poe- wkrótce, pobił Pezeta i zabierał się już do nowej ticas" (1844), „Mil e um mysterios" (1845), „Ca- walki z prezydentem Prado, gdy nagła śmierć prze-móes" (1845), i t. d. W r. 1845 został przez Don rwała burzliwy jego żywot. — A. Debidour w „Gr. Miguela pozbawiony swojej synekury i musiał udać Encycl." Lamiraulfa.    *•

się na wyspy Azorskie, gdzie pełnił obowiązki iD- Castille Karol Hipolit (* 1820 — f 1886), spektora szkół elementarnych na wyspie św. Mi- powieściopisarz, dziennikarz i historyk francuski, chała. Tu gorliwie pracował nad szerzeniem oświa- Po ukończeniu szkół prowincyonalnych w Douai ty i pożytecznych umiejętności śród ludu, napisał i Cambrai osiadł w Paryżu i zasilał swojemi pra-nawet dzieło pedagogiczne „Metodo portuguez" cami dzienniki konserwatywne. Ku schyłkowi kró-(Lizb., 1853), w którem rozwinął swój pomysł lestwa lipcowego stał się radykalistą i założył jednoczesnego uczenia czytania i pisania. W r. 1854, z Molinarim dziennik „Le travail intellectuel" (1847), zniewolony brakiem środków utrzymania, przeniósł a z Bastiatem—„La rópubliąue franęaise" (1848), się do Brazylii; jednakże po dziewięciu latach w dziennikach zaś „Revolution democratiąue" i „Tri-(1863) powrócił do kraju i ogłosił drukiem zbiór bune du peuple", rozwijał nawet ideje socyali-poezyj p. t. „O outonou (1863), oraz przekład styczne. Za drugiego cesarstwa stał się zwolenni-„Georgik" Wergilego (1865). Jeszcze wcześniej pię- kiem istniejącego rządu i pracował w „Esprit puknie przełożył Owidyusza „Metamorfozy" (1841), blieu i „Globe". Liczne swoje powieści C. druko-i „Fastes" (1859). Oprócz tego tłómaczył na por- wał naprzód w odcinkach różnych gazet; są to tugalski komedye Molióre’a, „Fausta" Goethego przeważnie romanse fantastyczne, jak np. „Les i „Duch chrześciaństwa" Chńteaubrianda.    oiseaux de proie“ (1846—48), „L’ascalante“ (1852),

CastilłlO Juliusz (* 1840 w Lizbonie), poeta „Les ambitieux” (1852—53), „Histoire de mćnage*

(1855), „Les compagnons de la morte“ (1854),

1791 w Berlinie). Właściwe jego nazwisko było Salvemini. Mieszkał naprzód w Lozannie i Bernie, następnie był profesorem matematyki, fizyki i astronomii w Utrechcie, wreszcie powołany został przez Fryderyka Ii-go do Berlina na stanowisko profesora matematyki w korpusie artyleryi. Tu został członkiem Akademii, a następnie dyrektorem jej klasy matematycznej. Ogłosił rozprawy matematyczne, przeważnie w „Pamiętnikach" Akademii berlińskiej („Sur les eąuations resolues par A. de Moivre“, 1771; „Sur une nouvelle propriete des sec-tions coniąues" 1776; „Sur la rógle de Cardan" 1783; „Sur les paralleles d’Euclide“ (1786—7 i 1788 —9 i t. d.). Jego pióra jest: „Discours sur 1’origine de 1’inegalite parmi les hommes" (1756); „Lettres academiąues de Ciceron" (1796) i t. d.

Castillon Fryderyk Adolf Maksymilian Gustaw, syn poprzedniego (* 1747 r. w Lozannie — f w 1814 w Berlinie), był profesorem Akademii wojskowej w Berlinie i dyrektorem klasy matematycznej Akademii tamże. Ogłosił: „Elements de geometrie⁴* (Berlin, 1767); „Sur un globe mou-vant qui represente les mouvements de la terre" (tamże, 1779 r.); „Sur la gnomoniąue" (tamże, r, 1789); „Examen philosophiąue de ąueląues princi-

„La chasse aux chimeres⁴⁴ (1872 nowe wyd.) i t. d.

W pracach historycznych C. zmieniał swoje stanowisko, podobnież jak w publicystyce. Napisał: „Les hommes et les moeurs sous le rógne de Louis —

Philippe" (1853), „Histoire de la seconde republiąue franęaise" (4 tomy, 1854—56), „Portraits historiąnes au XIX siócle⁴⁴ (80 tomików, 1856—60) i „Histoire de soixante ans“ (4 tomy, 1859—63), dzieło niedokończone, w którem zamierzył skreślić obraz dziejów francuskich od wybuchu wielkiej rewolucyi,

S. D.

Castillejo Krzysztof (* około 1490 w Oiudad Rodrigo — f 1556 w Wiedniu), poeta hiszpański, był najpierw paziem, później sekretarzem arcyksięcia Ferdynanda i towarzyszył mu do Wiednia; w ostatnich latach życia przywdział habit kartuzów w Wiedniu. Jako poeta był przeciwnikiem Boscana, Garcilaso de la Vegi i innych Petrarki-stów, t. j. zwolenników szkoły włoskiej, i ostre przeciw nim wymierzał pociski. Poezye swoje, w których okazał wielki talent liryczny, zarówno w kierunku poważnym, jak, i lekkim, pisał w smaku dawnych narodowych poetów dworskich. Dobre wydania jego „Obras poeticas" sporządzili: Bellero (Antwerp. 1582), Sanchez (Madryt, 1600) i Ramon

S. D

Fernandez w „Coleccion de poetas espańoles" (tom pes d'Algóbre“ (tamże, 1790—1).

12 i 13; Madryt, 1792).

Castillon. 1). c. de Granieres, miasto we Caśtillit (miner.) Odmiana pstrej miedzi (Cu₃ Francyi w departamencie Gard, kantonie Bessóge,

FeSa) z Guanesiyi w Meksyku, zawierająca srebro.

Castillo, miasteczko w Ameryce Środkowej, w stanie Nicaragua, na prawym brzegu rzeki San Juan, która tworzy ta niebezpieczne katarakty. Jest to główne targowisko kauczuku (castilloa elastica), który stąd po rzece spławiają do Greytownu nad morzem Karybskiem.    *

Castitis, postać bajeczna, której nazwę spoty-amy raz tylko w podaniu Jucewicza, w jego Wspomnieniach Żmujdzi" (str. 103—109. Podanie to w streszczeniu opiewa, co następuje: C. był to młody rybak, który mieszkał przy uściu rzeki Swenty do morza Bałtyckiego. Jurata, królowa tego morza, rozkochana w dorodnym rybaku, co wieczór przyjeżdżała na górę, którą lud później nazwał C., i widywała się ze swoim ulubionym.— Rozgniewany Perkun, dowiedziawszy się o tern, że bogini splamiła się miłością śmiertelnika, rzucił piorun, który, rozdwoiwszy morskie bałwany, uderzył w pałac bursztynowy, gdzie zamieszkiwała, ją samą zabił, a gmach wspaniały w rumowiska zamienił. C-a zaś Pramżymas, z rozkazu Perkuna, przykuł na dnie morza do skały i położył przed nim trupa pięknej królowej, aby nań ciągle patrzał i wieczyście stratę opłakiwał. Lud, zamieszkujący nadbrzeża morza Bałtyckiego, dotąd, gdy wzburzone morskie fale zaryczą, nazywa to jękiem rybaka, a wyrzucane kawałki bursztynu z morza uważa za szczątki pałacu królowej Juraty. — Brzmienie nazwy C. wygląda na nie-litewskie; zdaje się, że i góry tak nazwanej (o której mówi autor) niema; całe

nad rz. Granióre, przy drodze żelaznej lugduńskiej; kopalnie węgla kamiennego, wysokie piece, wa-pniarki; 2,985 m-ców (1886).—2). C. -et-Capi-tourlan, główne miasto kantonu w departamencie Gironde’y, nad rzeką Dordogne, przy drodze żel. orleańskiej; 2,954 m-ców, trudniących się uprawą na szeroką skalę cybuli i winogron, oraz be-Castillo Solerzano Alonso, nowelista i ko- dnarstwem i prowadzących handel winem i wełną, medyopisarz hiszpański z pierwszej połowy w. XVII. Obelisk na pamiątkę porażki Anglików w bitwie 1455, Szczegóły jego życia mało są znane. Jest on au- ; w której poległ wódz ich, Talbot, wraz z synem, i któ-torem wielu komedyj miernej wartości, oraz dro- j rej skutkiem było przyłączenie Gwienny do Francyi. * bnych opowieści, które ogłosił p. t. „Tardes entre-tenidas" (1625), „Jornadas alegresM (1626) „Noclies de placer“ (1631), „Alivios de Cassandra“ (1640).

Większą poczytnością cieszyły się jegofpowieści satyryczne, w rodzaju romansów łotrowskich: „Teresa, la nińa de los embustes⁴⁴ (1632),„El bachiller Tra-paza“ (1633) i dalszy jej ciąg p. t. „La garduńa de Sevilla“ (1634). Były one często drukowane, a ostatnia nawet tłómaczona na jęz. francuski.

Castilloa Cervant. Szatnia. Rodzaj roślin należący do rodziny Wiązowatych (Ulmaceae). Gatunek typowy C. clastica Cery. jest drzewem o liściach krótkoogonkowych, podłużnych, z przylistkami błoniastemu Kwiaty jednopłciowe: męskie—złożone z licznych pręcików, pozbawione okwiatu; żeńskie mają kielich czterodziałkowy i słupek; jedne i drugie otoczone są licznemi przysadkami, tworzącemi wspólną okrywę. Owoc — ziarczak jednonasienny.

Drzewo to rośnie w zwrotnikowej Ameryce; obfituje ono w gęsty sok mleczny, z którego dobywa się większa część kauczuku, pochodzącego z wysp Antylskich,

Wł. M. K.

Meksyku połud., Hondurasu, Nikaragui i t. d.

Castillon Jan Franciszek Maur Melchior (* w Castiglione w Toskanii w r. 1708 — f w r,

opowiadanie, wraz z nazwą bohatera, wymagałoby sprawdzenia.

Anglię na kongresach w Chńtillon i Wiedniu (w 1814 —15), w układach przed traktatem paryskim z 1815 i na kongresie w Akwizgranie z 1818. Właśnie miał się udać na kongres do Werony, kiedy w przystępie obłędu odebrał sobie życie, przerżnąwszy gardło scyzorykiem. Nie ulega wątpliwości, że C. był obdarzony wielkiemi zdolnościami politycznemi, należał jednak do rzędu ludzi, którzy obudzili przeciwko sobie niezmierną nienawiść w Anglii. Opinia publiczna wyrzucała mu okrutne stłumienie powstania irlandzkiego, niechwalebne zachowanie się w procesie królowej Karoliny, rzezie w Peterloo, bezwarunkową uległość dla św. przymierza, wydanie tak zw. Six-act’ów, wprowadzających nadzwyczajne środki surowości względem klas niższych. To też wiadomość o jego śmierci była przyjęta z ogólną radością, W jednym z kościołów londyńskich bito nawet z tego powodu w dzwony, sprawców zaś tej demonstracyi następnie werdykt przysięgłych uwolnił. Depesze C-a wydał jego brat przyrodny, sir Karol Stewart, markiz Londonderry, pod tytułem: „Lord Castlereagh’s Correspondence and Despa-tches“ (1847 — 53; 12 vol). Życie C-a było opisane przez Archibalda Alisona: „Lives of Lord Ca-

Castle, po angielsku=:g r ó d, zamek, łączy się z nazwą wielu miejscowości, jak np. Castle bar w hrab. May w Irlandyi, Castleford w hrabstwie York w Anglii i t. p. (ob. Ca stel). *

Castlemaine, miasto górnicze w Australii, w stanie Wiktoryi, w hrabswie Talbot, 110 km. ku płn. zach. od Melbourne, w węzie trzech dróg żel.; sąd wyższy, szkoła rzemiosł z biblioteką publiczną, pięć filij bankowych, szpital, teatr; m-ców około 6,000, trudniących się kopaniem złota, łamaniem łupku i białoskórnictwem. Kopalnie złota nie przynoszą tyle, co dawniej; jednakże w 1887 pracowało w nich 3,480 robotników.    *

Castlereagh Robert Stewart Viscount, mąż stanu (* 18 czerwca 1769 — zakończył życie w skutek samobójstwa 1822), Kształcił się w Ar-magh, a następnie w St. Johns College Cambridge.

Po ukończeniu tam nauk, udał się w podróż po Europie, ale powrócił z niej w r. 1790, wezwany przez ojca, który kosztem 60,000 funt. st. zapewnił mu wybór na członka parlamentu irlandzkiego w hr. I>own. Wszedł C. do tego parlamentu jako

A. O.

Castleton, miasteczko, liczące około 1,000 m., w brab. Derby, w górach High-Peak, o 51 km. na płn.-zach. od Derby, w położeniu bardzo ) alowni-czem, z ruinami historycznemi. W pobliżu sławna grota stalaktytowa, ciągnąca się wzdłuż 747 m. aż do podziemnego strumienia, który dalszą drogę przegradza; głębokość jej wynosi około 204 m. W jaskini tej woda kilkakrotnie znika w rozpadlinach i dopiero o 100 km. dalej wypływa na powierzchnię. Podobnaż grota, zwana Eldon, znajduje się o 7.5 km. na zachód od tej. W okolicy kopalnie ołowiu. — 2). C. miasto, w hrabstwie Lancaster, o 1.5 km. ku pt.-wsch. od Rochdale, którego jest przedmieściem; leży przy kolei żelaznej, w okolicy bardzo przemysłowej, w której kwitną fabryki wyrobów bawełnianych, płótna, oraz przędzalnie wełny.—M-ców

wig, ale w 1795 przyłączył się do partyi torysów 1 stlereagh and Charles Stewart⁴⁴. „Chambers. En-i został strażnikiem pieczęci prywatnej. Był stronni- cycl.“, t. II. kiem emancypacyi katolików w Irlandyi, ponieważ jednak sądził, że emancypacya ta z niezależnym parlamentem irlandzkim byłaby szkodliwa dla kraju, bo wskutek niej rządy przeszłyby od tyranizującej protestanckiej oligarchii do takiej samej katolickiej demokracyi, stał się więc z tego powodu gorliwym stronnikiem unii z Anglią. Unię tę rzeczywiście przeprowadzono w 1800 roku, dzięki zabiegom Pitta i C-a, który od 1797 był chief secretary. Kiedy jednak środki, projektowane przez nich względem katolików, były odrzucone przez Jerzego, obydwaj podali się do dymisyi.

Castletown, miasto nadmorskie, na brzegu po-łud. wyspy angielskiej Man, siedziba gubernatora i biskupa; ma starożytny zamek duński, Castle-Rushen, warsztaty okrętowe; około 2,500 mie-

Castor A u t o n i u s, najznakomitszy botanik z czasów Pliniusza, który był jego uczniem. Pliniusz przyznaje mu wielki zasób wiadomości i wychwala bogactwo jego ogrodu botanicznego; korzystał też z pism jego, które zaginęły. C. prawdopodobnie jest tą samą osobą, co rhizotom (ob.) Anto-nius, o którym pisze Galien.

Castor, ob. Bób r.

Castor, gwiazda, ob. K a s t o r.

Castor i Pollux, mitologia, ob. D i o s k u r y.

Castoreum, ob. Bobrowy strój.

Castoridae. Bobrowate (paleont). Przodkowie dzisiejszych bobrów żyli w północnej Ameryce już

W skutek unii z Anglią, C. przeszedł z parlamentu irlandzkiego do angielskiego i w ministeryum Addingtona (1802) pełnił obowiązki prezydenta Izby obrachunkowej, Board of Control. Druga, ważniejsza, epoka działalności Castlereagha zaczyna przeszło 4,000. się rzeczywiście od objęcia teki ministra wojny w ministeryum Pitta, od lipca 1805 do stycznia 1806, i w ministeryum ks. Portland, od kwietnia 1807 do września 1809. Za jego ministeryum zbombardowali Anglicy Kopenhagę i flotę duńską zabrali, szkańców.

Anglia przeniosła wojnę przeciwko Francyi na Półwysep Iberyjski, C. zaś wybrał Wellesleya, przyszłego ks. Wellingtona, na głównodowodzącego. —

Nieudana jednak wyprawa na wyspę Walcheren, głównie z powodu nieudolności dowódzcy jej, lorda Chatama, była przyczyną pojedynku między C-em i kolegą jego, a zarazem rywalem w ministeryum,

Canningiem, wskutek którego Canning był lek-koranny, obydwaj zaś musieli wyjść z ministeryum. Najważniejszą rolę polityczną C. odegrał jako minister spraw zagranicznych od marca 1812 w ministeryum lorda Liverpoola, kiedy, z nienawiści swojej do rewolucyi francuskiej, stał się duszą koalicyi przeciwko Napoleonowi. Wtedy przedstawiał w okresie oligocenowym; w Europie szczątki ich

20

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Tncykl. Powił, Illunti, T II

znaleziono dopiero w pokładach miocenowych dolnych. Rodzaj Steneofiber Geoffr. (Chalicomys Kaup.

Udyńsku, w Irkucku (1848) śród Burjatów, w Kiachcie i Nerczyńsku. Czteroletnia ta i uciążliwa podróż (1845—49) bardzo niekorzystnie wpłynęła na słabe zdrowie C-a, skutkiem czego też w r. 1849 wrócił do Petersburga (przez Tomsk, Omsk, Ufę). Plon dla nauki zebrał obfity; zbadał bowiem sze-reg języków uralskich i ałtajskich, a m. języki: czeremyski, mordwiński, wotiacki, wogulski, ostjac-ki, tunguski, sojocki, burjaeki i inn. i zgromadził bogaty materyał etnograficzno-językowy. Po powrocie, nie bacząc na silnie nadwerężone zdrowie, C. oddał się pracy nad zużytkowaniem zdobytego materyału naukowego. W tym czasie akademia petersburska obrała go członkiem nadzwyczajnym (z płacą 600 rub.), a uniwersytet helsingforski utworzył dla niego katedrę języka i literatury fińskiej (1851). Choroba jednak płuc, a za nią śmierć (1852 r.), nie pozwoliły mu być czynnym na tern stanowisku i ogłosić w własnem opracowaniu niezwykle cennych zdobyczy naukowych. Mimo śmierć przedwczesną i mimo krótką działalność naukową C-a, badania przez niego dokonane i dzieła, które napisać zdążył, stanowią podstawę porównawczych badań językowych rodziny uralsko-altajskiej. Za życia ogłosił prace następujące: Wspomnianą na początku rozprawę łacińską o pokrewieństwie jęz. fińskiego, estońskiego i lapońskiego na podstawie odmian deklinacyjnych (1839); przekład szwedzki Kalewali (1841): gramatykę języka zyrjańskiego p. n. „Elementa grammatices Syriaenae” (Helsingf.

1844) ; gramatykę jęz. czeremyskiego: „Elementa grammatices Tscheremissae" (Kuopio, 1845), rozprawę o akcencie w języku lapońskim: „Vom Eiufluss des Accents in der lapplandischen Sprache“ (Petersb.,

1845) , o przystawkach osobowych w językach ałtajskich: „De affixis personalibus linguarum altai-carum“ (Helsingf., 1850), gramatykę jęz. ostjackie-go: „Versueh einer ostjakischen Sprachlehre'* (Petersb., 1849, wyd. 2-e przez Schiefnera 1858). Po śmierci C-a fińskie towarzystwo literackie zajęło się wydaniem jego pism; ukazały się one w 6-u tomach pod ogólnym nagłówkiem podróży i badań: „Nordiska Resor och Forskningar“. Tom 1-szy zawiera „wspomnienia z podróży z lat 1838 — 44“, przygotowane do druku przez samego autora (Helsingf., 1852; wyd. 2-e 1870); tom 2-gi tworzą

< „sprawozdania i listy z podróży drugiej, z lat 1845— 49“ (Helsingf. 1855); tom 3-ci obejmuje odczyty o mitologii fińskiej: „Fórelasningar i Finsk Mytho-logi“ (1853); jest to tylko szkic wykładów, który autor zamierzał następnie do druku opracować; wydanie tego zarysu przygotował C.-G. Borg; tom 4-ty zawiera odczyty o etnologii ludów ałtajskich: „Ethnologiska fórelasningar ófver de Altaiska fol-ken“ (1857): są to zarysy ciekawe i ważne, lecz kreślone pośpiesznie i niezupełne; pod niejednym też względem nie czynią zadość wymaganiom nauki; w tomie 5-ym mieszczą się rozprawy łacińskie wyżej wymienione: „Smarre afhandlingar och aka-demiska Dissertationer" (Hels., 1858); w tomie 6-ym wspomnienia i pisma okolicznościowe: „Tillfalliga uppsatser" wraz z życiorysem C-a, skreślonym przez

K. J.

Castor. L), a mianowicie: S. Eseri H. v. M. z dolnego miocenu Niemiec i Francyi; S. Jageri Kaup. z miocenu w tychże krajach; Castor nebrascensis Leidy, z pokładów White River-beds (górny oligo-cen) w Nebrasce; C. pewmsulatus Cope, z pokładów John Day-beds (dolny miocen) w Oregonie.

Castra, ob. O b ó z.

Castren Maciej, stryj Macieja Aleksandra, znakomitego podróżnika i lingwisty (* 1764 — f 1845), był pastorem (1789), następnie plebanem w m. Kemi (1791), w północnej Finlandyi. Obok obowiązków swojego powołania zajmował się badaniem przyrody kraju rodzinnego i ogłosił: „Ca-lendarium florae et faunae fran Kemi“ w Rocznikach towarzystwa gospodarstwa wiejskiego (t. I); nadto pozostawił w rękopisie Wspomnienia o dye-cezyi Kemskiej, obejmujące wszystkie ówczesne parafie Laponii finlandzkiej.

Castren Maciej Aleksander, znakomity podróżnik, etnograf i badacz języków fińskich (* 2 grudnia 1813 we wsi Terwola, w dyecezyi Kemi, w północnej Finlandyi (na pograniczu Laponii), na północ od m. Torneo, — f w Helsingforsie 7 maja 1852). Kształcił się początkowo w Uleaborgu, następnie w uniwers. helsingforskim (1830 — 36).

W r. 1838 odbył podróż naukową po Laponii, badając mowę ludową i zbierając z ust ludu mate-ryały językowe, które niebawem zużytkował w rozprawie p. n. „De affinitate declinationum in lingua fennica, esthonica et lapponica" (Helsingfors, 1839, w 4-ce). Wskutek tej rozprawy został docentem w uniwers. helsingforskim. Zaraz jednak w tymże roku 1839 przedsięwziął nową podróż po Finlandyi wschodniej i Karelii rossyjskiej w celu zebrania tamże pieśni mitycznych, podań i wszelkich objaśnień do Kalewali. W r. 1841 epopeję tę z fińskiego przełożył na szwedzki z wydania pierwszego, dokonanego przez E. Loennrota w r. 1825 (niekompletnego). W r. 1842 wyjechał na północ, zwiedził razem z Loennrotem Laponię norweską, fińską i rossyjską, przybył następnie do Archangielska i stamtąd, wskutek polecenia akademii nauk w Petersburgu, udał się w podróż etnograficzno - lingwistyczną do Syberyi. Poznał więc mroźne kraje Samojedów, Zyrjan i Ostjaków, następnie przeszedł Ural i, posuwając się dalej ku wschodowi, przybył do Obdorska nad rz. Ob, w listopadzie 1843; stąd jednak, z powodu nadwątlonego stanu zdrowia, powrócił w r. 1844 do Finlandyi. Tutaj, w miarę polepszania się zdrowia, C. zajął się opracowaniem zebranego materyału o języku Zyrjan i napisał gramatykę tego języka. W r. następnym 1845 stan zdrowia pozwolił mu nanowo przedsięwziąć wielką podróż syberyjską do ludów uralsko-altajskich, którą podjął z polecenia akademii petersburskiej i uniwersytetu helsingforskiego. Tym razem pojechał przez Kazań i Ural do Ostjaków; zajęty badaniem ich mowy, przebywał w Tobolsku, nad Irtyszem,

Obią, w Tomsku (1846), w Jenisejsku, nad dolnym biegiem rz. Jeniseju, nad granicą chińską i w Chinach pomiędzy Sojotami (1847), następnie w Niżnie- f J. W. Snellmana (Hels., 1870). Jednocześnie pia-

A. A. Kr.

H.

wie staraniem akademii nauk petersb. dzieła te wychodziły i w języku niemieckim. Dokonanie ich przekładu jako też wydanie akademia poruczyła Pr. Ant. Schiefnerowi, znakomitemu językoznawcy i członkowi swojemu (od r. 1852). Oprócz powyższych pism w przekładzie niemieckim Schiefner wydał i pozostałe w rękopisie prace C-a lingwistyczne, a mianowicie: gramatykę jęz. samojedzkich „Gram. der samojedischen Sprache" (Petersb. 1854), wraz ze słownikami „ Wortenrerzeichnisse" (1855), gramatykę jęz. tunguskiego: „Grundziige einer tun-gusischen Sprachlehre" (1856); gram. językaburjac-kiego: „Versuch einer burjatischen Sprachlehre“ (1857); gram. języka koibalskiego i karagaskiego: „Versuch einer koibalischen uud karagassischen Sprachlehre** (1857) i gram. języka jenisejsko-ostja-ckiego i kottyjskiego: „Versuch einer jenissei-ostja-kischen und kottischen Sprachlehre" (1858). Złożyły one również sześć tomów (od 7 do 12-go) ogólnego zbioru pism C-a w 12-tu tomach. Zarówno podróżami swemi, jak i szeregiem badań w owym czasie dokonanych C. położył rzetelne dla nauki zasługi; słusznie też uważany jest za założyciela językoznawstwa uralsko-altajskiego.—Bibliogr. Al. Castren, zarys biograficzny przez C.-G. Borg’a (po szwedzku); Życiorys przez J. Suelman’a, na czele tomu 6-go pism C-a p. t. „Nordiska resor och forskningar" (1870) i życiorys C a przez E.-O. E dl und’a (po fińsku), (Belsingf., 1868).

Castren Robert, syn znakomitego podróżnika i lingwisty (* w Belsingforsie 16 sierpnia 1851 r.— f wDegeroe80 sierp. 1883). Był redaktorem gazety helsingforskiej „Dagblad" i deputowanym z miasta Nykarleby na sejm 1877 r. Ogłosił w jęz. szwedzkim: O obowiązującej służbie wojskowej (1880; w jęz. fińskim wydał to O.-J. Cautell); Sejm finlandzki w r. 1808—1809 (Helsing. 1879), gdzie przedstawiony jest fakt przejścia Finlandyi z pod władzy szwedzkiej pod panowanie Rossy i w r. 1809; nadto w r. 1881 wydał Epizody ze spółczesnej hi-storyi Finlandyi (Hels., 1881), dzieło nieukończone.

Castres. rzymskie Castra Albiensiuin, miasto kantonowe w departamencie francuskim Tarne, przy uściu Durenąue do Agout; siedziba konsysto-rza ewangelickiego, towarzystwo naukowe, kolle-gium gminne, muzeum historyi naturalnej, komisya starożytności departamentu Tarne, założona w 1877 r. Przemysł bardzo ożywiony (fabryki sukna, płótna, czapek wełnianych, papiernie, farbiarnie, odlewnie miedziane i t. d.), dzięki czemu od r. 1789 ludność tego miasta się potroiła (27,427 mieszkańców).    *

Castro Alvaro-Perez (f 1240), wojownik hiszpański, pochodzący z rodziny kastylskiej, sławnej z bojów staczanych z rodziną Lara. C-, wychował się pośród Maurów, gdzie jego ojciec znalazł był poparcie przeciw królowi, z którym wszakże pogodził się później, i służył mu zaszczytnie na pograniczu.    r-

Castro Inez (f 1355), królowa portugalska, córka naturalna Don Pedra Fernandeza de Castro, przezwanego „Guerra", pana na Galioyi, i Dony Aldonzy de Yilladares; w r. 1340 towarzyszyła do

Portugalii krewnej swojej, Donnie Constanza, zaręczonej z D. Pedrem, synem Alfonsa IV, i zostawszy kochanką infanta, miała z nim kilkoro dzieci. Po śmierci królowej (1345), D. Pedro zaślubił podobno tajemnie Inezę, w Bragancyi, wobec biskupa de Guarda i kilku świadków. Trzej rycerze portugalscy, Pedro Coelho, Alvaro Gonęalyes i Diego Lopes Pacheco, zazdroszcząc wpływów rodzinie C., wymogli na królu przyzwolenie na śmierć Inezy i zamordowali ją w zamku Coimbra. Jakkolwiek infant zaprzysiągł, że się mścić nie będzie, jednakże po wstąpieniu na tron, gdy mordercy wydani mu zostali przez Pedra I,króla Kastylii, zadał im śmierć ze strasznemi męczarniami. Okrutny mściciel kazał ich torturować w swojej obecności, w Santarem. Gdy kat rozpłatał piersi Coelha, ten zawołał: „Szukaj na lewo, a znajdziesz serce, większe, niż u byka, i wierniejsze, niż u konia** (1357). Podług ówczesnej tradycyi, D. Pedro miał kazać wyjąć z grobu zwłoki swojej kochanki i oddać jej honory królewskie „tej, co została królową dopiero po śmierci*. Dzieje Inezy C. natchnęły Camoensa do napisania sławnego epizodu w „Os Lusiadas"; żołdactwo francuskie sprofanowało i złu-piło jej grób w Alcobaęa r. 1810. — „Chronica del Rey D. Pedro“ (Lizbona 1735); 1. Barbosa „Cata-logo das Rainhas de Portugal* (Lizbona, 1727); F. Denis „Chroniąues chevaleresques de 1’Espagne et du Portugal**.—L. Dollfus w „Gr. Encycl.** La-miraulfa.    r-

Castro Alfons (* 1495—f 1558), mnich franciszkański, spowiednik Karola V-go, głośny w swym czasie mówca i teolog; jako człowiek wielce wykształcony i znawca niepospolity teologii brał udział w rozprawach Soboru trydenckiego. Dzięki szczególnym względom dla siebie Filipa Ii-go hiszpańskiego, mianowany był arcybiskupem w Compostelli, jednakże umarł w Brukselli jeszcze przed otrzymaniem święceń. Dzieła jego, treści dogmatycznej i egzegetycznej, wyszły w Paryżu, w r. 1771—78. N-Castro (de; Joao, żeglarz portugalski (* 1500 — f 1548), najpierw zyskał sobie sławę mężnego rycerza w walkach w Marokko (1518) i w Tunisie (1533); następnie zwrócił na siebie oczy ogółu, jako gubernator Indyj (1545), którego za dzielną obronę wyspy Diu przeciw przeważnym siłom muzułmanów opiewał Camoens w swych Luzyadach. Za gorliwość swą i zasługi, położone około rozszerzenia posiadłości portugalskich w Azyi, otrzymał w r. 1547 tytuł wice-króla indyjskiego. Obok tego zasłynął jako podróżnik i autor naukowych dzieł geograficznych, z których najważniejszera jest „Roteiro.... da viagem as mar Roxo“ (Par., 1833), gdzie znajdujemy rezultaty prowadzonych przezeń badań naukowych morza Czerwonego w 1541. Oprócz tego zasługują na uwagę jeszcze dwa jego dzieła: „Roteiro da Costa da India" (Porto, 1843) i „Roteiro de Lisbóa h Goa“ (Lizbona, 1822).—Hyacynt Freyre de Andrada: „Vi-da de Joam de C.“ (Lizbona, 1651; wyd. 2 w r. 1835).

• Castro Adolf de (* 1823 w Kadyksie), wielostronny pisarz hiszpański, jest autorem kilku ko-medyj, oraz wielu dzieł historycznych. Ważniejsze

z nich są: „Historia de la ciudad de Cadiz“ (Ka-dyks, 1845), „Historia de los judios en Espańa"

całą okolicę; ma 26 kościołów, zasobną bibliotekę; w pobliżu źródła siarczane i pokłady siarki. Leży na miejscu starożytnej Enny v. Henny, słynnej kultem Cerery, która tu miała ludzi nauczyć uprawy roli. Niedaleko znajduje się jezioro Pergusa gdzie wrze-komo była porwana Prozerpina.—M-ców ok. 20,000. *

Castrc-Marim, miasto w Portugalii, w okręgu Faro (Algarvia), o 25 km. ku płn. wsch. od Ta-yiry, ma wzgórzu 41 m. Wysokiem, na prawym brzegu Guadyany, naprzeciw miasta hiszp. Ayamon-te; około 4000 m-ców. C. M. była to niegdyś twierdza, broniąca granicy przeciw Hiszpanii; lecz dziś zamek warowny jest zrujnowany.

Castrovillari, miasto włoskie, w Kalabryi, w departam. Cosenzy, odległe o 74 km. na północ od tego miasta, śród gór, dochodzących do 1,950 m. wysokości, nad rz. Coscile v. Sybaris, na wzgórzu, na którego zrębie wznosi się zamek, zbudowany w epoce aragońskiej przez Pawła Gionitellego. C. dzieli się na Stare i Nowe miasto, połączone z sobą mostem łańcuchowym; ma trzy kościoły i wielki klasztor franciszkański; liczy blizko 11,000 m-ców, trudniących się uprawą morwy, rabarbaru i drz tw owocowych. W okolicy, pod górą Pollino, wyrabiają słynny ser z mleka klaczy (c a c c i o ca-

(t. 1847), „Historia de los protestantes espańolesM (t. 1851), „Los espańoles al tiempo de Calderon"

(t. 1881), dzieło uwieńczone nagrodą akademii nauk moralnych i politycznych. Nadto wydał C. niektórych dawniejszych pisarzów hiszpańskich, jak np. „Don Quixota“ Cervantesa, „Poetas liricos de los siglos XVI y XVII" (Madryt, 1857) i t. d.

Castro y Belvis Wilhelm de (* 1569 w Wa-lencyi—f 1631 w Madrycie), wybitny dramaturg, hiszpański. Za młodu służył wojskowo, najpierw w Walencyi, później w Neapolitańskiem, gdzie miał protektora w wice-królu, hrabi Benavente. Książę Osuną i hr. 01ivarez, a nawet król Filip III, płacili mu znaczne pensye. Później wszakże, z niewiadomych przyczyn, względy protektorów utracił; mieszkając w Madrycie, utrzymywał się jedynie z pisania komedyj i umarł w nędzy. C. w młodych już latach okazał wielkie zdolności poetyckie i w r.

1591 należał do liczby założycieli akademii literackiej de los nocturnos w Walencyi; około tegoż czasu zabrał znajomość ze słynnym Lope de Vegą i był od niego bardzo ceniony. Napisał około 30 sztuk dramatycznych, z których 24 wydał zbiorowo p. t.

„Comedias“ (2 tomy, Walencya, 1514 i 1521 — vallo))    *

Castrncci Piotr (* 1689 w Rzymie—f 1769 w Londynie), skrzypek i kompozytor, uczeń Corel-liego. W 1715 udał się do Anglii, gdzie jakiś czas występował z koncertami, następnie przyjął obowiązki koncertmistrza w orkiestrze Hiindla. C. szczególną cieszył się wziętością jako wirtuoz na instrumencie smyczkowym, przez niego zbudowanym, zwanym Violetta marina. Handel do swego „Orlanda" i „Sosarme" w prowadził Violettę w charakterze instrumentu solowego. Wogóle jednak mało jej używano, a po śmierci C-go rychło o niej zapomniano. C. napisał dwa zeszyty sonat i 12 koncertów skrzypcowych.

Gastruccio-Castracani (* 1281—f 1328), wódz

25); inne wychodziły pojedyńczo. Najwięcej mię- Castro-Vireyna, w Peru, główne miasto prowin-dzy niemi jest komedyj obyczajowych, jak np. „En- cyi, o 121 km. ku płn.-zach. od Huancavelica, nad gańarse engafiando", „Pagar en propria moneda", Rio Castro, dopływem rzeki Chunchaya. Około „La justicia en la piedad“, „El curioso impertinen- 3,000 m-ców, trudniących się górnictwem (catea-te“; inne religijne:—„Las maravillas de Babilonia" dores i mineros). Dawne bogate żyły srebra, i „El prodigio de los montes", inne wreszcie histo- dziś, jak się zdaje, wyczerpane.    *

ryczne, w których C. bardzo szczęśliwie zużytkował średniowieczne romanse ludowe: „El nacimien-to de Monte8inos“, „El conde Alarcos", „El conde Dirlos" i „Las mocedades del Cid" (w 2 częściach).

A. Pol.

Ostatnią, a mianowicie jej część pierwszą, przerobił Corneille na tragedyę „Cyd", przykrawając ją do wymagań smaku francuskiego.—Wogóle utwory C-a, wszystkie pisane w duchu szkoły Lope de Vegi, odznaczają się wysokim nastrojem poetyckim, dramatyczną werwą i dobrą, niekiedy bardzo subtelną, charakterystyką; natomiast inwencya w nich dość słaba.—Siedm jego celniejszych dramatów zawiera się w „Dramaticos contemporaneos a Lope de Vega“

(Madryt, 1858). Dwie nieznane dotychczas kome-dye: „El renegado arrepentido" i „El tao de San ; Gibelinów, pochodził z Lukki, z rodu szlacheckiego Anton“, wydał niedawno A. Schaeffer w „Ocho co- Antelminellów; w 1300 utraciwszy rodziców, zmar-medias desconocidas" (2 tomy, Lipsk, 1887).    łych w Ankonie, poświęcił się rzemiosłu rycerskie-

Castro, 1) departament rzeczypospolitej Chile, sta- mu i wojował we Włoszech, Francyi, Flandryi i An-nowiący część południową wyspy i prowincyi Chiloe, glii. Po powrocie do ojczyzny, wszedł na czele wy-graniczy z dep. Ancud na południu i Quinchao na gnańców Gibelinów do rodzinnej Lukki, a kiedy płn.; wielkie lasy, przeszło 35,000 m-ców. 2) C. głó* ją opanował wladzca Pizy, gibelin Uguccio della wne miasto departamentu C.    * Faggiuola, C. chętnie stanął pod jego sztandarem

Castro del RlO, miasto okręgowe w Hiszpanii, i znacznie się przyczynił do zwycięstwa nad Flo-w prowincyi Korduby, nad rz. Guadajoz; ma około rentczykami pod Monte-Citini (1315 r.); zdobytą stąd 11,000 m-ców, zajmujących się sukiennictwem, sławą wzniecił przeciw sobie zawiść syna Uguc-

płóciennictwem i dobywaniem soli.

cia, Nerego, który go uwięził i chciał zamordować, Castrogiovaiini, U Arabów Cars-Jani, śre- ale lud, oburzony na okrutnika z Pizy, uwolnił Ca-dniowieczne Castrum Joanni, miasto na wyśpię struccia i zrzucił z siebiejarzmo Pizańczyków (1316). Sycylii, w prowincyi Caltanisetta, na drodze żel. Ar- Obrany władzcą (signorem) Lukki (1320), C. wy-gona-Catania, z warownym, wysoko położonym zam- parł z tego miasta gwelfów i w dalszym ciągu kiem, z którego otwiera się najpiękniejszy widok na zwycięstwy swemi rozpostarł daleko swą władzę,

N.

można ztąd się dowiedzieć, czy to ma być spódnica, czy co innego.

Castulo, miasto Oretanów w „Hispania Tarra-conensis” na granicach Betyki, na prawym brzegu rz. Betys, nieopodal od jej źródeł, w okręgu sądowym „Nova Carthago“. Było to municypium rzymskie; dziś Caz łona; stamtąd pochodziła żona Hannibala. Część łańcucha Sierra-Morena (dz. C asto na in Vinja), zwała się u Cezara C astulonensis saltu s.

land.

K. J.

zwłaszcza przez zagarnięcie Pistoi (1325). W r. 1327 połączył się w Toskanii z Ludwikiem Bawarskim, idącym do Rzymu, by uzyskać koronę cesarską dla siebie, i okazał mu w tej sprawie najwięcej pomocy, za co Ludwik państewku jego dał tytuł księstwa, a jego samego zamianował hrabią i senatorem rzymskim. Wkrótce po koronacyi Ludwika, C., na wieść o zdobyciu Pistoi przez wojsko fioren-ckie (1328), wyruszył z Rzymu i, na czele swoich żołnierzy pobiwszy na głowę nieprzyjaciół, napo-wrót zdobył Pistoję; atoli w kilka tygodni potem umarł, pozostawiwszy trzech synów małoletnich, którzy później, wygnani z Lukki, marnie poginęli. Życie tego bohatera opisał Macchiavelli w utworze: „Vita di C.“, lecz dał mu wiele rysów i czynów z własnej inwencyi, żeby stworzyć wzór polityka wedle swoich własnych pojęć: nie jest to więc praca historyczna; natomiast dobre życiorysy jego napisali: Nic. Negrini (Modena, 1496) i Aldo Manuz-zio (Rzym, 1590).

Castrum doloris, po łacinie „zamek czyli twierdza boleści’*, tak się zowie katafalk, t. j. wzniesienie, przyrządzone do wystawiania na niem trumny z ciałem zmarłego, lub też próżnej, gdy się odprawia nabożeństwo żałobne, nie pogrzebowe, ale czy to w rocznicę śmierci, czy też ku uczczeniu pamięci nieboszczyka. Dawniej Castrum doloris (po francusku „Chapelle ardente“) urządzano przeważnie dla monarchów, dla książąt krwi, lub wodzów znakomitych, w ogólności dla osób wysoko postawionych, a miejscem na to przeznaczonem było, bądź ich mieszkanie, bądź kaplica, bądź kościół, w których zasło-niano okna i obijano ściany kirem, ze srebrnemi sznurkami i galonami i z wyszytemi na nim herbami zmarłego oraz stosowne mi emblematami, przy rzęsi-stem oświetleniu świecami i lampami. Godła, oznaczające godność i stanowisko społeczne nieboszczyka, jak np. insygnia królewskie lub książęce, buławy hetmańskie, laski marszałkowskie, ordery, szlify i t.p. składano bądź na trumnie, bądź na osobnych ta-buretach, ustawionych dokoła katafalku, który otaczały wysokie kandelabry z gorej ącemi w nich świecami. Nad katafalkiem rozpięty był wspaniały baldachim, a przy każdym z czterech jego filarów stał tak zwany marszałek żałobny, byli zaś to zazwyczaj wyżsi oficerowie, albo dostojnicy cywilni. Dzisiaj C. D., mniej albo więcej okazałe, czy-to pogrzebowe, czy pamiątkowe, urządza dla swych zmarłych każda rodzina, którą tylko stać na to, a dla ludzi zasłużonych na polu działalności publicznej — państwo lub społeczeństwo. W rozumieniu kościelnem C. D. jest to kondukt, czyli absolucya, albo ostatnie modły w kościele, przed wyprowadzeniem z niego zwłok zmarłego, odprawiane przy katafalku przez biskupa, w assystencyi czterech innych mitratów, lub, w braku ich, w assystencyi czterech prałatów; odprawiają je wszakże nie tylko biskupi, lecz także prałaci i kanonicy, w asystencyi kapłanów, jakąś godność i wyższe znaczenie w kościele mających. *

Castula. Część ubioru kobiet rzymskich, znana z jednego ustępu Varrona, gdzie powiedziano, że się nosi na gołem ciele i zapina pod łonem; ale nie

K. K.

K. K.

Casuarina. Rurnph. Rzewnia. Rodzaj roślin, należących do rodziny Rzewniowych (Casuarineae). Są to drzewa na 9—10 metrów wysokie, rosnące na półkuli południowej, zwłaszcza w Australii, na wyspach Oceanu Spokojnego, po części w Indyach wschodnich. Członkowate, pozbawione liści, pędy ich podobne są kształtem zewnętrznym do skrzypów; całe drzewo wygląda jak miotła. Rzewnie tworzą wielkie lasy; dostarczają one mocnego drzewa na maczugi, również i opałowego. Fizyologiczną osobliwość ich stanowi ta okoliczność, że zielona 1 tkanka przyswajająca, wskutek braku liści, znajduje się wyłącznie na pędach, których miąższ pod względem anatomicznym zbudowany jest zupełnie analogicznie do miąższu liści innych roślin i zawiera komórki słupkowe (palisadowe) i miąższ gąbczasty. W tym względzie zbliża się rzewnia do przęśli (Ephedra) i innych roślin bezlistnych, tworzących postacie roślinne, właściwe suchym klimatom. Zanik liści uważać tu powinniśmy jako przystosowanie się do warunków klimatycznych, wywołane przez potrzebę zmniejszenia powierzchni parującej. C. suberosa daje drzewo lekkie i bardzo trwałe; służące do pokrycia dachów. G. eąuisetifolia Forst., na wielowyśpie Indyjskim daje korę, którą się posługiwano do garbowania i barwienia (kora Filao), drzewo jej nadzwyczaj mocne i ciężkie nazywa się Żelaznem. Mieszkańcy wysp Fidży używali drzewa rzewni do wyrabiania widelców, któremi się posługiwali wyłącznie przy ucztach kanibalskich, a które miały osobne, często nieprzyzwoite, nazwy, i przechodziły od pokolenia do pokolenia. C. muricatci Roxb., rośnie w Indyach, G. ąuadrivalvis Sabill, w Nowej Połudu. Wallii; G. tordosa R. Br. w Queens*

Wł. M. K.

Casuarina (paleont). Istnienie drzew czy krzewów do rodzaju tęgo należących w okresie trzeciorzędowym w Europie, jak to podaje Ettings-hausen, jest rzeczą wielce wątpliwą. Opisywane przez niego szczątki, jako: C. Haidingeri z Haring w Tyrolu, G. Sotzkiana z Sotzka w Styryi, G. Sa-goriana z Sagor w Krainie, są według Schenka odłamkami gałęzi, niedającemi się określić ściśle. Prawdopodobniejszemi są szczątki gałęzi, opisane przez He er a jako C Padangiana z pokładów trzeciorzędowych (eocenowych?) z wyspy Sumatry, chociaż i tu istnieje wątpliwość, czy rzeczywiście są one Kazuaryną.

Casuarius^ob. ICazuar.

Casus "belli. Pod tern wyrażeniem rozumie się wszelki wypadek lub fakt, który może być przyczyną wojny. Nazywają też C. B. powody, przez które usprawiedliwiają wypowiedzenie wojny. Za-

a. o.

lenia pomocy.

s. D.

zawiera rozwiązanie zasadnicze przedstawiającej się trudności w tern, lub owem zdarzeniu, prawdziwem lub tylko domyślnem. Wyjaśnianie prawd przez Kazusy podobne jest rozwiązywaniu zagadnień matematycznych, a więc najwidoczniej służy do udowodnienia wskazanego przedmiotu. Kazusy w przedmiocie sumienia dzielą się na: kanoniczne, moralne i liturgiczne. Corpus Juris Canonici objaśniał przez Kazusy uczony Benincasa, sieneńczyk, r. 1200,

Decretalia Grzeg orza IX—Bernard, profesor w Bolonii r. 1245, oraz Jan de Deo. A w ten sam sposób Bernard de Botono z Parmy wydał sławny komentarz pod tytułem Glossa ordinaria. Odnośnie do teologii moralnej wielu autorów pisało dzieła, w których przez kazusy wyjaśniali nasuwające się trudności. Znaczniejsi są: Jan de Alloza, Sauchez-Busenbaum i Joannes Petrus Gury, a najznakomitszym był S. Antonin, arcybp. florencki. Powyżsi pisarze stawiali kazusy i w przedmiotach liturgicznych. Najwięcej jednak w tym ostatnim przedmiocie ceniono: „Summa de Cas. Consc." przez

franciszkanina z Asti w Piemoncie, wydane w No- Catalan Eugeniusz Karol, współczesny ma-rymb. 1482 i Wenecyi 1519. Metoda kazuistyczna, ! tematyk belgijski (* roku 1814 w Bruges), wyrozumcie prowadzona, jest bardzo użyteczną w wy- | chowany w Paryżu, gdzie ojciec jego był architek-jii śnianiu najtrudniejszych zagadnień.

Casus foe&eris ma

w traktacie zawartym między dwoma państwami strukcyi. Jego wybitno zdolności do matematyki wymieniona jest okoliczność, fakt, na podstawie zwróciły uwagę geometry Lefelure’a de Fourcy,

Rechts".

tem. W mieście tem uczęszczał na wykłady geo-miejsce wtedy , kiedy metryi praktycznej, perspektywy, architektury i kon-

powody te mogą być wyłożone w ultimatum, które rząd jednego państwa przesyła drugiemu, i w któ-rem są wskazane okoliczności, zniewalające rząd ten do wypowiedzenia wojny. Wykazanie tych okoliczności może być dokonane w rozmaitej formie, np. w nocie dyplomatycznej, przesłanej drugiemu rządowi lub agentom dyplomatycznym tegoż państwa przy innych dworach, w mowie tronowej panującego, np.: przy otwarciu parlamentu, albo w mowie pierwszego ministra. Od C. b., bezpośredniej przyczyny wojny, należy odróżniać przyczyny głębiej leżące, wskutek których jedno państwo czuje się zmuszonem wypowiedzieć z czasem drugiemu wojnę; np.: z powodu zyskania przez to ostatnie nadmiernej przewagi międzynarodowej. W tym wypadku wykazane C. !>. są tylko pozorem do wypowiedzenia wojny. W miarę tego jak powody przytoczone przez rząd działający są słuszne i poważne, opinia publiczna w ocenieniu pobudek wojny skłania się na jedną lub drugą stronę. Często bardzo w traktatach, zawieranych między mocarstwami, są wskazane C. b., kiedy np.: w wojnie dwóch państw winno wziąć udział trzecie. Jest to tak zw. Casus foe-deris, na mocy którego jedno państwo może wezwać drugie o wzięcie udziału w wojnie, którą prowadzi z innem. Kiedy pewne państwo zagwarantowało istnienie innego państwa, nietykalność jego granic, albo neutralność, każde wystąpienie wojenne przeciwko państwu, korzystającemu z tego poręczenia przez inne, może się stać C- b., na mocy którego państwo poręczające może wypowiedzieć wojnę napastuikowi. — Bibl. Calvo. „Diet. du dr. intern.", t. I; Milovanovich „Des Traites de garantie" (1888).

Casus eonscientiae W znaczeniu naukowem

Ks. R V.

którogo, jedno z nich, będąc w sporze z trzeciem, może wezwać pomocy swego alianta. Pomoc ta zależy od rozstrzygnięcia pytania: czy okoliczności faktyczne podchodzą pod okoliczności przewidziane w traktacie? Oczywiście jednak, że tłómaczenie artykułów traktatu może dać powód do sporu, gdyż państwo wezwane o pomoc może utrzymywać, że artykuły te inaczej należy tłómaczyć i że w danych okolicznościach nie jest obowiązane do udzie-

a. o.

Casus irreductibilis, przypadek n i e p r żywi e d 1 n y w rozwiązywaniu równań stopnia trzeciego, zachodzi wtedy, gdy wszystkie trzy pierwiastki tego równania są rzeczywiste, gdy tymczasem wzór Cardana, dający te pierwiastki, przedstawia je pod formą urojoną. Jeżeli w równaniu stopnia trzeciego

x³ -4- px + ą = o

pomiędzy ilościami p i ą zachodzi związek 74 5* + 727 P³ < 0

i jeżeli we wzorze Cardana (ob.) ilości znajdujące się pod znakiem pierwiastku stopnia 3-go nie są zupełnemi sześcianami, wtedy właśnie zachodzi przypadek nieprzywiedlny. Do formy rzeczywistej dają się pierwiastki sprowadzić albo za pomocą rozwinięcia na szereg nieskończony, jak to pokazali Leibniz, Colson i inni, albo przez wprowadzenie funkcyj trygonometrycznych, jak to pokazali Vieta, Girard i t. p.

Caswall Edward (* 1814—f 1878), pisarz i poeta religijny angielski. Po ukończeniu studiów uniwersyteckich w Oksfordzie był księdzem anglikańskim w Stratford pod Castle (Wiitshire), ale w r. 1817 za przykładem Newmana przeszedł na łono kościoła katolickiego i po utracie żony wstąpił do zgromadzenia oratoryanów z Neri. Mowy jego kaznodziejskie wyszły p. t. „On the seen and unseen" (1846). Po nawróceniu się na katolicyzm napisał wiele poezyj religijnych; największego rozpowszechnienia śród katolików angielskich doznały jego hymny: „Lyra catholica“ (Londyn, 1849 i 1884; Nowy York, 1851). Inne swoje utwory wydał C p. t. „The mask of Mary and other poemsa (Londyn, 1858) i „A may pageant and other poems" (t. 1865),

Catabolenses, korporucya obowiązana przewozić zb;że po żniwach (zob. Ann o na), z portu Rzymskiego do śpichrzów lub magazynów publicznych, bądź-to na mułach, bądź iuaczej. Zboże to prze-znaczonem było do rozdziału darmo lub na sprzedaż publiczną. Wyładowywaniem tego zboża zajmowała się inna korporacya, zw. saccarii, tragarze . — Zobacz Walter „Gesch. d. rom.

K. K.

który zachęcił młodego rysownika, aby wstąpiił pod kierunkiem Bosellego, następnie Crescenti-do szkoły politechnicznej w roku 1833; po wyjściu niego. W 1795 po raz pierwszy wystąpiła w Weneckim z tego zakładu C. został w 1835 profesorem kolie- teatrze Fenice i powszechny wzbudziła entuzyazm. gium w Ch&lons sur Marne, później powrócił do Pa- W 1799 śpiewała we Florencyi, 1801 w Medyo-ryża i tu wraz z A. Pagós’em, Sturmem i Liouvil- lańskiej La Scala, następnie w Tryeście, Wenecyi, le’m założył sławną szkołę przygotowawczą Sain- Rzymie, Neapolu i innych miastach włoskich. W 1804 te-Barbe (1838). W tym samym roku był już re C. została wezwaną do Lizbony, gdzie przebywała petytorem geometryi wykreślnej, a w rok późuiej j pięć lat w charakterze primadonny opery włoskiej, egzaminatorem w Szkole politechnicznej. Powróciw- Tu zaślubiła Valabrógue’a, urzędnika poselstwa fran-szy do kraju ojczystego, został w r. 1865 profeso- i cuskiego, stale jednak i dalej występowała publi-rem matematyki wyższej w uniwersytecie w Lie- cznie pod swem panieńskiem nazwiskiem. Z Lizbo-ge i członkiem akademii belgijskiej. W roku 1884 ny udała się C. do Madrytu, później do Paryża, obchodził jubileusz działalności naukowej i do tej następnie, 1806 r. do Londynu, gdzie jej bajeczną, pory jeszcze, mimo bardzo późnego wieku, pra- jak na owe czasy, ofiarowano pensyę roczną, wy-cuje naukowo. C. należy do rzędu najpłodniejszych pisarzy matematycznych. Liczne rozprawy jego znajdują się we wszystkich niemal ważniejszych dziennikach matematycznych francuskich, oraz w pismach akademii belgijskiej, francuskiej, akademii de Nuovi Lincei, towarz. naukowego w Lióge.

noszącą 16,700 funtów sterlingów. Siedem lat bawiła w stolicy Anglii, częste jednak robiła wycieczki do Irlandyi i Szkocyi, gdzie ją również obsypywano złotem i laurami. Po upadku Napoleona, (w 1814), który nie był jej przychylnym, za to, że odrzuciła jego zaproszenie do występów w operze paryskiej, C. wróciła do Paryża, i na żądanie Ludwika XVIII objęła dyrekcyę teatru włoskiego, zasilonego subwencyą królewską w ilośei 160,000 franków. W czasie „Stu dni“ C. umknęła przed Napoleonem do Niemiec; stąd robiła wycieczki artystyczne do Szwecyi, Danii, Hollandyi, Belgii i dopiero po wywiezieniu Napoleona na wyspę św. Heleny, wróciła do Paryża. Jako dyrektorka teatru nie miała szczęścia; to też w 1817 zrzekła się tego stanowiska, i nową rozpoczęła wędrówkę artystyczną po różnych miastach Europy (była i w Warszawie), którą zakończyła występem w Berlinie 1827. Wróciwszy do ojczyzny, osiadła w pięknej swej willi pod Florencyą, gdzie zajmowała się udzielaniem lekcyj bezpłatnych młodym dziewczętom. Raz tylko jeszcze C. wystąpiła publicznie, mianowicie w Nancy, na koncercie dobroczynnym. W czasie powrotu do kraju rodzinnego, padła ofiarą cholery w Paryżu. Z wielkim talentem C ni harmonijnie kojarzyła się nadzwyczajna piękność jej rysów, oraz iście królewska postawa. Wspaniały jej sopran odznaczał się skalą olbrzymią, siłą imponującą, przedewszystkiem zaś możliwie doskonałem wyrobieniem technicznem, zwłaszcza w koloratu-

A. Pol.

Sam C. przez czas pewien wydawał czasopismo, p. t.:

„Nouvelle Correspondance mathematique“, które potem przekształciło się na „Mathesis”, wychodzące obecnie w Brukseli pod redakcyą Mansiona i Neu-berga. Pracował C. we wszystkich niemal dziedzinach matematyki: w teoryi kombinacyj, rachunku prawdopodobieństwa, wyznaczników, całek wielokrotnych.

Klasyczna metoda, podana przez niego na prze kształcanie całek wielokrotnych, nosi nazwę metody C-a. Ogłosił następnie rozprawy o powierzchniach, zwanych elassoidami o przekształcaniu szeregów, o liczbach Bernoullego o iloczynach nieskończonych; rozprawy z teoryi liczb i t. d. Jest on autorem wielu wybornych dzieł elementarnych, z których wymienimy:. „Elements de geometrie"

(Paryż, 1843; Liege, 1860); „Theoremes et probló-mes de geometrie elementaire" (sześć wydań, ostatnie w r. 1879); „Traite ólementaire de geometrie descriptiveu (2 t., pięć wydań, ostatnie w 1879);

„Traite ólementaire des Series" (Paryż, rok 1860);

„Cours d’Analyse de rUniyersite de Lióge" (drugie wydanie 1880); „Manuel du Baccalaureat ós scien-cesu, (dwanaście wydań), obejmujący: Arytmetykę,

Catalauni v. Catelauni. Lud gallijski, w dzisiejszej Szampanii, nad Marną. Słynne są tak zw. S-D- Pola Katalauuijskie, pod m. Mauriacus, dziś Catalani Angelica (* 1779 w Sinigaglia — f Troyes, okropną klęską, jaką hordom Attyli zadał 12 czerwca 1849 w Paryżu), jedna z najsławniej- na nich wódz rzymski Aecyusz, r. 451 po Chr. szych śpiewaczek wieku bieżącego. Wykształcenie Cataldi (Cataldo) Piotr Antoui, mateina-umysłowe otrzymała w klasztorze Santa Lucia, tyk XVii-go stulecia, zmarły w r. 1626 w Bolonii; w Gubbio, pod Rzymem. W czasie pobytu dwu w r. 1563 bjł profesorem we Florencyi, w 1576 nastoletniej C. w tym klasztorze talent jej rozwi- w Perugii, w r. 1584 w Bolonii. Napisał około jał się tak bujnie, że tłumy ciekawych zjeżdżały 30 prac. Mając lat 17, ułożył dzieło p. t. „Prati-się z dalekich okolic dla podziwiania młodej śpię- ca aritmetica", którego część pierwsza wydana zo-waczki, o której cuda opowiadano. Że jednak z po- stała w r. 1602, druga w 1606. Następnie opra-wodu zbytniego napływu gości, zwłaszcza w święta co wał traktat o liczbach doskonałych, wydany uroczyste, częste zdarzały się nieporządki w czasie w r. 1603 p. t. „Trattato dei numeri perfetti". nabożeństwa, wyższa władza duchowna czuła się Tegoż roku ogłoszoną została jego rozprawa geo-zniewolouą zakazać C. przyjmowania udziału w śpię- metryczna o liuiach równoległych; „Operette delle wach kościelnych. Po opuszczeniu klasztoru C. w 14 linee rette eąuidistanti". Zajmował się następnie C. roku życia systematyczne podjęła studya, najpierw kwadraturą koła i wydał o niej dziełko „Q'iadra-

Algebrę, Geometryę, Trygonometryę, Geometryę wy-kreślną, Kosmografię i Mechanikę i t, d. C. wycho- rze. wał całe pokolenie matematyków belgijskich i należy do liczby najzasłużeńszych i najbardziej szanowanych pracowników w nauce matematycznej.

K. K.

S. D.

Wł. M. K.

tura del cerchio“ w r. 1612. Ważniejszą od prac jej obszar dzieli się naturalnie na trzy części: poprzednich jest rozprawa z r. 1613 p. t. „Tratta- wschodnia jest południowem, na 400 m. Wysokiem, to del modo brevissimo di trovare la radice qua- przedłużeniem płaskowzgórza Atacamy; środkowa— dro delli numeri“, w której podaje metodę oblicza- krajem górskim, przeciętym źyznemi dolinami rzecz-nia pierwiastka kwadratowego z liczb za pomocą nemi; wschodnią nakoniec zalegają odrośle po-ułamków ciągłych nieskończonych. Jest to pierw- łudniowe Sierry de Acoąuiga. W środkowej i po-sza ze znanych dotąd prac matematycznych, w których znajdujemy ułamki ciągłe. Metoda Catal-diego daje się streścić we wzorze:

f/ a ² ■+■ b -=■ a b

K. K.

W. O.

2 a + ...

znanym i dziś z podręczników elementarnych.— Bibliografia podaje jeszcze następujące prace C-go: „Regole delle ąuantita o cosa di cosa“ (1618), „Nuova algebra proportionale* (1619), „Elementi delle ąuantitń irrazionali” (1620), „Trattato geome-trico (1620), i t. d.

Catalpa Scop. Kata!pa. Rodzaj roślin, należących do rodziny Trąbkowatych (Bignoniaceae). Krzewy i drzewa o liściach długoogonkowych, jajowatych lub sercowatych; o kwiatach białych, żółtawych lub ciemnoczerwonych, tworzących najczęściej wielkie złożone kwiatostany; owoc—torebka dwuklapowa, mająca kształt strąka z nasionami skrzydlatemi. Należy tu sześć gatunków rosnących w Azy i wschodniej, Ameryce północnej i Indyi. G. syringaefolia Sims. z Georgii, Florydy i Japonii, należy do liczby najpiękniejszych drzew i krzewów ogrodowych. Liście ma sercowate, szerokie, kwiaty duże białe, wewnątrz purpurowo-kropkowane i źółto-pla-miste, w długich do jednej stopy kiściach. Sadzą C-ę w parkach, ale w naszym klimacie potrzeba ją na zimę okrywać słomą. C. Kaempferi S. et Z., podobna do poprzedniej, lecz mniejsza i ma mniejsze kwiaty. Kory C. longissima Schwartz z Indyi używają w garbarstwie.

Catalpa (paleont.). Pod nazwą C. crassifolia, opisał Newberry jedyny liść z pokładów trzeciorzędowych Yellowstone, nad górną Missouri, o którym z należytą pewnością twierdzić można, że należy istotnie do tego rodzaju, co dowodzi, że północna granica tego drzewa posunęła się następnie ku południowi. Dalej Saporta, pod nazwą C. mi-crosperma, opisał kwiaty, owoce i nasiona z pokładów trzeciorzędowych w Aix, podobne do dzisiejszej C. syringaefolia, tylko znacznie drobniejsze; pod nazwą zaś C. palaeosperma inne nasienie z tejże miejscowości, podobne do rozpowszechnionej dziś wszędzie japońskiej 0. Kaempferi. Jeżeli nasiona te rzeczywiście należą do katalpy, to drzewo to, jak wiele innych roślin trzeciorzędowych, istniało niegdyś współcześnie w Ameryce Północnej i w Europie, kiedy obecnie nie żyje dziko w tej ostatniej, a za to z Północnej Ameryki przeszło jeszcze do Japonii i Chin Północnych.    K-J

Catamarca, prowincya południowa amerykańskiej rzeczypospolitej Argentyny, graniczy na zachodzie z Chile, na północy z Boliwią, na wschodzie z prowincyą Tucumanem i Santiago del Estero, na południu z Rioją i Cordobą; rozległości ma 109,247 km., mieszkańców 92,000 (1886). Cały

łudniowej znajdują się szerokie pasy słonych pustyń. Rzeki tutejsze są wyłącznie stepowe. Mieszkańcy zajmują się hodowlą bydła, uprawą bawełny, wina, zboża i wełniarstwem, mało górnictwem, i to głównie w kopalniach miedzi, choć kraj ofltuje w skarby kruszcowe. Głównem miastem tej prowiucyi jest C., czyli San Fernando de C., w żyznej tegoż nazwiska dolinie, wzniesionej na 436 m. nad poziom morza i zroszonej przez rzekę Talę; liczy ono 9,000 mieszkańców (1887) ma kollegium z katedrą mineralogii, kilka kościołów, piękny ratusz, wielki klasztor franciszkański ze słynną niegdyś szkołą wyższą, dom sierot, wiele ogrodów pomarańczowych i fort dla obrony od Indyan.    *

Catana v. Catina, starożytne miasto na wsch. brzegu Sycylii, u połud. stoków Etny, nad rz. Ameną, dz. Catania (ob.). Założona przez Chalcydów z wyspy Naksos, w r. 730 przed Chr., dzięki nadzwyczajnej urodzajności ziemi, niebawem zakwitła. Król Syrakuzy Hieron w r. 476 przerzucił mieszkańców do Leontinoi, a natomiast ściągnął 10,000 Syraku-zan i Poloponezyjczyków do C-y, którą przemianował na Etnę. Po jego śmierci dawni mieszkańcy opanowali napowrót swą siedzibę i przywrócili jej pierwotną nazwę, ale znowu wyrugował ich Dyo-nizy, następnie Agatokles, aż podczas pierwszej wojny Punickiej C. wpadła w ręce Rzymian. Była jednąk zawsze kwitnącą i ludną, przez osadnictwo weteranów za Augusta zyskała nowy rozwój, tak, że ją Strabo uważa, obok Messeny, za najludniejszy gród Sycylijski. Po ciężkich przejściach pod panowaniem Gotów, Greków i Saracenów, przez uor-mandzkich władzców mocno obwarowana, a mimo to przez Fryderyka II zburzona, C. pod królami aragońskimi _ doszła szczytu swojej potęgi. Często wszakże srodze cierpiała, skutkiem trzęsienia ziemi i wybuchów Etny, szczególniej zaś w latach 1169, 1669 i 1693. Każda z trzech tych katastrof prawie całkowicie niszczyła miasto, które dopiero po ostatniej odbudowało się w dzisiejszym kształcie.

Cataneo Daaese, rzeźbiarz i budowniczy włoski (* 1509 w Colonnata pod Carrarą—f w Padwie 1573 r.). Uczeń Jakóba Sansovina w Rzymie, bawił z nim w Wenecyi i współpracował w ozdobieniu Biblioteki i Mennicy. W Padwie pracował około pomnika kardynała Bembo, i wykonał popiersie jego. W Weronie wybudował kaplicę św. Anastazyi i wyrzeźbił posąg G. Fregosa. Wrócił do Padwy, gdzie pozostawił niedokończoną płaskorzeźbę św. Antoniego. B>ł przyjacielem Tassa; pozostało po nim kilka poematów nieskończonych i jeden skończony p. t. „1’Amor di Marfisa", wyd. w Wenecyi 1562 r.

Catania 1) departament włoski na wyśpię Sycylii, graniczy na północy z dep. Messyny, na zachodzie z Palermo i Caltanisettą, na południu z Sy-

rakuzą, a na wschodzie z morzem Jońskiem. Po- 40 km. długi akwedukt, termy, studnie i wiele wierzchni ma 5,102 kilometry kwadratowe, mie- grobów. Dzieje nowej Citanii rozpoczynają się wła-szkańców około 580,000 i dzieli się na cztery okręgi: Acireale Caltagirone, Catania i Nicosia. Północno - wschodnią część depart. zalega Etna oraz przerzynają rozgałęzienia gór Nebrodzkich, które na północ od Troiuy dochodzą do 1,248 m. wysokości. Między Etną i górami połudmowemi rozciąga się, zroszona przez Simeto, Piana di C. (Campi Leontini), najrozleglejsza i nadzwyczaj żyzna równina sycylijska (3 )0 km. kw.).    C., oprócz zboża,

ściwie od r. 1070, t. j. od wyparcia Saracenów przez wodza normaudzkiego, Rogera I, który tu osadził biskupa i darował mu miasto i górę Etnę, za puhar wina i za bochen chleba rocznej daniny. On to też założył klasztor benedyktynów. Cesarz Fryderyk II miasto buntownicze zrównał był z ziemią i wzniósł na jego miejscu gród warowny. Wiele winna C. cesarzowi Karolowi IV, który ją znacznie rozszerzył i podniósł jej dobrobyt nadaniem wielu przywilejów. W ostatnich czasach stało się C. wielce uczęszczaną stacyą klimatyczno - kuracyjną, do czego się dobrze nadaje, dzięki położeniu swemu osłonionemu, oraz swej łagodnej, stałej i umiarkowanie wilgotnej temperaturze, która przeciętnie w listopadzie wynosi 12° C., a w marcu dochodzi

Catanzaro 1) Departament włoski w Kalabryi, do r. J 871 zwany Calabria Ulteriore II, leży między departamentami Cosenza (na płn.) i Reggio di Calabria (na płd.), oraz pomiędzy morzem Jońskiem i Tyrreńskiem; rozległość jego wynosi 5,975 km. kw., ludność około- 460,000 Kraj to górzysty, przerżnięty jest przez Apenin Kalabryjski, mianowicie przez odrośle jego la Siła w części płn., a przez Serra d. SanCEufemia i Quiliniące w połuduiowej; na przesmyku wszakże pomiędzy dwiema odnogami przechodzi w kraj pagórkowaty, na wschodzie zas w bagniste równiny Sanf-Eufemia." Rzeki: Nieto, Ta-cina i Corace, płynące z gór Siła do morza Jońskie go i Lomato do Tyrreńskiego, są ubogie w wodę t. z. fiumare,o szerokich łożyskach. Klimatwgó-rach Siła środkowo europejski, na wybrzeżach łagodny, lecz malaryczny. Grunt żyzny, ale inało uprawny, w górach porosły lasami bukowenr, dę-bowemi i kasztauowemi, sprzyja hodowli bydła. Główne prodi kta krajowe rośliune są: zboże, wino. oliwki, figi, owoce południowe i jedwab, z mineralnych znajduje się lignit, grafit, żelazo i rozmaite gatunki marmuru. Departament dzieli się administra-

produkuje przedewszystkietn oliwę, niezłe wino, wyborne owoce południowo, lukrecyę, konopie, bawełnę, sumak, mannę, jedwab, sodę, marmur, siarkę, jako też wyroby jedwabne i bawełniane. Wielkie znaczenie mają handel i żegluga prowiucyi. 2) C., stolica departamentu, leży przy drodze żelaznej z Me3-syny do Syrakuzy, i jest po Palermo i Mossynie do 16.8°. najważniejszem, najludniejszem, a zarazem i najpię* kniejszem miastem sycylijskiem, słusznie też ją prze zwano la Bella. Szerokie, proste ulice, Via Ste-sicorea i Via Etnea oraz Corso Vittorio Emanuele, brukowane są lawą. Z wielu placów wspaniałych na szczególniejszą zasługuje uwagę: plac katedralny, z fontanną marmurową (z r. 1736), ozdobioną rzeźbą starożytną słonia, wykutego z lawy, który dźwiga na grzbiecie swym obelisk z granitu egipskiego.- Goduy jest zarówno widzenia ogród publiczny przy Villa Bellini, z gmachów zaś: ogromny kościół katedralny, założony r. 1091 przez Rogera, wzniesiony z marmuru i kolumn starożytnego tea tru, z grobami aragońskich królów Sycylii, relikwiami św. Agaty, patronki miasta, oraz z nagrobkiem Belliniego, który się w C-i urodził; dalej były klasztor benedyktyński San Nicolo d’Arena albo S.

castro; wzdłuż brzegu wschodniego ciągnie się droga żelazna kalabryjska. Główne miasto departamentu 2) Catanzaro, leży na trzech wzgórzach skalistych, o dziewięć km. od odnogi Sąuillace, przy drolze żel. kalabryjskiej; ma 10 kościołów, (z których katedrę z w. XII, zniszczoną przez trzęsienie ziemi r. 1783, odnowiono w r. 1830, z dzwonnicy jej otwiera się prześliczny widok na malownicze okolice), akademię nauk, liceum gimnazyalno, kolle-giura szlacheckie, bibliotekę publiczną, teatr i dom sierot; jest siedzibą biskupa i urzędów departamentalnych; mieszkańców ma 28,600, trudniących s;ę wyrabianiem materyj jedwabnych, a szczególniej aksamitu i sukna. Miasto C. założone było przez cesarza Nicefora Fokasa r. 963, dla obrony przeciwko Saracenom, a Robert Guiscard wystawił w nem silną warownię; ucierpiało wiele od moru (1562), od głodu (1570) i od trzęsienia ziemi (1626, 1638,

Benedetto, który jest jednym z największych w Europie i ma wspaniały kościół barokowy ze sławnemi organami; a wreszcie kościół S. Maria Rotonda, starożytna budowla rzymska. Z gmachów świeckich wyróżniają się przed innemi Castello Ursino, wzniesiony r. 1232 przez Fryderyka II, ratusz, uniwersytet, pałac Biscari, teatr (Arena Pacini) i inne. Z za- cyjnie na 4 okręgi: C., Cotrone, Monteleone i Ni kładów naukowych i filantropijnych ma C. uniwersytet z r. 1445, z biblioteką publiczuą akademię przyrodniczą, liceum, gimnazyum, szkołę techniczną, instytut rolniczy, muzeum archeologiczne, ogród botaniczny, dwa szpitale, dom sierot, dom podrzut ków i inne. C. jest siedzibą arcyb;skupa, prefekta, wielkiego przeora zakonu Joannitów, sądu apel-lacyjnego, trybunału handlowego, komory celnej oraz konsulów zagranicznych. Mieszkańcy, w licz bie przeszło 100,000, odznaczają się przedsiębiorczością i pracowitością; wyrabiają tkaniny jedwabne i bawełniane, kapelusze, rozmaite przedmioty z lawy, bursztynu, drzewa i marmuru, oliwę, mydło, świece i prowadzą szeroki handel, w którym przeciętna suma eksportu i importu wynosi 45,000 lir rocznie. Port C-i jest dosyć płytki, mimo to jednak zawija do niego rocznie około 4,000 statków.

Cataphrasti. Jeźdźcy, ciężką zbroją wraz z ko

C. leży na miejscu starożytnej, zagrzebanej pod lawą Catany (ob.), z której pozostały jedynie resztki 1659 i 1783). wielkiego amfiteatru i teatru, Odeou, gimnazyum,

Kocyki. Pnw*z.    T. Jl.

Wyrazy nieumieszc.zone pod C znajdują się pod K

„Diet. des antią. “ (Paryż, 1880).

Catapirates (%aTa7rsipaT7ję). Zgłębnik marynarski, jakiego używają i dzisiaj, utworzony ze sznura zakończonego gałką ołowianą. Jeżeli chciano poznać naturę gruntu, oblepiano tę gałkę tłuszczem, do którego przyczepiał się piasek lub muł, poddawany następnie rozpoznaniu

niem całkowicie okryci, o których dowiedzieć się można z autorów opisujących ludy wschodnie, jako to: Partów, Persów, Sarmatów, skąd ten rodzaj uzbrojenia przeszedł zczasem i do Rzymian. Wyrabiało się ono z tkaniny, wyłożonej blaszkami me-talowemi, rogiem, kością lub stwardniałą skórą, tak jednak, iż okrycie dobrze przylegało do ciała, pozostawiając mu zupełną swobodę ruchów. Składało się z dwóch części spiętych na bokach: jedna obejmowała przednią stronę ciała od twarzy do stóp; druga osłaniała plecy, szyję i głowę. Otwory znajdowały się tylko w masce, o tyle. ażeby jeździec mógł dobrze Widzieć i oddychać, tudzież przy zbiegu lędźwi, aby mógł ścisnąć w potrzebie konia, który w podobnyż sposób urządzonym czaprakiem okryty był aż do kopyt. Tak się przedstawiają jeźdźcy sarmaccy na płaskorzeźbach kolumny Traja-na. Szczątki podobnego uzbrojenia, z III i IV w. przed Chr. odkryto też wśród mogił Rossyi południowej, — a w petersburskim Ermitażu znajdują się stopy od zbroi królewskiej („Antią. du Bospho-re“; „Antią. de la Scythie“ Petersb., 1864 r.). Tak zabezpieczeni jeźdźcy oburącz trzymali długą dzidę. Na dany znak puszczając lejce i'głosem podniecając konie, wpadali na nieprzyjaciela, nie troszcząc się o obronę własną, jako zabezpieczeni uzbrojeniem niedostępnem dla wszelkiego pocisku. Takie wojsko, uderzając w linii, było nieprzełamaue; ale jeź-dźiec odosobniony prawie nie mógł się bronić, a nuż upadł, to już po nim: koniowi też niełatwo było ruszać się w takim czapraku; czasami też zastępowano go skórzanym. Rzymianie poznali tych jeźdźców wschodnich od czasów wojen z Antyochem i Tygranem, a długo nie mogli patrzeć na nich bez trwogi, pomimo, iż ich zwyciężali; widzieli jednak jak Gallowie zostający w służbie Krassusa bili się z nimi nadzy, chwytali dzidy jeźdźców par-tyjskich, czepiali się ich i ściągali z koni obezwładnionych ciężarem zbroi (Appian: „Bell. Parth.“). Trudno oznaczyć czas, w którym C. wprowadzeni zostali do wojska rzymskiego: widać ich na kolumnie Trajana, walczących po stronie Rzymian, jako zastęp pomocniczy, ale walczą pieszo. Pod tą nazwą występują w napisach dopiero z czasów Antonina, ale potem pełno ich po różnych posterunkach wojska rzymskiego. — Zob. Daremberg et Saglio

K. K.

K. K.

Catapulta, maszyna wojenna, ob. Katapulta.

Catargiu Barbin (* na Wołoszczyźnie 1807— f w Bukareszcie 20 czerwca 1862), mąż stanu i publicysta rumuński; w młodości pędził życie nadzwyczaj burzliwe i był głośny ze skandalicznych awantur, za które musiał, z rozkazu księcia Grzegorza Ghiki, odbyć akt skruchy na placu publicznym (1825); za hospodarstwa księcia Bibesco był dyrektorem w ministeryum sprawiedliwości

(1842—1848), a po wybuchu rewolucyi z r. 1848 opuścił Wołoszczyznę i wrócił dopiero wślad za wojskiem rossyjskiem i tureckiem, które wtargnęło na Wołoszczyznę, aby obalić tymczasowy rząd, ustanowiony przez naród, i przywrócić dawny porządek rzeczy; za panowania księcia Cuzy, rozwinąwszy swój talent oratorski, wybił się na stanowisko przywódzcy stronnictwa wstecznego i rozpoczął kampanię w obronie przywilejów bojarów; po ogłoszeniu unii księstwa Mołdawskiego z Wołoszczyzną (5 lutego 1862) został zamianowany prezesem gabinetu i ministrem spraw wewnętrznych, i na tem stanowisku odznaczył się oppozycyą przeciwko wszelkim reformom liberalnym, a głównie przeciwko reformie agrarnej, której się naród cały domagał. Był on nadzwyczaj arbitralny i nieugięty w swoich zasadach, to też miał mnóstwo nieprzyjaciół; d. 20 czerwca 1862 r., w chwili gdy wychodził z Izby deputowanych, jakiś człowiek, którego nie zdołano wykryć, zasztyletował go.—C. wydał broszurę p. t. ,1’Etat social des province3 danubiennes" i był kierownikiem dziennika „Le Couservateur progressiste“.    r

Catargiń Laskar (* w Mołdawii 1823), współczesny mąż staua rumuński; karyerę publiczną rozpoczął od urzędu prefekta policyi w Jassach, za panowania księcia Grzegorza Ghiki, a obrany następnie posłem do „dywanu“ mołdawskiego, ustanowionego na mocy traktatu paryskiego, odznaczył się w tem zgromadzeniu jako żarliwy reakeyo-nista i wróg zaprojektowanej reformy agrarnej, czetn zyskał zaufanie stronnictwa bojarów, które w r. 1859 postawiło jego kandydaturę do tronu; gdy wszakże naród obrał księcia Cuzę, U. stanął na czele oppozycyi; w r. 1864 mimo usilnych jego zabiegów, nowe prawo agrarne zostało uchwalone i 400,000 rodzin chłopów rumuńskich otrzymało w podziale półtora miliona hektarów ziemi. Po abdykacyi księcia Cuzy, w lutym r. 1866, C. został członkiem namiestnictwa książęcego, a po wstąpieniu na tron księcia Karola, stanął na czele pierwszego jego gabinetu; ministeryum to, przezwane koncentracyjnem, w którein obok C. zasiedli ludzie tak wybitnie liberalni, jak J. Bratianu, S. Goescu i C. Rosetti, trwało zaledwie dwa miesiące. W r. 1871 C. objął ponownie prezydyum gabinetu i utrzymywał się na tem stanowisku przez całe pięć lat, czego przed nim nie dokazał żaden z ministrów rumuńskich; za jego ówczesnych rządów powstały w Rumunii pierwsze drogi żelazne, budowane przez towarzystwa angielskie, niemieckie i austryackie, zawarto pierwsze traktaty handlowe i zaprowadzono różne ulepszenia w administracyi wewnętrznej; wszakże kraj nie zadawalniał się temi nabytkami, a gdy C., idąc na przekór opinii publicznej, ani chciał słyszeć o reformach w duchu liberalnym, powstało ogólne nieukontentowanie, i pod koniec r. 1875 wybuchło przesilenie, wywołane całym szeregiem arbitralnych rozporządzeń, nielicujących z duchem i literą konstytucyi z r. 18 66. Wybory generalne, odbyte na wiosnę r. 1867, wypadły, mimo gwałtownego nacisku rządowego, w duchu tak silnie liberalnym, że C. musiał się podać do dymisyi,

Za ministeryum Bratianu C. wstąpił do koalicyi lub fugi, później jednak komponowano je w stylu konserwatystów, zawartej w celu obalenia gabine- swobodnym. Najstarsze Catches (posiadające często tu liberalnego, wszakże dopiero po upadku na- teksty bardzo nieprzyzwoite), znajdują się w zbio-stępnego gabinetu, Rosetti - Carp (kwiecień, 1889) rach: „Pammelia* (1609); „Deuteromelia“ (1609)

stanął znów na czele rządu. Dla utworzenia nowego ministeryum C. odwołał się do wszystkich grup dawnej „zwartej opozycyiu, z wyjątkiem grupy „Junimistów"; w ten sposób obok konserwatystów różnych odcieni weszli do ministeryum: „dyssydent liberalny*, Boerescu, i przywódzca partyi własnego imienia, Vernescu. Jak było do przewidzenia, gabinet, złożony z tak różnorodnych żywiołów, nie mógł dać rządowi poważnej większości w Izbie: to też już w listopadzie (1889) C. zażądał od króla Karola dekretu, rozwiązującego parlament, a gdy król odmówił, minist. podał się do dymisyi z całym gabinetem. Dawni jego towarzysze, Manu i Laho-vary, przywódzcy „neo-konserwatystów“, złożyli nowe ministeryum przy pomocy „ Junimistów“.    r

A. Pol

i „Melismata“ (1611). W 1761 powstał w Londynie klub, do dziś dnia istniejący, w celu rozpowszechniania tego rodzaju kompozycyj humorystycznych, który w gronie swych członków liczy wielu książąt z familii królewskiej, lordów, baronetów, szlachty, oraz muzyków. Na konkursach, przez ten klub ogłaszanych, pierwsze nagrody zdobywali, między innymi: Arne, Hayes, Webbe, Cooke, Aicock, Calcott, w ostatnich zaś czasach: Cummings.

Cateau (Le) V. Cateau Cambresis, albo Cha-teau Cambresis, główne miasto kantonu w departamencie fran. du Nord, okręgu Cambray, nad rzeką Selle, ma ratusz z epoki odrodzenia, były pałac arcybiskupi, pomnik urodzonego tu (1763) marszałka Mortier’a, kolegium, przędzalnie, cukrownie, ra-Cataracta (gr. xaTappaxnrję). Zabezpieczenie bra- finerye oleju i hafty, cztery fabryki wyrobów jemy miasta od nagłego wejścia nieprzyjaciela. Był dwabnych, łomy kamienia wapiennego i 10,000

to rodzaj maszyneryi, dość skomplikowanej, a urządzonej w otworze bramowym, uakształt ruchomej zasuwy (podobnej tym.jakiemi na noc dzisiaj zasuwają sklepy kupieckie), które, dzięki specyalue-mu mechanizmowi, można było spuścić z góry lub podnieść w każdej chwili. W czasie bezpiecznym brama stała otworem w niepewności zasuwę spuszczano; albo też, jeżeli nieprzyjaciel zagrażał miastu, i wpierał się w bramę, naraz spuszczano mu na głowy zasuwę, która, przecinając oddział, część jego pozostawiała w mieście na łasce obleganych. Wzory tego rodzaju obrony widzieć jeszcze można w szczątkach Pompei.—Zob. Wmkelmana: „Monum. inedita*; Mazois: „Ruiues de Pompeiw, I.

K. K.

m-ców (1886). — C.-C: Traktat (2 i 3 kwietnia 1559). Po bitwie pod Saint Quentin, zdobyciu Calais i bitwie pod Gravelines, między Francyą a Hiszpanią zawiązane zostały rokowania pokojowe; d. 6. października 1558 r. Henryk II, król francuski, wybrał na pełnomocników swoich konetabla de Montmoreucy, marszałka de Saint-Andre, Jana de Morvilliers, kardynała lotaryńskiego Klaudyusza Gwizyusza i Sebastyana de 1’Aubespine, zaś Filip II, król hiszpański, wysłał kardynała Granvellę, księcia Albę, księcia Oranii i hrabiego de Molito. Pełnomocnicy zjechali się 12 października w Cor-camp; w negocyacyach, jakie się zaraz rozpoczęły, ważną bardzo rolę odegrała księżna wdowa Lotaryń-Catasta. Rusztowanie z pomostem, gdzie wy- ska, Krystyna Duńska. Filip II, mimo opłakanego

stawiano na sprzedaż niewolników nagich dla lepszego obejrzenia. Według niektórych poetów pomost ten był ruchomy, tak, iż mógł się obracać dokoła, przedstawiając na zawołanie oczom nabywcy osobę wskazaną; lecz zdaje się to być tylko figurą. Wyraz C. z dodanym arcana, oznacza podobnyż przyrząd dla niewolników wyborowych, których nie sprzedawano na rynku publicznym, lecz w specyal-uych sklepach handlarzy (Martialis „Ep. IX, 60, 5). Tak samo nazywała się tortura żelazna (ruszt), na której do palenia żywcem rozciągano wielkich zbrodniarzy, a między innymi chrześcian nie odstępujących od wiary (Prudencyusza poem. o wieńcu: I, 56; II, 399).—Zob. Słown. star. Rich’a.

K. K.

ba (Vitis labrusca).

stanu finansów hiszpańskich, stawiał bardzo twarde warunki: żądał zwrotu całych Włoch i miasta Calais. D. 24 października przypuszczono do układu pełnomocników angielskich, ale śmierć Maryi Tudor, zaszła d. 17 listopada, oraz wynikłe spory o miasto Calais, spowodowały zawieszenie kouferencyi. Elżbieta, która objęła tron angielski po siostrze, zaznaczyła zaraz niechęć swoją do katolików i odebrała tern samem Filipowi II wszelką nadzieję zdobycia jej ręki; wypadek ten wpłynął znacząco na dalszy bieg negocyacyj. Gdy pełnomocnicy zjechali się ponownie w C., d. 10 lutego 1559 r., przedstawiciele Hiszpanii, którym konetabl de Montmoreucy zaproponował małżeństwo Filipa II z Elżbietą, cór-Catawba, rzeka w Stanach Zjednoczonych Ame- ką Henryka II, popierali już bardzo słabo pretensye ryki Płn., w dolnym biegu zwana Wateree, wy- angielskie; jednocześnie książę Sabaudyi zgodził się pływa z pod Black-Dome w Karolinie płn. i prze- w zamian za rękę Małgorzaty, siostry Henryka II, biegłszy 400 km. łączy się z rz. Congaree w Ka- zostawić przy Francyi, tytułem zastawu, Turyn, rolinie południowej, skąd powstaje rz. Santee (ob.); Chieri, Pignerol, Chivasso i Villeneuve d’Astu. aż do Camdenu jest żeglowna dla parostatków. Anglicy ustąpili: Calais miało pozostać przy Francyi W dolinie jej dojrzewa najbardziej rozpowszechnio- przez ośm lat i być następnie oddanem Anglii pod ny gatunek winorośli amerykańskiej, zwany Cataw- zakładem 500,000 talarów grzywien; Francya przyrzekła opuścić Thionville, Marienburg, Montmedy, Catch (angiel. znaczy: chwytaj, trzymaj!); nazwa Bouillon, Montferrat, Medyolan, Korsykę, Sabaudyę, pewnego rodzaju kompozycyi wielogłosowej, spe- Bresse, Bugey i Piemont, otrzymała zaś Saint Quen-cyalnie angielskiej, z tekstem komicznym. Pierwiast- tin, Ham, Catelet i Therouanne. Były to jeszcze kowe „Catches* były utrzymywane w formie kanonu bardzo ciężkie warunki dla Francyi. D. 2 kwietnia

K. K.

W. G.

W. G

K K.

W. G.

Wenecya, 1494).

podpisany został pokój z Anglią, d. 3-go z Hiszpanią.

D. 22 czerwca Filip II poślubił, przez pełnomocnika swojego, królewnę Elżbietę francuską: dnia 30 czerwca Henryk II otrzymał na turnieju śmiertelną ranę od kopii, z której umarł d. 10 lipca; dnia 9 lipca książę Sabaudyi poślubił księżniczkę Małgorzatę francuską.    r-

Catechismus romanus v. tridentinus, ob. Katechizm.

Catechu, ob. Ac a ci a.

Cateia. Broni tej nazwę spotykamy pierwszy raz u Wergiliusza (En. 7, 741), który ją daje do ręki Kampańczykom, ale przypisując jej pochodzenie teutońskie. Po nim, naśladowcy jego i scholia-ści kładą ją w rękę różnym ludom, zawsze jednak początek jej widząc germański lub celtycki. Ze sposobu użycia widać, że był to rodzaj tego, co dziś nazywają casse-tete, z wprawionym ugory rękojeści rzemieniem, za pomocą którego wyrzucano tę broń, tak, iż ciężka gałka jej obita gwoździami lub zakończona sztyletem stanowiła śmiertelny pocisk. Po wyrzuceniu znów ją cofano za pomocą rzemienia, którym snadź opasywała się ręka, i tak w kolej.

Catel Karol Szymon (* 10 czerwca 1773 w L’Aigle — f 29 listop. 1830 w Paryżu), francuski teoretyk i kompozytor muzyczny. r Wykształcenie muzyczne otrzymał w paryskiej Ecole ro-yale de chant(późniejszemkonserwatoryum),gdzie Gobert i Gossec byli jego mistrzami. W 1787 C. pełnił obowiązki akompaniatora i nauczyciela w tejże szkole, a 1790 i w operze paryskiej, zarazem zaś drugiego dyrektora muzyki w korpusie gwardyi narodowej. Z chwilą otwarcia konserwatoryum (1795) C. objął w niem klasę harmonii, którą opuścił w 1814 r. C. napisał znaczną liczbę oper („Semi-ramis", „Les bayadóres", „Alexandre chez Apelle", „Wallace" i wiele innych), oraz kwintetów, kwartetów, sonat etc.; te jednak nigdy stanowczem nie cieszyły się powodzeniem Sławę teoretyka wybornego zawdzięcza C. swemu znakomitemu dziełu „Traite d’harmonie“, które przez 20 lat utrzymywało się przy wykładach harmonii w konserwatoryum paryskiem. C. jest także współautorem dobrego podręcznika: „Solfóges du Conservatoire“. A- Ppl-

Catel Franciszek, malarz niemiecki (* w r. 1778 w Berlinie—f w Rzymie 1856). Był początkowo rzeźbiarzem, następnie drzeworytnikiem i wy-rytował 10 k( mpozycyj do „Hermana i Dorotei". Akwarellami zasłynął w Berlinie. 1806 r. pojechał do Paryża, gdzie począł malować olejno. W 1812 r. był w Rzymie w kole złożonem z Kleuzego, Overbecka i Corneliusa. Malował przeważnie krajobrazy z architekturą w stylu klasycznym. Odbywszy podróż do Sycylii i do Niemiec, ostatecznie osiadł we Włoszech. Do najlepszych prac jego zaliczają: „Wybuch Etny", „Klasztor Kamedułów w Salerno", „Via Appia", „Wnętrze Panteonu", „Monte Pincio", „Zwaliska Paestum", „Zatoka Neapolitańska“, „Widok Palermo", „Panorama Aricii", „Ogród Kapucynów w Syrakuzach", „Austerya hiszpańska w Rzymie", gdzie wyobraził króla Ludwika l Bawarskiego, Schnorra, Yeita, Klenzego i innych. Obrazy C-a znajdują się przeważnie w Berlinie i Mnichowie. Wykonał też kilka obrazków potocznych.

Catelani Jan Bernardo z Urbino, malarz włoski z zakonu franciszkanów, pracował około r. 1530. Wstąpił do zakonu, ukończywszy naukę malarstwa, i starał się w technice naśladować Rafaela. Jest jeden obraz jego w kościele kapucynów w Cagli.

Catella (zdrobn. od Ca te na), ogólna nazwa artystycznie wyrabianych ze złota i srebra łańcuszków lub naszyjników, złożonych z ogniwek łańcuszkowych, służących za ozdobę stroju kobiecego, jak również za odznaczenie wojskowe. Wykopaliska w Pompei i innych częściach Włoch wykazują wielką rozmaitość rysunków i wzorów tej ju-bilerszczyzny, które wyrabiają się i dzisiaj, jako-też takich, których dzisiejsi rękodzielnicy odtwarzać nie mogą.

Catena, a właściwie Vincenzo di Biagio, malarz wenecki (* w r. 1470 w Treviso —f 1531 w Wenecyi). WT mieście rodziunem rozpoczął naukę malarstwa, naśladowanie Bellinich uzupełniło jego umiejętność; zwany był po przyjeździe do Wenecyi w r. 1495 Vincenzo daTreviso. Postacie jego są wyokrąglone a bezbarwne. Obrazy C-a znajdu ją się—w Padwie, w Wenecyi, w Liverpoolu; „N. Panną otoczona świętymi" w Berlinie, tamże portret jednego z Fuggerów; w Ermitażu Petersburskim, „N. Panna pomiędzy św. Piotrem i św. Jauern Chrzcicielem"; w kaplicy pałacu dożów obraz ołtarzowy N. Panny, św. Marek i św. Jan, u stóp N. Panny doża Leonardo Loredano. Ostatnią fazą C-a było naśladownictwo Giorgiona bardzo pomyślne. Z tej epoki najlepsze obrazy jego są:    Panna z klę

czącym rycerzem" w National Gallery, tamże „św. Hieronim'¹, w Dreźnie „św. Rodzina"; w Akademii weneckiej „Biczowanie", jedno z ostatnich dzieł C-a; w Pradze czeskiej, w galeryi Hosera „Madonna‘k a w Wiedniu portrety, z których słynął.

Catenae patrum, jest to wyrażenie oznaczające sposób wyjaśniania tekstów Pisma św. Zasadza się na tern, że autor zbiera zdania Ojców i pisarzy kościoła, odnoszące się do obranego miejsca w Piśmie św., i temi zdaniami połączonemi z sobą tłó-maczy znaczenie poraieuiouego tekstu. Catena znaczy łańcuch, a czein są spojone ogniwa w łańcuchu, tern powiązane zdania Ojców i pisarzy kościoła w tłómaczeniu tekstu Biblii. Przeto kateny nie tylko wyjaśniły wiele miejsc trudnych w Piśmie św. ale nadto przechowały nam mnóstwo zdań tych autorów, których dzieła dawno już zaginęły. Nie zgadzają się uczeni, kto pierwszy użył tego sposobu. Jedni przyznają to Olimpiodorowi, dyakonowi Aleksandryjskiemu 500 r.; inni Prokopiuszowi z Gazy, żyjącemu w VI wieku. Wielu komentatorów katenami objaśniało księgi Pisma św., ale najlepiej tego sposobu używał św. Tomasz z Akwinu, i jego układ zdań Ojców i pisarzy kościoła zyskał nazwę: Catenae aureae (Opus iu ąuatuor Evangel.

Ks. R. V.

Catervarii. Do zapasów cyrkowych występowali gladyatorowie pojedyńczo, albo gromadnie. W tym ostatnim razie uczestnicy obu grup prze-

K K.

A. 0.

Dr J. P.

ciwnych, zawodzących coś w rodzaju bitwy rzeczywistej, od wyrazu caterva, kupa, zwali się C.

Catesby William, doradzca Ryszarda III (ścięty 25 sierpnia 1485 r. w Leicester). Niema pewnych wiadomości o początkowem życiu C-ego, wiadomo tylko, że wywierał znaczny wpływ na Ryszarda III, jeszcze przed jego wstąpieniem na tron. Morę mówi o nim, jak o człowieku, znającym dobrze prawo, który przez wpływ lorda Hastingsa, cieszył się wielkiem poważaniem w hr. Leicester i Northampton. Zdaje się też, iż C. miał udział w upadku Hastingsa, gdyż bezpośrednio po wstąpieniu na tron Ryszarda III otrzymał niektóre urzę. dy, przeatein przez niego zajmowaue. W 1483 r. mianowany był kanclerzem skarbu, a w następnym roku b}ł marszałkiem jedynego parlamentu, zebranego za Ryszarda III Stał się do tego stopnia niepopularnym, jako minister tyrana, że dostał się do satyrycznej śpiewki, ułożonej przez Col>nbour-ne’a, pod figurą kota. W bitwie pod Bosworth. 22 sierpnia 1485 r., w której padł Ryszard III, C., walcząc obok niego dostał się do niewoli, a w trzy dni potem został ścięty.

Catesby Robert (* 1573—f 8 listopada 1605), głośny spiskowiec angielski, pochodzący ze starego rodu; jeden z jego przodków, marszałek izby niższej (speaker), był ścięty roku 1485, jako stronnik Ryszarda III; ojciec jego, sir William C., bogaty obywatel ziemski, był kilkakrotnie prześladowany za trzymanie się wiary katolickiej. Robert C., skończy wszy kolegium katolickie w Douai, udał się ua uniwersytet do Oksfordu, ale musiał go opuścić po dwóch latach, gdyż jako katolik nie mógł otrzymać dyplomu; wmieszany do sprzysiężenia hr. Essexa w r. 1601, został skazany na szubienicę, ale wykupił się olbrzymią kontrybucyą, 30,000 funtów sterlingów; dalsze prześladowania wyrobiły w nim zawziętość i skłoniły go do łączenia się z malkontentami. Obdarzony wysokim wzrostem, olbrzymią siłą i ujmującą powierzchownością, przytem bogaty mimo licznych szczerb, jakie rząd poczynił w jego majątkach, wspaniałomyślny i wymowny, C. wywierał wielki wpływ na otoczenie swoje i posiadał w najwyższym stopniu dar zjednywania sobie ludzi; on-to został naczelnikiem „spisku procho wegou (ob.). Pierwsza myśl tego spisku powstała w maju 1603 r.; sprzysiężeni zebrali się roku następnego także w maju, i po przyjęciu komunii złożyli przysięgę. C. oddał się z całą energią i fa natyzmem organizacyi spisku i mającego następnie wybuchnąć powstania, lecz gdy już wszystko było gotowe, policya odkryła minę pod Parlamentem. Jeden z przywódzców spisku, Fawkes, został uwięziony; C. uciekł z towarzyszami z Londynu (5 listopada 1605), i schronił się w Ilolbechu, gdzie, broniąc się przed żołnierzami szeryfa sir Ryszarda Walsh, zginął z bronią w ręku. — S. R. Gardiner „History of England 1603— 1642u (Londyn, 1883). r-

Cat-gut (od cat=kot i gut=jelito), wyraz angielski, od lat kilkunastu we wszystkich językach europejskich przyjęty do oznaczania strun, umyślnie przysposobionych i często przez chirurgów używanych do zszywania ran.

Catha, ob. Cel a 8 truś.

Cathartes, Ob. Sęp, Scierwnik.

Cathcart, dawny ród pochodzenia szkockiego, którego znaczniejszymi członkami są: 1) sir AlanC., zamianowany baronem w r. 1447 przez Jakóba II, króla Szkocyi. 2) Karol C., 8-my baron (* 1740', odznaczył się w bitwie pod Sheriffmuir r. 1715; zajmował kilka wyższych urzędów na dworze Jerzego II, a 1740 został naczeluym wodzem wojsk angielskich w Ameryce. 2) Karol C., 9 ty baron (* 1721 — f 1776), syn poprzedniego, wstąpił bardzo młodo do wojska; odbył kampanie we Flandryi, Szkocyi i Hollandyi; w bitwie pod Fon-tenoy (1745) był adjutantem księcia Cumberland i otrzymał ciężką ranę; w r. 1760 został generałem porucznikiem; od r. 1768 do 1771 był posłem nadzwyczajnym na dworze petersburskim; od 1773 do 1776 r. pełnił urząd lorda komisarza kościoła w Szkocyi. 4) C. sir William Shaw, dziesiąty baron Cathcart w parostwie szkockiem i pierwszy wice hrabia i earl Cathcart w połączonein królestwie Wielkiej Brytanii, generał (* w Petersham 17 września 1755 r. — f w Shaw Castle, pod Glasgowem 16 czerwca 1843 r.). Wychowywał się w Eton od r. 1766; w 1771 r. udał się do Petersburga do ojca swego, który tam był ambasadorem. Po powrocie do Szkocyi w 1773 r. studyował prawo i został adwokatem w 1776 r. Po śmierci ojca C. zaciągnął się do wojska w 1777 r. i odznaczył się w wojnie w Ameryce, przy szturmie fortów Clinton i Montgommery, w bitwie pod Monmouth Court House, przy oblężeniu Charlestownu. Zrujnowawszy jednak zdrowie, był zmuszony w październiku 1780 r. powrócić do Anglii w stopniu dowódzcy pułku. W 1781 r. był mianowany podpułkownikiem Goldstream guards. W 1788 roku został parem szkockim z wyborów. Później był do-wódzcą 29 pułku liniowego. W listopadzie 1793 zamianowany generałem, jako taki, miał wziąć udział w wyprawie przygotowywanej pod wodzą lorda Moira do Francyi. Po nieudaniu się jednak tej wyprawy był wysłany do Hollandyi dla wzmocnienia armii ks. York. Mianowany generał-majorem 3 paźdz. 1794 r. odznaczył się w bitwie pod Bom-mel i Buron, tudzież w czasie odwrotu zimowego. Kiedy armia angielska była zmuszona w maju 1795 r. opuścić Niemcy, Cathcart pozostał jeszcze na czele kilku szwadronów angielskiej i hanowerskiej jazdy i powrócił do Anglii dopiero w grudniu 1795 r. Przyjęty z odznaczeniem przez króla, był zamianowany generał-lejtenantem, pułkownikiem2-go pułku gwardyi, członkiem rady tajnej. Od 1803 — 1805 r. C. był głównodowodzącym wojskami w Ir-landyi. Kiedy nadeszła wiadomość o zwinięciu przez Napoleona obozu pod Boulogne w celu prowadzenia wojny z Austryą, ministeryum Pitta wysłało pod dowództwem C-a silną armię do Hanoweru dla zrobienia dywersyi Napoleonowi. C. jednak, wybrawszy Bremę za główną kwaterę, po potyczce pod Munkaiser oczekiwał na wiadomości z głównego pola wojny. Po śmierci ministra Pitta Fox odwołał armię angielska z Niemiec, C. zaś został

syn

Przylądku Dobrej Na-

rao-

zamianowany głównodowodzącym wojskami w Szko-cyi. Wkrótce jednak, w maju 1807 roku, Ca-stlereagh naznaczył go na dowodzącego wojskami, użytemi na morzu Baltyckiem. Zadanie jego wtedy polegało na bombardowaniu bezbronnych prawie miejscowości. Kopenhaga poddała się 6 września 1807 r.; C-owi wskutek tego nadał król tytuł wice-hrabiego Cathcart of Cathcart i barona Greenock of Greenock połączonego królestwa Prócz tego wyznaczona była summa 300,000 f. szt. do podziału, tytułem nagrody, między niego i admirała Gambier. Potem C. powrócił na poprzednią swoją posadę głównodowodzącego w Szkocyi, w maju je dnak 1813 r. był mianowany przez Castlereagha ambasadorem przy d worze rossyjskim i komisarzem wojsko wym przy armii rossyjskiej, działającej przeciw Napoleonowi. Zadaniem jego było utrzymać porozumienie między wodzami rossyjskimi i niemieckimi. Wtedy w nagrodę swoich zasług otrzymał order św. Andrzeja (1813) i św. Jerzego (1814), a także ty tuł earla, wogóle zaś zyskał uznanie, że położył wielkie zasługi w pokonaniu Napoleona. Po ukończeniu wojen napoleońskich C. powrócił do Peters burga w charakterze ambasadora i pozostawał tam aż do samobójstwa Castlereagha w 1821 r., poczem zrzekł się tego urzędu i powrócił do Anglii. Jako członek izby parów, C. brał żywy udział w zaję ciach jej aż do czasu przeprowadzenia billu reformy parlamentarnej lb32 roku. Potem usunął eię od spraw politycznych i prowadził spokojne życie prywatnego człowieka w szkockim swoim majątku, Shaw Castle i Gartside. — 5) Karol Mur-ray, drugi earl Cathcart, generał, najstarszy syn Wiliama Shaw Cathcarta, poprzedniego, (* w Wal-ton, hr. Essex, 21 grudnia 1783 roku — f w St. Leonard’s-on-Sea 16 lipca 1859 r.). Wstąpił do wojska jako kornet gwardyi w 1800 r. i służył w sztabie Jamesa Craig w Neapolu i Sycylii w czasie kampanii 1805—6 r. Kiedy ojciec jego został wice-hrabią Cathcart i baronem Greenock (w 1807 r.), Karol C. stał się znanym pod tytułem lorda Greenock. Brał udział w wyprawie na wyspę Wal-cheren w 1809 r., a zamianowany podpułkownikiem w 1810 r., wysłany był do Hiszpanii, gdzie uczestniczył w bitwach: pod Barossą, za którą dostał złoty medal w 1812 r., pod Salamanką i Wit toryą. Później był pomocnikiem lorda Lynedoch, i na tern stanowisku odznaczył się w bitwie pod Waterloo, w której trzy konie pod nim zabito. Za zasługi swoje otrzymał wtedy order rossyjski św. Włodzimierza i hollenderski św. Wilhelma. Był generalnym kwatermistrzem do 1823 r., kiedy został podpułkownikiem królewskiego sztabu w Hy-the. Sztab ten miał zadanie naukowe; różne jego oddziały zbierały liczne przedmioty do muzeum. W ten sposób C. nabrał zamiławania do zajęć, którym później poświęcił wiele czasu. Opuściwszy Hythe, zamieszkał 1830 r. w Edynburgu, gdzie oddał się studyom naukowym. W 1841 r. odkrył nowy minerał (sulphat - cadmium), który od jego nazwiska został nazwany „Greenockit". Od 1837 r. do 1 kwietnia 1842 r. był głównodowodzącym wojskami w Szkocyi i komendantem zamku edynbur-

skiego. Od 16 marca 1846 do 1 października 1849 r. dowodził naczelnie wojskami i sprawował zarząd cywilny w Kanadzie. Po powrocie do Anglii został dowodzącym w okręgach północnych i środkowych i obowiązki te pełnił do 1854 r.. kiedy opuścił służbę czynną. Generałem zamianowany był 20 czerwca 1854 r. Ogłosił drukiem w „Tran-sactions of tbe Royal Society of Edinburgh“ w 1836 dwie prace pod tytułem: „On the phenomena in the neighbourhood of Edinburgh of the Igneous Rocks in their relation” i „The coal Formation of the Scottish Lowlands“. — 6) C. sir Jerzy, trzeci Wiliama Shaw Cathcarta, pierwszego earla Cathcart (* 12 maja 1794 r. — f pod Inkerma-nem 5 listopada 1854 r.). Wstąpił do wojska jako kornet 2 go pułku gwardyi w 1810 r., a w 1811 r. został porucznikiem w 6-ym pułku dragonów. W 1813 był adjutantein i prywatnym sekretarzem swego ojca, w czasie jego ambasady w Rossyi. Z tego powodu wziął udział we wszystkich ważniejszych bitwach 1813 r. i wszedł z armią związkową 31 marca 1814 r. do Paryża. Później był adjutantem ks. Wellingtona w bitwach pod Q'uatre Bras i Wa-terloo, tudzież w Paryżu aż do 1818 r. Awansując w służbie wojskowej, został generał-majorem w listopadzie 1851 r. Był przez jakiś czas komendantem wieży londyńskiej (Tower of London). W tymże czasie (1850 r.) wydał cenione bardzo: „Ćom-mentaries on the war iu Russia and Germany in 1812 and 1813“. W styczniu 1852 roku został głównodowodzącym na dziei. Zadaniem jeg® było utworzyć w tej kolonii miejscowy parlament, wskrzesić lojalność kolonistów, tudzież poskromić dzikie plemiona Kafrów i Basu-tów. Przybywszy do kolonii, C. zebrał pierwszy parlament, przepisał mu konstytucyę, a potem w 1853 pokonał plemiona afrykańskie Basutów, Sandilli i Macomo i wyznaczył im posiadłości, które gli zajmować w granicach kolonii przylądkowej. Otrzymał za to podziękowanie od obu izb parlamentu, a w marcu 1854 r. był mianowany generał-adjutantem w gwardyi konnej. W kwietniu tegoż roku C. powrócił do Anglii, przybywszy tam po wysłaniu już korpusu ekspedycyjnego na wschód, w którym był mianowany dowódzcą 4 ej dywizyi. Prócz tego miał ewentualną norainacyę na głównodowodzącego w razie, gdyby naczelny wódz sił zbrojnych angielskich, lord Raglan, nie mógł pełnić tych obowiązków. Z tego powodu wyniknęły nawet nieporozumienia między C-em i Raglanera, które zakończyły się cofnięciem owej ewentualnej no-minacyi. C. uczestniczył w bitwie nad Almą, i radził z początku brać szturmem Sewastopol; radę jego jednak odrzucili generałowie wojsk sprzymierzonych. Zginął 5 listopada 1854 r., kiedy, szturmując na Inkerman, na czele swojej brygady był odcięty od reszty wojsk, i w czasie bitwy postrzelony w serce. Ciało jego spoczywa na Krymie, pamiątkową zaś po nim tablicę umieszczono w katedrze św. Pawła.    A*

Cathedra. Wyraz czysto grecki, oznaczający wszelki sprzęt przeznaczony do siedzenia: czy thro-nos, krzesło o plecach wysokich i prostych; czy

te

Fig. 54.

ozna-na ozna-

monum.

Kg. R. F.

wan-

szczególnie głęboką

pobożnością swoją. Już od r. 1791 C., idąc głosem duchowieństwa, brał czynny udział nych posiedzeniach i tak zwanych pielgrzymkach przygotowawczych do powstania. Przezwano w Bretanii „Świętym z Andegawii". wybuchło w Saint-Florent-sur-Loire 10 marca 1793 r., C. dopiero w parę dni potem wezwał do siebie przyjaciół i krewnych, wyszedł ze swojej wioski (Pin-en-Mauges) na czele 27-u ludzi, a zaciągnąw-szy po drodze wszystkich chłopów, jakich napotkat, rzucił się niespodzianie na zamek obronny Jallais, zdobył g₀ j zabrał jedną armatę, którą później Wandąjczycy przezwali „Misyonarzem*; następnie, mając w swoim oddziale 200 ludzi zaledwie, uzbro-

diphros, bez pleców; lub klismos, którego plecy zaokrąglone pochylały się mniej więcej w tył, tak, że wparłszy się w ich wklęsłość, osoba siedząca pozostawała w postawie półsiedzącej. To ostatnie siedzenie, bardzo upowszechnione w Grecyi i często też na naczyniach metalowych wyobrażane, zupełnie odpowiada temu, co w Rzymie nazywano C. -Tu wyraz ten oznacza zawsze ten właśnie rodzaj krzesła, używanego zwłaszcza przez kobiety w domu, choć posługiwali się uiem i mężczyźni; zdaje się nawet, że zazwyczaj takie krzesło z plecami wklę-słemi, podawano gościom. Seneka „De Clem.“ I, 9 powiada, że gdy August wezwał do siebie Cynnę, to jako miejsce gdzieby usiadł, wskazał mu C. Pliniusz Młodszy miał także C-y rozstawione w swej willi Laurentyńskiej. Na C-ch siadywali Bracia Arwalscy, odprawiając nabożeństwo do bogini zwanej Dea Dia. Kształty tych krzeseł bywały też rozmaite, odnaczały się budową cięższą lub lżejszą; najcięższe bardzo przypominają dzisiejsze katedry szkolne, z tą różnicą, że te ostatnie nie miewają pleców wklęsłych. Można było wyściełać siedzenia poduszkami umyślnie stosowanemi, które były, albo stale przytwierdzone, albo ruchome, i wtedy wyglądały na wygodny, dzisiejszy fotel (Yaterstuhl)

Mt'"

llj

Fig. 53.

Wyrazy longa lub supina, dodane do C., nie oznaczają bynajmniej innego rodzaju krzeseł, tylko większą może długość samego siedzenia lub większe w tył nachylenie pleców. Znamy w muzeum Kapito lińskiem statuę Agrypiny, żony Germanika, która siedzi bardzo zgrabnie, rozciągnięta na C-e, zupełnie podobnej do dzisiejszego kształtu siedzeń (wiadomo, że kunszt stolarsko - tapicerski, lubi wzorować się niekiedy na typach sprzętów starożytnych), zwanych dormeuse. Jest to krzesło na nogach dość niz-kich, z siedzeniem przestronnem, wysłanem, z plecami w tył wklęsło cofniętemi, których miara tak jest zastosowaną, ażeby ręka mogła się na nich swobodnie wesprzeć, za to osoba siedząca głowy już o nie oprzeć nie może. W Muzeum Narodo-wem (burbonico) w Neapolu, jest znowu, z ruin Pompei, malowane krzesło wyściełane, na nogach wysokich, z siedzeniem szczupłem, z wklęsłością pleców, idącą w kierunku pionowym, a utworzoną z krzyżujących się pałączków. Inne krzesła przedstawiają wklęsłość tę w kierunku poziomym, rozpostartą szeroko, jak to w Luwrze, na którem siedzi Muza, lub ścieśnioną tak, iż prawie obejmuje siedzącego człowieka w górnej części. Ta ostatnia forma służy przeważnie wykładającym nauki wyzwolone i filozofię (ztąd nazwa ex cathedra), a po nich przeszła na posługę doktorów kościoła chrze-ścijańsKiego, i odtąd też sam wyraz C przestał czać byle jakie krzesło, ale wydzielił się ozenie takich siedzeń, z których szła nauka kościelna czy świecka; nareszcie, jako część za całość, służy na oznaczenie i samychże kościołów, gdzie biskupi mają swą właściwą katedrę, lub zastępuje miejsce wyrazu „wykład“ w odniesieniu do professora wszechnicy. Oprócz drzewa twardego, kamienia lub kruszczu, z których zwykle wykonywały się C., Pliniusz „Hist, nat.“ podaje łozę, jako bardzo podatną do tego rodzaju siedzeń, które zatem, z tego materyału wyrobione, wyglądały jak nasze dzisiejsze meble gięte. Wzorów tych krzeseł jest mnóstwo, zob. Lenormant i de Witte „Elitę des ceramographiąues"; Clarac „Musće de sculpt“. Cathedra, była to także, niewiadomo z jakiego tytułu, nazwa stypy na cześć zmarłego w trzydzieści dni po śmierci.—Bekker „Anecd.w str. 268. K- K-

Cathedratioum jest to pewna kwota, opłacana corocznie przez zarządzających kościołami parafialnymi na potrzeby kościoła katedralnego. A kościołem katedralnym nazywamy tę świątyni^ Pańską, w której biskup ma swoją katedrę, stolicę, kapitułę, złożouą z kanoników, i przy której zwykle przemieszkuje. Katedratyk wprowadzono głównie w tym celu, ażeby uwydatnić pewną zależność i łączność kościołów prowincyonalnycli od katedry biskupiej. W początkach chrześeiaństwa było to tylko zwyczajem i dopiero r. 572 synod w Braga ustanowił katedratyk jako prawo na Hiszpanię, a Papież Ho-noryusz III około r. 1220 rozciągnął do całego kościoła. Koncylium Trydenckie zatrzymało to prawo (sess. 24 cap. 3). Kościoły zakonne i nie parafialne nie opłacały katedratyku. Wysokość tego podatku była różną, a najwięcej upowszechnioną na Wschodzie. Dochod z katedratyku przeważnie obracano na potrzeby kościoła katedralnego.

Cathelineau Jakób (* w departamencie Mai-ne-et-Loire 5 stycznia 1759—f w Saint-Florent 14 lipca 1793), jeden z przywódzców powstania dejskiego w r. 1793; za młodu był mularzem, tak jak ojciec, następnie woźnicą i roznosicielem; przebiegając bezustannie wsie i folwarki andegaweńskie, wywierał on niesłychany wpływ na chłopów męstwem, imponującą postawą, charakterem łagodnym, lecz nieugiętym,

za w noc-go

Powstanie

jonych po większej części w kije i widły, podszedł pod Chemille, które mu się również poddało (14 marca). Powstanie rojalistów rozszerzyło się odrazu cztery departameuta zachodniej Francyi. Zaraz po zajęciu Chemille C., mający już 3,000 ludzi dobrze uzbrojonych, połączył się ze Stofflefem i we dwóch zdobyli Chollet(15 marca), gdzie zaimprowizowani ich żołnierze dopuścili się licznych okrucieństw. Do d. 19 Marca C. zdobył już Vihiers i Chalonnes, ważne bardzo miasto nad Loarą, po-czem rozpuścił powstańców do domów, gdyż uad chodziły święta Wielkauocue, ale zaraz po świętach dał ponowne hasło, skupił dokoła siebie dwa razy liczniejsze zastępy, i d. 23 kwietnia zdobył XI, 640. Hor. „Ody“ I, 18, 2).

szczenią Orleanu przez Bawarczyków. Generał d’Au-relles de Paladines zamianował go pułkownikiem i dowódzcą wszystkich oddziałów wolnych strzelców 15-go korpusu. Po odebraniu Orleanu przez Prusaków C. poszedł za generałem Chanzy i odznaczył się męstwem w bitwie pod Vibraye i przy obronie Mootforfu; otrzymał stopień pomocniczego generała brygady; w r. 1872 wycofał się z wojska. r-Catiliina, ob. K a t y 1 i n a.

CatihlS, syn, a jak chcą inni, wnuk Am-fiaraosa (ob.), który, według opowieści, z braćmi Korasem i Tyburtosem, wyniósł się z Argosu do Italii i założył Tib u r tu m („Eneida“ VII, 670;

K. K.

na

Cat-Ieland, wyspa angielska na archipelagu Bahamskim, w Ameryce Płn., prawie w środku całego pasma, zajmuje 556 km. □.jest żyzna, a szczególniej odznacza się wybornemi pastwiskami dla bydła; mieszkańców m t półtrzecia tysiąca, którzy są po większej części potomkami zbiegów pół-tiocno-amerykańskich, przybyłych tu w r. 1783. Washington Irwing i Humboldt błędnie brali C. T. za wyspę Guanahani, na której Kolumb wylądował r. 1492 i nazwał ją San Salvador; dzisiaj, dzięki badaniom Munoza i Bechera, wiemy, że prawdopodobniej było to na Watling Island.

Catinat Mikołaj (* w Paryżu 1 września 1637 —f w Saint-Gracien 23 lutego 1712), marszałek francuski, syn radzcy parlamentu; wstąpiwszy do pułku „gardesfranęaise3“, odznaczył się r. 1667 przy oblężeniu miasta Lille, a wiatach 1676 — 1678 odbył zaszczytnie kampanie flamandzkie; zamianowany gubernatorem Pignerolu, kazał porwać hrabiego Ylattiołi, ministra księcia Modeny, który, zdaniem liektórych historyków, był owym tajemniczym więźniem Bastylii. zwanym „maską żelazną" (ob.). C. v 1686 prowadził wyprawę na doliny Waldensów (Vaudois); podczas wojny Ligi Augsburskiej oblegał Filipsburg, od r. 1690 do 16 i6 dowodził armią włoską i zawojował Sabaudyę, wziął Nicoę, pobił Księcia Sabaudzkiego pod Staffarde i Marsaille, areszcie, podszedłszy o dwie mile pod Turyn, oznajmił, że będzie bombardował miasto, co skłoniło Viktora Amadeusza do podpisania preliminaryów przymierza z Francyą (29 maja 1696), celem uderzenia razem z C-em na dawniejszych swoich sprzymierzeńców; d. 10 października (1696) zostało podpisane zawieszeaie broni przez księcia, pełnomocników hiszpańskich i cesarskich, oraz francuskich: Tesse i C-a. Otrzymawszy w 1697 dowó Iztwo wojsk we Flandryi, C. zdobył Ath, a wysłany na początku wojny o sukcesyą tronu hiszpańskiego na pomoc Medyolauowi, któremu zagrażał książę Eugeniusz, nie mógł powstrzymać pochodu nieprzyjaciela dla braku odpowiednich sił i z powodu zaszłego nieporozumienia z księciem Sabaudzkim, naczelnym wodzem wojsk fniucuskich i hiszpańskich we Włoszech. Gdy go zastąpił Villeroi w dowództwie, C. został pod jego rozkazami i brał udział w bitwie pod Chiari (1 wrześuia 1701). Pamiętniki, które pozostawił, wyszły z druku w r. 1819 w 3 tomach;

Beaupreau, stoczywszy poprzednio krwawy bój pod Bois-Groleau; potem dnia 5 maja wziął szturmem Thouars, a 14 maja pobił pod la Chataignerie generała Cnalbos; pobity znów sam 16 maja pod Fontenay, we dwa dni potem odniósł świetne zwycięstwo poi tern samem miastem, a po porozumieniu się z bliższemi kolumnami rojalistów odbył marsz skrzydłowy na Saumur i, pobiwszy na głowę generałów republikańskich, Leygonier’a i Salomona pod Concourson i Montreuil-Bellay (7—8 czerwca), przyczynił się głównie do zdobycia tego ważnego punktu strategicznego. Wówczas przy-wódzcy powstania zebrali się i postanowili wybrać z pomiędzy siebie wodza naczelnego; wprawdzie duszą i głową powstania był d’Elbóe, któremu nikt nie mógł dorównać ani taleutem wojskowym, ani przymiotami charakteru, ale pan ten nie był luoia-ny, więc na wniosek Lescure'a okrzyknięto naczelnikiem powstania C. (12 czerwca); atoli w rzeczywistości ruchami „armii katolicko-królewskiej" kiero wał i nadal d’Elbee. Ponieważ uznano na radzie wojennej, która się zaraz odbyła, że niepodobna poprowadzić na Paryż całej zgrai chłopstwa nie przywykłego do karności, postanowiono zatem uderzyć na miasto Nantes, gdzie też 29 czer. powstańcy stanęli w siedmiu kolumnach, liczących 20,000 ludzi.

C. z osobistym swoim oddziałem spadł jak piorun na bramę Reunes, rozwalił ją i wtargnął na plac Viarme, ale wystrzał, dany z okna jednego z domów, powalił go na ziemię. Wypadek ten zdemoralizował do takiego stopnia Wandejczyków, że podali tył i miasto Nantes ocalało dla Carriera (ob.).

C., przeniesiony przez wiernych towarzyszów do Saint-Florent, tamże umarł. W tej strasznej francuskiej wojnie domowej C. stracił trzech braci i trzydziestu trzech krewnych; sam miał jedenaścioro dzieci.—

Anna Marie (pseudonim hrabiny de Hautefeuille)

„Vie de Cathelineau“; C Port. „Les Origines de la Vendeeu (Paiyż, 1888 2 t.); „Vie de Jacąues Ca-thelinau” (1882); A. Debidour w „Gr. Encycl." La-miraulfa.    r-

Catheliueau Henryk de (* w departamencie Maiue et Loire 1813), przywódzca francuski oddziałów ochotniczych podczas wojny w r. 1870, wnuk poprzedniego, zagorzały rojalista; po 4 września 1870 roku otrzymał upoważnienie od delegacyi w Tours do utworzenia oddziału wolnych strzelców w Bretanii i brał udział w ruchach, którj dopro- w Saint-Gratien postawiono mi pomnik r. 1860. w idziły do bitwy pod Coulmiers (9 listopada) i opu- Był to człowiek bardzo ludzki i po zwycięstwie

K. K.

A. S.

K. K.

Ks. R. F.

E. J.

starał się goić rany zwyciężonych; od żołnierzy wymagał ślepego posłuszeństwa, ale troszczył się o ich dolę; sam dla siebie nic nie wymagał i żył bardzo skromnie.—C. Rousset „Histoire deLouvois“; General Pelet „Memoires militaires relatifs a la succession d’Espagne“ t. I; M. Topin „1’Homme au Masąue de fer“; De Rochas d’Aiglun „Les Vallees vaudoises“, (1881); L. Del w „Gr. Encycl." Lami-rault’a.    r-

Catius, współczesny Cyceronowi fiilozof rzymski (* w Gallii Cyzalpińskiej). Wyznawał on zasady Epikura i, obok Amfaniusza, był jednym z pierwszych, którzy z niemi zapoznawali Rzymian: nie osobliwie wszakże musiał je wykładać, ile wnosić można z docinków Cycerona (Epist. ad famil. XV, 16 i 19), oraz Horacego (Satyry II, 6). Kwinty-lian jednak (Inst. orat. X, 1) podaje go za dość przyjemnego pisarza. Zostawił traktat w 4 księgach o naturze rzeczy i najwyższem dobru: kierunek zatem łączy go ze znakomitym poetą i również uczniem Epikura, Lukrecyuszem; ale traktat ten zaginął.

Cato, ob. Kat o.

Catoplebus, ob. Antylopa.

Catocala, Schs. Mora. Jeden z bardzo licznych rodzajów, do rodziny Noduidae (Nocnicówek), rzędu motyli (Lepidopteri) należących. Przedstawiciele tego rodzaju są to motyle okazałe, o rożkach długich, u samców rzęsko waty ch, u samic nitkowatych. Udo i goleń mają pokryte delikatnemi, długiemi włoskami. — Skrzydła duże, w spoczynku dachowato ułożone, na brzegu opatrzone falowatemi liniami; na tylnych skrzydłach żyłki środkowe wyraźne. Motyle latają szybko i zwinnie, późno wieczorem.—Gąsienice mają ciało wysmukłe, opatrzone 16-u nogami; na dolnej powierzchni gładkie, z ciemnemi plamami, na bokach-rzęskowate lub opatrzone brodawkami; na 8-m i 11-m pierścieniu z wyrostkami. Gąsienice żyją na drzewach liściastych. Poczwarki wysmukłe, pokryte oprzędem, chowają się pod liście, w szpary kory i t. d. Znanych jest wiele gatunków, do najpospolitszych należą: Mora Czerwona czyli Pąsówka, C. nupta. L.; ma ona przednie skrzydła modrawo-popielate, zygzakowatemi liniami popisane; skrzydła tylne jasno-czerwone z 2-a czarnemi, szerokiemi wstążkami. Gąsienica żyje na wierzbach i topolach.—M. taśmo wka, C. pronuba, z żółtemi, czarno -opasa-nemi skrzydłami tylnemi. M. Jesionka, C. fra-xini L.; skrzydła tylne czarne, o szerokiej, jasno błękitnej wstędze przez środek.

Catonis disticha (dwuwiersze Katonowe). Pod taką nazwa znany jest zbiór zdań i przypowiastek łacińskich, oddawanych dwoma wierszami hegzama-trowemi (nakształV jak u nas, Kazimierza z Kró-lówki, np.: „Czyń każdy w swojem kółku..."). Pochodzą one z III lub IV wieku po Chr., ułożone były snadź w celu wychowawczym, w Średnich Wiekach wysoko cenione i wielolicznie tłómaczone. Dlaczego je podciągnięto pod imię Katona, niewiadomo; odpowiedniejszym dla nich tytułem byłaby: mądrość rzymska.

Catorco albo Catorche 1) Minerał de C., okrąg w stanie meksykańskim San Luis Potosi, wysoczyzna pusta i dzika, obfitująca w srebro; ma około 57,000 mieszkańców. 2) C., lub Alamos, główne miasto tego okręgu, wzniesione na 2,687 m. nad p. m; liczy około 18,000 mieszkańców i posiada kopalnie srebra, przynoszące rocznie od 1 do 2 milionów pezów.    *

Catrou Franciszek (* d. 28 grudnia 1659 r. w Paryżu —f d. 18 października 1737 r.) Obdarzony wyższym umysłem i dobrze poduczony, wstąpił do jezuitów r. 1677, gdzie zasłynął z kaznodziejstwa, gdyż porywał słuchaczów piękną wymową, a obrany przedmiot wyjaśniał gruntownie. Czas wolny od obowiązków kapłańskich obracał na badania filozoficzne i historyczne. Z dwoma współzakonnikami pracował nad wydawnictwem pisma: „Memoires de Trevoux“ przez lat dwanaście. Wydał: „Histoire generale de 1’empire du Mogolu. (Paryż, 1715). Tłómaczył na język angielski i włoski dzieło; „Histoire des anabaptist." (Paryż, 1695) — oraz: „Hist. romaine depuis la fon-dation de Rome“, (Paryż. 1737).

Oats Jakób (* 1577 w Brouwershaven — f 1660 w Zorgtyliet pod Haagą), mąż stanu i poeta hollenderski. Ukończywszy studya prawne w Ley-dzie i uzyskawszy stopień doktora praw w Orleanie, zajmował się czas jakiś adwokaturą, następnie pełnił urząd pensyonarza w Middelburgu, potem w Dortrechcie. W r. 1627 jeździł w misyi dyplomatycznej do Anglii, w 1635 został generalnym pensyonarzem Hollandyi, wreszcie w 1645 — wielkim strażnikiem pieczęci. W 1651 jeździł w nowej misyi dyplomatycznej do Anglii dla układów z Cromwellem, wkrótce zaś po powrocie do kraju (1652), zrzekł się wszystkich urzędów i usunął się do życia prywatnego. Jako poeta, C. był przede-wszystkiem dydaktykiem; najchętniej zaś w swoich utworach rozwijał temata z żyoia rodzinnego i moralności praktycznej. Ważniejsze z pomiędzy nich są: „Houwelijk" (Małżeństwo, 1625); „Spiegel van den ouden en nieuwen tydu (Zwierciadło dawnych i nowych czasów, 1632 i „Trou-ringh“ (Pierścień zaręczynowy, 1637). — Utwory te cieszyły się niezwykłą popularnością i były tak prawie rozpowszechnione, jak Biblia.—Najnowsze wydanie zbiorowe dzieł C-a wyszło p. t.: „Al de werken" (Schie-dam, 1876 i nast.).

Catskill, miasto w północno-amerykańskim stanie New-York, w malowniczej krainie nad Hudsonem, o 160 km. od jego uścia; około 5,000 mieszkańców. Na zachodzie tego miasta ciągną się góry Catskilskie (C. Mountains).

Catskill piętro (geolog.). Nazwę tę geologowie nadali pokładom czerwonego starego piaskowca, stanowiącym poziom najwyższy w górnem ogniwie dewońskiem Ameryki Północnej, a to od miasta tegoż imienia. Pokłady te są współrzędne łupkowi cyprydynowemu na Harcu, lub pokładom z Spińfer disjundus w Belgii i prowincyach nadreńskich Niemiec.

Cattaneo Danese, ob. C a t a n e o.

Encyklopedya Pow«*. Ilmtr. T. XI

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

22

Cattaro (po serbsku Ko tor), warowne miasto „Czytanie Biblii"; „Lord Stratford"; „Schakespeare portowe, w południowo-zachod. części austro-węgier- czytający odę“; najznakomitszem wszakże dziełem skiego królestwa Dalmacyi, leży u stóp gór Loren jego jest wielki obraz: „Luter na sejmie w Spi-(1,780 m.) i Velivirch (1,330 m.), w pobliżu gra- rze“ (rytowany przez Waltera w Londynie 1841 r,). nicy czarnogórskiej, nad odnogą tegoż nazwiska W ostatnich leciech swego życia zaczął był ma-(Bocche di Cattaro). Silne warownie bronią mia- j lowaó i obrazy olejne, sceny biblijne, ale z tych sta od strony portu, od tyłu zaś panuje nad niem | mało jest znanych; sławę zyskał przez akwarelle. * fort San Giovanni. C. ma trzy bramy, kościół katedralny, bazar, teatr, kasyno i doskonałą przystań, osłonioną górami i tak głęboką, że największe okręty mogą aż do lądu przybijać. M-ców przeszło 3,000, którzy trudnią się handlem, zasadzającym się głównie na stosunkach z sąsiedniem Czarno-górzem. Co tydzień zawijają tu cztery parowce Lloyda, a w 1883 ogół okrętów, które nawiedziły C., doszedł był do liczby 442 o 102,726 ton ładunku. Miasto jest siedzibą władz okręgowych, sądu wojennego, głównego urzędu celnego, dwóch biskupów—wschodniego i zachodniego obrządku, — ma klasztor franciszkański, szkołę marynarki i wyższe gimnazyum pokojowej i kwitną łatwo, realne.—Aż do początku w. XV C. było rzecząpo-spolitą samoistną, w r. 1420 poddało Rię dobrowolnie Wenecyi; 1797, na mocy pokoju w Cam-

Cattleya Lindl. Rodzaj roślin, należący do rodziny Storczykowatych (Orchideae). Są to wspaniałe rośliny Ameryki zwrotnikowej, rosnące na drzewach i skałach, o liściach trwałych i o wielkich, jaskrawo zabarwionych, kwiatach. Najpiękniejsze gatunki są: C. crispa Lindl., o kwiatach białych, z zaostrzoną purpurową wewnątrz wargą; C. labiata Lindl., o kwiatach bladoróżowych, z purpurowym rysunkiem na wardze; jedna z najpiękniejszych roślin storczykowatych, wyróżniająca się i długim czasem kwitnienia. G. Skinneri Lindl., kwiaty różowe, z blado-żół-tą wargą. Gatunki te znoszą warunki hodowli

Wł. M. K

Cattolica Eraclea, miasto na wyśpię Sycylii, w departamencie Girgenti, na lewym brzegu rzeki Płatani; ma 6,590 mieszk., w okolicy kopalnie so-

Catullus Cajus (według iunych, mniej zasadnie, Quintus), liryczny, poeta rzymski (* w Weronie między 87 a 77 r. przed Chr. — f mając lat zaledwie 30). Z życia jego, oprócz kilku drobnych wzmianek i zestawień pobocznych, tyle tylko wiadomo, ile wyczerpać można z samychże utworów, Zatem: we wczesnych latach przybył do Rzymu, gdzie zawiązał stosunki ze znakomitymi ludźmi epoki, literackiego zwłaszcza powołania, a mianowicie z historykiem Korn. Neposem, poetą Licy-uiuszem, krasomówcą Hortensyuszem i Cyceronem. (Carmina: 1, 50, 65). Pochodził snadź z rodziny zamożnej, gdyż posiadał willę nad jeziorem Bena-cus (dziś Garda), oraz inną na granicy okręgu sabińskiego i tyburtyńskiego (Carm. 3 i, 44). ale żył widać więcej wspaniale, niż przezornie, bo inte-resa jego nie były w świetnym stanie (Carm. 10 i 13). W r. 57 towarzyszył propretorowi K. Mem-miuszowi do Bitynii (C. 10 i 28), a z powrotem zwiedził grób brata, pochowanego w Trojadzie (C. 101), nad którego też stratą w sposób iście wzruszający ubolewa (C. 65, 68). Ogniskiem jego poetycznego życia i twórczości była namiętna miłość dla Rzymianki, uwielbianej przezeń pod imieniem Lesbii. Pod imieniem tern domyślają się Klodii, pięknej, świetnego umysłu, a nieświetnych obyczajów, małżonki Kw. Metella Celera. Bądź co bądź, literatura zawdzięcza najpiękniejsze kwiaty jego poezyi stosunkowi z tą kobietą, dopóki nie zerwał z nią zupełnie, kiedy puściła się na bezwstyd nieograniczony (C. 76). Był to przytem snadź człowiek ducha niepodległego: ostro stawia się Cezarowi, mimo potęgi tryumwira, który wybacza mu dokuczliwe przycinki i surowe oskarżenia (Carm. 29, 57, 102). — Spadek poetyczny pozostały po nim składa się ze 116 utworów, bardzo różnych co do treści, tonu i rozmiaru. Mają oue charakter epicki, liryczny, elegijny, satyryczny, epigramatyczny; „Biblioteka klasztorna"; niektóre dochodzą rozmiarem rapsodu, inne zawie-

poformio, przeszło pod panowanie Austryi; pokój li, siarki, alabastru, gipsu i wapna.

Presburski (1805) przysądził je królestwu Włoskiemu, utworzonemu przez Napoleona I; po pokoju wiedeńskim (1809), weszło w skład prowincyj Illiryjskiej, również jego kreacyi, a w r. 1814 powróciło do Austryi. W r. 1566 straszne trzęsienie ziemi ledwie nie całe miasto obróciło w zwa-

liska i połowę mieszkańców zagrzebało pod niemi, a toż samo powtórzyło się i w 1667.—Odnoga C., (po włosku Bocche di Cattaro, po kroacku Boka Kotorska), na morzu Adryatyckiem, składa się z wielu zatok i bassenów, połączonych pomiędzy sobą kanałami, i tworzy przystań niezrównaną; wrzyna się ona w głąb lądu na 29 km., a u wnij-ścia liczy zaledwie 2,800 metrów szerokości. Okręty tam dostają się przez dwa przesmyki, czyli paszcze, (po włosku bocche), Komburską i Łańcuchową, stąd tak nazwaną, że niegdyś zamykano ją łańcuchami. Brzegi jej nierówne, fantastyczne, przedstawiają cudowną panoramę, z rozłożonemi na nich miasteczkami Castelnuovo, Risano, Pero-sto i Cattaro. Mieszkańcy nadkotarscy nazywają się po włosku Bocchesi, a po serbsku Bokelji, należą do plemienia serbskiego i mają wielkie powinowactwo z Czarnogórcami. Buntowali się oni wielokrotnie przeciw panowaniu austryackiemu, zwłaszcza zaś w latach 1869 i 1881, gdy chciano do nich zastosować nowe prawa wojenne. — Nad odnogą panują dwa forty: Cattaro i Castelnuovo, wejścia bronią: Ostro, Mamuba i „Wieża spalona”.    *

Gattermol Jerzy, malarz angielski (* 1800 w Dikleboroogh — f 1868); rysował naprzód dla pism i dzieł illustrowanych, jak np.; „Historical annual", wydawany przez jego brata i do dzieł Wal-ter-Scotta (Londyn, 1835). Później malował akwa-rellą po większej części małe obrazki rodzajowe, z których godne wspomnienia: „Pielgrzymi u drzwi kościoła"; „Płatnerz opowiadający dzieje miecza"; „Sir Walter Raleigh";

rają po cztery i nawet dwa wiersze. Ze względu    się zaleca, że posiada    bardzo cenny komentarz

ogólniejszego na treść, całość dzieli się na    dwie    naukowy. Wyborną też monografię    napisał Rib-

K. K.

Catullus Quintus Lutatius, mimograf z I w. po Chr., z przydomkiem „Urbicarius*. Skomponował on dwie sztuki: „Phasma“ (Widmo) i „Laureolus“ (Niewolnik ukrzyżowany), z których ostatnia czę-

K. K.

grupy. Pierwsza zawiera wiersze jambiezne i sa- beck, wydaną r. 1863. tyryczne, osnowy częścią politycznej, częścią moralnej, gdzie poeta w gorących słowach oburza się na przewrotność ludzką, albo wyśmiewa głupotę.

Druga gruppa jest przeważnie liryczną, złożoną po największej części z utworów drobniejszych,    ero-    sto    była grywaną,

tycznych i dydaktycznych; zawiera przytem    dwa    Catulus, przydomek    jednej gałęzi    rodu plebe-

K. K.

Caturus Ag. (paleont.). Rodzaj ryb kopalnych, kościstych, cierniopłetwych, drapieżnych, różnej wielkości, podobnych do dzisiejszego tuńczyka, o bardzo cienkich, prawie rombowych, łuskach, jednej płetwie grzbietowej na środku ciała, z dużemi pa-rzystemi na niej kolcami, z dużym otworem gęby i bardzo silnemi zębami, o płetwie ogonowej bardzo wielkiej, widełkowatej, o kręgach niezupełnie skostniałych. Rodzaj ten żył już w okresie górnego le-jasu, szczególniej zaś obficie w okresie białej jury. Gatunki: C. furcatus Ag. i C. maximus Ag., dosyć często natrafiają się w łupku litograficznym bawarskim; C. elongatus Ag., w pokładach górnych

K J.

utwory większego rozmiaru: elegię na temat „Wło- I juszowskiego Lutacyuszów, od. Lutatia gens. sów Bereniki“, wzięty z Kallimacha, oraz pieśń na j Caturiges, ludność Liguryjska w części Gallii, „Ślub Peleja z TetydąM, charakteru liryczno - opi- zwanej Narbonensis, z miastem głównem Eburodu-sowego.—C. bardzo był popularnym u swoich, sta- num (Embrun).—Por. Cez: „B. Gal,“ I. rożytni często go przytaczali, powoływali się na niego. Tibullus, Propercyusz, Owidyusz zwłaszcza, zawsze go wspominają sympatycznie; później Pliniusz młodszy widzi w nim wszystkie przymioty dobrego pisarza; Kwintylian w krytyce swej zaledwie go wspomina; samochwał Horacyusz traktuje go z pańska. Ale i ci, co chwalą, nie powiadają właściwie, co w nim chwalą. Wobec krytyki dzisiejszej, przenoszącej swój trybunał w czas i otoczenie pisarza, C. stoi bardzo wysoko. Tworzy on w czasie, kiedy język jeszcze się nie wygładził, jak za Augusta, więc też nie ma on i tego dźwięku, i tej harmonii muzycznej, jaka przeważnie panuje w lirykach Horacego; ale jest to język sku- jury białej z Ciiin. piony, pełen treści i obrazowości. Druga rzecz, Catty lub Katti, funt chiński, zwany tak głów-to greczyzna, która podaje go nawet za naślado- nie przez cudzoziemców, osiadłych w portach, gdy

wcę i wprost tłómacza poetów helleńskich. Jest to sąd nieuzasadniony; C. bez zaprzeczenia kształcił się na Grekach, i jak widzieliśmy, przejmował nawet temata greckie, ale i na tern koniec. Na-samprzód, niema u niego ani jednego wiersza żywcem wziętego z jakiegoś poety Grecyi, chybaby brał z tych utworów, które zaginęły: więc twierdzenie o przyswajaniu sobie jest gołosłowne. Po-wtóre, duch jego utworów jest duchem Rzymianina, i to epoki własnej: dość wniknąć w treść, w zasady, w ton mowy, aby się przekonać, że niema tam nic książkowego, że człowiek piszący wybiera z własnego umysłu i serca, z osobistego dowiipu, z obserwacyi społeczeństwa, wszystko to, co pisze. Głos jego silny jest i natchniony tern, co czuje, na-dewszystko w utworach erotycznych, w których nie dostrzedz ani śladu sztucznego nastroju. Ma on nauczycieli w Grekach, ale to wyłącznie tylko co do poetyki, nie zaś co do poezyi; przyjął od nich rytmy, harmonie wierszowe, i wcielił w nie mowę łacińską, a że, jako liryk, on to uczynił pierwszy, jemu też i palma pierwszeństwa należy. Byłoby to jeszcze niewiele, gdyby się ograniczało na zdobyciu formy: ale C. nie ma przed sobą ani po sobie w Rzymie nikogo wyższego pod względem samodzielności i doniosłości talentu. Jest to jedyny poeta rzymski, którego, pod względem oryginalności w oddawaniu uczuć i obrazów, z greckimi porowi ać można. Język jego miejscami wprawdzie trąci starzyzną, zwłaszcza, gdy go się czyta po Horacym, ale ma zaletę prostoty i naturalności połączonej z ekspresy ą, wyobrażającą głąb duszy człowieka.—Najświeższe wydanie jest B. Schmidta z r. 1887; ale wydanie Eilisa z r. 1876 tem

u Chińczyków ma nazwę Kin. Dzieli się na 16 liang czyli tale,t.j. uncyj. ciężar jego wszakże jest w różnych okolicach bardzo różny, wynosi bowiem od 512 do 613 gramów. W handlu z zagranicą, według umowy z r. 1770 C. = 1¹/₃ funta angielskiego, zatem = 604.79, grama. Taż sama jednostka przyjęta jest i w handlu zagranicznym w Japonii, używana też jest w Singapore i w różnych okolicach Indyj wschodnich.

Cauca 1) C. największy Stan południowo-amerykańskiej rzeczypospolitej Kolumbii, obejmujący z byłem terytoryum Caąuetu 666,800 km. kw. przestrzeni i liczący 468,000 mieszkańców, śród których 50,000 niecywilizowanych Indyan. Cę w części zachodniej przerzynają Kordylerę pobrzeżną i nowo-grenadzką, przedzielone doliną rzeki C. i porosłe dziewiczemi lasami; wschodnia jej część przechodzi w szerokie L1 anos, zroszone dopływami Maragnonu: Ri -Napo, lęa, Yapura, oraz dopływem Orinoco, Guayabero; inne rzeki kolumbijskie są: Rio Patia i Rio S. Juau, uchodzące do Oceanu Spokojnego, na którego brzegu poławiają tu muszle perłowe, Atsato—do odnogi Daryeńskiej czyli Uraba i Camo do rz. św. Magdaleny. Rozdęły i stoki Kordylery są bardzo żyzne, udają się tu wogóle wszelkie płody: trzcina cukrowa, banany, kawa, kakao, wanilia, drzewo chinowe, drzewo kauczukowe i inne. 1 kió-lestwo kopalne jest też bardzo bogate: wydobywają tu złoto (w rz. Cauce piasek złoty), srebro, piaty nę, żelazo i węgiel kamienny. Główne miasto Stanu Popayan.—2) Cauca. rzeka, w stanie kolumbijskim tegoż imienia, wypływa w Andach z laguny Santiago, w stronie płd. wschód, od Popayanu; pod tern miastem wychodzi na obszerną rówuiuę,

którą pomiędzy błotnistemi albo też lasem porosłe-mi brzegami spokojnie ku północy przebiega, a dopiero poniżej Cali dostawszy się pomiędzy góry, tworzy tam liczne katarakty i prądy, czyniące ją niezdatną do żeglugi aż do równiny za miastem Antioąuią, gdzie już staje się spławną, i przebiegłszy od źródła do uścia 1,090 km., wpada pod Tacalvo do rzeki św. Magdaleny.    *

Caucalis L. Rodzaj roślin, należących do rodziny Baldaszkowatych (TJmbelliferae), bardzo zbliżony do marchwi. Typowy gatunek C. daucoidęs jest trawą jednoroczną, o liściach potrójnie pierzastych. Kwiaty blado-różowe ułożone są w baldaszki, pozbawione otoczni. Owoc—niełupka o pięciu krawędziach pierw-szorzędowych, najeżonych włoskami, i 4-ch drugo-rzędowych, bardziej wystających, zaopatrzonych w szereg kolców haczykowatych na końcu. Pospolity jest

Wł M. K.

we Francyi. Nasiona są lekko aromatyczne.

Cauołiois-Lemaire Ludwik August Franciszek, publicysta i historyk francuski (* 1799 w Paryżu — f 1861 r.). Odznaczył się energią, z jaką walczył przeciwko restauracyi w swoich dziennikach: „Nain Jaune*, „Les Fantaisies* i „Journal des arts et de la politiąue*. Skutkiem tego musiał był schronić się do Brukselli, lecz i tam w tymże celu wydawał: „Nain jaune refugie* i „Vrai liberał*, aż dopóki go nie zaaresztowano i nie skazano na wygnanie; wtedy zamieszkał w Hadze, gdzie z Guyefem wydał (1817) broszurę: „Appel a l’o-pinion publiąue et aux ótats generaux en faveur des patriotes franęais*, z powodu której musiał opuścić Niderlandy i tułał się po różnych stronach, aż dopiero w 1819 pozwolono mu wrócić do Paryża. — Wkrótce potem C. wydał: „Lettres sur les Cent jours” i „Gouvernement occulte“, które były jawnym dowodem, że nie zmienił swoich przekonań, a artykuły jego w „Bibliothóąue histor.*, szczególniej zaś ogłoszone w r. 1831 „Opuscules*, przyprawiły go o więzienie. Mimo to, wypuszczał pamflet za pamfletem przeciw rządowi, a zaledwie odzyskał wolność, już się wplątał w kilka procesów za udział w „Constitutionnel". Ostro wystąpił przeciwko rozporządzeniom Karola X, a zarazem wziął czynny udział w rewolucyi lipcowej 1830.— W 1832 objął kierownictwo naczelne dziennika demokratycznego „Bons sens*, a w 1835 wszedł do składu redakcyi „Siócle*. Następnie, w 1835 oddał się studyom historyoznym i został urzędnikiem w archiwum państwa. Owocem pracy jego na tern polu było: „Histoire de la rćvolution de 1830*. — Liczne jego pisma pomniejsze wielkiej wartości literackiej nie mają, lecz stanowią ważny przyczynek do dziejów restauracyi, są to: „De la decla-ration de Laibach* (1821); „Lettres a M. Thiers* (1830); „Lettres politiąues, religieuses et histori-ąues” i inne.    *

Cauchon Piotr (f 18 października 1442), doktor teologii, magister literatury i filozofii, licencyat prawa kanonicznego, rektor uniwersytetu paryskiego i konserwator jego przywilejów, radzca króla Angielskiego i biskup w Beauvais i Lisieux, znany w hi-storyi z nikczemnej roli, jaką odegrał w procesie Joanny A’drc; pochodził ze szlacheckiej rodziny, osiadłej w okolicach Reims. Wystąpiwszy na widownię publiczną w r. 1413, C. przyłączył się skwapliwie do partyi Burgundczyków, a skazany na wygnanie przez parlament, wrócił dopiero do Paryża po zwycięstwie księcia burgundzkiego, Filipa Dobrego, który mu wyjednał kanonię w Beauvais i wysłał go jako swojego rzecznika na sobór do Konstancyi, na którym wniesioną była sprawa zabójstwa księcia Orleańskiego, o co oskarżonym był książę bur-gundzki; w r. 1420 otrzymał, za wolą swojego protektora, biskupstwo w Beauvais, ale wypędzony z tego miasta r. 1429 przez mieszkańców, którzy pozostali wiernymi tronowi francuskiemu, udał się na dwór angielski i stał się fanatycznym stronnikiem najeźdźców. Kiedy w r. 1431 książę Bedford sprowadził synowca swojego, młodego Henryka VI, aby go koronować na króla Francyi, C., który miał stosunki w Reims, pokusił się o wydanie tego miasta Anglikom, ale zdrada się nie powiodła i koro-nacya odbyła się w Paryżu; ceremonii dopełnił kardynał Winchesteru w asystencyi C-a i biskupa z Noyon. Kiedy Joanna d’Atc została pochwyconą w Compiógne d. 24 maja 1431 r. na terytoryum dyecezyi Beauvais, C. upomniał się u króla angielskiego, księcia burgundzkiego, uniwersytetu paryskiego i u brata Marcina, generalnego wikaryusza inkwizycyi we Francyi, o prawo sądzenia jej, po czem przesłał nakaz sądowy hrabiemu de Ligny-Luxembourg, który dozorował bohaterki, o jej wydanie. Dziewica Orleańska zaprowadzoną została do Rouen, gdzie stolica biskupia była chwilowo opróżnioną, i kapituła tego miasta musiała udzielić swojego terytoryum C-owi, który nie miał wstępu do własnej dyecezyi. W procesie, który się zaraz rozpoczął, użyto wszelkich środków, aby zgubić Joannę: fałszowano odpowiedzi, wyłudzano podstępem zeznania, gwałcono w sposób świętokradzki tajemnicę spowiedzi i t. d. Jeden z pisarzy, Wilhelm Mauchon, zeznał przy późniejszej rewizyi procesu, że go C. zmuszał do przykładania ręki do tych niegodziwości, ale bezskutecznie; Wilhelm Cauchon znów, synowiec i spadkobierca biskupa, zaprzysiągł w tym samym rehabilitacyjnym procesie, że jedynemi pobudkami do skazania Joanny były: nienawiść Anglików i podła służalczość stryja. C. wydał wyrok, skazujący dziewicę Orleańską na wieczne więzienie o „Chlebie boleści* i „wodzie go ryczy*. Lud z Rouen znieważył biskupa i obrzucił go kamieniami; z drugiej znów strony, Anglicy, niezadowoleni, że nie było wyroku śmierci, wyrzucali mu, iż za darmo wziął od nich pieniądze (kopie pokwitowań z odebranych sum ogłosił drukiem Quicherat). W tern położeniu C., zachęcony jeszcze obietnicą dostania biskupstwa w Rouen, wynalazł sposób odnowienia procesu. Jednej nocy kazawszy zabrać Joannie jej szaty kobiece i zastąpić je ubraniem męskiem, ogłosił ją za recydy-wistkę w herezyi, wyklętą i wyrzuconą z łona Kościoła. Oddana w ręce sądu świeckiego, nieszczęśliwa skazaną została na spalenie. C. był obecnym przy egzekucyi; podobno Joanna miała rzec do niego wśród płomieni: „Jesteś przyczyną mojej śmierci; obiecałeś mnie przywrócić na łono kościoła, a wy-

jego, nie licząc dzieł osobno wydanych, wyszło blizko 800 rozpraw większych i mniejszych, odnoszących się do wszystkich niemal dziedzin matematyki czystej i stosowanej. Ta gorliwa, gorączkowa praca nad nauką nie uczyniła wszakże Cauchego obojętnym na sprawy społeczne. Gorliwy katolik, przywiązany gorąco do instytucyj swego wyznania, występuje w obronie jezuitów, bierze udział w stowarzyszeniach dobroczynnych katolickich, należy do grona założycieli Instytutu katolickiego, zwanego także Cercie du Luxembourg i mającego za zadanie kształcenie młodzieży w duchu katolickim. W zakładzie tym prowadzi sam konferencye matematyczne. C. był członkiem korespondentem towarzystwa królewskiego w Londynie, akademii berlińskiej, petersburskiej, sztokholmskiej etc. Zasługi jego dla nauki są wielkie i oczywiście nie dają się streścić w artykule z konieczności popularnym. Powiemy tylko, że w analizie wyższej położył Cauchy podwaliny ścisłego wykładu przez sformułowanie pojęcia Cauchy Augustyn L udwik, jeden z wielkich ciągłości funkcyj i zastosowanie metody gra-matematyków XIX stulecia (* w Paryżu d. 21 nic. Teoryę funkcyj wzbogacił przez wprowadzenie sierpnia 1789 r.—f tamże 22 maja 1857 r.). Oj- zmiennej urojonej i odkrycie najogólniejszych twier-ciec jego był adwokatem w Normandyi, a po prze- dzeń o własnościach funkcyj. Teoryę rozwijania niesieniu się do Paryża—urzędnikiem i archiwistą funkcyi na szeregi i wogóle teoryę szeregów uczy-Senatu. Augustyn Cauchy wstąpił w roku 1805 nił ściślejszą i przystosował do ważnych pytań ana-do Szkoły politechnicznej, po ukończeniu której w r. lizy. Rachunek całkowy rozszerzył przez rozważanie 1807 przeszedł do Szkoły Dróg i Mostów. Otrzy- całek określonych z granicami urojonemi i oblieze-mawszy dyplom inżyniera, wydelegowany został niem wartości wielu ważnych całek przez zupełnie nową przez rząd w r. 1810 do robót portowych w Chor- metodę tak zwanych „residuuów", przez podanie ści-bourgu. Tam chwile wolne od zajęć urzędowych słych dowodów istnienia całek i nowych metod całko-poświęcał głębokim studyoin matematycznym i już j wania równań różniczkowych. W algebrze rozwi-w r. 1811 przedstawił Akademii paryskiej pierwszą nął teoryę funkcyj symetrycznych; dał piękny do-swoją rozprawę z teoryi wielościanów, która odrazu wód zasadniczego twierdzenia o istnieniu pierwiast-zwróciła nań uwagę uczonego świata. Od tej chwi- ków równań, odkrył nowe twierdzenie o liczbie li rozpoczyna się jego długa i świetna karyera nau- pierwiastków równania, zawartych wewnątrz ob-kowa, pełna oryginalnych badań i odkryć pierwszo- wodu ograniczonego krzywą zamkniętą. W geo-rzędnych. W r.' 1816 otrzymuje C. wielką nagrodę metryi uogólnił teoryę wielościanów i podał nowe za pracę konkursową na temat o rozchodzeniu się metody badania linij i powierzchni. W fizyce fal na powierzchni cieczy, zaraz potem zostaje jest wybitnym przedstawicielem kierunku mate-wybrany w poczet członków Akademii i powołany matyczno-mechanicznego. Schematem zasadniczym do wykładów mechaniki w Szkole politechniczej, jest tu materya, uważana za złożoną z punktów algebry wyższej w Sorbonuie i fizyki matematycznej materyalnych, pomiędzy któremi działają siły przy-w Collóge de France. Owocem jego wykładów są ciągające i odpychające, będące funkcyą odległości; znakomite podręczniki, które wywarły wielki wpływ tak uważany ośrodek zjawisk fizycznych jest zatem na nauczanie analizy w Europie i przez długi czas zbudowany analogicznie do ośrodka, w którym odbyły klasycznemi. Po rewolucyi lipcowej przeko- bywają się ruchy ciał niebieskich. Ścisła dedukcya nania religijne nie pozwoliły mu złożyć przysięgi z niewielkiej liczby hypotez zasadniczych, wsparta nowemu rządowi i dla tego wolał opuścić Francyę. potęźnemi środkami analizy: oto cecha fizyki mate-Przeniósł się na czas krótki do Szwajcaryi, potem matycznej, jak ją uprawiał Cauchy, a po nim jego do Turynu, gdzie w uniwersytecie król Sardynii następcy. Metody te zastosował Cauchy do teoryi utworzył dla niego katedrę fizyki matematycznej, sprężystości, a zwłaszcza do teoryi undulacyjnej W r. 1833 osiedlił się C. na czas dłuższy w Pra- światła, którą posunął na wyższy stopień dosko-dze czeskiej, jako kierownik wychowania księ- nałości przez zupełne matematyczne uzasadnienie cia Bordeaux (hrabiego Chambord’a), syna Karola teoryj zjawisk świetlnych, a zwłaszcza rozszcze-X. Po ukończeniu edukacyi księcia został zasz- piania światła. W mechanice niebieskiej teore-czycony przez Karola X tytułem barona. Na ob- tyczne prace Cauchego nad rozwijaniem na sze-czyźnie pracował bez przerwy nad nauką, a wy- regi funkcyi perturbacyjnej przyczyniły się w wyniki swych badań ogłaszał już - to w Pradze, sokim stopniu do udoskonalenia i ulepszenia już - to w pismach Akademii paryskiej. W końcu metod rachunkowych. Prace Cauchego wywar-roku 1838 powrócił do Francyi i do Akademii, zo- ły wielki wpływ na rozwój matematyki, który po stał mianowany członkiem Biura długości i rozwi- dziś dzień jest widoczny w badaniach uczonych, nął niepospolitą działalność naukową. Z pod pióra zwłaszcza francuskich. Wszystkie dzieła jego, wy

dałeś wrogom". Cauchon zadrżał po raz pierwszy i od tej chwili nie opuściły go już wyrzuty sumienia. Nie mając odwagi wracać do swojej dyece-zyi, której mieszkańcy dochowali wiary królowi francuskiemu, zażądał od Anglików innego biskupstwa i otrzymał Lisieux; w latach 1435 i 1439* brał udział w soborach w Bazylei, Arras i Calais; umarł nagle, podczas gdy się golił. Papież Kalikst IV rzucił klątwę na jego pamięć, a lud wydostał zwłoki jego z grobu i oddał psom na pożarcie.—Quicherat „Proeós de condamnation et de rehabilitation de Jeanne d’Arcu (Paryż, 1840—49 5 t.); Józef Fabre „Proces de condamnation de Jeanne d’Arc“ (Paryż, 1884); „Gallia Christ."; E. de Barthelemy „Genealogie hist. de la familie Cauchon“ (Paryż, 1882); Le-merle „Essai d’une bibl. raisonnee de Jeanne d’Arc“ (Orlean, 1886); Lanery d’Arc „Bibliogr. des ouvra-ges relatifs a Jeanne d’Arc“ (Paryż, 1888). Wicehrabia de Caix de Saint-Aymour w „Gr. Encycl." Lamiraulfa.    r-

dawane staraniem Akademii paryskiej, przy współudziale Valsona i Collefa p. t. „Oeuvres comple-tes d’AugustinCauchy" .składać się mają z dwudziestu siedmiu wielkich tomów in 4-o, podzielonych na dwie serye; serya pierwsza (tomów 12) zawiera rozprawy, noty i artykuły ogłoszone przez Cauchego w pismach Akademii paryskiej; serya druga (tomów 15) wszystkie pozostałe jego prace; a między inne-mi i dzieła ośobno wydane, do których należą: „Cours d’Analyse de l’Ecole royale polytechnique8 (1821); „Resume des leęons donnees ń l’Ecole royale polytechnique⁸ (1823); „Leęons sur les applications du Calcul infinitisemal ńlaGeomótrie⁸(1826 i 1828); „Leęons sur le Calcul differentiel⁸ (1829); „Exercices de Mathematiques“ (1826—1830); „Resumes analy-tiques“ (1833); „Nouveaux Exercices de. Mathómati-ques“ (zawiera traktat o teoryi światła) (1831 — 1836); „Nouveaux Exercices d’Analyse et de Phy-sique mathematique“ (1840—1847). Dotąd (1893) wydano 8 tomów pierwszej seryi i 10 drugiej. Z prac nie-matematycznych Cauchego wymieniamy: „Con-siderations sur les ordres religieux“ (1843); „Refle-xionssurla liberte derenseignement“|(1844); „Charles V en Espagne⁸ (poemat, 1834); „Memoire sur la pro-sodie des langues orientales et en particulier sur la pro-sodie biblique“ (1834). Rozprawa ta, owoc studyów Cauchego nad językiem hebrajskim, przedstawiona była Akademii „des inscriptions et belles lettres⁸. Bibliografię Cauchego napisał C. A. Valson p. t.: „La vie et les travaux du baron Cauchy“ (1868); książka ta, złożona z dwóch części, zawiera w pierwszej rys życia, w drugiej zaś wiadomość o ważniejszych pracach, wraz ze spisem bibliograficznym.

gu Yvetot, w depart. Niższej Sekwany, na prawym brzegu tej rzeki, przy uściu do niej Ambionu; połączone drogą żelazną Caudebec-Barentin z wielką koleją z Paryża do Hawru, piękne miasto w położeniu bardzo malowniczem, na zboczu wzgórza, u wnijścia na dolinę. C. liczy blizko 2x/₂ tysiąca mieszkańców, trudniących się garbarstwem, białoskórnictwem, przędzalnictwem, tkactwem weł-nianem i bawełnianem, oraz wyrabianiem płótna żaglowego. Jest tu syndykat morski, oraz konsulat szwedzki. Mury, opasujące niegdyś miasto (z w. XIV), znikły prawie zupełnie; ostatnią basztę warowną zniesiono w r. 1864, dotąd wszakże dochowały się niektóre domy, sięgające stulecia XIII. Na szczególną zasługuje uwagę prześliczny kościół Najświętszej Panny, założony i poświęcony w r. 1267, lecz dopiero w w. XV i XVI doprowadzony do stanu dzisiejszego, według planu architekta Wil-

TB

S. D

pis

m

r

Uff

m

CauchyEugeniusz Franciszek, brat poprz., prawnik i publicysta (* 1802 [w Paryżu—f 1877). Był sekretarzem archiwalnym izby parów i audytorem rady stanu aż do r. 1848, poczem poświęcił się pracy piśmienniczej. Z dzieł jego na szczególną zasługują uwagę:—„Le droit maritime International, considere dans ses origines et dans ses rapports avec le progrós de la civilisation“ (Paryż, 1862, 2 tomy) i „Du respect de la proprietć privee dans la guerre maritime⁸ (1866). Prócz tego wydał: „Le duel considóre dans ses origines et dans l’śtat actuel des moeurs" (1846, 1863); „De la propriótó communale et de la misę en culture des communaux“ (1848); „Etude sur Domat⁸ (1852 i 1865); „Du jugement des crimes politiques“ (1867).

mi

li

'iMsssm

■mmm

lis

'i

wg

mag

■i

mm

/ii

Caucig Franciszek, malarz historyczny au-stryacki (* 1742—f 1828). Był na koszcie rządu w Bolonii, Wenecyi i Rzymie, w 1799 został profesorem Akademii Wiedeńskiej, a 1820 dyrektorem szkoły malarstwa, rzeźby, rytownictwa i mozai-karstwa.—Pozostało po nim około dwóch tysięcy rysunków i kartonów.

Gauda, (włos.), wyraz muz., znaczy: ogonek. Tak zwano w dawnej terminologii muzycznej kreskę (ogonek) pionową, zakończającą nuty: maxima i longa, oraz zamykającą, jakby w nawiasie, większy lub mniejszy szereg ligatur.

Caudebec-en*Caux. 1) Stolica kantonu w okrę-

w. G.

A. Pol.

Fig. 55. Kościół w Candebec-en-Caux.

helma Letellier’a, zmarłego w r. 1484. W. C. dochował się dotychczas kamienny krzyż, w kształcie krzyża maltańskiego, który jest pamiątką po Tem-plaryuszach, osiadłych tu w w. XII; był tutaj także zakon Kapucynów, założony r. 1620, i Augustya-nów z 1633.—Miasto trzykrotnie dostawało się w ręce nieprzyjaciół: w r. 1419 zdobyli je Anglicy, w 1562 Kalwiniści, a w 1592 Hiszpanie. Jest to osada bardzo starożytna; na sąsiednim pagórku, panującym ponad Sekwaną, dają się widzieć ślady oppidum z czasów przedcezarowskich, a u stóp jego powstało Caledunum, stolica Caletów (ob. Oa-letes); odgrzebywane na tem miejscu urny, wazy, fibule i monety pochodzą z czasów rzymskich, a znajdują się również toporki i medale gallijskie. Naprzeciw C., a na środku Sekwany, leżała niegdyś wyspa B e s i n a c, wspomniana po raz pierwszy w r. 670, po raz ostatni w 1641, obecnie zaś spłókana przez fale. Miała tu być pierwsza siedziba opactwa benedyktyńskiego, założonego przez św. Wandrylla

czyli Wandrygizela, które później przeniosło się na (* w Bonn 1828 r.), był uczuiem ojca, następnie do-piękną, o 4 km. na wschód od C. położoną dolinę, < skonalił się w Rzymie i Londynie. Najlepsze pra-gdzie dzisiaj wioska St. Wandrill, z ruinami jego ce swe wykonał w Rzymie: „Umierającego Achil-klasztoru. W klasztorze tym zakończył życie ostat- lesa“ „Zwycięzcę Olimpijskiego* i „Hektora z Andro-ni z Merowingów, Teodoryk, syn zdetronizowanego machą*, jako też posąg Schillera w Mannheim, w r. 752 Childeryka. Opactwo to liczyło 10 ko- j W Wiedniu wyrzeźbił posągi cesarza Franciszka I, ściołów z grobami 18 kanonizowanych członków Metteruicha i Windischgraetza. W r. 1862 osiadł swojego zgromadzenia. 2) Caudebec-les-Elbeuf, w Kreuznach, gdzie wraz z bratem, Robertem, wie-miasto w tym samym departamencie, w kantonie le posągów utworzył.    W-G*

Elbeuf, w okręgu Rouen, na lewym brzegu Sekwa- 0auer Robert , ,831 r-) Dreżaie w9lawil

w. o.

??ńnSrZy- d'od,zeA zel““eJ Orleana-Rouen; około si gruppnmi odiewanemi z bronzu, jak .Paweł 12,000 mieszkańców. Osada me mniej starożytna, j wirginia" .„Herman i Dorota* i t.p. jak i poprzednia, zajmuje miejsce dawnego Ugatte,    ⁷⁷

w. o.

zburzonego już w w. III. Znaleziono tu monety Caukerken Cornelius van, rysownik, ryto-bronzowe z epoki Gallów, oraz cmentarz celtycki, wnik i wydawca holenderski (* w Antwerpii 1625 r.), współczesny Cezarowi, z urnami i fibulami, z mnó- pracował jeszcze około 1660 r. Rytował przeważnie stwein zabytków rzymskich, posążków marmuro- portrety i obrazy historyczne podług rozmaitych wych, wyrobów ceramicznych, złomków z napisami, malarzy: z Rubeusa „Wychowanie N. Panny*, ośm tysięcy monet cesarskich, budowę starożytną, z Van-L)ycka „Zdjęcie z krzyża Chrystusa Pana* wreszcie groby kamienne i gipsowe z przedmiota- i „Zesłanie Ducha św.* oraz portret Karola II, króla mi z epoki Franków i srebrną bransoletę. Obecnie angielskiego, gdzie akcessorya rytowane są przez jest to miasto wyłącznie przemysłowe, w którem Hollara. szczególniej kwitnie sukiennictwo.    Caulaincourt 1) Armand Augustyn Lud-

Cauderan, gmina przemysłowa, w depart. fran- wik, margrabia de, książę V i cen zy (* w Caulain-cuskim Gironde’y, w okręgu i kantonie Bordeaux; court 9 grudnia 1773 — f w Paryżu 19 lutego dom sierot dla dziewcząt, handel winem, fabryki 1827), generał i dyplomata francuski, pochodzący czekolady, sody i różnych chemikaliów; przeszło z magnackiej rodziny, w której lennem posiadaniu 8,000 mieszkańców.    * zostawało Caulaincourt od r. 1187. Otrzymawszy r.

Caudi Józef, malarz, budowniczy i rytownik ¹⁷⁹³’ Jako szlachcic dymisyę z szarży kapitana hiszpański. Pracował w Walencyi, około połowy wraz z °Jcem> który b^ł generałem dywizyi, pozo-XVII wieku.—f w Madrycie 1696 r. W 1677 mia- stał w W0J8ku Jako Prosty żołaierz 1 odznaczył się nowany przez króla Karola II malarzem nadwor- kilkakrotnie męztwem i inteligencyą, za co Hoche nym, jednocześnie wykony wał dla niego przeważnie Przywrócił mu stopień kapitański w r. III (1795); rzeźby i prace budowlane.    w. a.    w r. 1796 został adjutantem generała Aubert-Du-

„    ,,    . '    ...    . ,    ,7 bayet, ambasadora w Konstantynopolu, i towarzy-

Caudium, (dziś Monteearcbio), miasto Kau-    mu uad Boaf wróci ' doF p ; odbJ,

dynów w Samn.um przy drodze Appijskiej uieo- J taie kampattie z r. ^99 j 1800 w armii podał od wąwozu Kaudynskiego (Furculae Caudlnae) reńaki^ a z^waroiu koju w Lutóvme pierw. w Bąsiedmch górach Taburmjskich, gdzie w r. 321    koJn8ul¹’ zważ ws v jeg0 llrodzeaie, pańską

przed erą chrz pobici przez Samnitów Rzymianie poystawę j zdolttoM dyplomatyczne, wysłał go do

zmuszeni y 1 po ac się 1 przejs przez . zw. potersbuga z misyą nakłonienia cesarza Aleksan-„jarzmo KaudynBkie" (ob. Kaudynskie wąwozy), a. ^ ^ abyszbljj.ył ^ dQ rządu frattcuskjeg0 (1801)

Cąudry, gmina przemysłowa, w departamencie c. bawił w Petersburgu sześć miesięcy, lecz misy a francuskim du Nord, w okręgu Cambrais, kantonie ni@ zupełnie mu się powiodła. Bonaparte jednak za-Clar, przy drodze żelaznej północnej; ma piękny mianował wkrótce Caulaincourfa swoim adjutantem gotycki kościół nowożytny, zamek, browar, dwie \ generałem brygady i obdarzył go całem swojem cukrownie, odlewnię, znaczny przemysł tkacki; oko- zaufaniem. Pod koniec konsulatu C. otrzymał taj-ło 8,000 mieszkańców.    *    aą miSyę do wielkiego księstwa Badeńskiego, któ-

Cauer Emil, rzeźbiarz niemiecki (* 1800 r. ra, schodząc się z misyą generała Ordenera, por-w Dreźnie— f 1867 w Kreuznach). Był uczniem wania w badeńskiem księcia d’Enghien, — dała Raucha w Berlinie i Hallera w Mnichowie. W 1824 do myślenia, iż C. należał do tego gwałtu, ale został profesorem rysunku w uniwersytecie w Bonn, później dowiedziono, że jeżeli C. otrzymał, tak następnie przeniósł się do Drezna, a ostatecznie jak i Ordener, rozkaz pogwałcenia terytoryum ba-był nauczycielem rysunku w Kreuznach. W Dre- dońskiego, to nie do Ettenheim miał się udać, ale źnie odnawiał starożytne posągi muzealne, ale naj- do Offenburga dla pochwycenia tam niejakiej baro-więcej prac wykonał w Kreuznach; do ich liczby należą nowej Reich i kilku pospolitych wspólników angiel-posągi: Karola V. Melanchtona, Huttena, Gdtza skiego agenta, Drake’a, którzy spiskowali przeciwko z Berlichingen, jako też postacie potoczne „Kopciu- pierwszemu konsulowi. Po ogłoszeniu cesarstwa szek* i „Czerwona czapeczka*, któremi się wsła- C. został zamianowany wielkim koniuszym i otrzy-wił. Szekspirowskie postacie też odtwarzał. Szła- mał wielką wstęgę legii honorowej, a odbywszy chetnością zarysów i prostotą naturalną zalecają z Napoleonem wszystkie kampanie, udał się w 1808 się prace C-a. Rzeźbiarzami są też synowie jego.w- G- r. do Petersburga jako ambasador; z początku wyż-Cauer Karol Ludwik, rzeźbiarz niemiecki sze towarzystwo petersburskie trzymało się zdale-

ka od uiego za mniemany współudział w porwaniu księcia d’Enghien, ale gdy cesarz Aleksander, świadomy rzeczy, oczyścił go z tego zarzutu listem własnoręcznym, wydanym w kwietniu r. 1808, książę Vicenzy (Napoleon nadał mu wówczas ten tytuł) zdobył odrazu sympatye arystokracyi russkiej i do-sięgnął wielkich wpływów na dworze. Przez ciąg czteroletniego pobytu nad Newą C. dokładał usilnych starań, aby nie dopuścić do zerwania przymierza francusko-russkiego, ale nienasycona am-bicya Napoleona zniweczyła jego pracę: to też widząc, iż starcie jest nieuniknione, zażądał odwołania; przyjęty dosyć zimno przez Napoleona, nie stracił jednak jego zaufania, i odważył się na per-swazyę, zaklinając swego pana, aby się nie rzucał na szalony hazard; Napoleon go wysłuchał, ale swoje zrobił. Książę Viceuzy, pojechawszy za cesarzem do Rossyi, próbował go jeszcze zatrzymać w Wilnie, a gdy to się nie powiodło, prosił, aby mu dał dowództwo w Hiszpanii; cesarz jednak nie chciał się z nim rozstać, a po pożarze Moskwy polecił mu jechać do Petersburga dla nawiązania negocyacyj, ale C. przekonał go, że cesarz Aleksander nie wejdzie w żadne układy, dopóki wojska francuskie stać będą na ziemi russkiej, i doradził odwrót. Napoleon, zostawiwszy po klęsce nad Berezyną szczątki swojej armii na miejscu i wziąwszy z sobą tylko C-a, pojechał do Francyi; w tej czternastodniowej podróży, żyjąc ze swoim adjutantem na stopie przyjacielskiej poufałości, mógł ocenić wielkie zalety jego umysłu i serca, oraz szlachetne poświęcenie. Po rozpoczęciu kampanii Saskiej, C., zamianowany senatorem (kwiecień 1813), udał się w wąwozach św. Gotarda, okrył się sławą pod za wielką armią, a po bitwach pod Liitzen i Bau- Marengo, gdzie był ranny po raz drugi, a pod Ve-tzen podpisał zawieszenie broni w Pleswitz (4 czerw- delago, mając jedynie jeden szwadron kawaleryi, ca), po czem pojechał z hrabią de Narbonne na kongres do Pragi. Gdy po bitwie pod Lipskiem monarchowie sprzymierzeni, zebrani we Frankfurcie, przesłali swoje propozycye Napoleonowi, C., zamianowany ministrem spraw zagranicznych, usiłował nadać negocyacyom charakter poważny i zaproponował otwarcie konferencyi co do warunków, na jakich układy mogą być rozpoczęte; ale sprzymierzeni, którym szło jedynie o zyskanie na czasie, zwlekali z odpowiedzią, i gdy nareszcie przystali na konferencye (styczeń 1814), to na to tylko, aby oświadczyć, iż zamierzają przywrócić Francyi dawne jej granice z d. 1 stycznia 1792 r. Na rozpoczętym kongresie w Chńtillon (luty 1814) C. reprezentował Napoleona; po pięciu tygodniach negocyacye zostały zerwane, a wojska sprzymierzone weszły do Paryża. C. podążył za Napoleonem do B^on-tainebleau i z bezprzykładną wiernością służył mu syerów. następnie u monarchów sprzymierzonych dla wyjednania honorowego traktatu, który też został podpisany w Fontainebleau d. 11 kwietnia. C., dzięki wysokiemu szacunkowi, jakim go zaszczycał cesarz Aleksander I, mógł znaleźć łatwy wstęp na dwór Burbonów, lecz nie pragnął nowych dostojeństw, i pozostając wiernym dawnemu panu, zamknął się w zaciszu domowem, a gdy wznowiono przeciwko niemu oskarżenie o uczestnictwo w zamordowaniu księcia d'Enghien, odparł zarzuty w piśmie pełnem

godności i werwy. Napoleon, wróciwszy do Francyi, odwołał się natychmiast do wypróbowanej wierności C-a i zamianował go ponownie ministrem spraw zagranicznych (21 marca 1815). C. usiłował wejść w stosunki z dworami zagranicznemi, zapewnił w okólnikach z 30 marca i 4 kwietnia o pokojowych zamysłach Napoleona, lecz wszystko było już nadarmenem: agentów i kuryerów francuskich aresztowano na granicy, kongres wiedeński pozostał głuchym na wszelkie przedstawienia. C., zostawszy członkiem Izby parów, odczytał przed tern zgromadzeniem d. 17 czerwca raport o wszystkich staraniach, jakie poczynił dla uniknięcia nowej wojny; nazajutrz rozegrała się bitwa pod Waterloo, a 22 czerwca Napoleon abdykował. C., zamianowany członkiem komisyi wykonawczej, do której weszli: Carnot, Fouche, Grenier i Qui-nette, nie zdołał powstrzymać marszu wojsk sprzymierzonych na Paryż i powrotu drugiej Restaura-cyi, a w d. 7 lipca, po zajęciu stolicy przez nieprzyjaciół, złożył swój urząd. Ludwik XVIII pomieścił go na liście wygnańczej, ale wymazał go z niej zaraz na skutek interwencyi cesarza Aleksandra I.—C. poświęcił ostatnie lata swojego życia pisaniu pamiętników, a w testamencie swoim zapewnił jeszcze raz, iż nie należał w niczem do sprawy porwania księcia d’Enghien. — A. Debi-dour w „Gr. Encyel.* Lamiraulfa. — 2) August Jan Gabryel de, hrabia cesarstwa (* 6 sierpnia 1777 w Caulaincourt — f 7 sierpnia 1812), generał francuski, brat poprzedniego; odznaczył się w bitwach pod Stockach i Muhlen-Thal, był ranny

wziął 400 piechoty węgierskiej do niewoli (27 plu-vióse r. IX), za co otrzymał stopień szefa brygady i dowództwo 19-go pułku dragonów; w r. 1804 został adjutantem marszałka Berthier’a i otrzymał tytuł gubernatora paziów; w r. 1808 zamianowany generałem brygady, objął w Hiszpanii dowództwo 5-io tysięcznego oddziału i zdobył Cuenęa, a po rozprawie pod Baylen, odcięty od armii, nie dał się rozbić i wrócił do Madrytu, po czem przeszedłszy do armii portugalskiej, przeprawił się forsownym marszem przez Tag pod Arzobispo (8 sierpnia r. 1809), za co został wynagrodzony szlifami dywi-zyonera; w 1812 odwołany z Hiszpanii, w kampanii rossyjskiej otrzymał dowództwo kwatery głównej, a w bitwie pod Borodinem, objąwszy po zabitym generale Montbrun dowództwo 2-go korpusu konnicy, zginął na czele 5-go pułku kira-

Caulerpa Lamour. (paleont.). Rodzaj żyjącej i kopalnej morszczyny, czyli morskiego wodorostu, z rzędu Chlorosporeae Decaisne. Liczne jego gatunki żyją obecnie wszystkie prawie w morzach południowych. Z kopalnych szczątków, opisanych pod tą nazwą przez Sternberga, większa część należy właściwie do liczby roślin iglastych ( Walchia, Echmostrobus), inne do paproci i różnych morszczyn odmiennego typu. Pierwsze istotne ślady rodzaju C. występują w trzech formach dopiero w dolnych po-

kładach trzeciorzędowych. Czy rodzaj ten w innych jeszcze znajduje się formacyach, tego z pewnością nie wykazano.

Caulerpites (paleont.). Dawniejsi paleontologo* wie pod nazwą tą opisywali różne kopalne szczątki roślinne, które, następnie lepiej zbadane, inne dziś

w nauce noszą nazwy. Tak Lesquereux jako C. podobnie do grupy Palaeopterideae. opisał odkryte przez siebie szczątki wodorostu morskiego z górnych pokładów dewońskich czy dolnych węglowych w Pensylwanii, które następnie Sc hi m-per zaliczył do swego rodzaju Physophycus; Stern-berg pod nazwą G. candelabrum i C. pyramidalis opisał szczątki wodorostu morskiego z piaskowca , zaciętą walkę z biskupem z Chalons, hołdującym wiedeńskiego (dolny eocen), podobne do rodzaju , doktrynie Jansenistów; w r. 1673 został radzcą sta-Caulerpa, które prawdopodobnie należą do rodzaju i nu, a w r. 1682 i 1683 zasiadał w Stanach gene-Keckia Glock. Eichwald opisał jako C. pennatus ! ralnych Bretanii; złączony węzłami przyjaźni z pa-pewną morszczynę z czerwonego starego piaskowca (dewońskiego) okolic Petersburga; szczątki te zaliczają dziś do rodzaju Nereites Mac Leaya. Wreszcie pod nazwą C. opisano wiele szczątków roślinnych z łupku litograficznego Solenhofen, w Bawaryi, które Unger już sprawdził jako szczątki roślin iglastych i opisał jako Arthrotaxites lycopodioides, a Sc hi nipę r utworzył dla nich rodzaj Echinostrobus.

Caulinites Brongn. (paleont.). Szczątki roślinne kopalne, jakie pierwotnie pod tą nazwą z pokładów trzeciorzędowych opisywano dla rzekomego ich podobieństwa do żyjącego dziś rodzaju Caulinia DC.

(.Posidonia Kónig) z rodziny Najadeae, są bardzo ró-żnemi rzeczami, jak następne badania pokazały.

Jedne z nich bowiem są niewątpliwie.,-szczątkami rodzaju Zostera, inne; jak C. borealis Heer,—gałązkami iglastych lub dwuliściennych, a nawet, jak C. foecundus Lesq., zdają się być szczątkami paproci.

K. J.

różniają na podstawie układu, formy i wielkości blizn. Gatunek G. Voltzii Schimp. jest charakterystyczną skamieniałością dla pstrego piaskowca (dolnego ogniwa tryasu). Gatunki G. LocJcwoodi i G, antiąua z górnego dewonu, zaliczone do tego rodzaju przez Da w so na, należą do innego typu, prawdo-

K. J.

Caulx Salomon, ob. C a u s.

Caumartin 1) Dudwik Franciszek Le Feb-vre de (* 1624—f 1687) mąż stanu francuski, przyjaciel i doradzca kardynała de Retz; od r. 1667 do 1672 był intendentem Szampanii i prowadził

nią de Sevigue i z najświetniejszymi przedstawicielami dworu, urządzał w zamku swoim Boissy-Saint-Le-ger głośne w swoim czasie przyjęcia; pozostawił kilka prac treści genealogicznej, cenionych po dziś dzień. — 2) Ludwik Urban Le Febvre de, margrabia de Saint-Aage i hrabia de Moret (* 1653 — 1720), mąż stanu francuski, syn poprzedniego; w r. 1674 był radzcą parlamentu, w r. 1682 referendarzem, w r. 1690 intendentem finansów, na którem - to stanowisku wykazał wielkie zdolności; w r. 1697 radzcą stanu. Saint-Simoa zarzucał mu wielką próżność, ale przyznawał dużo rozumu i wykwintną światowość. C. posiadał znakomitą pamięć i rzadką znajomość historyi i genealogii. Wolter mówił, że nosił on w swoim mózgu żywą historyę; był przytem C. zapalonym wielbicielem literatury i w zamku swoim Saint-Ange podejmował z pańską gościnnością poetów i historyków; między inny-Canlonia, miasto w krainie Bruttiów, poprzednio mi bywali tam Boileau i La Fontaine, a nawet dwór Aulo ni a, założone przez Krotoniatów, co nawet królewski, ile razy przyjeżdżał do Fontainebleau, wskazuje mocno tu rozwinięty kult Apollina delfic- W Saint-Ange Wolter bawił przez dłuższy czas kiego. Zburzone przez Dyonizosa Syrakuzańskie- i tam-to zaczął pisać „Henryadęu, a zasłyszane go, odbudowało się, ale znowu zniszczało podczas od gospodarza anegdoty i opowieści zużytkował wojen z Pirrusem; powstawszy z ruiu, nowemu    w    swoim    Wieku Ludwika XIV*go. Od jednego

uległo zniszczeniu podczas drugiej wojny Punickiej,    z    wnuków    stryjecznych C-a,    Antoniego Ludwika

i wtedy przez mieszkańców zostało opuszczone.    Franciszka,    starszego kupców    w r. 1778, jedna uli-

Wychodźcy założyć mieli nową siedzibę w Sycylii,    ca    Paryża    otrzymała nazwę    C. Ród ten wygasł

także pod nazwą C. albo Calloniana, dziś Cal- w r. 1803.    r-

tanisetta.

K. J.

K. J.

K. K

Caulopteris Lindl. et Hutt. (Stemmatopteris Cor-da). Rodzaj kopalnej paproci drzewnej, o kłodzinie wielkiej, prostej, bez szczątków ogonków liściowych i bez korzeni przybyszowych po większej części; blizny liściowe na niej bardzo wielkie, długie na 4—11 cm., szerokie na 2.5 — 7 cm., ułożone spiralnie, mniej lub więcej od siebie oddalone, niekiedy stykające się z sobą, okrągłe lub jajowate, także elliptyczne, z wystającym nieco, szerokim pierścieniem, równoległym do zewnętrznego obwodu; zresztą blizna ta liściowa bywa zupełnie gładką, jeśli jej nie pokrywają korzenie przybyszowe. Budowa wewnętrzna kłodziny, jak u rodzaju Psaronius. Kło-dziny rodzaju tego często występują w górnem ogniwie forinacyi węglowej (zawierającem ławice węgla), skąd przechodzą i powyżej, do formacyi permskiej. Liczne ich gatunki paleontologowie od-

Oaumont Arcisse de (* 1802 w Bayeux — f 1873 w Caen), archeolog francuski, znany głównie ze swych gruntownych badań na polu archeologii krajowej. Dla ożywienia studyów w tym kierunku założył „Societe des antiquaires de Normandie" i „Societe franęaise d’archeologie pour la cou-servation des inonuments nationaux“, organizował zjazdy i wydawał „Bulletin", w którym wiele swych drobniejszych pism wydrukował. Z większych jego prac ważniejsze są: „Cours des antiquites monumeu-tales“ (6 tomów z atlasem, 1831—43) i „Abece-daire ou rudiments d’archeologie“, obejmujące: „Architecture religieuse⁴ (5 wyd. 1867), „Archite-cture civile et miiitaire“ (3 wyd., 1869) i „Ere gallo-romaine⁴ (1862).

Caupolicań, departament rzeczypospolitej Chile (od r. 1831), w prowincyi Cochagua (Chile), między depart. Rancagua na północy, S. Fernando na

Encyklop. Pow»z. Uuttr. T. XI

‘23

Wyrazy nieumieszcne pod C znajdują się pod K.

1880).

południu i na zachodzie, a rzecząpospolitą Argentyńską na wschodzie. Główne miasto Rengo. Kraj rolniczy, obficie nawodniony i dobrze uprawny; przeszło 76,000 mieszkańców. Nazwano go od imienia bohatera araukańskiego, który odniósł był zwycięstwo nad Hiszpanami podczas podboju Chile. * Caupona (gospoda, zajazd, oberża, karczma). W pierwiastkach społeczeństw, przy prostocie obyczajów a rzadkich podróżach, wszędzie widzimy kwitnącą gościnność prywatną: między innemi pełno jej w Homerze. Ale przy rozszerzeniu się stosunków i komunikacyi gościnność, jako obyczaj i ofiara, wystarczyć nie może. W Grecyi, na przykład, przy wzroście pielgrzymek pobożnych, uroczystości i handlu, już same miasta wznoszą dla podróżnych domy, baraki, nakształt zapewne wschodnich ka-rawanserajów, gdzie ludzie i zwierzęta mogą znaleźć spoczynek i pomieszczenie pod dachem, i studnię, ale nic więcej. Wtedy też powstaje i spe-kulacya prywatna, a zajmujący się nią ludzie (pandokeis) urządzają pomieszczenia, w których za pieniądze dostać można i żywności, i innych potrzeb najniezbędniejszych; inni ograniczają się na samem pomieszczeniu. Zakłady te, o ile wnosić możemy z wielu tekstów, miały powszechnie bardzo złą re-putacyę jako miejsca rozpusty (kapeleja), tak, że je omijali ludzie dbający o opinię; w każdym razie taki był początek tych domów gościnnych, których tyle dzisiaj widzimy pod róźnemi formami, między karczmą przydrożną a wspaniałym hotelem miejskim. W Rzymie najogólniejszą nazwą gospody była C., w której znajdowano i stół, i stancyę, bez względu: na gościńcu czy w mieście. Inne nazwy stosowały się specyalniej, czy-to do samych zajazdów (deversorium), czy do stajen dla podróżnych (stabularium), czy do samych garkuchni i karczem (popina, taberna), gdzie także prawie zawsze dostarczano uciech niższego rzędu, zarówno jak w greckiej kapelei. Rzymskie C-ny nie lepszą miały re-putacyę, tak, iż czasami dawano im wprost nazwę ganea, oznaczającą norę najgorszą, gdzie prostytucya odbywała się otwarcie, o czem wreszcie dość wyraźnie świadczy Horacy w swej satyrze: Iter ad Brundusium; a ci, co utrzymywali C-ny lub w nich służyli, mężczyźni lub kobiety (copones, copae, po-pae, popinariae, tabernarii, hospitales), w opinii publicznej stali w pobliżu złodziei, oszustów i wszelkich szubrawców prawu podejrzanych. Tak o nich mówią Horacy i Juvenalis; Galien zaś (VI, 663 i XII, 254) oskarża gospodarzy tych zakładów, iż do jedzenia podają ludzkie mięso, o gospodyniach zaś utrzymuję, iż są czarownicami. Rozmaity też w zakładach tych bywał komfort. Pisarze często izby gościnne przedstawiają brudne, zadymione, wrzaskliwe, jakby przeznaczone dla ludzi najmniej wybrednych; w jednem malowidle z Pompei (Muz. Naród.), widzimy izbę dość porządną, gdzie na ławie siedzi czterech podróżnych, których obsługuje wyrostek: nad głowami ich porozwieszane artykuły żywności, a sprzęty wyrobione wcale wykwintnie. Spekulanci, dla wciągnięcia ludzi zamożniejszych i do wykwintu nawykłych, starali się swe zakłady uczynić powabniejszemi; zamiast prostych ław, po-

wprowadzali nawet łoża do izb jadalnych, jako zwyczajem było u panów jadać leżący. Nie brakło też zwolenników tego rodzaju życia za domem wśród klas wyższych, zwłaszcza pod koniec rzeczypospolitej, którzy, ażeby sobie pohulać swobodnie, wydawali w C-nach ogromne pieniądze. Jak w miastach, tak i przy gościńcach, gospody były różnych skal i różnie zaopatrzone; wogóle wszakże nie służyły one podróżnym bogatym, którzy, zwłaszcza jadąc w sprawach urzędowych, zwykle wozili z sobą służbę i cały tabor, inaczej musieli spotykać się po zajazdach z tłumem mulników, majtków i wszelakiego rodzaju gawiedzi, którą często wspominają pisarze. Ceny, zdaje się, nie były wysokie. Poli-biusz(II, 15) wzmiankuje, że za jego czasów (drugi w. przed Chr.), w Gallii Cyzalpińskiej (Italia półn.) nie obliczano poszczególnie wydatków, ale żądano od gościa ryczałtem za pobyt pół asa na dobę. Ceny jednego z podlejszych zajazdów znamy z pomnika znalezionego w Isernii (Italia połud.) a opisanego w „Bullet. Napolit." (VI, 1), na którym pod lichą płaskorzeźbą podpisana jest taka rozmowa gościa z gospodynią:—„Porachujmy się, gospodyni“.— „Miałeś miarę wina“ (widać wino sprzedawano według stałej i znanej taksy, bo ceny gospodyni nie mówi), a dalej liczy: „Za chleb, asa; za polewkę, dwa asy“. — „Zgoda!“ — „Za dziewczynę — ośm asów“. — „I na to zgoda“. —■ „Za siano dla muła dwa asy“. — (Momsen: Inscr. regni Neap. n. 5078) Gospody przydrożne często należały do miejscowych właścicieli gruntów, ci zaś zarządzali niemi przez swych niewolników lub wyzwoleńców i zasilali je produktami własnej ziemi. Inne, za cesarstwa, zakładał sam rząd, zwłaszcza w prowincyach odleglejszych, niezaopatrzonych w schroniska. Czasami czyniły to municypia lub prywatne przedsiębiorstwa, tak, iż nareszcie po wszystkich drogach powstały stacye, gdzie można było znaleźć nocleg (tnausio), przeprzęgnąć konie (mutatio), —: początek poczt — a w sąsiedztwie tych stacyj stały do publicznego użytku baraki (tabernae), zaopatrzone we wszystkie potrzeby do życia. Zakłady te nosiły też znaki dla wyróżnienia się wśród innych zabudowań: były to najczęściej wyobrażenia zwierząt lub innych przedmiotów, a nawet bóstw. — Scheid: „De cauponum origine" (Gettynga, 1738); Prane. Michel i Ed. Four-nier: „Hist. des Hótelleries“ (t. I, Paryż, 1859); Saglio: „Caupona,‘, w Diet. des antiq. (Paryż,

K. K.

Caus S a 1 o m o n de, zwany jeszcze Caulx v. Caux, inżynier, fizyk i budowniczy fran. (* w Normand} i [prawdopodobnie w Dieppe] w r. 1576—f w Paryżu d. 6 czer. 1626). Niepospolite zdolności w młodym wieku zapewniły już C-owi popularność w kraju, z powodu jednak prześladowań religijnych w 1598 musiał opuścić ojczyznę i do r. 1612 przemieszkiwał w Anglii, gdzie dostawszy się do dworu, był nauczycielem księżniczki Elżbiety, córki Jakóba I, a jako inżynier odznaczył się budową wspaniałych wodotrysków, zaprowadzonych w malowniczem Richmond, ulubionej rezydencyi królów angielskich (hr. Surrey). Po wyjściu za mąż Elżbiety za Fryderyka V, elektora Palatynatu, C. wstąpił do służby tego

(Paryż, 1624).

Caus Izaak de, z Dieppe, prawdopodobnie syn lub krewny poprzedniego, był również budowniczym i inżynierem i znany jest z dzieła pod tytułem: „Nouvelle invention de lever l’eau plus haut que sa source“, wydanego w Londynie, w r.

E. D.

T. D.

T. D.

T. D.

powody.

K. K.

księcia (1614 r.), jako nadworny inżynier i budowniczy, a przez rekonstrukcyę starych budynków i wzniesienie nowych, jak również przez urządzenie ogrodów, znakomicie upiękaił książęcą rezydencyę Heidelberg. Po upadku Fryderyka V (1620) C. powrócił do Paryża i poświęcał się doświadczeniom fizycznym i pracom naukowym aż do śmierci. Według podań, umarł mając pomieszanie zmysłów, w szpitalu Bicótre; przypuszczenie to jednak niczem nie jest usprawiedliwione. C. był niepospolitym uczonym swojego czasu, z zamiłowaniem oddawał się badaniom fizycznym, a śmiałe jego teorye i przypuszczenia, drukiem ogłaszane, zwracały uwagę ba-daczów, zarówno współczesnych, jak i‘późniejszych. Arago w pracy „Les raisons des forces mouvan-tes“ (Frankf., 1613; Paryż, 1624), w której C. dowodzi możności użycia ognia jako czynnika do podnoszenia wody na pewne wysokości, upatruje pierwszy pomysł stosowania siły sprężystości pary. Pogląd ten, ubarwiony bajką Henryka Berthoud, wydrukowaną w „Musee des familles“ w r. 1834, do zmyślenia której przyznał się autor w r. 1850, rozpowszechnił po całej Europie rozgłos imienia C-a, jako wynalazcy maszyny parowej. Oprócz dzieła powyżej przytoczonego C. napisał jeszcze: „La per-spective avee la raison des ombres et miroirs" (Londyn, 1612); „Institution harmonique“ (Frankf., 1615); „Hortus Palatinus“ (Heidelberg, 1620); „La pratiąue et demonstration des horloges solaires”

E. D.

1644.

Causa Curiana odnosi się do pewnego procesu, który M. Curius, jako substytut w sprawie dziedziczenia, wytoczył r. 666 (a. u. c.) przed sądem cen-tumwiralnym w Rzymie. Orzeczenie tego sądu (judicium Curianum) opiewa, że jeżeli ojciec rodziny substytuował kogo za dziedzica po swem dziecku pupillariter, to tern samem podstawił go także vulgariter; innemi słowy: domniemywać się należy, że go podstawił dwojako (in utrumque ca-sum) i że podstawienie pupilarne, na mocy którego paterfamilias powołuje do spadku pozostałego po zmarłem dziecku familii—dziedzica, mieści w sobie także podstawienie zwyczajne, które zachodzi wtedy, kiedy testator ustanawia kogo dziedzicem na przypadek, gdyby dziedzic przed nim powołany spadku nie otrzymał.—Por. Cic. pro Caec. 18.24, de Oratore I. c. 39.57, II c. 6.32, Brut. c. 39.52, de invent. II 42. Top. c. 10. Quintil. I. O. VII c. 6. Piittmann „De judicio Curiano in Probab." II c. 14. Munzinger „Causa Curiana vor d. rom. Centumviralgericht.“ (1855); PernieewBek-ker’s Jahrb. I p. 233; Vangerow „Lehrb. d. Pandektenw II, § 451 Anm. 1 num. 2.

Causa major oznacza niekiedy w prawie rzym-skiem sprawę główną, o którą się toczy spór, w przeciwstawieniu do t. z. praejudicium, wyrokowania przygotowawczego lub przedstanowczego. Często' wypada załatwić pewne okoliczności, które są potrzebne do wydania wyroku w sprawie głównej.

Causa possassionis oznacza tytuł, powód, przyczynę, która akt nabycia posiadania przygotowała, spowodowała. Taką przyczyną jest albo wola poprzednika w posiadaniu, albo wola ustawy, albo wola magistratury lub sądu, albo nareszcie samowola posiadacza. Kto posiada, ten musi z jednej z pięciu zwyż wymienionych przyczyn posiadać; posiadanie bez przyczyny byłoby jak dom bez fundamentu. Jeżeli tytuł posiadania jest słusznym, to i ono samo jest słusznem (possessio justa). Posiadanie na niesłusznym tytule oparte zowie się possessio injusta, posiadanie wadliwe.

Causae mere ecclesiasticae, ob. Causae spi-r i t u a l e s.

Causae probatio oznaczało w Rzymie zatwierdzenie prawnej przyczyny do wyzwolenia przez pretora lub radę, zwaną „consilium manumissionum“, która się składała z 5 senatorów i 5 eąuites. La-tyn mógł uzyskać obywatelstwo rzymskie przez causae probatio ex lege Aelia Sentia; miała ona miejsce wtedy, jeśli Latyn z małżeństwa, które w obecności siedmiu obywateli rzymskich jako świadków zawarł był z Rzymianką lub Latynką, a nawet, w razie zachodzącego błędu, z cudzoziemką, miał dziecko jednoroczne, i to wszystko przed ma-gistraturą urzędownie zostało stwierdzone. Gdyby wyzwolony umarł przed causae probatio, wtedy mogła jego żona lub dzieci uzyskać causae probatione obywatelstwo rzymskie. —Por. S a v i g n y „ Entstehun g und Fortbildung der Latinitat. “ (1816); Hirsch-feld „ZurGeschichtedeslatinischenReohts“(1879).T- D-

Causae spirituales, są to słuszne powody, dla których sumiennie wolno jest nie dopełnić pewnego przepisu czy zobowiązania, lub też iść za swoją wolą, chociaż przepisy inaczej nakazują. Nie może być żadnej słusznej przyczyny, któraby dozwalała niedopełnić prawa natury lub je przekroczyć. Ale mogą być różne powody, które nam nie dozwolą wypełnić prawa nadanego w części, a nawet w całości. Trudności te przewidziało prawo, i dla tego daje moc właściwym zwierzchnikom uwalniać od rygoru prawa, jeśli zachodzą słuszne

Kg. R. F.

Causia, w pisowni łacińskiej wyraz grecki xao§ta (od %aoaię, żar), oznacza kapelusz pilśniowy, płaski a szeroki, dla ochrony od żaru słonecznego, używany powszechnie w Macedonii i kraju okolicznym. Dużo spostrzegać się daje na odbiciach lub monetach macedońskich tej formy kapeluszy, strojących głowy królewskie.

Oausill Michał (* w Troyes w Szampanii r. 1583—f w Paryżu 1651 r). W młodości wstąpił do jezuitów, gdzie wykształcił się w języku greckim i hebrajskim. Król francuski, Ludwik XIII, wziął go na spowiednika i nadwornego kaznodzieję. C. odznaczał się nauką i prawością, a miał odwagę krytykować postępowanie wszechwładnego ministra, kard. Richelieu. R. 1638 opuścił dwór i oddał się pracy naukowej. Zostawił dzieła: Dwór święty (Paryż, 1651 r.) — tłómaczone na różne języki; Traktat o kierownictwie duchownem (Pa-

ryż 1627 r.); „Życie Maryi Stuart/ i id. Z jego prac wiele przedrukowano w późniejszych czasach.

gium francuskiem naprzód w charakterze suplenta, a następnie jako profesor. Był nadto członkiem akademii napisów. Prace jego dotyczą dziejów iję-zyków wschodnich. Z dzieł historycznych najwybitniejszą pod względem naukowym jest jego histo-rya Arabów: „Essais sur 1’histoire des Arabes avant Islamisme, pendant l’epoque de Mahomet et jusqu’& la reduetion de toutes les tribes sur la loi musul-

Ks. K. F.

mane“ (3 tomy w 8-ce, Paryż, 1847); dzieło to otworzyło mu wstęp do akademii 1849 r. Dawniej jeszcze przełożył z języka tureckiego Wassif-Effen-diego historyę wojny turecko-rossyjskiej i wydał p. t. „Precis historique de la guerre des Turcs contrę les Russes de 1769—1774“ (Paryż, 1822); podobnie z tureckiego przełożył historyę krwawego wytępienia Janczarów przez Mahmuda II (1826), dzieło Es-Seid-Mohammeda Essada (Konstantynop.

u.

Causis Michał, ksiądz czeski, pochodzenia niemieckiego, głośny w swym czasie przeciwnik Husa; uciekłszy z Czech z powodu różnych nadużyć, osiadł w Rzymie, gdzie od papieża Jana XXIII otrzymał urząd prokuratora „de causis fidei“, skutkiem czego nazwany był Michałem de C. W r. 1412 wystąpił po raz pierwszy przeciw Husowi, żądając ogłoszenia go kacerzem i wydania w ręce władzy świeckiej dla przykładnego ukarania. Później występował w Konstancyi; tam przyczynił się do uwięzienia Husa; poczem brał udział w obradach soboru w Bazylei, gdzie umarł. — „Ottiiv Slovnik Naućnyu.

Caussin de Perceval Jan Jakób Antoni, oryentalista francuski (* w Montdidier, 24 czerwca r. 1759 — f w Paryżu 20 lipca 1835). Wcześnie 1828); tłómaczenie to nosi tytuł: '„Precis historiąue poświęcił się nauce języków wschodnich w Paryżu, de la destruction du corps des Janissaires, traduit arabskiego uczył się u Deshauterayes’a i po nim du turc“ (Par., 1833), C. wydał także: wyjątki z wiel-w r. 1782 został profesorem tego języka w kole- kiego romansu arabskiego „Antara“ (1822) i wiado-gium francus. Na stanowisku tern pozostawał aż j mości o trzech poetach arabskich: „Notice sur les do śmierci, t. j. przez lat 53. Obok godności pro- j trois poćtes arabes Akhtal, Fereztlak et Djerir“ fesorą w kolegium otrzymał w 1787 po swoim wu- J (Paryż, 1834). Prócz tego ogłosił gramatykę po-ju Bejot’cie urząd kustosza rękopisów wschodnich i tocznego jęz. arabskiego: „Grammaire arabe vul-w bibliotece królewskiej; miejsce to jednak utracił gaire“ (Paryż, 1824 i 1833) i przygotował 2-gie ze śmiercią króla w 1792. W r. 1809 został człon- wydanie poprawne słownika francusko-arabskiego kiem akademii napisów i literatury. Pisał wiele Eliusa Boethora (Paryż, 1848). W ostatnich la-rozpraw z zakresu literatury arabskiej, tłómaczył tach mniej zajmował się nauką z powodu słabości z greckiego i arabskiego i wydał kilka tekstów zdrowia i umarł w czasie oblężenia przez Prusaków arabskich. Rozprawy umieszczał w wydawnictwach Paryża 1871 r. Po jego śmierci wydano: „Notices akademii napisów. Z tłómaczeń godniejsze uwagi anecdotiques sur les principaux musiciens arabes są: z greckiego przekład francuski Apolloniusza des trois premiers siecles de lTslamisme“ (Paryż, Rodyjskiego „Argonautica“, epopei (z III w. przed 1874).    a. a. k.

Cautela Socini. Według zasad prawa rzymskiego żadne obciążenie legitymy czyli części obowiązkowej ze strony testatora nie ma mocy prawnej. Jeżeli zaś spadkodawca pozostawił dziedzicowi więcej niż legitymę, wtedy wolno mu przewyżkę legitymy obciążyć przez zapisy. Według tak zwanej Kauteli Socyańskiej wolno spadkodawcy w tym razie obciążyć nawet legitymę, jeżeli rozporządzenie jego tak brzmi: przekazuję memu sukcesorowi majątek przewyższający legitymę, ale cały obciążony zapisami, a więc nietylko co do przewyżki nad część obowiązkową, gdyby zaś nie chciał przyjąć majątku tego z ciężarem, wtedy przekazuję mu majątek równający się legitymie, ale bez ciężaru. Jeżeli w takim razie sukcesor przyjął majątek obciążony, wtedy poddawał się sam rozporządzeniu testatora i dlatego - to obciążenie legitymy ma moc prawa. Twórcą rzeczonej Kauteli był Marianus Socinus, prawnik włoski z XVI stulecia (f 1556). Środek ten znany był już prawnikom: Angelusowi i Durantisowi. Fr. 44 pr. D. 38, 2 zbliża się do powyższego określenia.—Por. Koch „Uber Sociani-sche Cautel“.

Chr.), opiewającej dzieje wyprawy Argonautów (Pa- i ryż, 1796); przekład Howairi’ego, p. t.: „L’Histoire de la Sicile sous la domination des Musulmans"

(Paryż, 1802); tablice astronomiczne El-Yunis’a (r.

1806) i dalszy ciąg powieści z „Tysiąca i jednej nocyu (1806). Z dzieł arabskich wydał: 50 ma-kan^ czyli opowieści Harirfego („Abu-Mohammeda Kasem-ben-Alegou f 1121), sławnego poety i gramatyka arabskiego (Paryż, 1818); bajki tak zw.

„Lokmana“ (1818); siedem poematów arabskich, zwanych „Moallakat¹* (t. j. „zawieszone⁻ w Mekce), z epoki przed Mahometem, oraz trzy pierwsze roz-

działy Koranu.

A. A. K.

T. D.

Cauterets, osada lecznicza we Francyi, w departamencie Wyższych Pirenejów, 992 met. nad p. m., w malowniczej dolinie, przerżniętej górskim potokiem Lavedan i otoczonej cudami przyrody, w które tak obfitują Pireneje. Są tu słynne cieplice siarczane, 24 zdroje o ciepłocie od 16° do

Caussin de Perceval Armand Piotr, oryentalista francuski, syn poprzedniego, (* 13 stycznia 1795,—f w Paryżu 15 stycznia 1871). Od wczesnej młodości oddał się studyom nad językami wschodniemi pod kierunkiem ojca i w 19 roku życia był posłany do Konstantynopola wcelu wykształcenia się na tłómacza; stąd udał się do Syryi, rok przebywał u Maronitów na Libanie, następnie został tłómaczem (dragomanem) przy konsulacie francuskim w Aleppo (Haleb). Osiem lat pobytu na Wschodzie pozwoliło mu poznać dokładnie potoczny język arabski, turecki i inne narzecza. Powróciwszy do Paryża w r. 1822, otrzymał katedrę jęz. arabskiego w specyalnej szkole nowożytnych języków wschodnich, którą zajmował przez lat 50. Obok tego od r. 1833 wykładał ten przedmiot w kole

(1875).

T. D.

„M-me

181

W. G

W o.

A l *-¹2

•j

•>a

sto

ii

li!

11!

W\

w. o.

Cautio fidejussor:

56° C. z nadzwyczajną wydajnością lx/₂ milionów litrów na dobę, wskazane w przewlekłych nieżytach dróg oddechowych, zołzach, chorobach skórnych i gośćcu; wspaniałe urządzenia kąpielowe, hotele, wille i parki, życie gwarne, wesołe, pobyt drogi, frekwencya do 15,000 osób. Sezon od 15 maja do 30 września. Stacya kolejowa w Pierre-fitte, o 9 kilometrów, na drodze żelaznej Lourdes-Argelós, — Por.. Senac-Lagrange „Etudes sur C.“

Dr A. P.

Cautio fidejussoria zalicza się według prawa rzymskiego do kaucyi rzeczowych (cautiones rea-les) i oznacza rękojmię, na mocy której uprawniony należytości swej żądać mógł, nietylko od właściwego dłużnika, ale i od innej osoby (poręczyciela).

Cautio Muciana, zowie się rękojmia, składana przez zapisobiercę, jeżeli mu zapis uczyniono pod warunkiem zawieszającym, ujemnym, którego spełnienie od legataryusza zależało. Za złożeniem powyższej kaucyi mógł on żądać wydania sobie zapisu. Kaucyę składano dla zabezpieczenia tych, którzy mają prawo do zapisu na przypadek nie-ziszczenia się warunku. Zwano ją tak według prawnika rzymskiego Quinta Mucyusza Scaevoli, na którego wniosek prawidło rzeczone uświęcono. Por. L. 7 D. 35, I., L. 76 § 7. D. de legat. II. Bibl. D’Arnand „Cautio Mucianau.

Cauvain Juliusz Antoni (* 1829 w Dieppe), powieściopisarz i dziennikarz francuski, autor licznych powieści, jak np.: „L’ecole des loups“ (1865); „Les proscrits de quatre vingt treizeu (1866); „Les trois cheyauK-legers" (1869); „Les prisonniers du Mont-Saint Michel" (1872); „La revanche de Mar-gueritte" (1879) i t. d.

Cauvain Henryk (* 1847 w Paryżu), powieściopisarz francuski, od r. 1869 urzędnik w mini-steryum finansów. Napisał: „Maximilien Helleru (1871); „Le chariot d’or” (1875); „Les amours bi-zarres" (1879); „La mort d’Eva“ (1881);

Gobert" (1884) „La main sanglante” (1886) i t. d.

Cauvet Jerzy Paweł, budowniczy, rzeźbiarz i modelator (* w Aix-en-Provence 1731—f w Paryżu 1788). Młodo dostał się do Paryża i zjednał sobie taką sławę, że został mianowany rzeźbiarzem hrabiego Prowancyi, brata Ludwika XVI. Wydał: „Recueil d’ornement a l’usage des jeunes artistes qui se destinent a la decoration des bńtimets" (Paryż, 1777). Odznaczał się pomiędzy współczesnymi czystością stylu ornamentów, utworzył dużo pomysłów na zegary ozdobne. Był członkiem Akademii św. Łukasza, a następnie jej dyrektorem, przysyłał na wystawy płaskorzeźby swe i rysunki, rytowane przez siostrzenicę jego, pannę Liot-tier. Zdobił bardzo wiele budowli; do najważniejszych należy katedra w Rouen, przy której współpracował z nim słynny Clodion, pod dyrekcyą budowniczego Couture’a. W Paryżu zdobił pałace magnatów, do najważniejszych należy Hótel de Ni-vernais i Hótel de Kinsky, jeden z najpiękniejszych z wieku XVIII. Jego są ornamentacye drzwi fasady wewnętrznej w Palais-Royal. W muzeum Lu- i wru są dwa kandelabry C-a, w Saint-Cloud były prze-— Cauwer Józef.

wybornej roboty konsole stalowe, nabijane srebrem, robione dla ‘Maryi Antoniny, a zniszczone podczas pożaru w r. 1871.

Cauvin Ludwik Edward Izydor, malarz francuski współczesny (* w Tulonie 1817 r.). Oto najważniejsze akwarelle i obrazy wystawione przez tego artystę: „Widok z drogi z Bonę do Konstan-tyny“; „Statek parowy, wiozący wojsko podczas wiatru przeciwnego"; „Wybrzeże pod Tulonem"; „Wybrzeże Bretanii u zatoki Saint-Nazaire"; „Obóz cygański pod Arles". W muzeum Tulońskiem jest C-a „Widok wybrzeża Prowancyi“.

Cauwer Emil de, malarz belgijski (* w Ganda-■Ul

sl-

te

I-¹

⁷:

ił

fltOTOTWWM

■■ ,451

Uli

Fig. 56. Wazon Cauvefa Jerzego Pawła.

wie 1828 r. — f w Berlinie 1873). Odznaczył się na wielu wystawach obrazami, przedstawiającemi wnętrza kościołów i innych budowli, jak np. „Klasztor św. Makarego w Gandawie" i „Ratusz w Au-dernade".

Cauwer RousseJózefde, malarz historyczny, flamandzki (* 1778 r. w Beveren — f 1845), Kształcił się w Antwerpii, a potem w Akademii Gandawskiej, gdzie następnie był profesorem. Naj -ważniejsze obrazy jego, stylowe a chłodne, są: „Chrzest Chrystusa Pana" w kościele w Gandawie, „tów. Eligiusz rozdający jałmużnę" i „Ucieczka królowej Henryetty angielskiej “. Malował też portrety i wy-

kształcił wielu odznaczających się bardzo ucz- zyki Azyi środkowej. Załatwiwszy kilka misyj

w Afganistanie, Cavagnari zawarł z Jakóbem Chanem Cauz, Pays de C. Kraina w północnej Francyi, traktat w Gandamuk, dający Anglii prawo trzymania rezydenta w Kabulu, i sam otrzymawszy ten urząd, odbył uroczysty wjazd do Kabulu d. 24 lipca 1879 W kilka dni po urzędowem przyjęciu przez emira zbuntowani Afganowie napadli na cytadelę, gdzie C. osiadł, i zamordowali go wraz z całą świtą. Wypadek ten wywołał wyprawę angielską do Afganistanu (1880).—L. Bougier w „Gr. Encycl.“ Lami-rault’a.

niów.

w. o.

rozciągająca się na prawym brzegu dolnej Sekwany, poczynając od m. Duclair i nad wybrzeżem kanału La Manche aż do rzeki Yóres;—leży całkowicie w departamencie Niższej Sekwany, stanowiąc jego część północno-zachodnią. Jest to jedna z najurodzajniejszych i najlepiej uprawnych dzielnic Fran-cyi, gęsto zaludniona i zamieszkana przez ludność dorodną, przedsiębiorczą i inteligentną. W starożytności przebywało tu celtyckie plemię Kaletów (Caletes), u Rzymian: Pagus Caletus.

CailX Salomon i Izaak, ob. Caus.

Cav (skrócenie), w zoologii znaczy Cavolini, w botanice Cavanilles.

And. S-

r.

CavaignacJan Chrzciciel (* 1762—fwBruk-selii 24 marca 1829), polityk francuski; obrany członkiem Konwencyi r. 1792, zasiadł na ławach Góry, a podczas procesu Ludwika XVI motywował obszernie wyrok śmierci i głosował za bez-

-c*

za

A-

km,*

mzĘ

mm

wmi

v;*

‘-'.V

utiuuin

V- '

Mfp

Wm

Fig. 57. Miasto Cava w Neapolitańskiem.

zwłoczną egzekucyą, poczem wysłany był z mis-syami, a między innemi do armii w okolicach Brestu i armii Wschodnich Pirenejów. Żaden z konwencyoni-stów nie popierał na prowincyi, tak, jak on, Kultu Rozumu; d. 23 listopada 1793 r. pisał do Konwencyi z Auch, że prezydował właśnie całopaleniu posągów świętych i obrazów cudownych. „Carmagno-la—kończył swój list—trwała całą noc dokoła tego stosu filozoficznego, który pochłonął tyle błędów". C. usfauowił wraz z Pinefem w Bayonnie

And S.

Cava, Cava del Tirreni, miasto w departamencie włoskim Salerno, przy drodze żelaznej Sa-lerno Neapol, w górzystej miejscowości, siedlisko biskupa, piękna katedra, przemysł lniany i jedwabny; 6,500 m-ców (gmina przeszło 21,000). W pobliżu słynne z bogatego uposażenia opactwo benedyktyńskie, z cenuą biblioteką i archiwum.

Cavagnari sir Piotr Ludwik Napoleon (* we Francyi 1841 — f w Kabulu 1879), oficer i dyplomata angielski; ojciec jego, generał francuski, ożeniony był z Angielką; on sam nauki pobierał przenośuy trybunał rewolucyjny, pod nazwą „ko-w Christ’s Hospital i wstąpił jako kadet do służby | misyi wojskowej^ i zajął się gorliwie obroną gra-kompanii indyjskiej; w r. 1857 otrzymał naturali- j nic hiszpańskich; po 9-tym thermidora oskarżony zacyę angielską, a w r. 1858—9 odbył kampanię był przed Konwencyą o okrucieństwo, ale obroniła przeciwko zbuntowanym Sipayom, poczem przez kil- go municypalność Bayouny (Monitor z 4 czerwca ka lat przebywał w Pendżabie, gdzie studyował ję- | 1794); w styczniu 1795 r. jeździł z misyą do armii

Mozelli i armii Reńskiej, a wystąpiwszy przez gło- gle umarł na piersiową chorobę, w chwili najwyż-sowanie z rady Pięciuset, musiał przyjąć, dla chle- szego rozkwitu talentu i popularności. Pomimo ba, skromny urząd celnika przy jednej z rogatek wszelkich środków represyjnych ze strony rządu, paryskich; w r. 1799 został administratorem urzę- który się lękał, by pogrzeb C-a nie był hasłem do du loteryjnego; w r. 1806 udał się wraz z bratem, zaburzeń, tak, jak to się stało z pogrzebem genera-generałem, do Neapolu, gdzie król Murat zamiano- ła Lamarąue, niezliczone tłumy udały sięnacmen-wał go radzcą stanu i administratorem archiwów; tarz Montmartre, by uczcić zmarłego. Za trumną wróciwszy do Prancyi, C. otrzymał podczas Stu Dni szli na czele towarzyszów broni nieboszczyka: Frań urząd prefekta dep. Somme, a skazany na wygna- ciszek Arago, Ludwik Blanc, Guinard i Ledru Rolnie w r, 1816 jako królobójca, schronił się do lin. C. był bardzo wykształcony i w młodych la

Brukselli, gdzie życia dokonał.

Cavaignao Lud wik Eugeniusz, generał i mąż

politechnicznej i w Szkole aplikacyjnej w Metz, po-czem r. 1824 wstąpił w randze podporucznika do korpusu inżynierów, w 1826 awansował na porucznika, a we dwa lata później uczestniczył w wyprawie wojennej do Morei i w r. 1828 został kapitanem. Po wybuchu lipcowym 1830, przeciągnął na stronę rewolucyi część garnizonu w Arras, lecz, widząc z żalem, że z barykad wyszła nowa chia, nie taił się ze swojem niezadowoleniem i, lubo wstąpił do zgromadzenia narodowego 1831, śinia ło wypowiadał w niem swoje przekonauia demokratyczne i wręcz oświadczył, że przeciw republikanom walczyć nie będzie. Usunięty za to ze służby czynnej, dopiero w r. 1832 wysłany został przez Ludwika Filipa do Algieryi. Pobyt jego w tym kraju był jednem pasmem czynów znakomitych, które mu w 1848 zjednały stopień generała dywi-zyi. R 1833 odznaczył się pod Oranem, w 1836 przy zdobyciu i obronie Tlemcenu, a w 1840 — Szerszelu, r. 1842 w walkach na równinie Mitidźe i t. d. Skutkiem tego w r. 1847 zamianowano go gubernatorem prowincyi Orańskiej, a w 1848, po wybuchu rewolucyi lutowej, rząd tymczasowy d. 2 ; marca wyniósł go na stopień generała dywizyi i i gubernatora całej Algieryi. Wkrótce potem, (d. 20 marca) ofiarowano mu ministeryum wojny, ale tej godności nie przyjął; wiedząc bowiem, że Paryż był zupełnie ogołocony z wojska regularnego, agitatorowie zaś socyalistyczni, pozakładawszy sztaty narodowe, burzyli iud i doprowadzić mogli do wybuchu, którego gwardya narodowa stłuraić-by nie zdołała, oświadczył, że ministrem wojny zostanie tylko w takim razie, jeżeli wojsko do stolicy powróci. Krok taki byłby niewątpliwie zapobiegł rewolucyi czerwcowej i ocalił rzeczpospolitą; ale rząd narodowy ten warunek odrzucił.— Wkrótce wszakże C. Algieryę opuścił, w kwietniu bowiem wybrany do zgromadzenia konstytucyjnego w dwóch departamentach: Sekwany i Lot, jako przedstawiciel tego ostatniego przybył do Paryża

mouar

tach napisał kilka powieści, z których na wyróżnię -Cavaignao Eleonora Ludwik Godfryd (* nie zasługuje: „Dubois Cardinal, ou tout chemio w Paryżu 1801—f w Paryżu 5 maja 1845), poli- móne ń Romę, proverbe historique“. W r. tyk francuski, starszy syn poprzedniego; wychowa- 1 1867 wyszedł z druku jeszcze jeden jego tom ny przez ojca w zasadach żarliwego republikauizmu, p. t. „Romans militaires'* z przedmową Gonzale-zaledwie skończył szkołę prawa, począł spiskować j sa.—L. Blanc „Histoire de dix ansu; Guizot „Me-przeciwko Burbonom i oddał się cały sprawie i moires pour servir a 1’histoire de mon temps“; rewolucyi, walcząc słowem, piórem i orężem; był I Thureau-Dangin „Histoire de la monarchie de Juil-to młodzieniec pełen zapału i rycerskości, gotowy J let“; A. Debidour w „Gr. Eucycl.“ Lamirault’a. r-na wszystkie poświęcenia i najzuchwalsze hazardy; w dniach lipcowych bił się na barykadach, a po stanu francuski, syn Jana Chrzciciela (*15 paździer-zamianie monarchii klerykalnej Karola X na mo- nika 1802 w Paryżu — f 28 października 1857 narchię mieszczańską Ludwika Filipa rozpoczął w Ourne, w dep. Sarthe). Kształcił się w Szkole przeciw nowemu rządowi gwałtowną kampanię i przyczynił się do wywołania ruchu ludowego w październiku 1830 r.; zaaresztowany i stawiony przed sądem, obronił się i rozpoczął na nowo agitacyę. W r. 1831, w odezwie wydanej do stronników swoich w rodzaju manifestu C. pisał między innemi: „Oświadczam, że duszą i ciałem jestem republikaninem, ale nie idę na oślep; zdałem sobie dokładnie sprawę z położenia i doszedłem do niewzruszonego przekonania, że rzeczpospolita jest nie-tylko możliwą, ale nieuniknioną; wszystko w niej i przez nią się porusza—wypadki, umysły, rzeczy.

Ruch, jakiemu świat dziś podlega, nie może sprowadzić nic innego, jakrzeczpospolitąu. Wkrótce, dzięki rozgłośnemu nazwisku, talentowi dziennikarskiemu i męstwu swojemu, C. wywierał wielki wpływ wśród partyi demokratycznej i był jednym z najwięcej słuchanych przywódzców „Stowarzyszenia przyjaciół ludu“, którego czynna a tajua propaganda doprowadziła do powstania paryskiego w d.

war-

5 i 6 maja 1832 r. Stawiony jeszcze raz przed sądem, C. został uniewinniony i przystąpił zaraz do założenia nowego stowarzyszenia pod nazwą „Socióte des droits de Thomrae", gdzie wpływy je go wzmogły się jeszcze; pilnowany i ścigany ciągle przez policyę, zapalony republikanin nie upadał na duchu i już w kwietniu r. 1834 wywołał w Paryżu ponowne powstanie, za które został osadzony wraz z towarzyszami w więzieniu, ale po roku (13 lipca 1835) zdołał zbiedz i schronił się do Anglii, skąd prowadził czynną korespondencyę z Paryżem.

Wróciwszy do Francyi w r. 1841, C. został jednym z głównych redaktorów dziennika, „La Reforme * i w tym organie rozpoczął zajadłą walkę z Guizo-tem, którego polityka stawała się coraz niepopu-larniejszą. Obrany r. 1843 prezesem „Soeiete des droits de l’homme“ i uważany już za głównego przywódzcę całej partyi republikańskiej, C. zabierał się do przypuszczenia jeszcze jednego szturmu na rząd i cieszył się nadzieją wygranej, gdy na-

■i

■■ m

w!*

'on-

Fig. hS Caraignac L E.

w d. 17 maja, aby zająć swe stanowisko. Położenie naówczas było bardzo krytyczne; wybuch d. 15 maja kazał spodziewać się nowych zaburzeń i walk na ulicach Paryża. Znowu więc C-owi zaproponowano ministeryum wojny, które nie nęciło nikogo. Generał przyjął je z poświęceniem prawdziwem, a komisya wykonawcza, mniej zaślepiona od byłego rządu tymczasowego, pozwoliła mu wystawić armię w Paryżu, gdzie po kilku tygodniach zdołał zgromadzić około 30,000 wojska regularnego, wzmocnić gwardyę narodową i zorganizować gwardyę ruchomą; było już wszelako zapóźno na to, aby zapobiedz grożącej katastrofie, która też, wskutek rozwiązania warsztatów narodowych, z całą okropnością wybuchła (23 czerwca). Wślad za tem C. otrzymał główne dowództwo nad wszyst-kiemi siłami do stłumienia jej przeznaczóuemi.— Dlaczego odrazu nie wystąpił z całą energią? dlaczego dał jej czas wznieść 121 barykad i zająć całą część północną Paryża?—rozmaite co do tego snuto domysły, posuwając się aż do posądzeń C a, że umyślnie pozwolił wzmocnić się rewolu-cyi, ażeby zmusić komisyę wykonawczą do uznania swej bezsilności i do oddania mu dyktatury; prawdopodobnie wszakże, C. zamiast co-by miał prowadzić utarczki po ulicach dorywcze, przeszkadzaj ąc budowaniu barykad, wolał odrazu mieć przed sobą wszystkie siły nieprzyjaciela, a-by cios stanowczy mu zadać. Jakoż 24 czerwca uderzył na powstańców trzema potęźnemi kolumnami wojsk zostających pod dowództwem Lamoricióre’a, Bedeau i Dames-me’a. Tegoż dnia komisya wykonawcza złożyła swój mandat, a zgromadzenie narodowe prawie bez dyskusyi całkowitą władzę wykonawczą zlało na C-a. Przez dni cztery trwał bój zażarty, ustał dopiero zrana 26 czerwca. Prawo tryumfowało, ale, niestety, jakim kosztem! Wylały się potoki krwi, 15,000 jeńców dostało się w ręce zwycięzców, którzy już zaczęli byli hańbić swój tryumf przez egzekucye ryczałtowe. C., jak tylko można było, powstrzymywał gwałty mściwości. „W Paryżu, mówił w jednej ze swoich proklamacyj, widzę tylko zwycięzców i zwyciężonych, a niech wieczna hańba spadnie na moje imię, jeśli pozwolę, żeby były ofiary*. Zaszczyt mu przynoszą te słowa, byłoby jednakże jeszcze zaszczytniej, gdyby żołnierzom swoim nie rozdawał tak hojnych nagród, wcale niewłaściwych w wojnie domowej, i gdyby był przeszkodził zgromadzeniu narodowemu skazywać jeńców na deportacyę. D. 29 czerwca złożył swą dyktaturę; zgromadzenie zaś narodowe przyznało je

dnogłośnie, że się dobrze zasłużył ojczyźnie i zamianowało go prezesem rady, ministrem i naczelnikiem władzy wykonawczej. Przez ciąg kilku miesięcy zajmując to stanowisko wysokie, C. godnie mu odpowiedział: wewnątrz kraju ustalił spokój i porządek, nazewnątrz zapewnił mu powagę i poszanowanie. Klasa średnia ludności i część naj-oświeceńsza stronnictwa republikańskiego szczerze wdzięczne mu były za prawdziwie wielkie usługi, Francyi przezeń oddane; lecz w Paryżu tłum ciemny, rozjątrzony, żywił przeciw niemu niechęć głęboką, którą wciąż podniecali socyaliści, oraz niektórzy dziennikarze, osobiści jego nieprzyjaciele (jak np. Emil de Girardin), a szczególniej agenci Ludwika Napoleona. Zgromadzenie wielki błąd popełniło, uchwaliwszy konstytucyę, która wybór naczelnika władzy wykonawczej zdała na głosowanie powszechne. Skutkiem tego, dzięki intrygom pomienionych agentów pośród robotników i włościan, C., który jeszcze d. 25 listopada otrzymał był nowy a świetny dowód uznania i wdzięczności od zgromadzenia narodowego, d. 10 grudnia miał za sobą zaledwie 1,448,107 głosów, a Ludwik Napoleon trzy razy tyle i został prezydentem rzeczypospolitej. Wkrótce potem generał złożył w zgromadzeniu swą władzę i wykonał przysięgę na wierność szczęśliwemu współzawodnikowi. Wybrany do zgromadzenia prawodawczego, od r. 1849 do 1851 C. nieraz wstępował na trybunę, na której odznaczał się treściwością i prostotą słowa, składając w niem dowody wielkiego doświadczenia w sprawach publicznych i wierności zasadom republikańskim. Walczył ciągle, z umiarkowaniem ale z mocą, przeciw przewrotnej polityce pałacu elizejskiego; to też jeden z najpierwszych padł ofiarą zamachu 2 grudnia. Uwięziony naprzód w Mazas, a potem w Hain, odzyskał wolność wtedy, gdy już dyktatura bonapartystowska była ustalona gruntownie (w styczniu 1852). Natenczas ożenił się z córką bankiera paryskiego, Odier, a wkrótce potem (w marcu tegoż roku) był wybrany w Paryżu do ciała prawodawczego, ale, ponieważ nie chciał złożyć przysięgi nowej władzy, nie mógł w niem zasiadać. Zamieszkał w dobrach własnych, w dep. Orne, gdzie odtąd większą częśćswo-jego czasu przepędzał. W ostatnich latach życia objął był naczelny kierunek dziennika „Le Siócle“, a w r. 1857 znowu był wybrany w Paryżu na deputow., lecz znowu, z tegoż powodu, co i przedtem, wybór ten pozostał bez skutku. W kilka potem miesięcy zmarł nagle na polowaniu, skutkiem ataku sercowego. Pogrzebany na cmentarzu w Montmartre obok brata swego, Godfryda.—L. Blanc „Histoire de la Revolution de 1848“; Garnier Pages „Histoire au gouvernement provisoire“; T. Delord „Histoire du second Empire"; De Montrond „Histoire de la eon-ąućte de l’Algerie“; A. Debidour w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    *

Cavalcaselle Jan Chrzciciel (* 1820 w Le-gnano); rysunku i malarstwa uczył się w Akademii weneckiej. W 1848 rzucił się z zapałem w ruch powstańczy przeciwko Austryi; uwięziony w Kremo-nie i skazany na śmierć, zdołał ratować się ucieczką i wziął udział w obronie Rzymu 1849. Zmuszony szu-

ne

Romę" (1875).

Ąnd. S.

C.“ (Pisa, 1879).

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K,

kaó ocalenia w emigracyi, udał się do Londynu, gdzie wespół z Crowem (ob.), wydał dzieło o najdawniejszych malarzach flamandzkich p. t.: „The Early Flemish Painters“ (1857, 2-e wydanie 1872, przekład francuski przez A. Picharfa i Ruelens’a 1862—65 w Brukselli, 2 tomy). Praca ta postawiła C-go od razu w rzędzie najlepszych historyków sztuk pięknych. Jeszcze sławniejszem jest wielkie dzieło dwóch tych współpracowników, poświęcone dziejom malarstwa we Włoszech aż do wieku XVI, „A New History of Painting in Italy“ (Londyn, 1864 — 71, 5 tomów), praca oryginalna, która odnowiła ten przedmiot i sprostowała wiele omyłek. W edycyi włoskiej („Storia della pittura in Italia" Florencya, 1882—88, 4 tomy) autoro-wie znacznie rozszerzyli to dzieło, którego dopełnienie stanowią: „Life of Titian" (Londyn, 1877, po włosku „Tiziano, la sua vita etc." Florencya, 1877—78) i „Raffaelo, la sua vita e le sue opere" Floreucya, 1884). Po ustanowieniu królestwa Włoskiego C. objął obowiązek inspektora Muzeum narodowego we Florencyi, a obecnie jest inspekto rem naczelnym przy dyrekcyi ogólnej sztuk pięknych w Rzymie.    *

Cavaille-Col Arystydes (* 2 lutego 1811 r. w Monpellier), znakomity fabrykant organów. Słyn-orgauy w kościołach paryskich: St. Denis, S-te Madelaine, St. Sulpice, jego są roboty. Oprócz tych, C.-C. wybudował wiele cennych instrumentów w różnych departamentach francuskich, oraz w Hollandyi, Belgii i t. d. Napisał: „Etudes experimen-taies sur Jes tuyaux d’orgue“; „De l’orgue et de son architecture" („Revue generale de l’architectu-re des travaux publics“ 1856), i „Projet d’orgue monumental pour la basiliąue de Saint Pierre de

A. Pol

Cavaillon, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Vaucluse, okręgu Avignon, w widłach rzecznych między prawym brzegiem Duran-ce a lewym jej dopływu Coulon, w nader żyznej okolicy, zwanej „ogrodem Prowancyr¹—posiada starożytny kościół (niegdyś katedralny) z XIII w., fabryki świec, sukna, kapeluszy, tkanin jedwabnych i t. p., wysoko rozwinięta uprawa owoców południowych, melonów, jarzyn, krapu i t. d. 9,144 m-ców. W starożytności, jako Ca bel li o, było miastem ludu Cavarów w Gallii Narboneńsklej i miało rzymską kolonię; tutejsze biskupstwo, istniejące od V w., zostało zwinięte w 1791 r.

Cavalcanti Gwidon (* najpóźniej w r. 1259 we Florencyi — f 1300 tamże), poeta włoski, przyjaciel Dantego i wielce od niego ceniony. Szczegóły jego życia mało są znane. W waśniach domowych Florencyi żywy musiał brać udział, jako stronnik białych (Cerchicb), skoro czarni (Donati) godzili na jego życie, a signoria florencka, gdy w r. 1300 postanowiła wygnaniem gorętszych prze-wódzców obu stronnictw położyć kres wichrze-niom, wyrokiem banicyi objęła i C-ego. Po krótkim pobycie w Sarzauo, gdy tu z powodu niezdrowego klimatu nabawił się choroby, za sprawą Dantego wrócił do Florencyi, ale wkrótce po powrocie umarł. Jako poeta C. należał do najwybitniejszych

Eneykl. Powm. Ilu»tr. T. XI.

reprezentantów t. z. nowej liryki toskańskiej. W jego pieśniach miłosnych, sonetach i kanzonach przeważa pierwiastek filozoficzny. Wydał je krytycznie dopiero Arnone p. t. „Rirne di G. C.“ (Flor., 1881), i Ercole p. t. „G. C. e le sue rirne. Studio storico-lettera-rio, seguito del testo critico delle rimea (Floren., 1885).—Porówn. nadto Capasso „Le rime di G.

E. G.

Cavalier Jan (* w Ribaute około 1680 — f na wyspie Jersey 18 maja 1740), przywódzca francuski Camisardów (ob.), syn chłopa protestanckiego, zrazu pasterz trzody, a później czeladnik piekarski; uchodząc podobno z wioski swojej przed prześladowaniem proboszcza, schronił się r. 1701 do Genewy, ale po roku wrócił stamtąd, by wziąć udział w powstaniu seweńskiem, wywołanem przez zabójstwo arcykapłana Du Chayla. C. obdarzony wielkiemi zdolnościami wojennemi i sfanatyzowany do najwyższego stopnia, a przy tern uważany za jasnowidzącego, uzyskał odrazu wpływ nieograniczony na towarzyszy, którym prześladowania i znoszone męczarnie wtrąciły broń do ręki i kazały przybrać tytuł „dzieci Boga". Jakkolwiek głową całego ruchu był, zdaje się, Roland, C., jednak był widocznym przywódzcą Camisardów i on-to, prowadząc ich do boju z wojskami królewskiemi, uosobił niejako w sobie historyę buntu Hugonotów se-weńskich przeciwko Ludwikowi XIV. C. odniósł kilka zwycięstw w niższych Sewennach, mimo, że miał w szeregach swoioh zaledwie 3,000 ludzi i 200 koni, a spotykające się z nim wojska królewskie były zawsze pokilkakroć liczniejsze, ale hufcom jego dodawały męstwa rozpacz i fanatyzm religijny, a ludność okoliczna dopomagała; tern tylko sobie można tłómaczyć, iż ludzie ci mogli się przez całe dwa lata opierać wojskom regularnym. Wreszcie marszałek Montrevel rozbił doszczętnie Camisardów opodal mostu Nages, i samego C-a omal nie wziął do niewoli. Zaszczyt uspokojenia tej części Lan-gwedocyi i położenia kresu okrucieństwom, jakich się dopuszczali tak katolicy, jak i hugonoci, przypadł w udziale marszałkowi de Vilłers, który, nastąpiwszy po marszałku Montrevel, zamiast ognia i miecza, użył na powstańców perswazyi. Po przedwstępnej koufereucyi, odbytej pod Alais d. 12 maja 1704, C. złożył broń i stawił się sam przed marszałkiem i intendentem Bayille w Nim.es, d. 16 maja; marszałek ofiarował mu stopień pułkownika i 1,200 liwrów pensyi; C. utrzymuje w swoich pamiętnikach, że w akcie pacyfikacyjnym zastrzegł swobodę wyznania dla swoich współwyznawców i że go później dwór oszukał. Niedobitki Camisardów skierowano do Alzacyi i tam C. miał z nich utworzyć pułk, tymczasem udał się do Wersalu i, jak utrzymuje, miał posłuchanie u Ludwika XIV; wszelakoż, jak Court opowiada, król pozwolił mu jedynie stanąć opodal siebie, a spostrzegłszy go, wzruszył ramionami. Bądź co bądź, C. nie pojechał już za swoim pułkiem do Alzacyi, ale uciekł do Hollandyi i tam się ożenił ze starszą córką pani du Noyer, poczem udał się do Anglii, gdzie go królowa Anna bardzo łaskawie przyjęła. Wolter, żywiący gorące uczucie do drugiej córki pani du Noyer,

21

zbliżył się w Anglii do C a i zaznaczył, że w dawnym przywódzcy Camisardów fanatyzm ustąpił miejsca przezorności. C. zorganizował w Anglii pułk piechoty z wychodźców protestanckich; pułk ten, wysłany do Hiszpanii, spotkał się w bitwie pod Almanza z pułkiem, który walczył z Camisardami w Langwedocyi, i między obu oddziałami zawrzał tak straszliwy bój, że ani jeden z żołnierzy nie pozostał przy życiu. C. był bardzo poważany w Anglii i umarł na stanowisku gubernatora Jersey; jeszcze za życia wydał swoje pamiętniki, ale te małą przedstawiają wartość dla historyi powstania Camisardów.—Misson „Theatre sacre des Cevennes“

stępne dzieło swoje p. t. „Exercitationes geometri-cae“, wydaue w r. 1647, w którem odpowiada na zarzuty, jakie metodzie jego uczynił Piotr Guldin, (ob.) i podaje nowe zastosowania swojego pomysłu. Pisał jeszcze C. o użytku logarytmów („Centuria di varii probierni per dimostrare l’uso e la facilita dei logarithmi nelle Gnomonica, Astronomia, Geo-graphia, 1639“), o praktyce astrologicznej („Nuova pratica astrologica“, 1639), i t. d.

Cavalli Giovanni (* 28 lipca 1808—f w Turynie 23 grudnia 1879), generał piemoncki, wy-chowauiec akademii wojennej w Turynie; jest on wynalazcą żłobkowanej armaty odtylcowej, przezwanej od jego nazwiska; z prac techuicznych, które zostawił, na wyróżnienie zasługują: „Suggli Eąuipagi dei pouti militari* i „Sui canuoni caricantisi dalia culatta e sui canuoni rigati“; pod koniec życia wydał, bez podpisu, bardzo popularną książkę treści moralnej p. t. „Morale per tuttiu; był komendantem arsenału turyńskiego, członkiem akademii nauk, kilkakrotnie deputowanym, a w r. 1876 obrany został senatorem, lecz miejsca swojego nie zajął. r-

Cavalli Franciszek, właściwie Ca 1 e11 i -Bruni (* około 1600 w Crerna — f 14 stycznia 1676 w Wenecyi), znakomity kompozytor włoski, syn Jana Baptysty Calettego, zwanego Bruni, kapelmistrza w Crema. Wykształcenie muzyczne otrzymał w Wenecyi, za sprawą ówczesnego mecenasa sztuk pięknych, Federiga Cavallego, którego nazwisko przyjął później za swoje. Od 1617 C. był czynnym w chórze śpiewaków kościoła św. Marka; w 1640 był mianowany drugim, 1665 pierwszym organistą, zaś 1668 kapelmistrzem tegoż kościoła. C. napisał 42 opery w duchu reformy Mouteverdego, swego mistrza, któremi ogromny wpływ wywierał na kompozytorów ówczesnych. Sława C-go była tak wielką, ze go Mazzarini sprowadził umyślnie do Paryża dla napisania opery („Serse“) na obrzęd zaślubin Ludwika XIV, oraz na uroczystość urządzoną w Paryżu z powodu zawarcia pokoju pirenejskiego (opera „Ercole amante“ wykonana w Luwrze). Sławna jego opera „Giasoue” została w czasach ostatnich wydaną przez Eituera w 12 tomie „Publ. d. Ges. f. Musikforschung“.

Cavallieri Emil (* około 1550 w Rzymie — f około 1600 we Florencyi), kompozytor muzyczny,

S. D. .

(1705); Bruyes „Histoire du Fanatisme" (1709);

Cavalier „Memoirs of the war of the Cevennes“

(1726); A. Court „Histoire de la guerre des Cami-sards“ (1760); Weiss „Histoire des refugies pro-testants“ (1853).—A. Mazon w „Gr. Encycl.“ La-miraulfa.    r-

Cavalieri (także Cavallieri lub Cavaglie-ri) Bonawentura, matematyk włoski (* w r.

1598 [według innych w 1591] w Bolonii—f w r.

1647 tamże). W 1619 był profesorem w Pizie po Castellim (ob.): w 1629 w Bolonii. Należał do zakonu Hieroonimitów v. Jezuatów. W 1632 ogłosił jednocześnie dwa dzieła: „Lo specchio ustorio owero trattato delle settioni couiche“ i „Directorium generale uranometricum in quo Trigonometriae loga-rithmicae fundamenta . ac regulae demonstrantur*.

A. Pol.

racitativa i niezależnego akompaniamentu w operze włoskiej; stąd też zaliczany do grona reformatorów muzyki operowej. C. pochodził z arystokratycznej rodziny; mieszkał dość długo w Rzymie, następnie na Dworze Florenckim. Napisał: „II satiro⁴, „La disperazione de Filene" (1590); „Giuoco della cie-ca“, i sławne „Reppresentazione di anima e di corpou (wydane 1660, przez Aleksandra Guidotti). To ostatnie jest powszechnie uważane za pierwsze oratoryum, jak: znów dzieła wyżej wymienione za pierwsze próby opery w dzisiejszem jej znaczeniu. Oprócz tego C. napisał przeszło 80 madrygałów,

A Pol.

Z roku 1643 datuje się „Trigonometria piana et sphaerica, linearis et logarithmica*. Największe atoli znaczenie ma dzieło ogłoszone w r. 1635, a później w poprawnem wydaniu w r. 1653 powtórzone: „Geometria indivisibilibus continuorum nova ąuadam ratione promota⁴. Składa się ono z siedmiu ksiąg. W pierwszej jest mowa o przecięciu walców i stożków, w drugiej głównie o trójkącie i równoległoboku oraz ciałach przez nie utworzonych; w trzeciej o kole, elipsie i również o ciałach przez nie utworzonych; w czwartej w podobny sposób traktowana jest parabola; w piątej hyperbola; w szóstej spiralne; w siódmej wreszcie jest wszystko streszczone i przedstawione jeszcze raz w sposób odmienny. — Oryginalną w tern dziele jest metoda tworzenia figur geometrycznych. Figura płaska uważana jest jako ogół lub zbiór prostych równoległych (omnes lineae figurae), bryła jako ogół jeden z najbardziej wpływowych propagatorów aryi płaszczyzn równoległych (omnia piana solidi); in-nemi: słowy figura płaska jest sumą nieograniczonej liczby prostych równoległych, bryła—sumą nieograniczonej liczby płaszczyzn równoległych. Za pomocą takiego określenia oznacza C. powierzchnie figur i objętości ciał, między innemi powierzchnię odcinka ograniczonego parabolą, powierzchnię spiralnej i t. d. Określenia geometryczne C-go są błędne, lecz metoda sama prowadzi do rezultatów prawdziwych, dla tego, że w gruncie rzeczy jest ona nieścisłą formą metody całkowania, to jest sumowania nieskończonej liczby elementów.

Cavallini Piotr, mozaikarz włoski, żył na po-

Praca C-go stanowi przeto historycznie przygoto- pieśni i t. p. wanie do metod ścisłych rachunku wyższego i stąd jej znaczenie w dziejach matematyki. Według tej czątku w. XIV; autorem jest małych scen religij-samej metody „indivisibiliów“ opracował C. i na- ' nych w absydzie kościoła S-ta Maria in Trasteve*

w. o.

And. S.

Wł. M. K.

olej.

A. Pol.

handlu.

re w Rzymie mozaikowo wykonanych; podobnym jest jego kierunek do Giotta przez dążność ożywienia spokoju stylu bizantyjskiego (r. 1290). W 1308 C. pracował dla króla Roberta w Neapolu.

Cavallotti Feliks Karol Emanuel (* 1842 w Medyolanie), poeta i polityk włoski. Jako gorący patryota i wróg rządów cudzoziemskich (austrya-ckich) dał się już poznać w szkołach, układając pieśni, w których dawał upust swojej nienawiści do Niemców. Od r. 1859 do 1870 brał żywy udział we wszystkich aspiracyach i ruchach narodowych, nie-tylko jako poeta i publicysta, ale i jako żołnierz, walcząc w szeregach ochotniczych Garibaldiego. Jego poezye patryotyczne z tych czasów wyszły w zbiorowem wydaniu p. t. „Poesie" (1872); uzupełnienie ich stanowią późniejsze „ Anticaglie “ (1879 r). W r. 1873 C., wybrany do parlamentu, zasiadał w nim do 1879 i, jako nieprzejednany irredentysta, swojemi gwałtownemi przemówieniami niejednokrotnie dawał powód do burzliwych posiedzeń. Obecnie znowu zasiada w parlamencie i reprezentuje w nim to samo stronnictwo. Od r. 1871 datuje się jego działalność poetycka na niwie dramatycznej, przez jednych wielce ceniona, gdy tymczasem inni zarzucają jej manierę i dowolność w traktowaniu tematów. Owocem tej działalności są dramata, przeważnie historyczne: „Ipezzenti" (1871), „Guido" (1872); „Agnese di Gonzaga" (1872); „Alcibiade“ (1874 r.); „I Messenii" (1876); i komedye: „La sposa di Menecle" (1882); „II cantico dei cantici“ (1882); „Viearete“ (1885); „Le rosę bianche" (1886) i niektóre inne.—Zbiorowe „Opere" wyszły w Medyolanie (6 tomów, 1881 — 85).—Nadto C opracował „Storia della insurrezione di Roma nel 1867“ (1870).

Cavan, 1) C. hrabstwo w południowej części irlandzkiej prowincyi Ulster, otoczone hrabstwami Fermanagh, Monaghan, Louth, Meath, Westmeath, Longford i Leitrim, 1,931,⁹ km. □ (w tej liczbie 4V₂⁰/o zajmują wody). Kraj wogóle pagórkowaty; na zachodzie znajdują się znaczniejsze wyniosłości, dosięgające 667 m. w szczycie Cuilcagh. Rzeki i jeziora są bardzo liczne, z nich najważniejsza rzeka Ernę, przepływająca wiele jezior, z prawym dopływem Annalee, oraz rz. Blackwater. Klimat wilgotny, ale zdrowy; grunt, miejscami błotnisty i kamienisty, średnio urodzajny, wydaje kartofle, owies i len. Do liczby główniejszych produktów miejscowych należą węgle kamienne, miedź, ołów i żelazo, ale górnictwo nie bardzo jest rozwinięte; liczne źródła mineralne.—Ludność skutkiem emigracyi zmniejsza się stale, i to w dość znacznym stosunku: w 1881 r. liczono 129,476 m-ców, czyli 67 na 1 km. □, zaś w 1891 r. tylko 111,679, czyli 58 na 1 km. □. Najważniejszem zajęciem ludności jest chów zwierząt domowych, po części rolnictwo i górnictwo, a także wyrób tkanin lnianych i wełnianych. Stolicą hrabstwa jest 2) C. nad rz. t. im., wpadającą do rz. Ernę, siedlisko dwóch biskupów: katolickiego i anglikańskiego; kolegium katolickie S. Patryka, szkoła łacińska, tkalnie wyrobów lnianych, uprawa lnu; 3,050 m-ców.

Oavanilles Antoni Józef, botanik (* 16 stycznia 1745 w Walencyi), był początkowo księdzem, następnie wykładał filozofię w Mureyi; w r. 1777 pojechał do Paryża jako nauczyciel dzieci księcia del Infantado. Tu w ciągu dziesięciu lat oddawał się studyom botanicznym. Po powrocie zajął się badaniem flory hiszpańskiej. Od r. 1801 był dyrektorem ogrodu botanicznego w Madrycie; umarł 4 maja 1804. Wydał „Monadelphiae classis dis-sertationęs decem“ (2 tomy, Paryż, 1785; Madryt, 1790); „Icones et descriptiones plantarum quae aut sponte in Hispania crescunt aut in hortis hospitan-tur" (6 tomów, Madryt, 1791—99). Opisał Wa-lencyę w dzieło „Observationes sobre la historia natural, geografia, agricultura del reyno de Valen-cia" (1795—97, 2 tomy z rycinami). Od r. 1800 wydawał wspólnie z Proustem w Madrycie „Anna-les de las ciencias naturales".

Cavanillesia Ruiz et Par. Rodzaj roślin, należący do rodziny Slazowatych (Mahaceae). Należą tu drzewa o kwiatach pięciomiarowych, różowych, ułożonych w wierzchołki, i owocach, o tylu skrzydłach, ile zawierają komor. Istnieje zaledwie kilka gatunków tego rodzaju. G. umbellata R. i Par., rośnie w Andach peruwiańskich, z ziaren jej otrzymuje się olej, który ma rozmaite zastosowania. C. platanifolia Knuth. w Kolumbii daje również

Wł M. K.

Cavatina (włos.), wyraź, muzyczne, oznaczające śpiew na głos pojedyńczy, w formie krótkiej aryi. Melodya C-y jest zwykle prostą i mniej niż w aryi namiętną. C. składa się z jednej tylko części, i nie ma repetycyi; w operach dawnego repertoaru włoskiego i francuskiego często była używaną, dziś wychodzi już z mody.

Cavazzere, miasto w departamencie włoskim We-necyi, okręgu Chioggia, nad dolną Adygą, w okolicy niegdyś błotnistej, dziś, skutkiem odwodnienia oraz starannej uprawy, bardzo urodzajnej i gęsto zaludnionej; liczy wrąz z gminą przeszło 17,000 m-ców, którzy prowadzą handel zbożem i drzewem, a także trudnią się rolnictwem i jedwabnictwem. Stała komunikacya żeglugi parowej na Adydze zastępuje brak drogi żelaznej i sprzyja rozwojowi

And. S,

Cavazzi Giovanni Antonio, kapucyn włoski (* w Montecuculo — f 1692 w Genui). Roku 1654 udawszy się do Afryki, pracował tam jako missyonarz z małemi przerwami aż do r. 1691, w krainie między 5° a 13° szerokości południowej, i missyę swą opisał w szacownem dziele, wyda-nem przez Almadiniego p. t.: „Istorica descrizione dei tre regni: Congo, Matamba ed Angola" (Bolonia, r. 1687, Medyolan, 1691, przekład francuski przez Lavat’a, Paryż, 1732, w 5-eiu tomach). Dzieło to ważne, nie tylko jako opis krajów afrykańskich, ale także jako historya missyi i kolonizacyi.    *

Cavazzoni Franciszek, malarz i podróżnik włoski (* w Bolonii 1559), był uczniem Passarottego i Caraccich. W kościołach bolońskich tylko spotkać się można z dziełami jego. Był zręcznym rysownikiem i dobrym kolorystą. Prace jego wymienia Lui-gi Crispi w książce: „Vite de’ pittori Bolognesi" (Rzym, 1769). Istnieją wzory rysunkowe, wydane

w. o.

Trade" (1861).

CavŚ Marya Elżbieta, z domu Blavot (* r. 1819 w Paryżu — f ?), po śmierci pierwszego męża, Klemensa BoulangeFa, wyszła za Augusta Cave, pisarza dramatycznego i naczelnika wydziału sztuk pięknych. Poświęciwszy się zawodowi malarskiemu, od 1835 wystawiała prace swoje w Salonie, gdzie w r. 1836 otrzymała medal klasy 3-ej. Szczególniej odznaczały się jej akwarelle, delikatnie i z wielkim wdziękiem wykonane, jak np.: „ J. J. Rousseau i mali Sabaudczycy"; „Berąuin schodzący małe dziewczątka na czytaniu l’Ami des enfants”; wreszcie „Bitwa pod Ivry“, nagrodzona w r. 1839 medalem klasy 2 ej. Z prac jej późniejszych zasługują na wzmiankę: „Rekonwales-cencya Ludwika XIII", „Turniej⁴⁴, „Król", „Tryumf Bachusa⁴⁴, tryptyki przedstawiające: „Siedem Sakramentów" i „N. Parma po śmierci Chrystusa" (muzeum w Rouen). Pani C. jest obok tego autorką kilku dzieł, poświęconych teoryi sztuki, jak np.: „Le dessin sans maitre, methode Cave“ i „l’Aqua-relle sans maitre".    *

w. G.

w r. 1849.

przez C ego pod tytułem: „Esemplare della nobil arte del disegno⁴* (1515 r.); „Trattato del snn viaggio di Bologna al Santo Sepolcro di Gerusalemme e di tutte le cose piu mirabili di Luoghi San-ti“. — To ostatnie dzieło, znane tylko z rękopisu autorom XVIII wieku, zaginęło. Ozdobione było rysunkami piórowemi.

Cave Stefan, polityk (* w Clifton, 28 grudnia 1820 — f umarł w Chambery 6 czerwca 1880). Kształcił się w Harrow i Balliol College w Oksfordzie i uzyskał tam stopień bakałarza filozofii w 1843 r., a magistra filozofii w 1846 r. Wszedł do parlamentu 29 kwietnia 1859 r., wybrany przez partyę konserwatywną w Shoveham i zatrzymał to miejsce aż do 24 marca 1880. D. 10 lipca 1866 mianowany członkiem rady tajnej, od tego też dnia był płatnikiem generalnym i wice-prezydentem mi-nisteryum handlu aż do grudnia 1868 r. Prócz tego w 1866 r. był członkiem komisyi, mającej w Paryżu ułożyć traktat o rybołówstwo z Francyą. Później jeszcze od 25 lutego 1874 do 24 marca 1880 r. był płatnikiem generalnym. W 1875 r. wysłał go lord Beaconsfield do Egiptu z obowiązkiem zbadania stanu); finansów tego kraju. C. był członkiem towarzystwa antykwaryuszów, zoologicznego i wielu iunych naukowych towarzystw, przewodniczącym w komitecie Zachodnich Indyj, dyrektorem banku angielskiego i towarzystwa doków londyńskich. Z prac swoich ogłosił drukiem: 1) „A few words on the Encouragement given to Slavery and the Slave trade by recent Measures, and chiefly by theSugar Bill of 1846“ (1846—1849); 2) „Prevention and Reformation—the Duty of the State or of Individuals?“ (1856); 3) „On the distinctive Principles of Punishment and Reformation" (1857). 4) „Papers relating to Free Labour and the Slave

a. o.

Cavedone Jakób, malarz włoski (* 1577 — f 1660 w Sassuolo), uczeń Ludwika Caraccego, którego naśladował do niepoznania. Rysownikiem był sumiennym, w ruchach figur prosty. Współpracował w malowidłach freskowych z Guido-Renim.

Do liczby najlepszych prac C-a należą: u ś. Pawła w Bolonii „Żłobek" i „Trzej królowie". Odznaczał się doskonaleni wykończeniem małych obrazków. Po śmierci syna wpadł w rozpacz, porzucił malarstwo i z nędzy zmuszonym był żebrać. W Imola u ś. Stefana pokazują znakomity obraz jego, „ś. Stefan", w Luwrze paryskim jest jego „Sw. Cecylia". Ry-tował trzy własne pomysły i z Annibala Carac-cego „Koronowanie cierniową koroną".

Cavedoni Celestyn (* 1795 — f 1865), poważny archeolog włoski, kształcił się w Mode-nie i Bolonii, następnie otrzymał kustoszostwo gabinetu numizmatycznego w Modenie, a w roku 1847 został bibliotekarzem; obok tego od r 1830 do 1863 r. wykładał w uniwersytecie modeń-skim hermeneutykę biblijną. Najważniejsze są jego prace numizmatyczne, drukowane w różnych czasopismach specyalnych. oraz osobno, jak np. „Spe-cilegio numismatico⁴⁴ (Modena, 1838); „Numismatica biblica" ft-że, 1850). Jako przeciwnik Renana napisał „Confutazione dei principali errori di E. Reuan nella sua Vie de Jesus“ (t., 1863).

Cavelier Piotr Juliusz, rzeźbiarz francuski (* w Paryżu 1814 r.), uczeń Dawida d’Angers i Pawła Delaroche’a. Po otrzymaniu złotego medalu, był stypendystą rządowym, w r. 1838 wystawił w Salonie paryskim posąg „Młodego Greka na igrzyskach". Najważniejsze prace jego późniejsze są: „Greczynka śpiąca⁴⁴; „Penelopa" w zamku Dam-pierre; „Prawda" i „Kornelia, matka Gracchóww, nabyte do zbiorów w Pałacu Luksemburskim; ltNapoleon I prawodawcą"; „Posąg Franciszka I na dziedzińcu Ratuszowym w Paryżu" (1869). Wykonał znaczną liczbę popiersi znakomitych ludzi, częścią z gipsu, częścią z marmuru, w tym szeregu są: Plutarch, Dante, Ary-Scheffer, Henriąuel Dupont, Duban. Na budowlach publicznych niemało znajduje się dzieł C-a, a mianowicie na Luwrze: facyata i karyatydy pawilonu Tnrgot; grupa i ka-ryatydy pawilonu Richelieugo, płaskorzeźba wyobrażająca „Pokój i Wojnę", otaczająca zegar na pawilonie Sullego; w wieży Saint-Jacques-la Bouche-rie na terasie pod arkadami posąg Abelarda; posąg Błażeja - Pascala; posąg św. Augustyna w kościele tego ś-go i wiele innych; na Wielkiej Operze posąg Glucka; figury Sekwany i Marny na Nowym Ratuszu C. jest profesorem w szkole Sztuk Pięknych.—Otrzymał wiele medali* między innemi medal hronoowy

w. o.

Cavelier do La Sale Robert, znakomity podróżnik francuski (* 1643 r., zamordowany 19 marca 1687 w krainie Texas) W r. 1666 odpłynął do Nowej Francyi (Kanady) i udał się na wyspę Montreal na rzece świętego Wawrzyńca, gdzie mu rząd francuski polecił powściągnąć napady Iro-kezów. Założył tam wioskę St. Sulpice, zwaną także la Chine, wszedł w stosunki z dzikimi tubylcami, nauczył się wkrótce ich mowy i odbył wiele wycieczek w lasy nad wielkiemi jeziorami, przygotowując się do zamierzonej wielkiej podróży. Puścił się w tę podróż w połowie 1669, odkrył w niej Ohio i dotarł po tej rzece aż do Mississi-pi; ale, opuszczony przez towarzyszy, musiał do

Montreal powrócić. W roku następnym znów się dostał na Mississipi odkrytą przez siebie rzeką Illinois, lecz i tym razem, z powodu braku ludzi i żywności, nie mógł dotrzeć do morza. Tymczasem Jezuici, którzy wtedy wyłącznie prawie panowali w Kanadzie, widząc w C-rze niebezpiecznego dla swych interesów współzawodnika, aby mu przeszkodzić w dalszych odkryciach, wysłali na Mississipi swego ucznia, Joliefa, oraz O, Marguette’a. Ci, wypłynąwszy 1673, w rok po powrocie C-a, dotarli aż do Arkansasu pod 34° 34’ szerokości. Wtedy C., za poradą i przy pomocy gubernatora generalnego, br. de Frontenac, r. 1674 ruszył do Francyi, ażeby prosić o poparcie Colberfa. Wielki minister przyjął go najłaskawiej, wyjednał mu u Ludwika XIV szlachectwo i darował mu fort Frontenac (dzisiejszy Kingston). Wróciwszy do Kanady, C. zrobił z tego fortu podstawę dalszych swych operacyj, poosadzał w okolicy jego rodziny Kanadyjczyków i Irokezów i ufundował missyę Rekollekcyonistów, którzy tworzyli zgromadzenie współzawodniczące z Jezuitami i podtrzymywali go wśród doznawanych przezeń przeciwności.—Marząc o zdobyciu po-kojowem całego porzecza Mississipi, C. r. 1677 znów się udał do Francyi, znów uzyskał pomoc Col-bert’a i we wrześniu 1678 przybył do Quebec’u, zabrawszy z sobą z Europy 30 towarzyszy, a w ich liczbie Henryka de Tonty, syna finansisty neapoli-tańskiego, który później był wiernym jego pomocnikiem. C. najpierw założył fort Conti, na północnym brzegu jeziora Erie, na wschód od Niagary, mając zamiar całym łańcuchem takich fortów połączyć Quebec z odnogą Meksykańską, dla zabezpieczenia osadnictwa i handlu, oraz dla obrony przeciw Anglikom i Hiszpanom. Potem zbudował okręt, który nazwał Gryfem, i d. 7 sierpnia 1679 zainaugurował na nim żeglugę po wielkich jeziorach kanadyjskich, przepłynąwszy Erie, kanał Detroit, Huron i Michigan. Dostawszy się aż do wysp Putumati, okręt swój naładowany futrami odesłał do fortu Conti, a sam prostem czółnem ruszył z powrotem po wodach Michiganu. Na krańcach tego jeziora u ujścia rzeki Miami (dziś św. Józefa) założył fort; potem, puściwszy się w dół rzeki Illinois na południe, dotarł aż do jeziora Peoria, i tam zaczął budowę fortu, który nazwał Crevecoeur, ale że mu zabrakło materyałów, których uapróżno z Frontenac’u wyglądał, musiał sam udać się po nie. Przedtem jeszcze, 28 lutego 1680, wysłał był część swoich towarzyszy z O. Hennepin’em, Rekollekcyonistą, dla zbadania górnego biegu Mississipi; ci dostali się aż do kraju Siuxów pod 45° szer., gdzie dalszą drogę przegrodziła im katarakta, którą nazwali od imienia św. Antoniego (Źródła tej rzeki, położone o dwa stopnie wyżej, odkryto ledwie w r. 1832). Udając się do Frontenac’u, C. zostawił fort Crśve-coeur pod komendą Tontego, któremu wkrótce potem kazał wznieść jeszcze jeden, St. Louis, a sam wśród ostrej zimy, po najcięższej podróży, dopiero w kwietniu dostawszy się do Niagary, dowiedział się tam, że jego Gryf zaginął, zarówno jak i okręt francuski, który wiózł dla niego wiele towarów i robotników. Mimo tych niepomyślnych wypadków,

mimo zbiegostwa swoich ludzi, mimo zburzenia fortów i zrabowania magazynów przez Indyan, mimo wreszcie złej woli nowego gubernatora, C. przedsięwziął nową wielką wyprawę, do której przygotowania zabrały mu kilka miesięcy, tak, iż dopiero w styczniu 1682 uczestnicy jej, zgromadzeni nad niewielką rzeczką Chicaco, w stronie południowo-zachód, od Michiganu, mogli puścić się w drogę. Należało do niej osób 54, mianowicie 18 tubylców, 10 ich żon i troje dzieci, oraz 23 Francuzów, a w tej liczbie O. Żenobiusz Membró, Rekollekcyo-nista, i Tonty. Wyruszono d. 27, naprzód saniami po Chicaco, potem po Illinois do Cróvecoeur, skąd już można było płynąć statkami. Wkrótce podróżni wypłynęli na Mississipi. C., wciąż się zapuszczając w górę dopływów tej rzeki, badał topogratię kraju, jego mieszkańców i produkta, a dostawszy się po-za Ohio, zbudował na lewym brzegu Mississipi fort Prudhomme. W d. 3 marca dotarłszy do krainy Akansów, wzniósł tam krzyż, zatknął herby Ludwika XIV i nazwawszy ją Luizyaną, objął spokojnie w posiadanie w imieniu Francyi. W tenże sposób opanował i inne ludy, które spotkał w dalszej podróży (Taensa, Koroa, Natchez); wreszcie w d. 6 kwietnia znalazł się u ujścia Mississipi, a w d. 9 ogłosił uroczyście objęcie w posiadanie całego kraju, leżącego nad pomienioną rzeką, którą nazwał Colbertem, i nad jej dopływami. W ten sposób uwieńczone zostało owo wielkie odkrycie geograficzne w. XVII. C. w końcu r. 1683 powróciwszy do Fraucyi, mimo intryg swych nieprzyjaciół, otrzymał od Ludwika XIV tytuł wice-króla południa Ameryki północnej z misyą założenia osady w Luizyanie, D. 24 lipca 1684 r. C. wypłynął z La Rochelle z 200 towarzyszami na czterech statkach. Teraz wszakże rozpoczął się dla niego cały szereg niepowodzeń: podczas żeglugi bruździł mu, dowodzący flotyllą, kapitan Beaujeu, który umyślnie zwłóczył podróż, umyślnie minął uście Mississipi i ledwie w końcu stycznia 1685 r. wpłynął do odnogi św. Bernarda- w Texasie (dziś Matagorda), ostatecznie zaś opuścił C a i powrócił do Francyi. C., zbudowawszy tu nad rzeką Canne (Colorado) fort St. Louis i zostawiwszy go pod komendą Joutela, sam przedsięwziął wycieczkę w celu zbadania kraju. Wróciwszy z niej po upływie sześciu miesięcy (w marcu 1688 r.), dowiedział się o stracie wszystkich trzech swych okrętów, lądem więc postanowił ciągnąć do Mississipi; ale choroba, w którą zapadł w podróży, oraz zbiegostwo jego ludzi zmusiły go wrócić do St. Louis w Texasie. Nie dał jednakże za wygraną, a chociaż z 200 towarzyszy, którzy z nim przybyli z Europy, pozostało mu już tylko 36, zdawszy na 20 straż fortu, z resztą znów puścił się w drogę. Na nieszczęście i wśród tej garstki wrzała głucha nienawiść, a kłótnia, wszczęta nierozważnie przez synowca jego, doprowadziła do otwartego buntu i dnia 19 marca 1687 r. czterech ludzi zamordowało swego wodza dzielnego. Wkrótce potem zabójcy wzajemnie się pozabijali, z innych niewielu dostało się do St. Louis w Illinois, a z tych zaledwie pięciu wróciło do Europy. — Cavalier de La Sale był jednym z najdzielniejszych i najzasłużeńszych

odkrywców. Dzięki jemu Fraucya zyskała najroz- jako członek parlamentu musiałby głosować za Ieglejsze terrytoryum kolonialne, Luizyanę, która, dalszem prowadzeniem wojny, dopiero w 1760 był gdyby nie błędy, popełnione w 1763 i 1803 r., mo- wymieniony na jeńców francuskich. Następnie głąby wraz z Kanadą tworzyć państwo potężne; został generałem brygady i dowodził brygadą war-Francuzi dotąd połowę tam ludności białej stano- mii ks. Ferdynanda Brunświckiego. Mianowany wią.—Prace Piotra Margrego o tym podróżniku nie- w tymże czasie dowódzcą 34-go pułku piechoty, obo-dawno pobudziły do wystawienia mu posągu w Chi wiązki te pełnił przez 34 lata. W marcu 1761 r. cago;. przed tern jeszcze wdzięczni Amerykanie był mianowany generał-majorem. Ponieważ zasa-umieścili jego popiersie na Kapitolu waszyngtońskim, dy jego nie pozwalały na to, nie brał udziału a jedno miasteczko w Illinois od imienia jego na- w wojnie z koloniami amerykańskiemi o niepodle-zwali; ostatniemi zaś czasy i miasto Rouen uczciło głość, został jednak w 1782 r. mianowany pełnym pamięć syna swego posągiem. — Piotr Margry generałem,, a w 1796 r. feldmarszałkiem. Umarł „Mem. et docum. pour servir a 1’histoire des ori- hezżenny.

A. O.

gin. franc. des pays doutre mer. Decouvr. et etablis- Cavendish Henryk, lord (* 10 października sem. des Franę. dans 1’Ouest et le Sud de 1’Amer. 1731 w Nizzy—f 24 lutego 1810 w Londynie). Wy-septA Trzy pierwsze tomy tego dzieła traktują sokie zdolności, usposobienie prawdziwego badacza o odkryciach i osadach C-a de La Salle. Wiele też i filozofa, zamiłowanie i wielką umiejętność doświad-pisał o nim Gabryel Gravier, a po angielsku Frań czauia, nakoniee znaczny bardzo majątek—wszystko ciszek Parkmau.—C. Delavaud w „Gr. Eucyelop.“ poświęcił na usługi chemii. Pracując w przede-Lamirault’a.    * dniu reformy Lavoisierowskiej, w chwili, kiedy

Cavendish, zwany także Candish Tomasz, doktryna flogistonowa już była się przeżyła, C. zeglarz angielski (* około 1555 — f 1592), trzeci pozostał wiernym rycerzem flogistonu i nawet po z tych, którzy podróż naokoło świata odbyli. Udaw- Lavoisierze bronił go i podtrzymywał wszystkiemi szy się z Grenvillem do Wirginii 1585, w powro- siłami. Pomimo tego różni się od większości flocie powziął zamiar napadać na hiszpańskie posia- gistyków, zarówno swoją metodą doświadczalną, dłości w Indyach Zachodnich, niszczyć okręty ich którą starał się zwykle z powodzeniem doprowa-i pustoszyć osady. W 1586 popłynąwszy ku brze- dzić do najdalszych dostępnych granic ścisłości, gom afrykańskim, skierował się następnie przez jak i niezwykłą wstrzemięźliwością w wyciąganiu półwysep Zielonego przylądka ku Brazylii, stamtąd wniosków, a nawet w ogłaszaniu spostrzeżeń. Pra-płynąc wzdłuż brzegów Ameryki Południowej, r. wie wszystkie jego odkrycia po lat kilka oczekiwa-1587 dotarł do cieśniny Magelhaesa i przebywszy ły na publikacyę, prawie wszystkie badania prze-ją, puścił się dalej ku północy, trzymając się wy- rabiał i powtarzał wielokrotnie. Jest jeduym z bar-brzeży zachodnich Nowego Świata, a po drodze dzo niewielu zwolenników flogistonu, którzy zwra-chwytając spotykane statki hiszpańskie, oraz paląc cali uwagę na ilościową stronę zjawisk, chociaż, miasta nadmorskie. Od brzegów Kalifornii udał się dodać zaraz należy, ten wzgląd służył mu zwykle na zachód przez ocean Spokojny, nawiedził wyspy: za powód do coraz cięższego wikłania teoryi, uzu-Ladrony, Filipiny, Molukki, Małe Suudzkie i doko- pełnieniami i objaśnieniami bardzo nieraz sztuczne-ła przylądka Dobrej Nadziei powrócił szczęśliwie mi, lecz z istotną naturą zjawisk niemąjącemi ża-do Anglii. Wkrótce przegrawszy w karty wszystkie dnej wspólności. Z badań C-a Lavoisier zaczer-skarby zdobyte, w r. 1591 nową podróż, w tym pnął niemałą część faktycznych podstaw swojej samym co i dawniej celu, przedsięwziął; ale tym teoryi.—Do najdonioślejszych zdobyczy C-a należą: razem doznał tak wielu przeciwności, że z cieśniny 1). Odkrycie i doskonałe jak na owe czasy zbada-Magelhaesa musiał zabrać się do odwrotu i zmarł nie wodoru (1766). Odkrył to ciało, studyująć dziana pełnem morzu koło wyspy Wniebowstąpienia. * łanie cynku i żelaza na rozcieńczone kwasy siar-Oavendisłl lord Fryderyk, feldmarszałek (* czany i solny w temperaturze zwyczajnej. Wodór w sierpniu 1729 r.—f w Twickenham 21 paździer- był wprawdzie i przed C-em niejednokrotnie otrzy-nika 1803 r.). Był trzecim synem Williama, trze- mywany, nikt jednak nie odróżniał go od innych ciego księcia Deyonshire. Wstąpił do wojska jako gazów, których znajomość wogóle aż do drugiej chorąży 2-go pułku gwardyi (Coldstream) w 1750 połowy w. XVIII była bardzo niedołężna. C. przyj-r. i został pułkownikiem w 1758 r. Był obrany mował wodór pierwotnie za czysty flogiston, na-członkiem parlamentu z hr. Derby w 1751 r., stępnie za związek flogistonu z wodą. Określił a w 1754 r. z miasta Derby; ostatnie to miejsce warunki powstania tego ciała i wiele jego własno-zatrzymał aż do 1780 r. Będąc zapalonym żołnie- ści, a przedewszystkiem. palność, z powodu której rzern, C. ślubował wraz z innymi swymi przyja- nazwał go „powietrzem palnem“ (inflammable air)\ ciołmi, Wolfem, Moncktonem i Keppelem, w po- co najciekawsze, oznaczył jego ciężar właściwy czątku wojny siedmioletniej, że nie ożenią się, do- w porównaniu z powietrzem i znalazł liczbę VII, póki Francya nie będzie zwyciężona. W 1757 r. niezbyt różniącą się od rzeczywistej (1:14.445). Po-udał się na wojnę do Niemiec, jako adjutant ks. .znał także, iż kwas azotny odmiennie działa na Cumberland, i odbył kampanię tego roku. We wrześ. metale, nie wytwarzając wodoru, i objaśnił to w ta-1757 towarzyszył Marlboroughowi-Spencerowi w wy- ki sposób, że flogiston łączy się z tym kwasem, prawie jego do S-t Mało, ale był wzięty do niewo- 2). Wykazanie, że woda jest ciałem złożonem li w czasie rozprawy pod S-t Cas. Nie chcąc być (1781) i że tworzy się z wodoru i tlenu. Ten wypuszczonym na słowo honoru, z powodu, że, ostatni w czasach, o których mowa, zwał się „po-

A. O.

wietrzeni odflogistonowanem", gdy towarzyszący mu w atmosferze azot odróżniano jako „powietrze na-flogistonowane". Woda więc w pojęciu C-a była czemś pośredniem między tlenem a azotem, ponieważ powstała przez dodanie pewnej ilości flo-gistonu do pozbawionej tego ciała części składowej powietrza. I tutaj, jak zawsze, doświadczenie było lepsze od teoryi, ponieważ skład ilościowy wody został przez C-a dosyć dokładnie określony: znalazł ou mianowicie, że na 208 objętości tlenu do utworzenia wody trzeba użyć 423 objętości wodoru, kiedy prawdziwy stosunek jest 1 i 2. Spostrzegł również, że kiedy do doświadczenia używa się, uie tlenu czystego, lecz powietrza, utworzona woda zawiera w sobie kwas azotny, i to spostrzeżenie także wyzyskał w sposób nader zawiły na poparcie doktryny flogistonowej. 3). Oznaczenie składu ilościowego powietrza atmosferycznego zajmowało C-a przez czas długi. Pierwsze stanowcze wyniki badania ogłosił w 1783. Powietrze według niego zawiera 20.8 tlenu na 100 objętości—stosunek bardzo blizki rzeczywistego (20.9%), — Oprócz tych najważniejszych prac swoich C. wykonał mnóstwo badań szczególniej nad gazami. Umiał on je wydzielać w stanie wysokiej stosunkowo czystości, wprowadził wannę rtęciową do ich zbierania, osuszał je za pomocą środków pochłaniających wńlgoć i t. p. Wogóle możni go uważać za najwybitniejszego przedstawiciela, jeżeli nie za twórcę, ważnego w dziejach chemii kierunku pneumatycznego, t. j. kierunku badań nad ciałami gazowemi, który, jak wiadomo, w najnowszej dobie rozwoju nauki nabrał tak ważnego znaczenia. Na długo przed śmiercią C. usunął się z pola pracy nad chemią, gdyż ostatnie jego badanie chemiczne nad tworzeniem się kwasu azotnego z powietrza wskutek przeskakiwania przezeń iskier elektrycznych było ogłoszone w 1788 r.    Zn

C. znany jest w nauce także s badań nad oznaczeniem gęstości ziemi, do czego użył wagi skręcenia (ob.), której pierwszy pomysł dać miał podobno John Mitchell w r. 1768. Belka wagi, zawieszona na posrebrzonym drucie miedzianym, miała po każdej stronie 35.65 cali długości, a ważyła 2,400 granów. Na końcach dźwigała kulki ołowiane o średnicy 2 cali, a umieszczone naprzeciwko nich, w odległości 8.85 cali, większe kule ołowiane miały 8 cali w średnicy. Doświadczeń tych przeprowadził C. 17, w przeciągu czasu od 5 sierp. 1797 do 23 maja 1799, a z odchylenia belki wagi, wywołanego przez przyciąganie kul ołowianych, obliczył, że średnia gęstość ziemi wynosi 5.48. Długo wszakże większe zaufanie budziła liczba 4.713 otrzymana poprzednio przez Huttona; następne dopiero badania Reycha (1837 i 1840) wykazały, że rezultat Cavendisha był słuszny (ob. Ziemia). C. zwany był najuczeńszym z bogatych i najbogatszym z uczonych. Ojciec jego, lord Karol Cavendish, znany jest również w dziejach nauki, zbudował bowiem pierwszy termometr do maximów i minimów, którego opis podał w „Philos. Trans." w r. 1757. s- K-Cavendish, lord John, kanclerz skarbu (* 22 października 1732 — f w Twickenham 18 grudnia 1796 r.). Był czwartym synem Williama, trzeciego księcia Devonshire. Kształcił się w Peterhouse, w Cambridge, gdzie otrzymał stopień magistra filozofii w 1753 r. W kwietnia następnego roku był obrany członkiem parlamentu z Weymouth i Mel-combe, które przedstawiał aż do ogólnych wyborów z 1761, kiedy został wybrany w Knaresbo-rough. W lipcu 1765, kiedy markiz Rockingham był pierwszym ministrem, Cavendish został mianowany jednym z lordów skarbu. Po ustąpieniu tego ministeryum w 1766 roku lord Cbatam ofiarował C-wi miejsce w ministeryum księcia Grafton, C. odrzucił jednak tę propozycyę, nie chcąc odłączać się od swego przyjaciela, Rockinghama. Od 1768 do 1790 roku przedstawiał w parlamencie miasto York. Kiedy lord Rockingham został po raz drugi pierwszym ministrem, C. był mianowany 27-go marca 1782 r. kanclerzem skarbu. Rockingham jednak umarł już 1 lipca tegoż roku, C. zaś, nie chcąc służyć w ministeryum Shelburne’a, złożył swój urząd wraz z Foxein i innymi stronnikami Rockinghama. W kwietniu 1783 r. pierwszym ministrem został ks. Portland, C. zaś wszedł do jego ministeryum znów jako kanclerz skarbu. D. 26 maja tegoż roku C. przedstawił swój pierwszy i jedyny budżet w parlamencie, do którego po raz pierwszy był wprowadzony podatek od lekarstw szarlatań-skich. Kiedy w tymże roku East India bill był odrzucony przez Izbę lordów, iniuisteryum ks. Port-laud musiało ustąpić na rzecz Pitta. W czasie ogólnych wyborów z 1790 r., C. nie został wybrany w York, i przez cztery lata nie brał udziału w zajęciach parlamentu. W latach 1794 i w 1796 był członkiem parlamentu z hr. Derby.

Cavendish, lord Fryderyk Karol (*wComp-ton Place Eastbourne, 30 listopada 1836 r.—zamordowany 6 maja 1882 r.), był drugim synem Williama Cavendisha, siódmego księcia Devonshire. Kształcił się w Trinity College w Cambridge, gdzie otrzymał stopień bakałarza filozofii w 1858 r., a później służył jako kornet w pułku jazdy ks. Lancaster. Od 1859 — 1864 r. był prywatnym sekretarzem lorda Granvil!e. Podróżował po Stanach Zjednoczonych w 1859/60 i po Hiszpanii w 1860 r. Wszedł do parlamentu jako stronoik partyi liberalnej z West Ridiug w hr. York, 15 lipca 1865 r., zęezygnował zaś z tego wyboru na początku 1882. Od lipca 1872 do sierpnia 1873 r. był prywatnym sekretarzem Gladstone’a, a później został sekretarzem w ministeryum skarbu (1880 —1882). Wskutek usunięcia się Forstera z urzędu pierwszego sekretarza namiestnika Irlandyi, C. objął po nim ten obowiązek. Udawszy się z lordem Spencerem, namiestnikiem w Irlandyi, do Dublinu, złożył przysięgę na urząd 6 maja 1882 r., tegoż samego jednak dnia po południu, przechadzając się z podsekretarzem Tomaszem Henrykiem Burkę po Fenix-parku w Dublinie, został zdradziecko napadnięty przez kilku ludzi, którzy ich obydwóch zamordowali, Ze sprawy zabójców w 1883 r. okazało się, że mieli oni zamiar zabić tylko Burkego, C-a zaś zamordowali jedynie przez pomyłkę, ponieważ znajdował się w jego towarzystwie. C. został pocho-

wany 11 maja na cmentarzu w Edensor, w obecności 300 członków parlamentu i więcej niż 30,000 ludzi. Izba gmin swoim kosztem umieściła na pamiątkę C-a okno w kościele S-ej Małgorzaty w Westminster.    °-

siciel Włoch i jeden z największych mężów stanu nowoczesnych (* w Turynie 1 sierpnia 1810 r.,—f w temże mieście 6 czerwca 1861 r.). Pochodził ze starożytnej rodziny, której protoplastą miał być niejaki Hubert, przybyły w XII w. z Barbarossą do Włoch i ożeniony z dziedziczką posiadłości Santena w Piemoncie, gdzie też spoczywają obecnie szczątki jego wielkiego potomka. Rodzina Benso w połowie XVIII w. otrzymała tytuł markizów di Cavour. Ojciec Kamilla i jego matka mieli urzędy dworskie na dworze Pauliny Borghese, siostry Napoleona I, kiedy cała prawie Europa słuchała jego rozkazów; ona też trzymała go do chrztu. W dzieciństwie młody Cavour nie okazywał wielkich chęci do nauk, prawdopodobnie z powodu zbyt żywego charakteru, który nie mógł się nagiąć do rygoru szkolnego. Kiedy go jednak w dziesiątym roku życia oddano do akademii wojskowej, przykładał się tak gorliwie do nauk ścisłych, matematyki i innych, wykładanych w tym zakładzie naukowym, że został zamianowany oficerem inżynieryi w szesnastym roku życia, jakkolwiek według przepisów, obowiązujących wogóle, otrzymać nominacyę mogli tylko uczniowie po ukończeniu 20-go roku. W czasie pobytu w akademii wojennej zdarzył się wypadek, który znamionował dobrze charakter C a i wpłynął na dalsze jego życie. Kiedy bowiem, jako syn arystokratycznej rodziny, był zamianowany paziern na dworze, mógł zostać dworakiem, a wtedy całe życie jego poszłoby inną koleją. Niepodległy jednak charakter nie mógł znieść dworskiej etykiety, i dlatego wkrótce C. od obowiązków tych był uwolniony. W czasie krótkiej swej służby wojskowej przebywał po większej części w Genui; kiedy jednak rewolucya francuska z 1830 r. zapaliła umysły i we Włoszech, C. okazał się niepowściągliwym w mówieniu i przez to ściągnął na siebie niełaskę. Z tego powodu był wysłany pod pozorem nadzorowania robót technicznych w forcie Bard, w Val d'Aosta, w gruncie zaś rzeczy za karę. Zmęczony pobytem w tern dzikiem i samotnem miejscu, C. po sześciu miesiącach podał się do dy-misyi (1831 r.). Wtedy nastała dla niego krytyczna epoka, która miała zadecydować o jego przy-szłem życiu. Odsunięty od zawodu, do którego się kształcił, podejrzany u dworu jako patryota włoski, miał on przed sobą trzy drogi, mianowicie: albo usunąć się do życia prywatnego i przebywać w swoim majątku, albo wyjechać za granicę i czekać sposobnej okazyi do wystąpienia na arenę publiczną, albo rzucić się w objęcia Karbonaryuszów lub innych spiskowców, którzy wówczas myśleli o bez-pośredniem działaniu w celu oswobodzenia Włoch z pod wpływu cudzoziemskiego. Stan ówczesny Włoch zdawał się usprawiedliwiać użycie środków ostatecznych. Znajdowały się one wtedy na

CaventoiI Józef (* 1795—f 1877 r.), aptekarz i profesor paryskiej Szkoły farmacyi, towarzysz pracy Pelletiera, z którym razem otrzymał i zbadał bardzo znaczną liczbę alkaloidów, a pomiędzy in-nemi chininę, cynchoniuę, strychninę i brucynę.

Pracował też i samodzielnie nad niektóremi barwnikami organizmów roślinnych i zwierzęcych. Zn-

Cavino Jan, zwany Padewskim, rytownik i medalier włoski (* w Padwie 1500 —f 1576 r.

Artysta ten wspólnie z Aleksandrem Bassiano dopuszczał się naśladownictwa medalów starożytnych i sprzedawania ich za autentyczne. Naśladowanie było wyborne. Opisał je i wyjaśnił Tomasz Le-vinto. — Ten miłośnik medalierstwa zebrał 122 najważniejsze medale Cavina. Zbiór ten znajduje się obecnie w bibliotece rządowej w Paryżu. Mon-tinet wydał ryciny tych medali w dziele „Cabi-net de la Bibliotlióąue Sainte-Genevióve“ (Paryż,

w. o.

1692). Do najciekawszych należą: przedstawiający „Chrystusa Pana“ inny z napisem Quirinusa, bożka i opiekuna Rzymu, i nakoniec najciekawszy, przedstawiający w profilu obu spólników oszustwa „Cavi-na i Bassiana".

Cavite, miasto na hiszpańskiej wyspie Luzon (grupa Filipińskich, w archipelagu australsko-azya-tyckim), na zachodniem wybrzeżu, w głębi pięknej i bezpiecznej zatoki, o 20 km. na południe od stolicy wyspy Manilli, której jest portem głównym.—

And. S.

Miasto liczy około 6,000 m-ców, posiada ogromne warsztaty okrętowe, na których buduje się b. wiele statków wszelkiego rodzaju, nadto arsenał i wielkie magazyny na skład towarów. Trzęsienia ziemi i orkany (1876—1882) często nawiedzały C. i dotkliwe zrządziły mu straty.

CaV0, Monte C., ob. Al ban o.

Cavolini Filip, zoolog włoski (* 1756 w Neapolu — f 1810 r. tamże). Był lekarzem i profesorem zoologii w mieście rodzinnem, a zarazem zasłużonym badaczem w dziedzinie nauk przyrodzonych; studyował głównie ryby, polipy i skorupiaki, a wyniki swych badań ogłosił w dziełach: „Me-morie per servire alla storia de’polipi mariniu (Neapol, 1785; przekład niemiecki Sprengla, Norymberga, 1813) i „Sulla generazionę dei pesci e dei grancbi“ (Neapol, 1787). Jego „Memorie postume“ wydał r. 1853 Delie Chiaje.    *

z 1815 r. oddał je na łup Austryi, która rządziła państewkami, składającemi Włochy, despotycznie Wszelkie życie narodowe wskutek tego wygasło handel i przemysł upadł, rozwój umysłowy był za bity pod naciskiem reakcyi i klerykalizmu. Wszel

CaV0S Catterino (* 1775 w Wenecyi, —f 28 kwietnia 1840 w Petersburgu), kompozytor muzyczny, uczeń Bianchiego. W 1798 udał się do Petersburga, gdzie otrzymał miejsce kapelmistrza opery russkiej. Z początku pisał opery dla teatru francuskiego („Les trois bossus*, „L’intrigue dans les mine8“ i inne), później jednak, wyuczywszy się najniższym szczeblu poniżenia. Traktat wiedeński języka miejscowego, komponował opery wyłącznie do tekstów russkich. Z 32-ch oper C a największe miał powodzenie „Jan Suzanin", wystawiony

w 1815 r.

A. Pol.

Cavour Kamil Benso di Cavour, wskrze

kie objawy postępowe były przez Austryę bez pardonu tłumione, Patryoci włoscy napełniali więzienia austryackie. Nawet Karol Albert był zmuszony po wstąpieniu na tron w 1831 r. poddać się wpływom reakcyjnym. Ministrowie jego byli kreaturami Austryi, odbierającemi rozkazy od Metter-nicha. Wszystko to zdawałoby się skłaniać C-a, wówczas dwudziestoletniego młodzieńca, do obrania ostatniej z powyżej wymienionych dróg. Zdrowy jego lozsądek nie mógł się jednak na to zgodzić. Postanowił więc usunąć się do życia prywatnego, i odtąd przez 16 lat trzymał się zdaleka od spraw politycznych. W owym czasie zajmował się tylko podniesieniem materyalnem i ekonomicznein kraju, studyowaniem stosunków państw obcych, zwłaszcza Anglii i Francyi, tudzież pracami literackiemi. Poświęciwszy się rolnictwu, C. zaprowadził ulepszone gospodarstwo w posiadłościach rodzinnych, i był jednym z założycieli Towarzystwa rolniczego pie-monckiego w 1841 r. Wziął także znaczny udział w zaprowadzeniu żeglugi parowej na Lago Maggio-re, w załoźeuiu fabryk chemicznych i innych, tu- wę dzież Banku turyńskiego. Był wtedy wielokrotnie w Paryżu i parę razy w Anglii, rezultaty zaś swoich badań stosunków ekonomicznych i politycznych tych krajów złożył w artykułach dziennikarskich, odznaczających się przenikliwością i praktycznem umiarkowaniem, które były wybitną cechą jego charakteru. Te sześnaście lat z życia C-a stanowiły praktyczną szkołę, w której przygotowywał się do odegrania przyszłej swej roli. W 1847 r. lata oczekiwania skończyły się dla niego. Wtedy całe Włochy znów były objęte rewolucyjnym płomieniem, na czele zaś tego ruchu stanął Papież, Pius IX, dając przez to pochop do najśmielszych nadziei. Wtedy C. uznał, że nadeszła i dla niego godzina I działania. Dlatego łącznie z przyjaciółmi swymi, Balbo i Santa Rosa, założył w Turynie dziennik poli-tyczay Risorgimento (Zmartwychwstanie), w którym przeprowadzał swoje opinie polityczne. Po ogłoszeniu nowej konstytucyi dla Sardynii wstąpił do ciała prawodawczego, jako deputowany z Turynu. Zasadą jego w tym charakterze było jus te mil i e u, umiarkowanie i nie poddawanie się skrajnym prądom, bądź rewolucyjnym, bądź reakcyjnym. Dlatego przez jakiś czas był jednym z naj-niepopularniejszych ludzi w Turynie, odosobnionym nawet w parlamencie. W końcu jednak, kiedy ciężkie doświadczenie w klęskach pod Custozzą i Nowarą nauczyło jego ziomków umiarkowania, wszyscy przekonali się, że miał słuszność. W 1850 r. został powołany do ministeryum Azeglio, a od 1852 r. do samej śmierci w 1861 r. był pierwszym ministrem i prawdziwym rządzcą, dyktatorem kraju. C. przyszedłszy do przekonania, że Sardynia była sama za słaba w walce z Austryą, zamierzył zainteresować jej losami i losami całych Włoch wielkie mocarstwa europejskie. Dlatego postanowił wziąć udział w wojnie Krymskiej. Projekta jego co do tego spotkały się z najsilniejszym oporem w parlamencie, opór ten jednak potrafił C. przezwyciężyć przy pomocy samego króla, podzielają-

Encykl. Powsz. Ilułtr. T. XI.

v=:

Wk:

wrr

#'

Fig. 59. Cavour Kamil,

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

cego jego przekonania, tudzież opinii publicznej kraju, która się za nim oświadczyła. W 1855 r. wojska sardyńskie wyruszyły do Krymu. Wystąpienie zaś to małego państewka, mieszającego się do sporu między wielkiemi mocarstwami, obudziło powszechną uwagę. W Wiedniu uznano je za wystrzał, wymierzony przeciwko Austryi, za wyzwanie, nie tylko od Sardynii, ale od Włoch. Zakończenie wojny w 1855 r., w której wojska sardyńskie odznaczyły się w bitwie nad Czarną Rzeczką, zawiodło do pewnego stopnia nadzieje C-a. Liczył on na to, że wojna ta przedłuży się i doprowadzi do większych komplikacyj politycznych, w których takie państwo, jak Sardynia, będzie miało wiele do zyskania a mało do stracenia. W każdym razie moralne zdobycze, odniesione przez to, były nie do pogardzenia. Naprzód bowiem urok militarny armii sardyńskiej był odzyskany. Następnie udało się C-owi w końcu kongresu paryskiego wytoczyć sprawę Włoch przed areopag europejski. Kiedy hr. Walewski, jako prezydujący, przedstawił tę sprana kongresie, wskazując niebezpieczeństwa,

grożące z obecnego położenia rzeczy we Włoszech, i z ap r o ponował wysłanie noty do państw włoskich o zmianę syste-matu rządów, hr. Buol, przedstawiciel Austryi, zaprotestował przeciwko temu wnioskowi, wskutek czego nie przyszedł on pod obrady, C. jednak miał przez to sposobność bronić interesów Włoch, nie jako geograficznego pojęcia, ale jako narodu, przed zgromadzoną Europą. Włochy poznały wtedy, że znalazły człowieka, nie sentymentalnego marzyciela o wolności i nie fanatycznego spiskowca, ale męża stanu, któremu mogły losy swoje powierzyć. Najważniejszą zatem korzyścią z udziału Sardynii w wojnie krymskiej było to, że Napoleon III i Francya zainteresowały się losami Włoch, to zaś doprowadziło do wojny włoskiej z 1859 r. Już w 1858 r., C., korzystając z odosobnienia w owym czasie Austryi, ułożył z Napoleonem III w Plombieres plan przyszłej kampanii przeciwko Austryi. Wojna odbyła się, jak była z góry ułożona. Bitwy pod Magentą i Solferino przechyliły szalę zwycięstwa na stronę wojsk fraucusko-włoskich. Napoleon jednak przez niespodziwaue prawie zawarcie pokoju w Villafrau-ca, (11 lipca), mocą którego Austrya ustępowała Sardynii Lombardyę, gorzko zawiódł oczekiwania C-a i Włoch, spodziewających się od niego zupeł nego zjednoczenia kraju. W każdym razie wojna ta miała dla Włoch niezmierne rezultaty, bo zła-

25

A. O.

And S.

And. S.

And. S.

And. S.

Cawnpore, Cawnpur, Kaunpur, ob. Khan-

mała stanowczo przewagę Austryi i dała poznać Włochom, że przyszłość ich już od nich samych zależy. Po zawarciu pokoju Cavour zrzekł się chwilowo obowiązków ministra, przyjął je jednak wkrótce potem, w styczniu 1860 r., ażeby dalej ciągnąć dzieło, przerwane przez traktat w Villa-franca. Zadanie jego było niełatwe, bo musiał uwzględniać różne, wprost przeciwne interesa. Nie mógł narażać się Francyi, która przez ten traktat zobowiązywała się przywrócić do władzy panujących w środkowych Włoszech, ani Austryi, która dopominała się ścisłego wykonania tegoż traktatu; z drugiej zaś strony nie mógł narażać się opinii publicznej kraju, która domagała się natarczywie dalszej pracy nad zjednoczeniem Italii. Na wiosnę tegoż roku ludność Toskanii i Emilii za pomocą powszechnego głosowania jednomyślnie uchwaliła przyłączenie tych prowincyj do Sardynii. Radość całego kraju z tego powodu zatruło wprawdzie ustąpienie Sabaudyi i Nizzy—Francuzom, za które C-a nawet potępiano; na obronę jego jednak trzeba przytoczyć, że była to cena, za którą uzyskał pomoc Francyi, bez niej zaś nie mógłby się obejść i dopiąć większych celów; że Sabaudya była krajem etnograficznie więcej francuskim, aniżeli włoskim, i że tak geograficznie, jak i strategicznie więcej należała do Francyi, aniżeli do Włoch. Na południu Włoch ruch, mający na celu zjednoczenie, spotykał większe przeszkody w rządzie neapolitań-skim i papieskim. Wobec zobowiązań traktatowych trudno było C-owi bezpośrednio przeciwko nim wystąpić. Trudność tę przecież postanowił przezwyciężyć Garibaldi za pomocą swej świetnej wyprawy z 1,000 ludzi do Sycylii. Nie ulega wątpliwości, że o wyprawie tej Cavour wiedział, zachował się jednak względem niej na pozór neutralnie, pozostawiając sobie możność wyparcia się jej w razie niepowodzenia. Kiedy jednak Garibaldi maszerował tryumfalnie na Neapol i Rzym, armia piemoncka, korzystając z tego, zajęła Marchię i Umbryę, przeszła Apeniny i na polach Kampanii podała rękę ochotnikom Garibaldiego. Wiktor Emanuel został obwołany królem Włoch, a na wiosnę 1861 r. pierwszy parlament włoski zebrał się w Turynie. Marzenie młodości C-a spełniło się. Widział on Włochy zjednoczone, i co więcej, wielkie to dzieło było dokonane za jego przeważnym udziałem. Nie zmniejsza to ani zasług Wiktora Emanuela, który potrafił ocenić wartość C-a i dał się powodować jego radom, ani Garibaldiego, którego zapał zdołał natchnąć masy ludowe, do niczego by jednak nie doprowadził, gdyby nie był kierowany wytrawną ręką C-a,—ani wreszcie doniosłości i znaczenia pomocy wojennej Francyi, bez której całe przedsięwzięcie byłoby niemożliwem. C-a zasługą było to, że patrząc trzeźwo na stosunki polityczne Włoch i Europy, potrafił wszystkie te czynniki skierować do osiągnięcia jednego wielkiego celu. Praca ta wszakże przewyższała siły jednego człowieka. Nieraz Cavour musiał być jednocześnie ministrem spraw zagranicznych, wojny, spraw wewnętrznych albo finansów. Dlatego zdrowie jego było stanowczo zrujnowane. Jakoż, po kilku

zaledwie dniach choroby, zmarł prawie niespodziewanie, w sile wieku, pozostawiając po sobie żal nieutulony wszystkich Włochów, którzy wtedy dopiero poznali, co w nim stracili, a w stosunkach politycznych—pustkę, której żaden z jego epigonów nie zdołał wypełnić. Nie ulega wątpliwości, że geniusz polityczny C a tak prowadziłby dalej nawę zjednoczonych Włoch, iż kraj ten nie przyszedłby do tak krytycznego położenia, w jakiem się obecnie znajduje. Wdzięczny naród wystawił mu pomnik, jeden z najpiękniejszych w nowszych czasach, w Medyolanie; geniusz Italii rytu-je tu na kamieniu niedokończone nazwisko C a, tak, jak przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu wyczerpać całkowicie zadania życia; istotnie pozostawało jeszcze wiele do zrobienia aby zorganizować i zlać w jedną całość tak długo rozdzielone różne pro wincye włoskie. — „Encyclop. Brit.“ T. V. De la Rive „Le Comte de Cavour; Recits et Souvenirs“ (1862); „Lettere edite ed inedite di Camillo Cavour, raccolteda Luigi Chiala“ (Turyn 1884—7; 6 vol,); R. Bonghi „Camillo Benso di Cavour.“ (Turyn, 1861); Edward Discy „Cavour” (Cambridge 1861); Artom et Blanc „Oeuvre parlementaire du C. de Cavour“ (Paryż 1862); Ch. de Mazade „Le Comte de Ca-vour“ (Par., 1877); Hudson „Count Cavour“ w „Quar-terly Review“ (lipiec 1879); N. Bianchi „La Po-litiąue du Comte C. de Cavour“ (Turyn, 1885).

Cavour, starożytne Caburrum, miasto w departamencie włoskim Turynu, okręgu Pinerolo, u podnóża Alp, należało do rodziny Benso di Chie-ri, z której pochodzi słynny mąż stanu włoski, K a-mil C.; 7,237 m-ców, trudniących się jedwabnic-twem i wyrobem tkanin lnianych. W pobliżu starożytne opactwo benedyktyńskie Santa Maria di C., założone w XI w.

Cavoura kanał, zbudowany w 1863 — 65, kosztem 45 mil. fr. i nazwany tak na cześć wielkiego męża stanu włoskiego, poczyna się w miasteczku Chivasso, na lewym brzegu rzeki Po, przekracza następnie liczne potoki i rzeki górskie, jak Dora, Baltea, Cervo, Sesia, Agogna, i kończy się pod m. Galliate, w rzece Ticino. — Ogólna długość wynosi 82 km.—Przeznaczeniem kanału jest nawadnianie żyznych pól okolicznych, a także i żegluga.

Cavriana, wioska w północnej części włoskiego departamentu Mantui, okręgu Castiglione, była główną kwaterą Napoleona III, w czasie bitwy pod Solferino, d. 24 czerwca 1859 r.

Cawdor, wioska w szkockiem hrabstwie Nairn, z ruinami zamku, w którym według legendy Mak bet zamordował Dunkana; lud ukazuje nawet miej sce, gdzie Makbet schodził się z czarownicami utrzymują, że Szekspir nie mógł lepszej na tę sce nę wybrać okolicy, gdyż „starym kobietom tutej szym brak tylko kotła i różdżki zaklętej, aby w ro li czarownic wystąpić godnie na pierwszej lep szej scenie w szekspirowskiej tragedyi". W pobli żu ślady budowli nawodnych, nad jeziorem „ofthe Clans“.

pur.

Cawton Tomasz, oryentalista i teolog angiel-

And S.

N.

ski, syn Tomasza, teologa (* około r. 1637 — f 1677). Był uczniem oryentalisty, Samuela Clarke’a; wstąpił do stanu duchownego i został pasterzem towarzystwa nonkonformistów w Westminsterze. Z dzieł jego, oprócz kilku kazań, znane są: „Philo-logi mixti disputatio nona, quae est de Versione Syriaca veteris et novi Testamenti“ (Utrecht, 1671); „Disputationum in Theologia Naturali selectarum Decima septa“ (1658), gdzie znajduje się odpowiedź na pytanie: Czy Bóg może stworzyć istotę bezwzględnie doskonałą?; „Dissertatio de usu linguae he-braicae in Philosophia theoretica* (1654); nadto w języku angielskim życiorys jego ojca: Life and Death of Thomas Cawton“.

Caxamarca, ob. Casamarca.

Cazias, 1). C. v. Aldeas A 11 a s, miasto w Brazylii, w stanie Marauhao, na prawym brzegu żeglownej rzeki Itapicuru, pierwotnie nieznaczna osada tuziemców, dziś jedno z najbardziej kwitnących miast stanu, co zawdzięcza głównie obszernym i nakładowo prowadzonym plantacyom bawełny, oraz tej okoliczności, że jest składowym punktem wszelkich produktów rozległej i żyznej okoli ey; 10,000 m-ców. — 2). C. osada w brazylijskim stanie Rio Grandę do Sul, założona w 1875 przez wychodźców włoskich z Lombardyi i południowego Tyrolu, jedna z najbardziej kwitnących i luduych w całym stanie, liczy do 15,000 mieszkańców, których głównem zajęciem jest uprawa kukurydzy, fasoli, owsa, żyta i wina, a także hodowla zwierząt domowych.

Caxius Ludwik Hoez de Lima, marszałek brazylijski (* 1803—f 1880), ukończywszy szkołę wojskową w Rio-de-Janeiro, brał udział we wszystkich ważniejszych wojnach brazylijskich od r. 1823, w którym walczył przeciw Portugalczykom. Za zwycięstwo, odniesione nad dyktatorem argentyńskim Rosasem w 1852 pod Monte Caseros, otrzymał tytuł marszałka; r. 1857 i 1862 był członkiem ministeryum, a w r. 1867, dowodząc połączonemi siłami Brazylii, Urugwayu i Argentyny przeciw Pa-ragwayowi, pobił wodza Paragwajczyków Lopeza pod Villetą i Lomas Valentinas; w r. 1869 zajął stolicę Assuncion, za co otrzymał tytuł księcia (duc); w r. 1873 mianowany był wice - prezesem trybunału wojennego, a następnie w r. 1875 pre zesem ministeryum konserwatywnego; ze stanowiska tego w r. 1878 z powodu choroby musiał ustąpić. W stolicy Brazylii wzniesiono mu wspaniały pomnik.—Ouro-Preto „Reflexóes sobre o generala-to do conde de C.“ (1844); Pinęo de Campos „Vido do duque de C.u (Lizbona, 1878).

Caxton William, pierwszy drukarz angielski (f 1491). Data urodzenia jego niepewna, jedni ją oznaczają rokiem 1412, drudzy 1423, co zdaje się wiarogodniejszem. Pochodził z Kent, w r. 1436 przybył do Londynu i tam wstąpił na praktykę kupiecką do domu handlowego Roberta Large, który był osobistością niepospolitą, gdyż w r. 1430 pełnił obowiązki szeryfa, a 1439 z wielką okazałością obchodził wybór swój na Lorda Mayora; przypuszczać więc należy, że C., tak przez swe urodzenie, jak i osobiste przymioty, musiał być figurą nieladaja-ką, skoro firma tak świetna przyjęła go na apli-kacyę i skoro pryncypał jego, umierając r. 1449, włożył na spadkobierców swoich obowiązek, aby mu dopomogli do zupełnego ukończenia tej aplika-cyi. Wyprawiony przez nich do Briigge, (w Niderlandach), zwykłej rezydencyi księcia burguudzkiego, rozpoczął tam handel na własną rękę i miał w nim świetne powodzenie, a przytem zyskał taką wziętość, że go w r. 1462 wybrano na gubernatora kompanii handlowej angielskiej, a następnie na konsula - sędziego. W r, 1466 król angielski, Edward IV, wyznaczył go wraz z Ryszardem Whitebillem do odnowienia ekspirującego w tym czasie traktatu handlowego z księciem burgundzkim. Wtedy-to, zawiązawszy stosunki z kapelanem księcia, Raulem le Fóvre’m, autorem „Recueildeshistoyres de Troye“ rozpoczął tłómaczenie na język angielski tego romansu bohaterskiego, który się cieszył wówczas powodzeniem szezególnem, a był uajpierwszą książką, po francusku wydrukowaną (między 1472 a 1474, według niektórych u Ulrycha Zella, w Kolonii, według innych—u Colard’a Mausiona w Briigge). W r. 1470 trafiła się C-owi dobra sposobność, z której nie omieszkał skorzystać, do zyskania względów i wpływu u dworu angielskiego, kiedy król Edward IV, wygnany z kraju, musiał szukać schronienia w Briigge u swojego szwagra, księcia burgundzkie-go, Karola Zuchwałego. W r. 1471, siostra króla, a żona księcia rzeczonego, dała C owi jakiś obowiązek dworski z pensyą roczną i poleciła, aby skończył przekład le Fóvre’a, co też on spełnił we wrześniu tegoż roku. W tymże czasie nauczył się drukarstwa, według jego ucznia, Wynkena Worde’a, u Ulryka Zella w Kolonii, prawdopodobniej wszakże u Mansiona w Briigge; bo i pocożby jeździł do Kolonii, skoro miał drukarnię na miejscu? Tam też, zapewne r. 1474, wydał swe tłómaczenie, które było pierwszym drukiem angielskim, p. t. „The Re-cuyelles of the Histories ofTroy“. Po tern nastąpił przekład Jakóba de Cessolis „Jeu des echez mora-lise“ (1475 lub 1478), oraz Raula Lefevre’a „Jason et Medeeu. W r. 1476 C. powrócił do Londynu, dobrze już wyćwiczony w kunszcie typograficznym, i dzięki protekcyi Tomasza Millinga, opata West-minsterskiego, założył na gruncie tego opactwa pierwszą w Anglii drukarnię. Pierwszą książką, która tam wyszła, było tłómaczenie zbioru sen-tencyj p. t. „Dictes and sayings of the Philoso-phers“ (1477 r.). Odtąd C. dawał dowody zdumiewającej, niestrudzonej pracowitości, tłómacząc nieustannie dzieła najpoczytniejsze z literatury francuskiej i starożytnej, jak np. Owidyusza, Wergilego, Cycerona, Ezopa, Boecyusza i t. d., i drukując je z troskliwością i dbałością największą. Wszystkich jego druków znanych jest około 80. Wogóle są dziś one osobliwszą rzadkością i cenią się bardzo wysoko. Najważniejsze z nich w naszych czasach reprodukowano w facsimiliach.—Przed samą śmiercią C. ukończył przekład dzieła: „Vitae patrum", które wydrukował uczeń jego, Wynken Worde. W r. 1820 uczczono pamięć C-a przez wystawienie mu w Opactwie Westminsterskiem pomnika, wykonanego przez Westmacotta młodszego; czterowiekową

w. (i.

24' 8" dł. zd. Par.).

Cayenne, 1). kolonia francuska w Ameryce południowej, ob. Guyana.—2). miasto, rzeka i wyspa w Guyanie francuskiej, ob. Kajenna.

Cayes, właściwie AuxC. albo Les C., miasto portowe, na południowem wybrzeżu wyspy Haiti (Wielkie Antylskie), w głębi zatoki utworzonej i za-słonionej przez wysepkę La Vache; 25,000 m-ców. Jest to dosyć pięknie położona i prawidłowo zabudowana stolica departamentu Południa, która ze względu na nader ożywiony handel uważa się za drugą stolicę rzeczypospolitej Haiti; siedlisko sądu okręgowego, liceum rządowe, w którem 100 wy-chowańców kształci się na koszt państwa. C. było czas jakiś stolicą krótkotrwałego państwa, założonego przez generała Rigaud. Straszliwy orkan w dniu 12 sierpnia 1831 r. zniszczył miasto prawie do szczętu.

Cayeux sur Mer, miasto portowe i kąpiele morskie, bardzo licznie nawiedzane, w departamencie francuskim Somme, okręgu Abbeville, nad kanałem La Manche, 3,300 mieszkańców, dwie latarnie morskie.

zaś rocznicę założenia przezeń pierwszej drukarni Anglia obchodziła z wielką uroczystością, przyczem urządzona była nader zajmująca wystawa typograficzna w muzeum South-Kensington G. Bullen wydał z tego powodu „Catalogue of Laon Collection of antiąuities etc." (1877), W. Blades „The Bio-graphy and Typography of W. C.“ a Ch. Blades ogłosił nowe wydanie żywota C. z r. 1844. Pierwszą biografię C-a opracował J. Lewis r. 1737.— „Encydopedia Britannica“; G. Pawłowski w „Gr. Encycl." Lamiraulfa.    *

Cay lubKay Adryan Tomasz, malarz flamandzki XVI wieku. Nazwisko jego znajduje się na dwóch skrzydłach znakomitego tryptyku, przedstawiającego „Wieczerzę Pańską" w guście włoskim. Najlepsze wszakże są portrety syndyka Jerzego Schmidta, jego żony i dzieci, odmalowanych na odwrotnej stronie skrzydeł, jako ofiarodawców; malowidła wyobrażające te klęczące i modlące się postacie należą do najlepszych swej epoki pod względem szerokości rysunku i pięknego kolorytu (1558 — 1588). C. był uczniem stryja swego, Wilhelma Caya, urodzonego w Breda, który umarł w Antwerpii 1568, a znany jest z kilku obrazów suchej roboty, dwóch portretów w Hanowerze oraz „Zuzanny" i „Świętej familii" w Pomersfelden.

Cayambe, 1). c., jeden z najwyższych szczytów w Kordylerze Quito, rzeczypospolitej Równikowej (Am. pd), leży na samym prawie równiku i na granicy z Kolumbią, 5,850 m. nad p. m. U stóp góry ruiny świątyni dawnych Inków.—2). C. osada, na zachód od poprzedniej góry, na wyżynie 2,850 m. nad p, m. wzniesionej, była północnym punktem krańcowym tej części południka, która w r. 1743 zmierzoną została (0° 1', 35" sz. pn. i 80,\

And. S.

And. S.

And. S.

Cayla Zoe (z domu Talon, hrabina du C.) (* 1784—f 1850), była córką adwokata generalnego w Chńtelet, otrzymała wykształcenie wykwintne na pensyi u p. Campan i za cesarstwa wyzyskiwała swe stosunki, w miarę sił swoich, na koizyśó ro-jalizmu. Dzięki też tym stosunkom potrafiła wyjednać wolność ojcu swemu, który dostał się był do więzienia, jako agent tajemny pretendenta. Za restauracyi, pamięć na oddane przez nią usługi i wzgląd na zamężcie z hrabią du Cayla, otwarty j©j wstęp na dwór królewski, gdzie zarówno olśniewającą swą pięknością, jak i urokiem przymiotów umysłowych, zbudziła w Ludwiku XVIII starczą namiętność, która z laty coraz to się wzmagała, chociaż, jak utrzymują jej obrońcy, był to stosunek platoniczny. Bądź co bądź, C. wywierała na króla wpływ nieprzeparty i korzystała z niego dla popierania polityki Kongregacyonistów i U 1-trarojalistów, a także dla szafowania łaskami monarszemi według swej woli: handlowała po prostu orderami, urzędami, godnościami, dostawami rządowemi i likwidacyą dawnych zaległości. Sama też otrzymała od Ludwika ogromne sumy i zamek Saint-Ouen, w którym po śmierci jego, dawniej już rozwiedziona z mężem na mocy wyroku sądowego, całkowicie, się zagrzebała, zajmując się w ostatnich latach swego życia próbami około podniesienia gospodarstwa rolnego: założyła folwark wzorowy i wytworzyła przez krzyżowanie nową rasę owiec francuskich, od jej nazwiska mianowaną du Cayla. Przed zgonem zapisała Saint-Ouen hr. Chambord’owi, a w razie jego śmierci—na rzecz miasta Paryża; ale dwaj jej synowie i córka, jako legalni spadkobiercy, testament ten zwalili. *

Cayla Jan Mamert, publicysta francuski (* 1812—f 1877). Ukończywszy nauki w kollegium w Cahors, pracował od 1837 do 1843 w dzienniku tuluzańskim „L’Emancipatiou“, założył „Mosaiąue du Midi", a następnie w Paryżu został współpracownikiem „Esprit publiquea, „Reformeu, „Siócleu i t. d Przedsięwziął wydawnictwo dwóch mono-grafij: „Histoire de Toulouse" (1838) i „Toulouse monumentale et pittoresąue", z których pierwszej nie skończył. Opracował i ogłosił nowe wydanie dzieł wszystkich Piotra Gudelin’a »1843), dodawszy do nich studyum o dyalektach południowych. Oprócz wielu pomniejszych pism wydał: „Histoire des arts et metiers et des corporations ouvrióres de la ville de Paris depuis les temps les plus recules jusqu’a nos jours" (1853 r.); zbiór życiorysów p. t. „Ce-lebrites contemporaines" (1855) i rozpoczął „Histoire de la caricature politique sous la Revolution“ (1850), której się ukazało tylko pięć arkuszy. — Brał oprócz tego żywy udział w polemice religijnej, powstałej po wojnie włoskiej 1859, puszczając w świat pamflety o tytułach jaskrawych, wymierzone przeciwko Kościołowi.

Cayley Artur, współczesny wielki matematyk angielski (* 21 sierpnia 1821 w Richmond, w hrabstwie Surrey). Kształcił się w Kiug’s College w Londynie i w Trinity College w Cambridge. Początkowym zawodem jego była adwokatura, lecz wielkie zamiłowanie do matematyki w końcu zwróciło go na drogę czysto - naukową. Porzuciwszy w r. 1863 zajęcia prawnicze, został profesorem na katedrze matematyki w Cambridge, którą i w chwili obecnej piastuje. Pierwsza jego praca z dziedziny geometryi ogłuszona została w r. 1841. Od tej

pory corocznie zasila literaturę matematyczną roz* i jeden z niewielu zwrócił uwagę na badanie Wroń-prawami z rozmaitych dziedzin nauki. Płodność skiego nad przedstawieniem funkcyj za pomocą jego jest zadziwiająca i nie ustępuje płodności nau- szeregów nieskończonych. W artykule p. t.: „On kowej Eulera i Cauchego. Już w r. 1874 liczba Wronski’s Theorem", ogłoszonym w r. 1873 w „Quar-rozpraw Cayleya wynosiła 525, a dziś jest prawdo- terly Journal of pure and applied mathematics⁴* podobnie o kilka setek większą. Pod względem zajmuje się szczegółowo tak zwanem „zagadnieniem wartości naukowej i wpływu na postęp wiedzy, wiele powszechnem" (problóme universel) Wrońskiego, po-z tych prac ma znaczenie pierwszorzędne. Dzia- dającem sposób rozwinięcia funkcyi Fx pierwiastku łalność twórcza Cayleya wpłynęła na rozwój nauki, x równania nietylko w Anglii, ale i na kontynencie. W algebrze jest on, rzec można, jednym z twórców nowoczesnej teoryi form i niezmienników, czyli tak zwanej algebry nowszej. W geometryi uzasadnił teoryę oznaczeń miarowych, która później w rękach matematyka niemieckiego Kleina stała się węzłem pomiędzy badaniami Łobaczewskiego, Riemanna i Helmholtza, oraz podstawą rozwoju nowych badań geometrycznych. W teoryi funkcyj ogłosił wiele ważnych badań nad peryodycznością, funkcyami eliptyczne-mi, całkami Abelowemi i t. d. Te i inne pozostałe prace, że tu wymienimy badania nad wyznacznikami, funkcyami symetrycznemi, badania z teoryi liczb, z mechaniki niebieskiej i t. d., odznaczają się oryginalnością pomysłów i sposobu przedstawienia.

0 = fx -f xlf,x -f xf.lx + . . .

według zmiennych xv cc₂, . . . Przekład polski tej rozprawy Cayleya mieści się w tomie IV-ym „Pamiętnika Towarzystwa Nauk ścisłych w Paryżu" (1874) i został powtórzony w tomie drugim „Algebry" Są-gajły (Paryż, 1874). Uczonemu tak wielkich zasług i sławy przypadły oczywiście w udziale najwyższe odznaczenia naukowe. Towarzystwa: królewskie, astronomiczne i matematyczne w Londynie, filozoficzne w Cambridge, Akademia paryska i t. d. liczą Cayleya w poczet członków swoich. Towarzystwo królewskie w Londynie przyznało mu w r. 1892 medal Copleya; na kongresie British Association w Southampton w 1883 C. piastował godność prezydenta i t. d. Uayley razem z Glaisherem i Forsythem wydaje dziennik „Quarterly Journal of pure and applied Mathematics"    s> D-

CayillS, Caylux, starożytne miasto i stolica kantonu w departamencie francuskim Tam et Garonne, okręgu Montauban; kopalnie kamienia ciosowego i litograficznego; 4,563 mieszkańców (1886). And-s Caylus Daniel Karol Gabryel de Tubie-res Grimond Pestels de Levis (* w Paryżu 1669—f w pałacu Rćgennes pod Auxerre, 3 kwie-nia 1754), syn margrabiego de C.; otrzymawszy stopień doktora Sorbony, został zamianowany, za protekcyą pani de Maintenon, jednym z jałmużni-ków króla, a następnie wielkim wikaryuszem arcybiskupa paryskiego, kardynała de Noailles; w roku zaś 1704 król nadał mu biskupstwo w Auxerres. Był on bardzo dobroczynny: podczas strasznej zimy w r. 1709 sprzedał wszystkie swoje srebra, by nieść pomoc ubogim. Ulegając wpływom kardynała de Noailles, C. przystąpił do partyi Janse-nistów i do końca życia był ich gorliwym obrońcą, a zawiesiwszy w swojej dyecezyi ustawę „Unige-nitus", zaapelował przeciwko niej do papieża i przyszłego soboru (1717). W walce tej popierał biskupa opat Lebeuf, oddając na usługi jego całą swą erudycyę. Będąc nieprzyjacielem jezuitów, by zniszczyć ich kolegium, C. założył małe semina-ryum obok swojego pałacu, samym zaś jezuitom zabronił miewać kazania i spowiadać w tej dyecezyi; zreformował on także księgi liturgiczne swojego kościoła i nawet po pogodzeniu się kardynała de Noailles z papieżem pozostał w wojnie z Rzymem i podpisał protest dwunastu prałatów przeciwko odebraniu księdzu Soanen stolicy biskupiej w Senez. C. walczył bezustannie aż do końca życia; obwiniony w Paryżu przez Radę tajną i skazany przez papieża, oparł się na parlamencie, którego zasady gallikańskie wyznawał, i na duchowieństwie swojej dyecezyi, które było mu wiernem.

Nawet najważniejszych prac wyliczać tu niepodobna; podajemy tylko tytuły niektórych z nich dla wykazania, jak różnorodną jest twórczość Cayleya:

.On the theory of Determinantsu (Cambr., Phil.,

Trans., 1849), „On the theory of linear transfor-mation“ (Camb., Math. Journal 1845), „Memoire sur les hyperdeterminantsu (Journal Crelle’a, tom XXX), „On algebraical couples“ (Phil. Magaz., 1845),

„Memoire sur les fonctions doublement periodiques“

(Journal Liouville’a, 1841), „On the Attraction of the Ellipsoid“ (Camb. and Dubl. Math. Journal, 1849),

„Notę sur la solution de l’ćquation x ²⁵⁷ — 1 == 0“

(Journal Crelle’a, 1851), „Nouvelles recherches sur les covariants“ (tamże, 1854), sześć klasycznych rozpraw o formach: „Upon Quantics“ (Phil. Trans.,

1854—1859), „A memoir on the theory ot matrices"

(tamże, 1818), „On Hansens Lunar- Theory" (Quar-terly Math. Journal, 1859), „Report on the recent progress of theoretical dynamics" (Report of the British Association, 1857), „A memoir on the problem of disturbed elliptic motion“ (Mem. of the Astron.

Society 1859), „On the development of the distur-bing function on the lunar theory“ (tamże, 1859) i t. d. Cayleya prace są rozrzucone po wszystkich niemal najważniejszych dziennikach matematycznych Europy i Ameryki i są pisane po angielsku i po francusku. Jedna z ostatnich prac, ogłoszoua w „Messenger of Mathematics“ (tamże, 1893 roku), należy do dziedziny najnowszej gałęzi matematyki, a mianowicie z teoryi grup „Illustrations of Sylow’s theorems on groups". Miłośnicy matematyki będą mieli sposobność poznania wszystkich prac Cayleya we wspaniałem, na dziesięć wielkich tomów obli-czonem wydawnictwie dzieł jego p. t. „The Collec-ted mathematical papers of Artur Cayley Sc. D.

F. R. S. Sadlerian professor of pure mathematics in the Universety of Cambridge¹⁴, które rozpoczęte w r. 1889. doprowadzone zostało obecnie (1893) do tomu VI-go. Nadmienimy jeszcze, że Cayley

And. S.

medicale, suivie d’untraite des maladies cancereuses" (Paryż, 1833); 4. „De la fióvre typhoide et du ty-phoi'disme“ (tamże, 1853); 5. „Du ver rongeur de la tradition Hippocratiąue; defense de l’hippocra-tisme moderne“ (tamże, 1854); przetłómaczył też A. Scarpiego rozprawę o przepuklinach (Paryż, 1811, z atlasem). Oprócz tego od r. 1809—1816 wspólnie z Royer-Collard’em był redaktorem głównym wydawnictwa „Bibliothóąue mśdicale", a od 1824 aż do śmierci redagował „Revue med. franc. et etrangóre".

Cayot Klaudyusz Augustyn, rzeźbiarz francuski (* w Paryżu 1667 r. — f tamże 1722), był uczniem Lekongre’a, a jakiś czas pracował pod kierunkiem Van-Cleve’a. W 1695 roku dostał wielką nagrodę za płaskorzeźbę „Pasterzy pokazujących Jakóbowi Rachelę", w roku następnym otrzymał stypendyum rzymskie. W Luwrze jest jego „Śmierć Dydony", za którą został członkiem Akademii. Jego są dwa wielkie anioły przy wielkim ołtarzu w Notre Danie de Paris.

Cayuga, jezioro w stanie Nowojorckim Unii Północno-Amerykańskiej, w hrabstwie C., do 60 km. długie, 3 — 5 szerokie, bardzo głębokie i rybne. Nazwa pochodzi od wygasłego szczepu Indyan amerykańskich C., należącego do gałęzi Irokezów i Huronów.

Cazalas Ludwik (* w Laborde [Hautes-Pyre-nees] d. 1 września r. 1813—f d. 14 października r. 1884), lekarz wojskowy francuski. Ukończywszy nauki w Paryżu, w r. 1838 wstąpił do służby wojskowej jako podlekarz (aide-major); w r. 1841 przeniesiono go do Algieru, gdz>'e przez trzy lata pełnił służbę szpitalną; w latach 1844 — 1848 wykładał medycynę wewnętrzną w szpitalu wojskowym razem w Metz, następnie do r. 1851 tę samą fuukcyę pełnił w paryskim szpitalu Val-de-Grńce. Powróciwszy do Afryki, odznaczył się w r. 1852 podczas cholery w Oranie. W czasie wojny wschodniej, jako lekarz dywizyjny, był czynnym w Konstantynopolu, w Dobrudży i w Krymie. Podczas wojny włoskiej w r. 1859 towarzyszył, jako lekarz naczelny klasy pierwszej, kwaterze głównej Napoleona III; w r. 1860 mianowano go lekarzem sztabu generalnego. W r. 1864 został inspektorem generalnym i człoukiem rady lekarskiej wojsk francuskich, wiatach 1873 — 75 był prezesem tejże rady. W r. 1871 wybrano go na senatora. Z dzieł jego przytaczamy: 1 „Con-siderations generales et pratiąues sur le traitement de la dyssenterie* (Metz, 1846); 2 „Recherchespour servir ń 1’histoire de l’eau minerale sulfureuse de Labassóre" (Paryż 1856); 3 „Maladies de l’armee d’Italie... campagne de 1859—60“ (Paryż 1861).Dr I-p-Cazales Jakób Antoni Marya, polityk francuski (* 1758 — f 1805); za młodu służył w wojsku, potem w r. 1789 wybrany był z grona szlachty do Stanów generalnych, gdzie wkrótce, dzięki swym zdolnościom krasomówczym, stał się wodzem stronnictwa szlacheckiego. Wprawdzie z początku głosował na korzyść ludu, żądając, aby szlachta dobrowolnie uznała równomierny podział ciężarów na klasy narodu, atoli wkrótce stał się bezwględ-nym obrońcą starych praw i przywilejów szlachec-

Dzieła C-a zebrane zostały w „Recueil de mande-mens de monseigneur l’evóque d’Auxerre depuis 1’annee 1705“ (Auxerre, 1746, 3 t.) i w „Suitę des oeuvres de M. de Caylus, ou Observations theologi-ques et morales sur le livre du P.Berruyer“ (1755— 1757 3 t.)—M. Prou w „Gr. Eneycl.“ Lam. r-

Caylus Anna Klaudyusz Filip Tubióres, hrabia (* 1692 w Paryżu—f 1755 t-że), archeolog francuski. W r. 1714 porzuciwszy służbę wojskową, udał się w podróż na Wschód, zwiedził Tur-cyę, Grecyę, Azyę Mniejszą, poczem przez Włochy, gdzie także zabawił czas dłuższy, wrócił (1717) do Paryża z bogatemi zbiorami i zaczął je studyować, a jednocześnie powiększać zakupami we Włoszech, Grecyi, Syryi, Egipcie, nawet w Indyach i Chinach, C. ma tę zasługę, że w badaniach archeologicznych pierwszy zaczął zwracać baczniejszą uwagę na stronę estetyczną zabytków staroźytniczych. Opracował między inneini: „Recueil d’antiquites egyptiennes, etrusques, grecques, romaines et gau-loises" (7 tomów, Paryż, 1752 — 1767); „Sur la peinture a l’encaustique et sur la peinture h la cire“ (t-że, 1755) i t. d. Wiele rozpraw drobniejszych drukował w publikacyach akademii napisów, której był członkiem. Oprócz tego oddawał się i belletrystyee i napisał między innemi „Contes orientaux“ (Haaga, 1743). Wybór jego drobniejszych utworów beletrystycznych wydał Uzanne p. t. „Faceties du c. de C.“ (Paryż, 1879). — Po-równ: Rocheblave „Essai sur le c. de C.“ (Paryż, 1890).

Cayman, grupa wysp na morzu Karybskiem, na południe od Kuby, a na pn. zd. od Jamajki, składa się z trzech wysp: Wielki C. (19° 20' sz. pn. 81°. 15' dł. zd. Gr.), oraz leżące na północo-wschód od niego: Mały C. i C.-Brać,

584 km, □ i 2,400 m-ców, głównie potomków dawnych bukanierów. Są one wogóle płaskie, zalesione i dość urodzajne, ludność trudni się przeważnie połowem ryb i szyldkretów, a także handlem i żeglugą. Odkrył je w r. 1498 Kolumb w powrotnej podróży z Portobello do Hispąnioli i od mnóstwa znajdowanych tu żółwi nazwał je pierwotnie Las Tortugas. Politycznie należą do Anglii i zostają pod władzą gubernatora Jamajki.

Cayol Jan Bruno (* w Marsylii d. 17 kwietnia r. 1787 — f w zamku Flotin [Loiret] d. 24 września r. 1856), lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Marsylii i Paryżu, gdzie w r. 1810, po obronieniu rozprawy „Recherches sur la phthi-sie tracheale", został doktorem med., we dwa lata później zamianowano go ordynatorem, a w r. 1823 profesorem kliniki wewnętrznej w paryskim szpitalu „Charite"; w r. 1830 uwolniono go od tych obowiązków, poczem został lekarzem w „Institut des jeunes aveugles“ i w „Iufirmerie Marie-Theró-se“. Należał do najzaciętszych przeciwników Brous-sais’go i jego szkoły. Z prac jego, dość licznych, przytaczamy tu: 1. „Quelques reflexions sur la re-organisation de la Faculte de medecine de Paris“ (Paryż, 1830); 2. „Instruction pratique sur le re-gime et le traitement du cholera-morbus etc.“ (Paryż, 1832, trzy wydania w ciągu roku); 3. Clinique

Dr. J. P.

W. G.

And. S.

N.

And. S.

1873).

kich, opierając się stale połączeniu wszystkich trzech stanów. Gdy mimo to szlachta połączyła się z trzecim stanem (mieszczanami), chciał wyjechać z Francyi, jednakże zatrzymany w Caussade, zmuszony był dalej zasiadać w zgromadzeniu narodo-wem ustawodawczem, trwając wciąż w oppozycyi przeciw ideom rewolucyjnym i broniąc w porywających mowach dawnych praw króla. Po ogłoszeniu rzeczypospolitej wyjechał do Londynu, gdzie napisał: „Defense de Louis XVI, discussion de tou-tes les charges connues ń l’epoque du 2 novembre 1792“.—Z Anglii udał się z emigrantami francuskimi do Koblencyi. Później kolejno przebywał we Włoszech, Hiszpanii i znowu w Anglii. W 1801 wrócił do Francyi i do śmierci pozostał wierny Bur-bonom, odrzucając wszystkie świetne propozycye, czynione mu przez Napoleona w celu zjednania go sobie.

Cazalis Henryk (* 1840 w Cormeilles-en-Pa-risis), poeta francuski w kierunku pesymistycznym. Studyował w Paryżu prawo, medycynę, filozofię i literaturę Wschodu, poczem zwiedził całą prawie Europę. Poezye jego odznaczają się wysoce kunsztowną formą i wielką zwięzłością myśli, niekiedy zaś nawet kolorytem wschodnim. C. ogłaszał je drukiem, naprzód pod pseudonimem Jana Casel-li, później Jana Lahor. Zbiory jego poezyj są: „Vita tristis" (1865), „Melancholia" (1868), „Le livre du neant" (1872), „L’illusion“ (1875), „Can-tique des cantiques“ (1885), „Les grands poómes religieux et philosophiques“ (1888). Ogłosił nadto w przekładzie „Chants populaire d’Italie“ (1865).

Cazalla de Ja Sierra, miasto okręgowe, w hiszpańskim departamencie Sewilli (Andaluzya), na południowym stoku Sierry Moreny i w dorzeczu Ri-bera de Huesna (prawy dopływ Gwadalkwiwiru); uprawa wina i oliwek, kopalnie srebra, ołowiu, miedzi, żelaza i siarki; przeszło 10,000 m-ców. Okolica bardzo urodzajna i łagodnym a zdrowym obdarzona klimatem.

Caze Jan Franciszek (* w Montaubau 1781 —f w Madrycie 1851), administrator i publicysta francuski; w r. 1808 od Napoleona otrzymał polecenie zredagowania dla „Monitora⁴¹ szeregu artykułów, omawiających wypadki, które doprowadziły do abdykacyi Karola IV i objęcia tronu hiszpańskiego przez króla Józefa; za panowania tego ostatniego był kolejno skarbnikiem koronnym, generalnym administratorem Starej Kastylii i sekretarzem generalnym rządu północnej Hiszpanii; po Restauracyi oddał się pracy piśmienniczej; w latach 1830 i 1831 sprawował urząd sekretarza generalnego w gubernatorstwie Algieru. Z prac jakie pozostawił zasługują na wyróżnienie: „De la Con-gregation des Jesuites" (Paryż, 1826); „Les Agra-viados d’Espagneu (Paryż, 1827); „Refutation de 1’histoire de Napoleon par W. Scott" (Paryż, 1827); „Notice sur Alger" (Paryż, 1831).    r-

Oazę Robert (* 1853 w Paryżu — f 1886 tamże), poeta i powieściopisarz francuski. Będąc urzędnikiem w ministeryum spraw zagranicznych podczas zaburzeń komunistycznych 1871 r., uratował od zniszczenia archiwum dyplomatyczne; po stłumieniu rozruchów spędził lat kilka w Szwajcaryi. Powróciwszy stąd w r. 1880 do Paryża, redagował „Globe⁴⁴, „Intransigeant⁴¹, „Reveil“, „Voltaire⁴‘, „XIX siócle“ i „Republiąue franęaise". Umarł wskutek rany, odniesionej w pojedynku. Jako poeta ogłosił drukiem: „Les poemes de la chair" (1873), „Ritournelles" (1879), „Poómes rustiques“ (18801 i „Les parfums ec les mots" (1886), oraz powieści: „Le martyr d’Annil“ (1883), „Femme a soldats" (1884), „L’elóve Gendrevin“ (1884), „La semaine d'Ursuleu (1885), „Paris vivant“ (1885) i t. d. C. należał do zwolenników naturalistycznego traktowania tematów i był krańcowym pesymistą.

Cazeaux Paulin (* w Bordeaux r. 1808 — t r. 1862) znakomity akuszer francuski. Doktorem med. został w Paryżu w r. 1835 po obronieniu rozprawy „De 1’hemorrhagie toxique“, następnie był ordynatorem kliniki prof. Dubois. W r. 1844 stanął do konkursu o katedrę nadzw. sztuki położniczej i otrzymał ją po świetnej obronie rozprawy „Des Kystes de rovaire“. W r. 1851 wybrano go na członka akademii lekarskiej. W r. 1859 zapadł na chorobę mózgową, która po trzech latach kres życiu jego położyła. Jest autorem wybornego podręcznika p. n. „Traite theorique et pra-tique de l’art des accouchements“ (Paryż, 1840 i liczne wydania późniejsze; tłóm. ang. Filadelfia,

Dr. J. |».

Gazelles Mateusz Brutus (* 1793 — f 13 sierpnia 1880), polityk francuski; ojciec jego, zagorzały republikanin, znany był we Francyi pod przezwiskiem „Dupont de l’Eure de 1’Herault⁴⁴; młody

C., również zapalony wyznawca zasad rewolucyjnych, po powrocie Ludwika XVIII był ciągle prześladowany przez policyę i bandy sztyletników i rabusiów rojalistycznych, które teroryzowały podówczas południową Francyę: zbójcy ci zrównali z ziemią posiadłość rodziny C. w Montagnac. Nadto C., wciągnięty w zasadzkę, napadnięty przez trzech opryszków, otrzymał czternaście cięć pałaszem; wyleczył się jednak z tych ran, poczem przeprowadził z rządem piętnaście procesów o wynagrodzenie strat, na jakie go narazili rabusie z 1815 roku, i sprawę wygrał, a jednocześnie podczas wyborów agitował z nadzwyczajną energią na korzyść stronnictwa liberalnego. Za Ludwika Filipa stał w rzędzie oppozycyi i aż do r. 1848 pracował gorliwie nad przygotowaniem powstania; po wypadkach lutowych departament 1’Hórault wybrał go na reprezentanta do Zgromadzenia konstytucyjnego; C. zasiadł na ławach lewicy; w r. 1849 zamianowany generalnym inspektorem policyi w Lille, poznał się osobiście z Ludwikiem Bonapartym i, uległszy jego wpływom, oddał się całkowicie na jego usługi po zamachu etanu z 2 grudnia 1851 roku; od roku 1869 zasiadał w Ciele prawodawczem.    r

Cazelles Emil (* w Nimes 1831), filolog i polityk francuski, z zawodu lekarz; w r. 1878 został prefektem departamentu Creuse, a w r. 1884 prefektem departamentu Bouches-du-Rhóne, i na tern stanowisku oddał w Marsylii, podczas panowania cholery w tern mieście, nieobliczone usługi jako

poetycznego tchnienia.

Cazin Mary a, z demu Guillier, żona poprz.; rozpoczęła od krajobrazów, wtórując mężowi swemu w poetyczności pomysłów. Jej, były: „Wioska rybaków"; „Ranek nad brzegiem". Wkrótce potem wzię-Cazenovede Pr adines Piotr Mary aEd war d, ła się do rysunku figur i odznaczyła się pomysła-de (* 31 grudnia 1838), współczesny polityk fran mi pełneini poezyi: „Smutek", „Powracająca do zdro-euski; podczas wojny w r. 1870 zaciągnął się do wia". Ostatecznie oddała się rzeźbie, od lat kilku oddziału ochotników generała Charette i w bitwie wystawia figurki bronzowe pełne zalet, zawsze wy-pod Loigny stracił rękę; obrany w lutym r. 1871 tworne: „Dawid", „Fortuua", „Żal“, „Młode dziew-reprezentantem do Zgromadzenia narodowego przez czę". W r. 1889 wystawiła malowidło dekoracyjne departament Lot-et-Garonne, zasiadł na ławach „Dyana", naśladujące starożytny kobierzec, skrajnej prawicy; po wybuchu komuny paryskiej Cazin Achilles, fizyk francuski (* 1832 roku wystąpił z wnioskiem zarządzenia modłów publicz w Perpignan—f 1877 w Paryżu). Był nauczycie nych dla zażegnania wojny domowej; przyczynił się lem w Dijon, a następnie profesorem w liceum do obalenia rządów Thiersa i głosował usilnie za Condorceta w Paryżu. Oprócz rozpraw specyalnych wyborem Mac-Mahona na prezydenta rzeczypospo- z różnych działów fizyki ogłosił dzieła popularne: litej, w nadziei, że marszałek przyłoży ręki do re- „Chaleur* (3 wyd. 1881); „Forces physiąues" (2 wyd. stauracyi tronu we Francyi: obrany deputowanym 1871); oraz „L etincelle ślectriąue⁴* (1876); zjednały do Izby w r. 1884, przystąpił do grupy „zjednoczo- mu one kilkakrotnie nagrodę Instytutu, której nej monarchii", a po śmierci hrabiego Chambord’a użył na założenie małego obserwatoryum astrouo-przeszedł do obozu monarchii konstytucyjnej, re micznego i meteorologicznego w Alpach. W 1874 prezentowanej przez hrabiego Paryża, lecz gdy r. miał udział w wyprawie na wyspę św. Pawła, grupa ta poparła później politykę Boulanger’a, ze- w celu obserwacyi przejścia Wenery przez tarczę rwał z nią ostentacyjnie. C. przemawia dosyć czę- słoneczną, a z podróży tej wyniósł zaród choroby, sto w Izbie deputowanych i znany jest jako zacie- która przedwcześnie życie jego przerwała, kły przeciwnik rządów rzeczy pospolitej.    r    Cazorla, miasto okręgowe, w hiszpańskim de-

Cazeres, miasto główne kantonu, w departamen- partamencie Jaen (Andaluzya), malownicze położe-cie francuskim Wyższej Garonny, okręgu Muret, nie na zachodnim stoku wyniosłości t. im. (Sierra nad Garonną i przy drodze żelaznej Tuluza - St. de C.), dwa starodawne zamki, 6,900 mieszkań-Gaudens; wyrób płótna i tkanin wełnianych, fa- ców.—Sierra de C. jest źródliskiem Gwadalkwi-bryki gwoździ i lin, piękny most przez rzekę; do wiru, który ją nakształt klamry z trzech stron 3,000 m-ców. W pobliżu ruiny średniowiecznego opasuje.

zamku.    And. s.    Cazot Teodor Józef Juliusz (* 11 lutego

Cazes Roman, malarz francuski (* 1810 roku 1821), współczesny polityk francuski, z zawodu

1828.

W. G.

administrator i lekarz; od roku 1887 jest radzcą

stanu.

Cazenave p. L. Alfeusz (* r. 1795—fwGar-ches pod koniec kwietnia r: 1877), słynny dermatolog francuski. j£W r. 1827 otrzymał stopień doktora med. w Paryżu i poświęcił się chorobom wenerycznym i skórnym. W r. 1835 został profesorem nadzw. (agrege), po zwyciężeniu w konkursie i obronieniu rozprawy „De 1’appreciation des divers moyens qui peuvent ótre employes pour con-naitre les proprietes des medicaments", i odtąd zaczął w szpitalu św. Ludwika działalność swą nauczycielską, zasługującą na uznanie wielkie. W dermatologii zdobył sobie miejsce znamienite przez gruntowność wiedzy, bystrość w spostrzeganiu, i staranne unikanie wszelkich sztucznych i naciąganych systematów w podziale chorób skórnych. Z dzieł jego przytaczamy: 1. „Leęons sur les ma ladies de la peau, professees ń l’Ecole de medecine de Paris en 1841—44“ (Paryż, 1845—56, in fol. tabl. kol. 60); 2. „Traite des syphilides ou mala-dies venóriennes de la peau etc." (Paryż, 1843, tabl. 12; tłom. niem. Lipsk, 1844); 3. „Maladies du cuir chevelu etc." (Paryż, 1850, tabl. 8); 4. „Leęons cliniąues sur les maladies de la peau etc." (tamże, 1858); 5. „De la decoration humaine, hy-gióne de la beaute" (tamże, 1867); 6. „Compen-dium des maladies de la peau et de la syphilis“ (tamże, 1869). Oprócz tego redagował (1844 — 1852) „Annales des maladies de la peau et de la syphilis" i był współwydawcą tygodnika „Journal hebdoraadaire de medecine", począwszy od roku

Dr. J. P.

w Saint-Beat—f w Saint-Gaudens 1881). Uczeń Ingres^. Gdy portrety jego nie miały powodzenia, zwrócił swe siły do obrazów religijnych. Najważniejsze z obrazów wystawionych są: „Chrystus Pan na górze"; „Litania do N'. Panny"; „Koronowanie N. Panny"; „Liturgia ś-ta“; Kartony wykonane do malowideł ściennych w kościele w Bagnóres-de-Luchon; „Anioł śmierci" i „Anioł zmartwychwstania"; Kartony do malowideł ściennych w kościele św. Krzyża w Oleron; „sw. Maciej"; „Św. Jan"; „Rozejście się Apostołów" do prefektury Sekwany i wiele innych prac artystycznych.

Cazin Jan Karol, malarz francuski współczesny (* 1840 r. w Samer), uczeń Lecoąa i Boisbaudron. Bawił jakiś czas w Anglii, gdzie przesiąkł prera-faelizmem, a wróciwszy do Francyi, malował przeważnie woskowo dla uniknienia jaskrawości barw: „Jezus"; „Ucieczka do Egiptu" (1877), pełna spokoju i słodyczy, o strojach nieco nowożytnych, odznacza się oryginalnym kierunkiem. Wykonywał z powodzeniem malowidła ścienne. Próba takiego pomysłu „Sztuka", nagrodzona w Salonie Paryskim. W zbiorze Luksemburskim jest C-a „Agar i Izmael na puszczy⁴*, dzieło wzruszające głębokością wyrazu; podobnego rodzaju znakomitem dziełem jest „Ziemia" dzika, na którą wstępują wypędzeni z raju Adam i Ewa. Najbardziej wszakże znanym jest i cenionym C. za swe krajobrazy, pełne

w. o.

W. G.

S K.

And. S

And. S.

Wł. M. K.

K. J.

Ceara, 1) c. prowincya, czyli stan w rzeczypo-spolitej Brazylijskiej, graniczy z oceanem Atlantyckim i prowincyami: Rio Grandę do Norte, Pernambuco i Piauhy, 104,250 km. kw. i 952,625 m-ców (1888)

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

prawnik; po grudniowym zamachu stanu był uwięziony w Montpellier, a wypuszczony na wolność w r. 1859 po ogłoszeniu ogólnej amnestyi, zapisał się do Izby adwokackiej w Nimes i prowadził dalej kampanię przeciwko rządom Napoleona III; podczas wojny w r. 1870 udał się wraz z rządem obrony narodowej do Tours i Bordeaux i objął urząd sekretarza generalnego w ministeryum spraw wewnętrznych; obrany do zgromadzenia narodowego w r. 1871, przystąpił do „Unii republikańskiej* i głosował z grupą, której przewodniczył Gambetta; w r. 1875 obrany został senatorem dożywotnim; w r. 1879 objął w ministeryum Freycinefa tekę sprawiedliwości, którą zachował i w następnym gabinecie Gambetty; w r. 1882 złożył tekę, a w r. 1883 zamianowany został pierwszym prezesem trybunału kasacyjnego, na którem - to stanowisku pozostał do r. 1884; w roku zaś J890 obrany był kwestorem senatu.    r-

Cazotte Jakób (* 1720 w Dijon — f 1792 w Paryżu), pisarz francuski, bardzo popularny przed rewolucyą, jako autor lekkich, pełnych wdzięku i humoru powieści, baśni, pieśni i t. p. utworów. Celniejsze z nich były: „Patte de chat* (1742), „Mille et une fadaisew (1742), „01ivier* (1762), poemat heroiczno-komiczny na wpół prozą na wpół wierszem; „Lord impromptu* (1771), „Le diable amoureux“ (1772) i niektóre inne. Jego „Oeuvres coraplótes* wyszły w 6 tomach (Paryż, 1798) i później p. t. „Oeuyres badines* (4 t., t-ze, 1816—17). C. był długie lata (1747—59) kontrolerem na wyspie Martynice; po powrocie do kraju, gdy już zdobył sobie rozgłos pisarski, dał się wciągnąć (1775), do sekty martynistów. Za swój monarchiczny sposób myślenia został skazany na śmierć i ścięty. C%ber, ob. Comber.

Cążki, ob. Cęgi.

Ccheniscchali, (Ts-chenists-chali), prawy, do 150 km. długi dopływ Rionu, w guberuii Kutaiskiej, ma źródła na południowym stoku właściwego Kaukazu, uście poniżej m. Kutaisu, niespławny.

Ceadmon, ob. Caedmon.

Cean-Bermudez don Juan Augustin, sławny krytyk i historyk sztuk pięknych (* w GijonwAs-turyi 1749 — f w Madrycie 1829). Ukończywszy studya filozoficzne, kształcił się pod kierunkiem malarzy: Juana Espinala w Sewilli i słynnego Rafaela Mengsa w Madrycie. W Sewilli, gdzie się zajmował uporządkowaniem archiwum spraw indyjskich, założył akademię sztuk pięknych (1779), a po dziesięcioletnim tam pobycie, wróciwszy do Madrytu, przedsiębrał stamtąd na żądanie akademii San-Fer-nando częste wycieczki po prowincyach, dzięki czemu znacznie wzbogacił wiadomości swoje archeologiczne i artystyczne. Oddając się malarstwu, nie jako profesyonista, ale raczej jako dyletant, zajmował się głównie dziejami sztuki i przystąpił nareszcie do ogłoszenia owocu swoich studyów krytycznych i historycznych nad artystami hiszpańskimi i ich dziełami, a praca jego w tym zakresie rychło go postawiła w rzędzie najpierwszych pisarzy i naj-

Łncykl. Fowtz. Illuitr. T. II

bieglejszych erudytów. Wymieniamy tu tylko najważniejsze z dzieł jego: „Descripcion artistica de la catedral de Sevilla“ (Sewilla, 1804); „Descripcion artistica del hospital de la Sangre de Sevilla“ (Walencya, 1804); „Carta a un amiyo suyo (don Gaspar de Jovellanos) sobre el estilo y gusto en la pintura a que la elevó Bartlome Esteban Mu-rillou (Madryt, 1806); „Dialogo sobre el arte de la pintura* (Sewilla, 1819); „Arte de ver en las Bellas Artes del diseńo, segun los principios de Sul-zer y de Mengs*, przekład włoskiego dzieła Fr. Milizii (Kadyks, 1827), i w końcu praca jego najważniejsza „Diciouario historico de los mas ilu-stres profesores de las Bellas Artes en Espańa*, wydana kosztem i pod opieką akademii San - Fernando (Madryt, 1800, w sześciu tomach). Nadto jeszcze staraniem C-a i z jego dopiskami ta sama akademia wydała dzieło Llaguua y Amiroli „Noti-cias des los arąuitectos y arąuitectura de Espańa desde su restauracion* (1829). On też napisał tekst do wielkiego wydawnictwa, przedsięwziętego przez Jose de Madrazo, litografij odtwarzających obrazy ze zbiorów królewskich („Colleecion scua-dros“, Madryt, 1826 — 36, in fol. 192 tablice), oraz życiorys swego protektora „Memorias para la vida del G. M. de Jovellauos” (Madryt, 1814). Praca C-a o starożytnościach rzymskich w Hiszpanii ukazała się dopiero po jego zgonie („Sumario de las antignedades romanas que hay en Espańa, enespe-ciał, las pertenecientes a las Bellas Artes*, Madryt, 1832 r.). Rękopis rozpoczętej przez niego Historyi powszechnej malarstwa znajduje się w bibliotece Akademii sztuk pięknych w Madrycie. Artykuły pomniejsze, nie wydane za życia tego autora, zebrał i ogłosił Zarco del Valle p. t. „Ocios de don Juan Augustin Bermudez* (Madryt, 1870).

Ceanothus L. Puzyrnik. Rodzaj roślin, należący do rodziny Szakłakowatych (Rhamneae), rozpowszechniony w Ameryce, Indyach i Afryce Południowej. Są to krzewy, o prostych, całobrzegich, naprzemianległych liściach, kątowych kiściach kwiatowych, białych lub niebieskich kwiatach i suchych trój nasiennych jagodach. C. americanus L. (P. amerykański), ma gruby korzeń czerwony, używauy w barwierstwie; wyciąg z liści pije się pod nazwą herbaty new-jersejskiej. Niektóre gatunki C. thjr-siflorus Hook. i C. papillosus Tor., hodują się jako rośliny ozdobne. Kora C. azureus Dest. z Meksyku, używa się przeciw febrze.

CeanothllS L. (paleont.). Ze szczątków kopalnych rodzaju tego Goppert pod nazwą C. java-nicus opisał tylko ułamek liścia z pokładów trzeciorzędowych z wyspy Jawy, a O. Weber pod nazwą C. ebuloides—odciski z węgla brunatnego w Bonn, które jednakże Schenk uważa za wątpliwe.

26

tj. 9.13 na 1 km. kw. Wybrzeże płaskie, piaszczyste, nieurodzajne i trudno dostępne, stąd mało dogodnych przystani, wnętrze sfałdowane licznemi łańcuchami wzgórz, przebiegających w rozmaitych kierunkach; są to: Serra Boticario, S. do Machado,

pozostał tylko trzeei, p. t.: „Pinax“ (obraz), wyobrażający allegorycznie wszystkie dobre i złe skłonności ludzkie. Z jednej strony obłuda upaja ludzi napojem błędu i ciemnoty; łudzonych namiętnościami i przesądami wiedzie do poszukiwania majątku, uciech i rozpusty, za czem idzie smutek, żałość i rozpacz; z drugiej strony, cierpliwość i umiarkowanie kierują ku prawdziwej oświacie, cnotom i szczęściu. Treść dyalogu podniosła, forma wy-tworna i powabna. Na zasadzie, że dyalog wspomina pewne sekty później dopiero wytworzone, jak Hedonistów i Perypatetyków, niektórzy krytycy zaprzeczali autorstwa C-wi, ale trudno się oprzeć świadectwu wyraźnemu starożytnych, jak Dyogenes Laercyusz, Tertulian, Chalkidios i Suidas, którzy go stanowczo za autora podają: prędzej-by ów anachronizm przypisać można dodatkom przepisywa-czy. Najpóźniejsze wydanie „Pinaxa“ przez Schweig-hausera, (w Strasburgu, i806). Monografie: Flade „De Cebete ejusąue Tabula“ (Freiberg, 1797); Klop-fer „De Cebetis Tabula dissertationes tres“ (Zwi-kau, 1818—1822). Inny filozof tegoż imienia, powoływany przez Ateneusza (Deipnos, IV, 62), należał do sekty Cyników i jemu-to autorstwo „Pi-naxa“ przypisują ci, którzy go odmawiają poprzed-

K. K.

Cebochoerus Gerv. (paleont.). Rodzaj kopalny zwierząt ssących, z rzędu Parzystokopytnych (Artio-dactyla), rodziny Anthracotheriidae, bardzo obficie występującej niegdyś w Europie w okresie oligo-cenowym. Rodzaj ten należy do form wielce pier wotnych w tej grupie i stanowi prawdopodobnie przodka świń dzisiejszych. Gatunki: C, minor Gerv. z pokładów fosforytów w Quercy; C. lacustris Gerv. i C. anceps Gerv. z oligoceuu we Francyi i Alza-

K. J.

S. do Camara w środku prowincyi, oraz S. Grandę,

S. Arari, S. do Apody na jej granicach; żadna z wyniosłości nie dosięga 900 m. Rzeki należą do rzędu pobrzeżnych, są liczne, ale krótkie i po większej części spławne tylko przy uściu; ważniejsze z nich: Acarassu, Curu, Choro, Pirangi i największa ze wszystkich Jaguaribe, z dopływami Banabuihu i Salgado; jezior większych niema. Grunt z powodu częstych suszy przedstawia mało widoków korzystnej eksploatacyi, jeśli jednak deszcz spadnie obfitszy, żyzność prowincyi okazuje się nadzwyczajną i sowicie wynagradza niedobory lat suchych.

Na zboczach wyniosłości i w dolinach rzecznych uprawiają głównie bawełnę, kawę i trzcinę cukrową; w głębi kraju hodowla bydła, owiec i koni nie bez znaczenia; obok tego zasługuje na uwagę produkcya ananasów, kukurydzy, manioku i tytoniu.

Rudy żelazne i kwarc złotonośny są głównemi przedstawicielami świata mineralnego. Najważniejszemi artykułami handlu są: skóry, kawa i bawełna. Pro-wincya dzieli się na 15 okręgów administracyjnych niemu.

(comarcas) i 20 sądowych. Stolicą jest: 2) C. albo Cidade da Fortalezza da Braganęa, albo poprostu Fortalezza, zbudowana na odsepisku piaszczystem, w pobliżu przylądka Mocuripe. Miasto posiada piękne place i prawidłowo założone ulice, mieści urząd celny, gmach parlamentu prowincyo-nalnego, wielki szpital, kilka kościołów, wiele zakładów dobroczynnych i naukowych, cytadelę, założoną w 1611 r. i około 35,000 m-ców (1890).

cyi.

Cebrowski Andrzej, w pierwszej połowie w. XVII był lekarzem w Łowiczu. Paweł Gośki, prof. krakowski, na cześć jego napisał wiersz łaciński p. n. „Divus Andreas" (Kraków, 1641, w 4-ce, Sche-del). — Porów. Juszyński „Dykcyou. poetów pols“. I, str. 106, i L. Gąsiorowski „Zbiór wiadomości i t. d.“ t. II, str. 193.

And S.

Głownem zajęciem miejscwej ludności jest handel, który szybko rozwinął się w ostatnich dwóch dziesiątkach lat.

Ceballos y Gromez Jan (* w Kadyksie 1817 — f tamże d. 5 grudnia 1875 r.), chirurg i przyrodnik hiszpański. Nauki rozpoczął w roku 1834 w szkole lekarskiej w Kadyksie, otrzymawszy w r.

Dr. J. P.

Cebrowski Mikołaj, syn poprzedniego, uro-

Dr. J. P.

Cebryków Mikołaj (f 1862), porucznik pułku finlandzkiego. W zbiorze materyałów do historyi Cebes (gr. Kebes), rodem z Teb, filozof sokra- i statystyki Rossyi, wydawanych przez sztab general-tyczny, wprowadzony między rozmówców Platonowe- ny, umieszczone było (w 1862) C-a opisanie gu-go „Fedona“. Z trzech dyalogów, jakie napisał, l bernii Smoleńskiej.

1841 stopień doktora med., został w następnym profesorem-adjunktem. W r. 1843 powołano go na katedrę do Sewilli, lecz już w 1844 C. powrócił znów do Kadyksu i objął tamże profesurę nauk przyro- dzony w Łowiczu. Początkowo zajmował się budo-dniczych, niebawem został też sekretarzem akade- wnictwem i muzyką, następnie, za przykładem ojca, mii i był nim aż do śmierci. Od r. 1860 wy. poświęcił się sztuce i nauce lekarskiej. Umarł w Dokładał anatomię topograficzną i akiurgię. Wy- wiczu na zarazę morową d. 30 października 1658 kwintny wykład jego ściągał licznych słucha- r-> pochowany w kolegiacie tamtejszej. Pozostał czów, a zręczność w wykonywaniu operacyj chi- P° n^in rękopis p. n. „Annales civitatis Loviciae, rurgicznych zapewniła mu wielkie powodzenie u pu- 4uae sita in Masovia ad fluvium Bzuram, in pala-bliczności. Napisał: 1) „Elementos de fisiologia ge- tinatu Ravensi, ąuibus adjecta sunt privilegiaejusdem neral e historia natura 1“ (Kadyks, 1847); 2) „De ciyitatis et brevis historia rerum gestarum in regno las tallas perineales y del cateterismo periocal for- Poloniae, quae contingerunt hoc anno 1648, atque zador“ (tamże, 1870 r.); tłómaczył z francuskiego seąuenti, quum haec scripsi"; znajdował się w po-odczyty kliniczne Rostana, z angielskiego chirurgię siadaniu Kaz. Stronozyńskiego.—Por. S. Kośmiński A. Coopera i przez lat 20 redagował czasopismo „Słownik lek. pols.“ str. 61.

Dr J. P.

„La Revista Medica“. — Por.: „El Siglo Medicow (r. 1875, str. 801).

z osią podziemną, przekształconą w cebulę, w której nagromadzają się ku jesieni wędrujące z liści nadziemnych materyały pożywcze, ażeby z początkiem wiosny mogły się rozwijać pączki cebuli. Są to zioła jednoliścieniowe, należące przeważnie do rodzin Liliowatych (Liliaceae), Ko saćco-w a t y c h (Irideae) iAmarylkowatych( Amarilli-deae), z tych wiele ozdobnych roślin pokojowych i ogrodowych, jak Korona cesarska (Fritillaria), Cebula morska (Scilla), Narcyz, Tulipan, Hyacynt, Gladiolus, Szafran (ob. te wyrazy) i in.

Cebu, ob. Sebu.

Cebula, część rośliny, jest podziemnym organem, którego głównem przeznaczeniem przechowanie ma-teryałów zapasowych podczas zimy. Pod względem fizyologicznym więc pełni C. tę samą czynność co kłącze, bulwy i mięsiste korzenie. Ze stanowiska morfologicznego jest ona skróconą łodygą (osią), której liście stanowią łuski C-i mięsiste albo pochwowate, ściśle przylegające do siebie. Sama oś ma zwykle kształt płaskiego krążka, z dolnej strony opatrzonego w korzonki, u góry zaś kończącego się pączkiem; obok tego mogą być pączki kątowe pomiędzy łuskami, które wtedy mają charakter suchych pochew (rys. 7 i 8). Takie pączki nazywają się pasierbami, C. zaś w której powstają — maciorką. Po wyrośnięciu dopiero oddzielają się one od maciorki. W zmienionych na łuski liściach C i nagromadzone są materyały zapasowe. Wyjęte z ziemi i przechowywane tak, aby nie wysychały, mogą C-e przez długi czas zachować żywotność.—Cebula utworzona z jednego

Wł. M. K.

Cebus, ob. Małpy.

And. S.

Ceocano, miasto w departamencie włoskim Rzymu, okręgu Frosinone, nad rz. Sacco i przy drodze żelaznej Rzym • Neapol, rozłożone malowniczo na zboczach wzgórza, ma wiele zabytków budownictwa z V i VI w. i liczy około 6,000 m-ców, którzy trudnią się głównie uprawą wina i oliwek.

/.

ĄiWm

mm

nil

tt

ti

mm

Cecchl Giamonario (* 1518—f 1587), pisarz dramatyczny włoski, który był ulubieńcem Florent-czyków z tego głównie powodu, że umiał w języku popularnym malować doskonale ich obyczaje. Był on nadzwyczaj płodnym, napisał około stu sztuk, a najwięcej komedyj („La dote“; „La moglie“; „I di-ssimili"; „L’assiuoto“ i inne), w których często naśladował Plauta i Terencyusza. Niektóre tylko wydał Tortolio we Flo-rencyi 1855 r. i G. Milanesio 1856 r.

«*>

Fig. 60. Rozmaite formy cebul:

1. Cebula zwyczajna (Allium Cepa) a oś skrócona. 2. Przecięcie poprzeczne. 3. Zimowit jesienny (Colchicum autumnale). 4. Przekrój poprzeczny. 5. Lilia biała (Lilium candidum). 6. Allium Victoriale. 7. Allium sativum (czosnek).

8 Przekrój poprzeczny.

tylko liścia (2, 3) nazywa się zbitą. C-e służą do wegetacyjnego rozmnażania roślin: z początkiem wiosny rozwija się młody pączek zamknięty w niej, korzystając z zapasów nagromadzonych w łuskach. Właściwe są roślinom jednoliścieniowym.

Cebula, roślina, tak pospolicie nazywają jeden z gatunków czosnku (ob. t. w.), którego nazwa botaniczna jest czosnek cebula (Allium

Wł M. K.

S. K.

Wł. Ul. K.

Cecco d’Ascoli, właściwie Francesco di Simone Sta-b i 1 i, astrolog włoski (f 1327). Uczył się w Bolonii, następnie napisał poemat „Acerbau, oraz rodzaj encyklopedyi, zawierającej wiadomości z astronomii astrologii, meteorologii, o cno-’ tach i występkach, o drogich kamieniach i tajemnych ich siłach i t. p. Prześladowany przez in-kwizycyę, przeniósł się w 1324 do Florencyi, ale i tam stanąć musiał przed sądem inkwizycyi, który go skazał na śmierć przez spalenie. W podaniach ludu włoskiego stał się postacią mityczną, jako potężny czarownik. Pisali o nim Car-ducci, Fricci, Bariola, Scheffer - Beihorst i in.

cepa).

Cebula morska czyli Ćwiki i ca, ob. Scilla. Cebulka włosowa, ob. Włos.

Cebulki (Bulbillae), tak nazywają się właściwe niektórym roślinom pączki nadziemne, wyrastające w kątach liści, a następnie oddzielające się od rośliny macierzystej i opadające na ziemię, gdzie wyrastają w niezależny osobnik. Do liczby roślin rozmnażających się w ten sposób należy Łomikamień cebulko waty (Saxifraga granulata).

Wł. M. K.

Cecha, narzędzie służące do znaczenia czyli cechowania drzewa w lesie. Ma ono kształt małego toporka, którego obuch stanowi rodzaj młota z wyrżniętą wypukło na nim cyfrą właściciela lub innym dowolnym znakiem. Toporkiem obnaża się kawałek drzewa z kory odziemku, a cyfrą, natartą czerwoną lub czarną suchą farbą, odbija się czyli znaczy obnażone z kory drewno. Po ścięciu tak naznaczonego do wyrębu drzewa, tę samą cechę odbijają na pniu, na znak, że sztuka drzewa została ściętą za wiedzą właściciela lub zarządzającego lasem. C-y do znaczenia bydła składają się z żela-| znych numerów, wśrubowywanych do odpowiedniej Cebulkowate rośliny, tak nazywają rośliny j rękojeści, i po rozgrzaniu ich do czerwoności wy-

pałają się na rogach bydlęcia. C-y do znaczenia owiec mają kształt kleszczy z odpowiedniemi znakami lub kolcami wewnątrz, któremi się chwyta za ucho owcy i mocno przyciska. Ból sprawiony przez to zwierzęciu jest niewielki, a ucisk kleszczy pozostawia na uchu niezatarte znaki, zwłaszcza jeśli się je natrze prochem strzelniczym, lub jaką suchą farbą.

stoire des Romains“ t. V, str. 408). — II Stowarzyszenia te zaginęły z upadkiem państwa rzymskiego, te zaś które powstały następnie w państwach utworzonych na jego ruinach, inny miały początek. Zdaje się, że nowopowstające stowarzyszenia rzemieślnicze zostawały pierwotnie w najściślejszej zależności od rolnictwa, rzemieślnicy bowiem ówcześni wyrabiali przedmioty, których potrzebowali rolnicy, za eo dostawali utrzymanie. Położenie socyalne jednych i drugich było zresztą takie samo, gdyż jedni i drudzy pozostawali w pod-dańczej zależności od swego pana feudalnego. Rzemieślnicy pracowali tylko na korzyść swego pana, od którego dostawali mieszkanie, utrzymanie, odzież i kawałek pola, które dla siebie uprawiali. I rzemieślnicy, i rolnicy, włościanie, tak samo podlegali władzy swego pana fendalnego i rozporządzeniom, które uznał za stosowne wydać na swoich posiadłościach. Poddani zajmujący się rzemiosłami znajdowali się niekiedy w wielkiej liczbie w majątkach wielkich lennych posiadaczy, wskutek czego byli w możności specyalizować swoje zajęcia i zaprowadzić pewien podział pracy. W wielkich posiadłościach królów, książąt, biskupów, klasztorów, tworzyły się całe klasy rzemieślników, nad którymi, w celu ułatwienia nadzoru, ustanawiano jednego dozorcę, maitre, majstra. W kapitularzach Karola W. znajdują się przepisy, wyjaśniające ówczesuy stan rzeczy. Rozporządzenia urządzające zarząd dóbr koronnych wskazują, jacy rzemieślnicy winni się znajdować w każdej królew-szczyźnie, mianowicie: złotnicy, kowale, szewcy, tokarze, cieśle, rybacy, mydlarze, piekarze, siodła-rze, ptasznicy i krawcy. Dowodzi to; że przemysł był wykonywany przez ludzi należących do pana feudalnego i zostawał w zależności od rolnictwa. III Dopiero powstanie miast, które przyczyniło się do zniszczenia węzłów zależności poddańczej, zmieniło ten stan rzeczy, podniosło przemysł i handel, i dało początek powstaniu cechów rzemieślniczych, we właściwem tego słowa znaczeniu. Chrystyanizm także przyłożył się znacznie do wyzwolenia przemysłu i wytworzenia cechów. Stało się to w taki sposób, że były wtedy utworzone dyecezye, każdy zaś biskup miał swoją stolicę w jakiemś ludniej-szem mieście, otoczonem zwykle fortyfikacyami. Miasta te stały się nie tylko miejscem ucieczki dla okolicznej ludności w czasie najazdu nieprzyjaciół, ale i schronieniem dla niej od ucisku panów feudalnych, którego chcąc uniknąć, tłumnie uciekała pod opiekę biskupa. Wtedy w miastach zaczęła się tworzyć klasa ludzi wolnych, oddanych przemysłowi i rzemiosłom, z której wyrobił się z postępem czasu stan t. z. trzeci, mieszczaństwo. W miastach przemysłem zaczęli się zajmować ludzie wolni, kiedy w starożytności zajmowali się nim niewolnicy, a w początku wieków średnich poddani, zostający w osobistej zależności. Wskutek

St. Rew.

Cechy są stowarzyszeniami rzemieślników, zajmujących się tym samym procederem w pewuej miejscowości, i połączonych z sobą pewnemi wza-jemnemi prawami i obowiązkami. — I. Historya i powstanie cechów nie są jeszcze dokładnie wyjaśnione. Pochodzi to stąd, że dawniej praca ręczna była uważana za poniżającą człowieka, wskutek czego historya mało się zajmowała klasą ludności pracującej ręcznie. Inaczej być zresztą nie mogło, gdyż w starożytności rozmaitego rodzaju rzemiosłami zajmowali się przedewszystkiem niewolnicy, klasa pogardzona i wszelkich praw pozbawiona. W Rzymie jednak tworzyły się Collegia o pi fi cum, stowarzyszenia rzemieślników, w rozmaitych celach. Długo prawodawstwo nie stawiało żadnych przeszkód ich rozwojowi, kiedy jednak w ostatnim wieku rzeCzypospolitej stały się przyczyną nieporządków, zostały zniesione. Clodius w 58 r. przed Chrystusem wskrzesił je, chcąc mieć w nich narzędzie nieporządków, ale już Cezar rozwiązał je powtórnie, Cesarz zaś August pozwolił istnieć tylko takim, które były upoważnione przez specyalne Senatus Consultum. Jego następcy trzymali się tejże polityki, karząc surowo członków stowarzyszeń niedozwolonych. Ktokolwiek, mówi Ulpian, tworzy stowarzyszenie niedozwolone, podlega tym samym karom, co człowiek zbrojną ręką napadający na miejsca publiczne lub świątynie (Digesta XLVII. 22. 2. Collegium illicitum), to jest relegacyi lub śmierci w amfiteatrze. Podług Gaja były w Rzymie stowarzyszenia piekarzy, przewoźników na Tybrze i niektóre inne. W owym czasie (około 150 r. po Chr.) dozwolono utworzyć takie stowarzyszenia dzierżawcom podatków, eksploatującym kopalnie srebra, soli i t. p. Istniały one też i na prowincyi. Mogły mieć własność, wspólną kasę, oraz zarządzających ich interesami, i ci przedstawiali je w sprawach sądowych, Marek Aureliusz zabronił należenia do dwóch stowarzyszeń, ale pozwolił nabywać takim stowarzyszeniom majątek za pomocą zapisów testamentowych, mieć swoich niewolników, wyzwalać ich i dziedziczyć po swoich wyzwoleńcach. W pół wieku potem Aleksander Sewer zorganizował wszystkie rzemiosła w korporacye. Duch czasu pomagał mu do tego.

Humiliores, zgubieni, jakby powiedzieć można, w olbrzyiniem państwie rzymskiem, musieli czuć potrzebę łączenia się w pewne związki, w celu lepszego zabezpieczenia wspólnych interesów. Wskutek tego nie tylko ludzie, zajmujący się jednem rzemiosłem, ale mieszkańcy jednej dzielnicy, jednej tego i sam przemysł, praca ręczna, podniosły się ulicy, czciciele pewnego bóstwa, weterani, osiedleni pod względem moralnym i uzacniły. Z drugiej w jednem mieście i t. p., łączyli się w stowarzy- strony wiadomo, że w średnich wiekach, wskutek szeDia w celach wzajemnej pomocy, religijnych, ogólnej anarchii, panowania prawa silniejszego, albo nawet wspólnych przyjemności (Duruy „Hi- niezabezpieczenia należytego porządku i spokoju

publicznego, ludność sama, chcąc zabezpieczyć się od nadużyć, musiała wiązać się w korporacye, stowarzyszenia, które połączonemi siłami starały się o dopięcie wspólnych celów. Prąd korporacyjny był ogólnym w średnich wiekach. Ulegając temu prądowi, i rzemieślnicy jednych profesyj byli zmuszeni łączyć się w stowarzyszenia, cechy, mające za zadanie zabezpieczenie wspólnych interesów.

możność miastom odegrać tak ważną rolę, jaką miały w średnich wiekach. Na rozwój cechów i ludności rzemieślniczej w owych czasach wywarły wpływ różne okoliczności, których nie podobna pominąć milczeniem. Do nich należały Wojny Krzyżowe, które rozwinęły handel, otworzyły nowe rynki zbytu i nowe drogi handlowe, powiększyły znakomicie popyt na rozmaite produkta. Wojny Krzyżowe były także jedną z przyczyn t. z. affranchissement des communes, panowie bowiem feudalni, udając się na wyprawę do Ziemi Świętej, potrzebowali pieniędzy i za pewną sumę nadawali rozmaite przywileje miastom, które w ten sposób dochodziły do wyzwolenia się z pod ich władzy. Ma się rozumieć, iż takie wyzwolenie się miast przyciągało ludność wiejską, która, zajmując się w nich rzemiosłami, korzystała z wolności osobistej i z takich praw, jakich nie miała, pozostając na roli, w poddaństwie. Wtedy już mówiono: l’air des villes fait librę. — IV. Największy rozwój cechów przypada na Zachodzie Europy na XIII, XIV i XV w. Później zaczęły się one chylić do upadku. Doprowadziły zaś do tego nie tylko wojny i klęski XVI i XVII w., które zniszczyły miasta, zdziesiątkowały ludność, zrujnowały handel i przemysł, ale i przyczyny głębsze, wewnętrzne, leżące w samych cechach. Przekonać się o tem można, zastanawiając się nad organizacyą cechów, a także i nad następstwami, jakie ona pociągała za sobą. Organizacya cech owa po'egała na tem, iż rzemieślnicy zajmujący się pewnem rzemiosłem stanowili jeden cech, rządzący się własnym statutem, bądź ustanowionym przez członków cechu, bądź nadanym mu przez władzę zwierzchnią, feudalną. Cech miał do pewnego stopnia władzę prawodawczą, mógł bowiem wydawać postanowienia, obowiązujące wszystkich jego członków. Składał się z majstrów, czeladników i uczniów i stanowił ściśle zjednoczoną korporacyę, mającą oddzielny zarząd cechowy, przez członków cechu wybierany. Organizacya cechowa była silnie hierarchiczna, gdyż z ucznia dopiero po zadosyć uczynieniu wymaganym przez statut warunkom możaa było zostać czeladnikiem, a następnie, w danym wypadku, i majstrem. Ludziom nienależącym do cechu nie wolno było zajmować się wyrobem przedmiotów, które należały do specyalności tego C u, a nawet członkom pewnego C-u, nie wolno było wyrabiać tego, co wchodziło w zakres innych. Stąd widać, że organizacya cechowa tworzyła wyłączne, uprzywilejowane stanowisko dla członków cechu, nadawała im monopol w wytwarzaniu produktów i dostarczaniu ich ludności, a zarazem wyłączała ogół ludności od zajęcia się przemysłem i rzemiosłami. Organizacya taka mogła być nawet konieczną formą przemysłu w danej epoce, w średnich wiekach, bo bez niej możeby się przemysł nie rozwinął. Nie była ona jednak jedyną formą, jaką przemysł mógł

Łączenie się w siluiejsze związki było nakazane jednostkom w celu własnej obrony i zapewnienia egzystencyi. Nie było wtedy ani dobrze uorgani-zowanego wymiaru sprawiedliwości, ani policyi, ani dobroczynności publicznej, ani szkół, ani siły zbrojnej, któraby broniła społeczeństwo od ucisku lub od nieprzyjaciół zewnętrznych. Rzemieślnicy więc jednego rzemiosła tworzyli cech dla bezpieczeństwa osobistego, swych rodzin i własności. Cech taki sprawował władzę policyjną nad swymi członkami; karał za pogorszenie jakości produktów, mogące zaszkodzić dobrej sławie rzemieślników; czuwał nad naleźytem technicznem przygotowaniem uczniów i czeladników; starał się o zabezpieczenie losu pozostałych po członkach cechu wdów i sierot; wykonywał nawet pewną kontrolę moralną nad swe-mi członkami, karząc np. za pijaństwo lub rozpustne prowadzenie się; dostarczał pewnego kontyn-gensu ludzi zbrojnych dla obrony miasta, i wogóle starał się o zaspokojenie różnych potrzeb społecznych swoich członków. Przekonać się o tem można z ustaw C-ów, datujących się z XII i XIII w. W później -szych ustawach znajdujemy rozporządzenia, na mocy których synowie mogli dziedziczyć zajęcia swego ojca, tudzież ograniczenia osób obcych pod względem wstępowania do cechu. Osoby te były obowiązywano, bądź do złożenia pewnej sumy pieniężnej do wspólnej kasy, bądź do wykazania, że posiadają pewien majątek, bądź wreszcie do sprawienia sobie kompletnego uzbrojenia. Wymagania co do złożenia przez czeladnika przy wyzwoleniu t. z. sztuki mistrzowskiej, tudzież zakazy zajmowania się pewnem rzemiosłem osobom nienależącym do cechu znajdują się dopiero w ustawach cechowych z XIV w. Cechy pod nazwą confratriae, mai-trises, jurandes, Z ii nft e, były zjawiskiem ogól-nem, poczynając od XII w. Ma się rozumieć, że nie wszystkie cechy powstały jednocześnie. Niektóre z nich pochodzą dopiero z XVII, a nawet XVIII w., kiedy organizacya cechów, wogóle mówiąc, była już blizką upadku (Błock „Dictionnaire generał de la politique“ 1873, wyr. Corporations; Mascher „Das deutsche Gewerbewesen von der friihesten Zeit bis auf die Gegenwart“ (1866); Gierke „Das deutsche Genossenscbaftsrecht“ 1868; Levasseur „Histoire des classes ouvrióres en France*⁴ (1857);

Thorold Rogers „Six Centuries of Work and Wa-ges; A history of English Labour**). Powstawały one powoli, w miarę tego, jak rzemieślnicy, zajmujący się jedną profesyą, doszli do takiej liczby, że

mogli uorgauizować odrębny cech. Z powstaniem przybrać, o czem przekonała późniejsza historya i wzmocnieniem się cechów, powiększyła się także ekonomiczna, ani nie była wolną od rozmaitych znacznie ludność miejska. Przez nie doszła ona ułomności i zgubnych następstw, które podkopały w średnich wiekach do znakomitej potęgi, znaczę- cechy i doprowadziły je do upadku. W istocie nia, bogactwa i siły. Organizacya cechowa dała organizacya cechowa była szkodliwą dla samej

ludności roboczej, bo znaczną jej część wyłączała od zajęcia się przemysłem rzemieślniczym, pozbawiając przez to możności zarobkowania i zdobywania sobie środków utrzymania wbrew zasadzie, że każdy obywatel kraju winien mieć zapewnioną możność pracowania i zapewnienia sobie własną pracą środków do życia. Jest to naturalne prawo każdego człowieka, i tego prawa nikogo pozbawić nie można. C. więc odejmowały zasadnicze prawo ogółowi, na korzyść nieznacznej ilości uprzywilejowanych. Następnie cechy stały się szkodliwemi dla społeczeństwa pod względem ekonomicznym, wskutek tego, że ograniczenie prawa wyrabiania pewnych produktów do samych tylko cechów, musiało w naturalnym porządku rzeczy doprowadzić do monopolu. Rzemieślnicy cechowi, nie obawiając się konkurencyi, byli pewni, że wyroby ich zawsze znajdą nabywców, i dlatego nie starali się wcale o ulepszenia. Na dowód tego można przytoczyć, iż do końca prawie XVIII w., do tak zwanych wielkich wynalazków technicznych, narzędzia produkcyi prawie wcale nie były udoskonalone. Cechy były wszędzie głównem siedliskiem rutyny i wrogami postępu w przemyśle. Mając zabezpieczony na swoją korzyść monopol, cechy starały się naznaczać dowolne ceny na swoje wyroby, spożywcy zaś musieli je po takich cenach nabywać; wskutek tego jednak społeczeństwo nieraz drożej i gorzej zaspakajało swoje potrzeby. Prócz tego orgauizacya cechowa prowadziła do innych jeszcze, chociaż mniej ważnych, szkodliwych następstw. Tak np. nie ulega kwestyi, że cechy wywierały zły wpływ na rozwój przemysłu, albowiem rzemiosł nauczały tylko w sposób czysto praktyczny, nie zwracając uwagi na potrzebę teoretycznego wykształcenia, nauka zaś trwała zbyt długo, zwykle od 6—8 lat, a niekiedy i dłużej. Obowiązek czeladników podróżowania przed wyzwoleniem na majstra, oprócz dobrych stron, bo w ten sposób czeladnicy mogli poznać ulepszenia zaprowadzone w innych nawet krajach, miał także i złe strony, bo zaszczepiał w czeladnikach skłonność do włóczęgostwa i życia niestałego. Podział rzemiosł na cechy i zakaz zajmowania się wyrabianiem produktów, uważanych za specyalność pewnego cechu, także okazywał się nieraz szkodliwym, bo prowadził do długich i bezpłodnych sporów między cechami o wyłączne prawo zajmowania się pewnym przemysłem. Wszystkie te okoliczności byty przyczyną, dla której władza państwowa, jak tylko się wzmocniła, dążyła do ograniczenia cechów, a w końcu do stanowczego ich zniesienia. Zresztą na to ostatnie wywarły stanowczy wpływ i inne okoliczności, na które w dalszym ciągu zwrócimy uwagę. — V. We Francyi gdzie władza monarchiczna najprędzej wzmocniła się i scentralizowała, cechy nie mogły nawet dojść do takiego znaczenia, jakie zdobyły sobie w Niemczech. Rząd patrzał na nie tylko ze stanowiska fiskalnego i naznaczał na swoją korzyść opłaty od wyzwolenia majstrów. Edykta z 1581, 1583 i 1597 oznaczały termin trwania nauki, formę i jakość „majstersztyków*, opłaty, jakie nowo wstępujący winni byli wnosić do skarbu państwa ji do kasy cechu i t. p. Za Henryka III utrzymywano nawet, że jeden tylko król może nadawać prawo do pracy. Dlatego wszystkie profesyo były urządzone cechowo. W społeczeństwie jednak coraz większe uznanie zyskiwało przekonanie o szkodliwości cechów. Dlatego już stany generalne z 1614 r. domagały się ich zniesienia. Domaganie się to jednak nie odniosło skutku. Edykt z lutego 1776 r., wydany z inicya-tywy Turgofa, zniósł cechy, ale wskutek upadku tego ministra cechy wkrótce potem, z pewnemi je dnak zmianami, zostały wskrzeszone. Ostatecznie prawo z 2 marca 1791 r. zniosło cechy, stanowiąc, że każdy obywatel kraju ma prawo wykonywać wszelką, jaką zechce, profesyę, uiszczając tylko do skarbu opłatę za patent. Prawo z 14 czerwca 1791 r. zabroniło nawet tworzyć wszelkie stowarzyszenia, składające się z osób, zajmujących się tym samym przemysłem, utrzymywać listy członków takich stowarzyszeń, zakładać kasy na wspólne potrzeby, wybierać urzędników,—jednem słowem: wszystkiego, co mogło przypominać dawne cechy rzemieślnicze.—VI. W Anglii cechy, li very com-p a n i e s, g ui 1 d s, nie doszły nigdy do takiego znaczenia, jakie miały we Francyi albo w Niemczech. Wprawdzie i tam w miastach wytworzyły się cechy, korzystające z różnych przywilejów, nadanych im przez panujących, nie zdołały one jednak pokryć organizacyą swą całego kraju. Prawo wydane za panowania Elżbiety wzmocniło nawet cechy, stanowiąc, że ci tylko mogą zajmować się pewnym przemysłem, którzy przynajmniej przez lat siedem uczyli się go u majstra. Prawo to, law of ap-prenticeship, było zniesione w 1809 r., wskutek nadzwyczajnego rozwoju przemysłu fabrycznego, ostatecznie zaś prawo z 1835 r. o organizacyi miast zniosło przywileje cechów w miastach, w których się one do tego czasu trzymały. Odtąd każdy w mieście mógł zajmować się rzemiosłem i mieć otwarty sklep, chociażby nie miał prawa miejskiego.—VII. Najwyższego stopnia rozwoju cechy doszły w Niemczech. I tam jednak wykazane powyżej zgubne następstwa organizacyi cechowej doprowadziły do przekonania o konieczności ograniczenia cechów. Już prawa sejmowe z 1530, 1548, 1577 i 1654 r. usiłowały znieść niektóre ich nadużycia, na sejmie zaś z 1672 r. poruszona była kwesty a zupełnego ich zniesienia; władza jednak centralna, cesarska, nie miała dosyć siły do przeprowadzenia tej reformy. W niektórych tylko państwach niemieckich, pod wpływem przekonania o szkodliwości cechów i nowszych pojęć ekonomicznych, ulegały one ograniczeniom na korzyść wolności pracy. (Meyer „Geschichte der preussi-schen Handwerker-Politik.“, 1884). W Prusach edykt z 2 listopada 1810 r. stanowił, że każdy, kto wykupił patent, Ge wer beschein, ma prawo zajmować się przemysłem. Edykt z 27 września 1811 r. stanowił, że wykupujący patent nie potrzebuje należeć do cechu, a pomimo to ma prawo trzymać uczniów i czeladników. Ten sam edykt pozwalał cechom rozwiązać się nawet, gdyby uznały to za stosowne. Nikt też nie mógł być zmuszony do pozostawania w cechu, jeżeli z niego chciał wystąpić. Wskutek tego w niektórych miastach cechy rozwiązały się, w innych zaś istniały na podstawie nowych przepisów. Gewerbeordnung z 17 stycznia 1845 r. stanowiło, źe cechy istniejące mają być utrzymane, nie wymagało wszakże, aby majstrowie należeli do nich obowiązkowo. Jednak w 44 rodzajach przemysłu majstrowie nie należący do cechu byli pozbawieni prawa przyjmowania uczniów. Regulamin z 9 lutego 1849 r. poszedł pod względem ograniczenia wolności pracy jeszcze dalej, zaprowadzając w wielu przemysłach obowiązkowo pewien egzamin, od którego zależało pozwolenie na zajęcie się nim, tudzież nadając pewne przywileje członkom cechów. Skutki tych ograniczeń okazały się dowodnie w niższości przemysłu niemieckiego na wystawach: londyńskiej i paryskiej, w porównaniu z wytworami rzemieślników francuskich i angielskich, korzystających z zupełnej wolności pracy. Okoliczność ta poparła dążenie do zniesienia cechów. Wskutek tego zostały one rzeczywiście zniesione w Austryi przez prawo z 1 maja 1860 r., w ks. Nasauskiem 1 czerwca 1860 r., w wolnem mieście Bremie 4 kwietnia 1861 r.. a w ks. Oldenburskiem 23 lipca 1861 r., w kr. Saskiem 1 stycznia 1862 r., w Wirtemberskiem 1 maja 1862 r. W innych państwach niemieckich prawa z 1867 i 1868 r. zaprowadziły zupełną wolność pracy. Ostatecznie cechy w Niemczech zostały urządzone przez Gewerbeordnung z 21 czerwca 1869 r., wydane dla związku północno-niemieckiego, (Fischer „Gewerbeordnung fur den Norddeutschen Bund“, 1869), które, na mocy prawa z 10 listopada 1871 r., zyskało moc obowiązującą w całem Cesarstwie Niemieckiem. Podług tego prawa istniejące cechy mogą egzystować nadal* i rządzić się swemi statutami, o ile statuty te nie sprzeciwiają się przepisom powyższej ustawy. Każdy członek cechu, stosownie do zasady wolności pracy, może z niego wystąpić i prowadzić pomimo to swój proceder, w tym jednak wypadku traci prawo do korzyści, zapewnionych mu wskutek należenia do cechu. Osobom chcącym zapisać się do cechu nie można tego odmówić, jeżeli osoby te zadosyć uczyniły warunkom, wymaganym przez statut. Nie mogą jednak należeć do cechu uznani za upadłych pod względem handlowym, tudzież pozbawieni praw cywilnych i obywatelskich. Od osób chcących zapisać się do cechu można wymagać pewnego egzaminu, tudzież wniesienia ustanowionej w statucie opłaty. Osoby należące do jednego cechu mogą także zapisać się do drugiego. Osoby zajmujące się pewnym przemysłem mogą utworzyć nową korporacyę, Innu ng, jeśli uczynią zadosyć przepisanym przez prawo warunkom. Wzajemne stosunki między majstrami, uczniami i czeladnikami, tak w dawnych cechach, jak i w nowo utworzonych korporacyach, winny być urządzone na podstawie dobrowolnej umowy, z zachowaniem wszakże warunków, przepisanych w tejże ustawie co do stosunków między fabrykantami a robotnikami fabrycznymi. Wspomnieć też należy, iż cechy zostały zniesione w Norwegii w 1839 r. i w Szwecyi w 1846 r., a także w niektórych innych krajach. W Ameryce, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, tak wysoko stojących pod względem przemysłu, cechy nigdy nie były znane. — VIII Jeżeli wszakże upadek cechó w stał się zjawiskiem powszechnem w XIX w., zaznaczyć potrzeba, że nastąpił on nie tylko wskutek wyżej przytoczonych przyczyn, ale i wskutek rozmaitych okoliczności, przeciwko którym cechy nie mogły nic zrobić. Nie wdając się tutaj w obszerniejsze wywody ekonomiczne, poprzestaniemy na powiedzeniu, źe organizacya cechowa była formą t. z. małego przemysłu, będącego cechą charakterystyczną wieków średnich, która musiała ustąpić z pola innej, t. z. wielkiemu przemysłowi, charakteryzującemu nowsze czasy. W wiekach średnich, wskutek rozmaitych okoliczności, zależności poddańczej, utrudnionych środków komunikacyi i innych, rynek zbytu był wogóle zamknięty w granicach każdej posiadłości feudalnej. Ztąd wynikła także potrzeba i ograniczenia produkcyi. Dla tego rzemieślnicy, producenci, łączyli się w korporacyę, która regulowała produkcyę, stanowiła o ilości osób, mogących się nią zajmować z usunięciem innych, o sposobach produkcyi, cenach wyrobów i t. p. Każda korporacya starała się wszelkiemi siłami usunąć inne od konkurencyi. W ten sposób korporacyom udawało się ustanowić pewną równowagę między produkcyą i konsumcyą. Taki stan rzeczy trwał aż do końca prawie XVIII w. Wielkie techniczne wynalazki z końca XVIII w., maszyna tkacka, zastosowanie pary i inne, wytworzyły nowe warunki produkcyi, wytworzyły przemysł wielki, fabryczny, opierający się na wolności pracy i konkurencyi, z którym cechy nie były zdolne walczyć, i dlatego upadły. Wskutek tego można powiedzieć, że cechy, we właściwem tego słowa znaczeniu, obecnie należą już do historyi, że tam nawet, gdzie się utrzymały, są formą tylko, pozbawioną treści. W każdym razie, jakkolwiek w skutek wszystkich tych przyczyn, cechy bądź zupełnie zostały zniesione, bądź utraciły większą część dawniejszego swego znaczenia i uległy ograniczeniom, niektóre przyczyny, które je kiedyś powołały do życia, i obecnie jeszcze, chociaż w zmienionych warunkach bytu, istnieją. Jak dawniej, tak i teraz ludzie zajmujący się pewnym przemysłem, pracodawcy i robotnicy, mają pewne wspólne interesa i czują potrzebę łączenia się w stowarzyszenia, ażeby wspólnemi siłami starać się o dopięcie wspólnych celów. Wskutek tego w rozmaitych krajach powstały w nowszych czasach stowarzyszenia, mające na celu zaspakajanie tej potrzeby. W Anglii naprzód, na mocy różnych praw, wytworzyły się takie związki czyli stowarzyszenia pod ogólną nazwą Trade Unions (Ho-well „Trade Unionism, New and old“, 1892; Lujo Brentano „Die Arbeitergilden der Gegenwart“ (1871 —2) i doszły znakomitego stopnia rozwoju. W Niemczech stowarzyszenia takie, pod nazwą Innungen, były utworzone na mocy prawa z 18 lipca 1881 i 23 kwietnia 1886 r. (Schonberg „Zur wirtschaftli-chen Bedeutung des deutschen Zunftwesens“ w Jahr-biicher fur Nationalokonomie und Statistik, tom

XXVII; Seydel „Das Gewerbepolizeirecht nach der Reicha * Gewerbe - Ordnung“ (Annalen, Jahrgang

1881); Gierke „Rechtsgeschichte der deutschen Genossenschaften*).— We Francyi, w której trudności utworzenia takich stowarzyszeń były największe, z powodu uprzedzenia do dawniejszych cechów i obawy, aby nowe stowarzyszenia nie okazały się równie szkodliwemi jak cechy, dopiero prawo z 24 marca 1884 r. stanowiło takie stowarzyszenia pod nazwą: Syndicats profession-nels. (Gudin du Pavillon „Nouvelle loi relative a la creation des syndicats professionnelsu (1884); Brunot „Commentaire de la loi sur les syndicats professionnels" (1885); Ledru et Worms „Commen-taire de la loi sur les syndicats professionnels“ (1885); Hubert-Valeroux „Les corporations d’arts et metiers et les syndicats professionnels" (1885); „Annuaire des syndicats professionels“, (Ministóre du Commerce, 1884, 1890, 1891); Ninauve „As-sociations professionelles. Rapport presente a la section sociale a l’Exposition universelle de Paris" (1889). — Wszystkie jednak tego rodzaju nowsze związki różnią się od dawniejszych cechów głównie tem, że cechy były obowiązkowe dla rzemieślników i że osoby, nie należące do cechu, nie miały prawa zajmować się przemysłem; przeciwnie stowarzyszenia nowe są dobrowolne i nie mogą ograniczać, w zajęciu się pewnym przemysłem, osób do niego nienależących.—IX. W Polsce cechy powstały na początku XIII w., kiedy do kraju zaczęli się cisnąć osadnicy cudzoziemscy, niemieccy, przynosząc z sobą swoje prawa i obyczaje. We wszystkich miastach, którym tytułem przywileju nadane zostało prawo niemieckie (magdeburskie albo chełmińskie), osadnicy ci tworzyli cechy, na wzór tych, jakie istniały w da-• wniejszej ich ojczyźnie. Nie ulega bynajmniej wątpliwości, że cechy z początku wydały pożyteczne owoce, bo powiększyły ludność miast, przyniosły nieznane przedtem rzemiosła, udoskonaliły już istniejące, przyczyniły się do rozwoju przemysłu i handlu. Te same jednak przyczyny, które wywołały przeciwko nim niechęć na Zachodzie, działały także i w Polsce. Dlatego cechy nieraz były przez prawo znoszone, albo przynajmniej ograniczane, w celu zapobieżenia zgubnym dla społeczeństwa następstwom. Środki te wszakże okazywały się bezskutecznemi, o czem można się przekonać, tak z chwiejności prawodawstwa, które raz znosiło cechy, drugi raz przywracało je, jak i ztąd, że cechy dotychczas legalnie istnieją, a nawet już w XIX w. zostały przez prawo uor-ganizowane. Pierwszy raz cechów zabronił statut warteński z 1423 („Vol. leg.“ I, 81). Zakaz ten ponowiono przez prawo z 1496, ponieważ jednak, pomimo to, C. istniały, były więc dozwolone przez prawo z r. 1532 („Vol. leg.“, I, 504). W 1538 r. znów ich zabroniono (*Vol, leg.“ I, 535), a w r. 1543 („Vol. leg.” I, 568), dozwolono pod warunkiem, żeby nie przynosiły uszczerbku wolności ziemskiej.* W 1552 prawo je uznało, o tyle wszakże tylko, o ile miały znaczenie religijne i kościelne. Pomimo to istniały, rządząc się swemi statutami, które nieraz w drodze prawodawczej były zatwierdzane, jak widać z konstytucyj XVII i XVIII w. Ostatecznie organizacya cechów została określoną przez postanowienie namiestnika z 31 grudnia 1816 („Dzień. Praw.“, t. IV, str. 113). Podług tego postanowienia, rozwiniętego przez rozporządzenie ko-misyi spraw wewnętrznych z 19 marca 1817 r. („Zbiór przepisów adm. Wydział spraw wewn.“, cz. II, tom I, str. 167), w miastach, w których znajduje się dziesięciu lub więcej majstrów jednego rzemiosła, winni oni składać jedno zgromadzenie rzemieślnicze, czyli cech. Gdzie majstrowie nie wynoszą rzeczonej liczby, tam powinni przyłączyć się do innego zgromadzenia, albo do zgromadzenia właściwego w innem mieście, dopóki liczba ich nie powiększy się tak, aby mogli stanowić oddzielny cech. Zgromadzenie majstrów winno się zbierać co trzy lata w celu obrania jednego starszego i jednego podstarszego, którzy łącznie z urzędnikiem, wyznaczonym do tego przez magistrat, stauowią urząd starszych, obowiązany do pilnowania, aby przepisy, postanowieniem tem objęte, były wykonywane. Postanowienie z 1816 roku zawiera w sobie także przepisy o uczniach i czeladnikach. Uczniowie mogą być oddawani na naukę do majstrów na mocy umowy, która winna być zatwierdzona przez urząd starszych; według zaś rozporządzenia komisyi spraw wewnętrznych z 12 (24) kwietnia 1845 i 23 marca (4 kwietnia) 1846 r. mogą być oddawani tylko do majstrów wykwalifikowanych. Majstrowie, oprócz udzielania uczniom nauki rzemiosła, obowiązani są czuwać nad ich dobremi obyczajami, zachowaniem przepisów religijnych, tudzież starać się o posyłanie ich do szkoły, przynajmniej sześć godzin na tydzień. W tym celu były utworzone szkoły rzemieślniczo-niedzielne naprzód w Warszawie, a później i w innych miastach. Po odbytej nauce majster obowiązany jest przedstawić ucznia urzędowi starszych, który go winien wyegzaminować z postępów jego w rzemiośle, tudzież z nauki czytania i pisania. — Na podstawie tego egzaminu uczeń może być wyzwolony na czeladnika. Czeladnicy winni być zaopatrzeni przez urząd starszych w książeczkę rzemieślniczą. Po latach wprawy,—nie więcej jak dwa lata. — mogą zostać majstrami, przedstawiwszy urzędowi starszych sztukę mistrzowską. Czeladnicy mogą mieć własną skrzynkę, powstałą z własnych składek, które na wspólne potrzeby mogą obracać. Wpływy z opłat przy przyjęciu uczniów, wyzwoleniu na czeladnika lub majstra, tudzież z kar porządkowych, winny być składane na rzecz właściwego cechu do skrzynki rzemieślniczej, znajdującej się w kasie miejskiej, i obracane na korzyść tego tylko cechu. Majstrowie mogą także ze składek dobrowolnych utworzyć kasę wsparcia podupadłych majstrów, albo wdów i sierot po nich pozostałych. Pomimo jeduak utrzymania cechów, nie było wzbronione zajmowanie się rzemiosłami i osobom do nich nienależącym. Postanowienie z 1816 roku orzekło, że przedaż gotowej roboty nikomu nie może być zabroniona. Rozwijając zasadę wolności przemysłu rozporządzenie kom. spraw wewu.

i produkować wyroby nawet na przedaź w miastach, pod warunkiem zachowania ogólnych przepisów o opłatach za prawo handlu (Andrejewski „IIoJiHiieiicKoe IIpaBo“ (1876); „Cbo,u;. 3aKOHOBT>“, t. XI, cz. II, „YcTaBi. peMecjieHHH&“).—Początek nowych związków można widzieć w artielach robotniczych, tudzież w towarzystwach mogących się tworzyć na mocy przepisów z 9 maja 1892 roku („Coóp. y3aK0H. h pacnop. npaB.“ 1892, N. 410). Według tych przepisów, za zgodą właścicieli i robotników, mogą się tworzyć towarzystwa górniczy mające na celu rozstrzyganie wynikających między robotnikami sporów, staranie o robotnikach w razie choroby, starości albo nieszczęśliwych wypadków, o ich wdowach i sierotach, staranie o poprawę stosunków moralnych, lub wogóle o przedsięwzięcie środków, mających na widoku korzyść robotników. Do związków tych stosują się przepisy ustanowione dla takichże związków w skarbowych zakładach górniczych (art. 55—70 „Ustawy o skar-

z 28 listopada 1821 r. („Zbiór przep. adm.. wydział spr. wewnęt.*, cz. II, t. I, str. 213), objaśniło, że prawo zarobkowania służy nie samym tylko majstrom, do zgromadzenia należącym. Rozporządzenie tejże komisyi z 5 maja 1819 r. zabroniło zniewalać majstrów, po wsiach mieszkających, aby należeli do zgromadzeń rzemieślniczych. Wreszcie rozporządzenie tejże komisyi z 21 lutego (5 marca) 1845 r. orzeka, że nienależący do zgromadzeń rzemieślniczych mogą wykonywać rzemiosła, byle tylko konsens opłacili. (Surowiecki „O upadku przemysłu i miast w Polsce* (1810); Węgrze-cki „Rozprawa o profesyach“ (1810); Gąsiorowski „Cechy krakowskie, ich dzieje, ordynacye* i t. d.

(1860); Bruno Buchner „Die alteu Zunft und Ver-kehrsordnungen der Stadt Krakau“ (Wiedeń, 1889);

Kołaczkowski „Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce“ (Warszawa, 1888); Kołaczkowski „Wiadomości o fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce* (Warszawa, 1881); A. Makowiecki „Przemysł i rzemiosła u nas za dawnych bow. zakład. górn.“). czasów* (Warszawa, 1871); Wł. Łoziński „Lwów starożytny“ (Lwów, 1889); F. R-n „Cechy rzemieśl- heska), nicze w Warszawie*.

A. O.

Cecidomyia, ob. Pryszczarek (Much

Cecil William, lord Burghley, mąż stanu (* w Bourn, Lincolnshire 13 września 1520 — f 4 sierpnia 1598 w Londynie), był jedynym synem Ryszarda Cecila of Burleigh, w hr. Northampton.— Pierwotne nauki pobierał w grammar-school w Stam-fordzie i Grantham. W maju 1535 został oddany w piętnastym roku życia do St. John’s College, w Cambridge, szkoły używającej wówczas najlepszej opinii. Wtedy już wykazywał wielkie zdolności, będąc zaś w kolegium z zapałem poświęcił się naukom, a w szczególności studyowaniu języka greckiego, którego znajomość uważano w owe czasy za najwyższy szczyt wykształcenia.’ Studya te odbywał pod kierunkiem Cheke’a, najsłynniejszego w Anglii profesora języka greckiego, z którym połączył się ścisłym węzłem przyjaźni. Ze stosunku tego wyniknęła jedyna przygoda romantyczna w życiu C-a, za pośrednictwem bowiem Cheke’a C. wszedł do domu jego matki, wdowy po bedelu uniwersyteckim, która z handlu win zdobywała środki utrzymania dla swojej rodziny. Następstwem tego była miłość C-a do córki jej, Maryi. Skoro jednak wiadomość o tern doszła do ojca C-a, sir Ryszarda C-a, high-sheriffa w hrabstwie Northampton, człowieka bogatego, cieszącego się względami Henryka VIII, mającego z jego łaski wiele korzystnych urzędów, myślącego o wyższych stosunkach i o świetnej dla syna karyerze, do której taki mezalians mógłby być tylko przeszkodą, William na pozór zerwał z Maryą Cheke. Na żądanie ojca, po sześcioletnim pobycie w Cambridge, nie otrzymawszy nawet stopni naukowych, udał się do Londynu w 1541 r., ażeby w Gray’s Inn przygotować się do zawodu adwokata. Pomimo to nie zapomniał o swojej miłości, i mając zaledwie 22 lata, ożenił się sekretnie z Maryą Cheke.

„Tygod. illustr.*, rok 1892 i 1893.—„Enc. Powsz.* Orgel,, t. IV, Cechy).—X.

W Rossyi cechy najpóźniej zostały wprowadzone i najdłużej się utrzymały, chociaż i tu nie wszędzie, lecz tylko w miastaoh. Dopiero regulamin z 16 stycznia 1721 r. wydany przez Piotra W., polecił w miastach rzemieślników podzielić na cechy i zaprowadzić urządzenia cechowe. Porządek ten jednak był wprowadzony tylko w Moskwie i Petersburgu. Następnie cechy były urządzone przez ustawę miejską z 21 kwietnia 1785 r. (Rozd. X), tudzież przez ustawę o cechach z 1799. Podług tych ustaw cechy mogą być albo złożone, składające się z rzemieślników kilku różnych rzemiosł, albo po-jedyńcze, składające się z rzemieślników, zajętych jednem rzemiosłem. Prócz tego mogą być wieczyste albo czasowe, stosownie do tego, czy członkowie ich zapisują się na stałe do cechu, czy też na pewien tylko oznaczony przeciąg czasu. —

Oddzielny cech może być utworzony, jeżeli jest pięciu majstrów jednego rzemiosła, podział zaś rzemieślników na cechy powierzony jest zarządom miejskim, a w miastach, do których była zastosowana ustawa miejska z 1871 r., zarządowi rzemieślniczemu (peMecJieHHaH yripaBa). Zarząd interesami cechów należy do zarządu rzemieślniczego, składającego się z naczelnika zarządu i ze starszych cechów. Każdy cech ma swój oddzielny zarząd i zebrania, prócz tego zaś istnieją oddzielne zarządy czeladników. Zarządy składają się z trzech członków, wybieranych przez członków cechu. Na zasadzie ustawy z 1852 r, w niektórych miastach, zwłaszcza mniejszych, została zaprowadzona uproszczona organizacya cechów, polegająca na tem, iż wszyscy rzemieślnicy stanowią jeden cech. —

O tem, w jakich miastach ma być wprowadzona ogólna ustawa cechowa, a w jakich uproszczona, I Owocem tego małżeństwa był Tomasz Cecil, przy-decyduje rząd gubernialny. — Wreszcie po wsiach szły earl of Exeter, urodzony 5 maja 1542 roku. wolno jest każdemu zajmować się rzemiosłami \ Związek ten tak był nieprzyjemny dla ojca C-a,

Eneyk. Powtz. Iluatr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

27

iż podobno zmienił nawet na szkodę syna swój testament; młoda jednak małżonka nie długo była przeszkodą do karyery Williama, gdyż umarła 22 lutego 1544. Jak w uniwersytecie C. pilnie oddawał się naukom, tak samo gorliwie studyował prawo w Gray’s Inn. Wskutek tego, w 1557 został custos brevium, w sądzie of common pleas, który-to urząd połączony był z pewnemi dochodami. W r. 1545 zawarł drugi związek małżeński z Mildred Cooke, jedną z najwykształceńszych kobiet swego czasu. Ze wstąpieniem na tron Edwarda VI zaczęła się nowa epoka w życiu C-a. Lord Protector Somerset zrobił go swoim sekretarzem. W tym charakterze C. brał z nim udział w wojnie ze Szkocyą, w której o mało co nie został zabity w bitwie pod Pinkney, 11 września 1547 r. Zaledwie powrócił do Anglii, został członkiem parlamentu ze Stamford (8 listop. 1547). Kiedy Somerset upadł, C. dostał się do wieży londyńskiej i był z niej wypuszczony dopiero po dwóch miesiącach więzienia (25 stycznia 1550 r.) za kaucyą. Wtedy jednak już stało się widocznem, że żadne stronnictwo przy władzy nie może się obejść bez jego zdolności. Dlatego 5 września 1550 r. został mianowany jednym z sekretarzy stanu i członkiem rady tajnej. Od tej też chwili aż do śmierci, przez 48 lat, grał najwybitniejszą rolę w sprawach publicznych Anglii, będąc ministrem trzech z rzędu panujących. Z zaszczytów, które go wtedy spotkały, należy wspomnieć, że w kwietniu 1552 r. został mianowany kanclerzem orderu podwiązki, a w październiku 1551 roku podniesiony wraz ze swym szwagrem, Johnem Cheke, do godności rycerza. Wskutek śmierci ojca, w maju 1552 r., C. odziedziczył po nim znaczne dobra w hr. Rut-land, Lincoln i Northampton, co dostarczyło mu środków do prowadzenia magnackiego życia. Wtedy i ambicya jego rozszerzyła się; pomimo to, nie wdawał się w intrygi pachnące zdradą stanu, w przekonaniu, że drogą do zaszczytów będzie lojalne postępowanie. Dlatego kiedy ks. Northum-berland przeprowadził w 1553 projekt zmiany następstwa tronu, wskutek którego lady Joanna Grey miała wstąpić na tron z pominięciem innych dzieci Henryka VIII, C. podpisał ten dokument, ale tylko w charakterze świadka. Wyrażał się nawet bardzo ostro o tym środku, kiedy zaś obstawano przy nim, podał się do uwolnienia z urzędu sekretarza stanu. Zaraz po śmierci Edwarda VI-go wstąpiła na tron siostra jego, Marya (5 lipca 1543). C. nie miał żadnego urzędowego stanowiska, i dla tego chwilowo żył zdała od spraw publicznych. Tymczasem 23 lipca 1554 r. kr. Marya poszła za mąż za Filipa hiszpańskiego, bezpośredniem zaś następstwem tego małżeństwa były usiłowania, dążące do pojednania Anglii z kościołem rzymsko-katolickim. Wtedy C. był wysłany (w listopadzie) do Rzymu z lordem Paget i sir Edwardem Hastings, w celu sprowadzenia stamtąd kardynała Pole, jako legata papieskiego. W styczniu następnego roku zaczęły się prześladowania religijne, które rzuciły tak straszny cień na panowanie kr. Maryi. W maju 1555 C. był wysłany do Niemiec wraz z kardynałem Pole dla traktowania o warunki pokoju między cesarzem i Henrykiem II; misya ta jednak nie powiodła się. W parlamencie, który się zebrał 21 paźdz. 1555 r , C. był członkiem z hr. Lincoln i sprzeciwiał się wnioskowi, na mocy którego dobra protestanckich emigrantów miały uledz konfiskacie. Zdaje się nawet, że wpływowi jego zawdzięczać należy odrzucenie tak niesprawiedliwego wniosku. W parlamencie, który się zebrał w styczniu 1558 roku C. nie zasiadał. Prawdopodobnie nawet trzymał się umyślnie na uboczu, nie pochwalając okrutnych środków prześladowania religijnego kr. Maryi. Owszem, w tym czasie zawiązał stosunki z Elżbietą i zyskał zupełne jej zaufanie. Kr. Marya zmarła 17 listopada 1558 r., Elżbieta zaś zaraz przy wstąpieniu na tron nie omieszkała zamianować go pierwszym sekretarzem stanu, chief secretaryof State. C. objął władzę w chwili, kiedy trudności pokazywały się ze wszystkich stron. W grudniu komitet teologów zebrał się w celu zreformowania modlitewnika, pra-yer book; zewsząd także żądano reformy prawa kościelnego. W tymże czasie Filip hiszpański wystąpił z propozycyą małżeństwa w sposób taki, że równał się pogróżkom. Brak był zupełny pieniędzy. Papież, stronuictwo katolickie w Anglii, Frau-cya i Szkocya, wszystko to były czynniki, z któ-remi musiał się liczyć C. przy objęciu steru rządów. Koronacya Elżbiety odbyła się 15 stycznia 1559 r., a parlament zebrał się 25 t. ra. Zaraz w lutym był przez niego uchwalony bill wskrze-¹ szający władzę królewską w sprawach duchownych (bill of supremacy), stanął pokój z Francyą, Szkocya sama wystąpiła z propo-zycyami o zawarcie pokoju, zwątpienie ogarnęło partyę katolicką, parlament uchwalił potrze -bne środki finansowe, jednem słowem ze wszystkich stron horyzont polityczny się wypogodził. W lutym 1559 roku Cecil był wybrany na kanclerza uniwersytetu w Cambridge. Jednocześnie prawie na scenę wystąpił lord Robert Dudley, jako faworyt królowej. Przez jakiś czas zdawało się nawet, że gwiazda jego zaćmi gwiazdę C-a i pozbawi go wpływu na sprawy państwa. Było to jednak tylko pozorne, bo Elżbieta, zaprzątnięta czem inuem, jeszcze więcej pozostawiała C-owi swobody w załatwianiu interesów politycznych. W lipcu C. zawarł traktat Edynburski ze Szkooyą, z którego Elżbieta była niezadowolona, pomimo to wpływ ministra jeszcze bardziej się powiększył. 10 czerwca 1561 C. został mianowany master ofthecourtofwards. Był to pierwszy rzeczywiście korzystny urząd, otrzymany przez C-a. W sądzie tym jednak procedura była tak uciążliwa, że wywoływała ciągłe skargi ze strony interesowanych osób. C. ze zwykłą sobie energią starał się usunąć wszystkie nadużycia. W tymże roku w lipcu ustanowił komisyę, która miała zbadać stan kraju i przedstawić wnioski względem poprawy jego położenia. W parlamencie w r. 1563 Cecil, wybrany na marszałka, nie przyjął tych obowiązków z powodu nawału innych zajęć. Najważniejsze postanowienia tego parlamentu miały na celu wprowadzenie w wykonanie myśli

C-a, którą mu nastręczyły prace zeszłorocznej ko-misyi. W 1555 r. odbyła się sławna wizyta kr. Elżbiety w uniwersytecie w Cambridge. Zadanie C-a było trudne, bo usposobienie mieszczan i członków uniwersytetu nie było przychylne dla królowej. Potrafił jednak załagodzić tę sprawę, tak, iż wizyta owa pozostawiła najprzyjemniejsze wspomnienie w umyśle Elżbiety. Uniwer. nadał mu wtedy na znak wdzięczności tytuł magistra filozofii. Tak samo udała się wizyta królowej w następnym roku w uniwersytecie oksfordzkim. Dalsze lata były pełne wypadków politycznych wielkiego znaczenia. Walka między partyą katolicką i protestancką w Szkocyi skończyła się przejściem przez granicę angielską Maryi Stuart i uwięzieniem jej w Anglii (w maju 1568). Na północy Anglii wybuchnęlo powstanie, które jednak zostało zgniecione przed Bożem Narodzeniem t. r. Rozwój tego powstania wszakże przekonał C a, że było ono w istocie religijnera, i że katolicy w Anglii byli potężniejszem i niebezpieczniej szem stronnictwem, niż królowa i jej ministrowie dotychczas sobie wystawiali. W lutym 1570 r. papież Pius V wydał bullę, ekskomunikującą Elżbietę, bullę zaś tę przybito na drzwiach pałacu biskupiego w Londynie. Było to nie tylko lekko-myślnem wyzwaniem, ale wypowiedzeniem wojny porządkowi rzeczy i rządowi zaprowadzonemu w Anglii. Wtedy zawiązała się między C-em, podtrzymywanym przez królową, a partyą katolicką, podżeganą i zasilaną środkami pieniężnemi z za granicy i z Rzymu,—walka, która wkrótce zakończyła się zwycięstwem pierwszych. Zanim Armada została zniszczona, zniknęły wszelkie widoki wskrzeszenia supremacyi papieskiej w Anglii. Do tego czasu C , jakkolwiek był najpotężniejszym człowiekiem w Anglii i najbardziej zasłużonym, a zarazem i najzdolniejszym ministrem Elżbiety, nie dostał za swe usługi żadnej prawie nagrody. Dopiero 25 lut. 1571 otrzymał tytuł barona of Burghley. W następnym roku został kawalerem orderu podwiązki, a w lipcu 1572 r. lordem skarbnikiem Anglii, lord high treasurer. To były ostatnie zaszczyty, które otrzymał od królowej. Od tego czasu życie C-a było tak ściśle związane z historyą Anglii, że chcąc śledzić dalsze jego koleje, należałoby napisać hi-storyę tego państwa za czasów Elżbiety. Stanowczo bowiem można twierdzić, iż bez niego panowanie Elżbiety nie byłoby okryło się taką sławą, a naród angielski nie wybrnąłby z otaczających go trudności i niebezpieczeństw tak silnym i ufnym w siebie, bez jego energicznego i czujnego kierownictwa, bez jego rady, bez jego geniuszu, wywierającego tak przeważny wpływ na wypadki. Raz tylko w ciągu długiego jego zawodu politycznego Elżbieta okazała mu wyraźne oznaki niezadowolenia. Było to po egzekucyi Maryi Stuart. W istocie jednak wykonywał on tylko jej tajemne życzenia, interesów zaś królowej odpowiadało lepiej udawanie, że rozkazy jej i instrukeye były niezrozumiane i źle wykonane. Starość C. pędził samotnie, odumarli go bowiem wcześniej żona, dzieci, przyjaciele, z którymi żył i działał jako mąż stanu. Pozostała po nim masa papierów państwowych,

które nigdy dotychczas nie były drukowane. O masie tej można mieć pojęcie z tego, że z samego roku 1596, kiedy C. miał już 75 lat i był złamany wiekiem, pozostało w jego domu 1,290 dokumentów, bądź własnoręcznych, bądź takich, które były sporządzone pod jego nadzorem. A ile ich było w ka icelaryach państwowych? Świadczy to o niezmiernych zdolnościach, pracowitości, zwyczajach metodycznych i zdolności do pracy B-a. — „Diet. of national Biography* T. IX.    A- °-

Ceoil Tomasz, pierwszy earl of Exeter, drugi lord Burghley (* 5 maja 1542 r. — f 7 lutego 1622 r.). Był synem Williama Ce ci la i jego żony Maryi Cheke. Zdaje się, że nie odznaczał się większemi zdolnościami, wskutek czego nie pobierał nawet wykształcenia uniwersyteckiego, ojciec zaś trzymał go przez całe życie więcej na uboczu. W 1561 r. był wysłany przez ojca w podróż za granicę, wkrótce jednak okazał w Paryżu tak marnotrawne usposobienie, że stał się przyczyną rzeczywistego zmartwienia ojca. Na wiosnę 1563 r. powrócił do kraju i był wybrany na członka parlamentu ze Stamford. W ciągu jednak następnych pięciu lat mało było o nim słychać. Dopiero w 1569, r. w czasie powstania na północy Anglii, odznaczył się w służbie wojennej pod dowództwem lorda Sussex. W 1571 r., towarzysząc ojcu w czasie wizyty jego w uniwersytecie oksfordzkim, prawdopodobnie ze względu na niego, otrzymał od senatu akademickiego tytuł magistra filozofii. W 1573 r. był ochotnikiem w wojnie szkockiej i uczestniczył 28 maja w szturmie Edynburga. W 1575 r. został rycerzem z okazyi bytności królowej w Kenilworth. Kiedy Leicester wyruszył z wojskiem do Hol-landyi, C. towarzyszył mu i odznaczył się w tej wyprawie. W 1588 r. był ochotnikiem w wojskach morskich, przeznaczonych do działania przeciwko armadzie hiszpańskiej. Kiedy ojciec jego umarł, królowa wydała rozkaz, ażeby on prowadził orszak pogrzebowy, jako earl. Dopiero w 1599 r. C. dostał pierwszą nominacyę na urząd państwowy, był bowiem wtedy mianowany prezesem rady północnej. W instrukcyi, danej mu, polecono, aby użył środków surowości przeciwko papiestwu i niechętnej szlachcie w hr. York. Że poleceniu temu za-dosyć uczynił, widać z listu jego do brata, w którym się chwali, że od chwili przybycia swego na miejsce zdołał już cały pokój napełnić skonfisko-wanemi mszałami i ornatami. W 1600 r. wziął czynuy udział w uśmierzeniu powstania Roberta Essex, za co został kawalerem orderu podwiązki (20 maja 1601 r.). W 1603 r. przy wstąpieniu na tron Jakóba I, został zamianowany członkiem rady tajuej, a w 1605 earlem of Exeter. Nie ulega jednak wątpliwości, iż będąc obdarzonym miernemi bardzo zdolnościami, nie odegrałby żadnej wybitniejszej roli i nie zapisałby swego nazwiska w hi-storyi Anglii, gdyby nie pochodzenie od znakomitego ojca, Wiliama Cecil a.    a. o,

Cecil Robert, earl of Salisbury, mąż stanu (* w 1563 r.,—f 24 maja 1612 r. w Marlborough). Był synem Williama Ce ci la i żony jego Mildred Cooke. Z powodu wątłego zdrowia otrzymał wykształ-

A O.

cenie domowe. W 1584 r. był wysłany w podróż po Francyi i przebywał tam prawdopodobnie przez kilka lat. Pierwszą wzmiankę o jego życiu poli-tyeznem spotykamy w 1588 r., kiedy go znajdujemy w orszaku lorda Derby, wysłanego w celu układania się o pokój z Hiszpanią. W parlamencie zebranym po zniszczeniu armady, w 1589 r., C. zajął miejsce jako członek z hr. Hertford; w tymże roku był high sheriffem tegoż hrabstwa. Jednocześnie C. pełnił obowiązki sekretarza stanu, na miejscu Davisona, który popadł w niełaskę, chociaż nie miał nominacyi na ten urząd. W 1591 r. otrzymał godność rycerza (20 maja), a w sierpniu został mianowany członkiem rady tajnej, dopiero jednak w 1596 roku dano mu urząd sekretarza stanu. W 1598 r., kiedy Filip II hiszpański, zgnębiony niepowodzeniami wojennemi, chciał zbliżyć się do Francyi, związek zaś taki był groźnym dla Anglii, Elżbieta wysłała Ca do Paryża w celu zapobieżenia zawarciu między temi dwoma państwami traktatu. W owym czasie C. był zupełnie osamotniony. Ojciec jego, William, umarł 4 sierp. 1598 r., wysoko wykształcona matka dziewięć lat przedtem, siostry już były pomarły, brat Tomasz nie mógł mu być pomocnym. Jego krewni, Franciszek i Antoni Bacon, połączyli się z nieprzyjacielem jego, Essexem. W sferach rządzących nie miał także C. nikogo, coby dzielił z nim pracę i odpowiedzialność, nikogo, komu-by mógł zaufać. W 1599 r. Essex, wysłany poprzednio do Irlandyi, jako wielkorządzca tej prowincyi, ufny w łaskę królowej, nie prosząc o pozwolenie, opuścił Irlandyę i stawił się przed nią. Taki postępek nie mógł mu przejść płazem. Dlatego 5 czerwca 1600 r. zebrał się sąd, złożony z najwyższych dygnitarzy państwa, między którymi zasiadał też i C., w celu wyrokowania o jego postępowaniu. Dzięki wstawieniu się C-a, sąd ten uwolnił Essexa, któremu jednak nie pozwolono pokazywać się we dworze. W lutym następnego roku Essex rzucił się w szalone przedsięwzięcie wywołania otwartego powstania, za co, po uśmierzeniu go, był stawiony przed sądem 19 lutego 1601 r. W ciągu tego procesu wydarzył się wielce dramatyczny wypadek, mianowicie, że Essex obwinił C-a, jakoby ten przed innemi osobami wyrażał się z powątpiewaniem o legalności zajęcia tronu przez Elżbietę, twierdząc nawet, że legalną następczynią tronu po Maryi była infantka hiszpańska. Oskarżenie to okazało się bezzasadnem w zupełności, było ono jednak krytyczną chwilą wżyciu C-a. Potem C. wszedł w porozumienie z królem szkockim, Ja-kóbem I, w celu przygotowania mu tronu angielskiego po śmierci Elżbiety, jak ojciec jego przygotowywał tron dla Eiżbiety po śmierci Maryi. Ne-gocyacye te jednak były prowadzone w takiej tajemnicy, że dopiero w końcu zeszłego wieku o nich się dowiedziano, dokumenta zaś, odnoszące się do nich zostały wydrukowane już w bieżącym wieku przez Mr. Bruce dla Camden Society. W październiku 1602 r. zebrał się ostatni parlament królowej Elżbiety. C. był w nim członkiem z hr. Hertford. Głównym celem zwołania było uzyskanie środków pieniężnych na prowadzenie wojny z Hisz

panią. Ostatnie chwile panowania Elżbiety C. miał wypełnione staraniami o zapewnienie tronu Jakó-bowi I. To też w chwili jej śmierci wszystko do tego było przygotowane. Elżbieta umarła 24 marca 1603 r. o godz. 2 rano, a już o 11 -ej rano C. wobec zebranych znakomitych osób odczytał pro-klamacyę o wstąpieniu na tron Jakóba I. Ma się rozumieć, że Jakób I zatwierdził C a w urzędzie sekretarza stanu, 13 maja 1603 r. zamianował go baronem Essingdon, 20 sierpnia 1604 wice-hrabią Cranborne, 4 maja 1605 earlem of Salisbury, 20-go zaś tegoż miesiąca kawalerem orderu podwiązki. W październiku 1603 r. C. był prócz tego mianowany wielkim marszałkiem królowej Anny duńskiej, a nadto jeszcze odziedziczył po ojcu korzystny urząd ma as ter of the court of wards. W skutek tego stanął świetnie pod względem materyal-nym. Zresztą cała administracya kraju znalazła się skoncentrowana w jego rękach. Już 6 maja 1608 r. był mianowany lordem skarbnikiem, (lord treasurer), wskutek czego i finanse kraju przeszły pod jego zarząd. W zarządzie tym C. okazał wiele zdolności, gdyż zdołał,, pomimo szalonych zbytków Jakóba I i ogólnego łupiestwa jego adherentów, zmniejszyć znacznie długi królewskie i podwoić dochody kraju w ciągu dziesięciu lat. C. był zdolniejszym mówcą od swego ojca, ustępował mu jednak pod względem szerokości poglądów. Jakkolwiek był przez kilka lat kanclerzem uniwersytetu Oksfordzkiego i podarował bibliotece uniwersyteckiej znaczny zbiór książek, nie zdaje się, żeby miał upodobanie w naukach i w towarzystwie ludzi uczonych. Zamiłowany był tylko w architekturze, czego dowodem są wspaniałe zamki w Hatfield i Theobald, które wybudował.

Cecilia (Coecilia), czyli Marszczelec, rodzaj należący do rzędu zwierząt Ziemnowodnych Bez-nożnych (Amphibia Apoda S. Gtymnophiona) Posiada ciało wydłużone, robakowate, bez nóg i ogona, głowę walcowatą, pyszczek wydłużony, oczy mało wyraźne; dołki dotykowe z przodu na końcu pyszczka, pod otworami nosowemi. Szczęki i podniebienie

//■

'ł

Fig. 61. Cecilia lumbricoide3.

uzębione drobnemi ząbkami. Górna powierzchnia języka opatrzona dwoma zgrubieniami półkulistemi, odpowiadającemi wewnętrznym otworom nosa. —Znanych jest kilka gatunków przeważnie amerykańskich, do najpospolitszych należy: — G. lumbricoides Daud. Ciało ciemnego koloru, — skóra pokrywająca ciało tylko w tylnej jego połowie tworzy wyraźne poprzeczne obrączki. Długość ciała 55 cm.

A. S.

And. S.

około 5,000 m-ców.

r im *

m

yy

ml

y']

Zamieszkuje Amerykę Południową, żyje głęboko w ziemi wilgotnej na sposób dżdżownicy.

Ceoina, w starożytności Caecina, rzeka we Włoszech, w Toskanii, wytryska na wschodnim stoku wyniosłości Le Cornate, płynie zrazu malowniczą doliną pośród gór ku północy, następnie skręca ku zachodowi, niedaleko uścia wydostaje się na nadbrzeżną nizinę i poniżej miasteczka C. wpada do tej części Morza Śródziemnego, którą Włosi nazywają Marę Ligure. Ogólna długość biegu wynosi 75 km. Dolina C-y za czasów etruskich i rzymskich słynęła ze swej urodzajności i nazywana była „Ogrodem Etruryi“; dziś jest ona, zwłaszcza w dolnym biegu, bagnistą i niezdrową, stanowiąc część Maremmów Toskańskich.

Ceclavin, miasto w departamencie hiszpańskim Caceres, okręgu Alcantara (Estremadura), niedaleko lewego brzegu Alagonu, na wyżynie obfitującej w dobre winnice, ma źródła mineralne siarczane;

And. S.

Cecora, wieś, leżąca dziś na prawym brzegu Prutu, w prowincyi Mołdawii, należącej do państwa Rumuńskiego, słynna z bitwy około niej stoczonej pomiędzy Polakami z jednej, a Turkami i Tatarami z drugiej strony, 19 wrz. 1620 roku. Polacy chcieli utrzymać na tronie hospodarskim nieprzychylnego Tur-cyi wojewodę Gracyana, i gdy w tym celu hetman polski Stanisław Żółkiewski na czele 8,400 ludzi wszedł do Mołdawii, Porta Ottomańska wyprawiła przeciwko niemu baszę Sylistryjskiego, Iskandera, z 10.000 Turków, do których z rozkazu sułtana przyłączyło się około 25,000 Tatarów, pod dowództwem Kałgi. Wojsko turecko-tatarskie zgromadziło się pod Benderami (dawna Tehinia). Żółkiewski zaś, zebrawszy swoich żołnierzy w Barze i przebywszy 3-go września 1620 r. Dniestr u Pudbitego, wkroczył do Mołdawii. Pod Kojnarami złączył się z nim hospodar Gracyan, ale, zamiast obiecanych kilkunastu tysięcy wojska, przyprowadził tylko 600 koni. Pomimo jednak szczupłości sił, wynoszących do 9,000 ludzi, szedł Żółkiewski dalej i, przybywszy dnia 13 września pod Cecorę, zajął tu stanowisko na drodze prowadzącej z Bender do Jas, ażeby tę stolicę Mołdawii osłonić od nieprzyjaciela.—Pierwsze utarczki d. 17 i 19 września były dla Polaków pomyślne, a to żołnierzy zachęciło do walki, i gdy nareszcie Iskander spuścił się z gór i stanął przed niińi na dolinie, prosili hetmana, aby ich prowadził na nieprzyjaciela. Wyszedł tedy Żółkiewski z obozu i stanął w szyku bojowym. Bitwę rospoczął Iskander około południa. Pierwsze natarcia prowadzili sami Turcy ze środka, wspierani przez swego wodza coraz-to no-wemi posiłkami. Ataki ich jednak nie miały powodzenia. Polacy tak ich wzięli w obroty, że im groziła zupełna zagłada. Widząc to, Iskander posłał Tatarów, którzy zaczęli zabierać skrzydła i tył Polakom, zadaleko wysuniętym od obozu. Zmieszani i rozstrojeni poprzednim bojem z Turkami, musieli się oni wtył obracać i siec się z Tatarami, ażeby przebić sobie drogę do obozu, i przedarli się nareszcie, ale z wielkiemi stratami, gdyż wielu odniosło śmierć lub rany. Z taborków prawy został otoczony przez nieprzyjaciela i znajdujący się w nim

żołnierze w pień wycięci. Przegrana ta bitwa sprawiła wielką trwogę w obozie polskim. Cały dzień 20 września radzono' nad tern, co czynić. Hetman był zdania, żeby nazajutrz wystąpić na nowo przeciwko nieprzyjacielowi i naprawić to, co się straciło. Ale wielu było takich, którzy, nie licząc na powodzenie walki wobec ogromnej przewagi liczebnej nieprzyjaciela, mniemali, że nic nie pozostaje, jak uchodzić co najprędzej komunikiem drugą stroną Prutu, i ci właśnie, (a byli między nimi tacy żołnierze, jak: Kalinowski, książę Korecki, Odrzy-wolski, a nawet znany pogromca Tatarów, Stefan Chmielecki), gdy noc nastąpiła, rzucili się do Prutu i uchodzić poczęli. W obozie powstało wielkie za-

U\/\

ĘHmWL.

iSgiMl "

■iv-^£s!n

MMMi

i*$-C

i--.,

>vT

MW?

:sl|WiĘĘĘSĘffĘSjSĘ

Fig. 62. Pomnik Żółkiewskiego.

mieszauie, z którego skorzystali ciurowie obozowi, bo gdy pomiędzy paaami trwała kłótnia, oni powyciągali ich kosztowności z namiotów. Długo w noc ciągnęła się wrzawa i ledwie że się dała uspokoić; ale w obozie z 8,400 zostało ledwie około 4,300 żołnierzy. Już teraz niepodobna było myśleć o dalszej walce. Spróbowano układów, a gdy i te się nie powiodły, postanowiono uchodzić taborem. Doia 29 września na noc zrobiwszy otwór w okopach, ruszyło wojsko polskie w pochód. Spostrzegłszy tabor, myśleli zpoczątku Turcy, że Polacy występują do boju, ale gdy ci ruszyli stroną w górę rz., poczęło pogaństwo hałasować i strzelać, musieli jednak Turcy ustąpić z miejsca z namiotami, skąd się pokazuje, że otaczali obóz polski półkolem od brzegu do brzegu.

k. o.

Wł. M. K.

Za-

Trwał ten pochód z taborem aż do 6 października, przez góry i doły i nawet przez małe rzeczki, jak Reut i Kubołka, w ciągłej trwodze i walce, skutkiem nieustannych napadów Turków i Tatarów, bez snu i o głodzie. Wtem, gdy już byli o kilka tylko wiorst od Mohylowa, a więc od portu zbawienia, wynikł niespodzianie alarm w obozie, z przyczyn dotąd niezupełnie wyjaśnionych. Woźnice czyli ciury, obawiając się kary za rabunek, skorzystali z zamieszania i wyprzągłszy konie z wozów—pouciekali. Dalszy więc pochód mógł się odbywać już tylko bez taboru. Tymczasem Tatarzy, dostrzegłszy nieład, wpadli całą siłą i wielu pozabijali, innych zaś pobrali w niewolę. Do zabitych należał i hetman w. koronny, Żółkiewski, który, nie chcąc przeżyć sromoty porażki i odwrotu, szukał zapewnie śmierci i znalazł ją na tern miejscu.—„Zgon Żółkiewskiego w ce-corskiej wyprawie i pomnik jego w Bessarabii", przez Michała Balińskiego; „Bibliot. Warsz.“ (1886 wrz.); „O wyprawie i klęsce Cecorskieju.

Pamięć walecznego hetmana uczczono w kilka lat potem skromnym pomnikiem, który, za wiedzą i zezwoleniem hospodarskiem, stanął na niewielkim kurhanie, obok traktu, prowadzącego z Mohylowa do Kiszy-niewa, o w. 8 od brzegu Dniestru, między wsiami Sawką i Aryamsztami. Była to czworogranna kolumna, w połowie wysokości obwiedziona gzemsem kamiennym, na którym wyryte było nazwisko Żółkiewskiego; nad gzemsem zaś w jedną ze ścian wprawiona była tablica marmurowa z napisem. Pomnik ten, lubo nadrujnowany i bez tablicy, stał jeszcze przed dwudziestu kilku laty, w owym zaś czasie obalił go jakiś poszukiwacz ukrytych niby pod nim w kurhanie skarbów.    *

Cecropia L. (Armatnica, rurnica, trzcina rurkowata). Rodzaj roślin, należący do rodziny Po-krzywowatych (Urticaceae). Są to drzewa Ameryki Południowej, których pień i gałęzie próżne są wewnątrz, liście ogonkowe naprzemianległe, kwiaty niedoskonałe, niepokaźne, zebrane w kiście. C. pel-tata L., drzewo na 9—12 metrów wysokie, rośnie na Jamajce, St. Domingo i w Guyanie. Nazywają ją pospolicie Guaramo lub Figowcem Sury-namskim. Jego drewna gąbczastego używają Negrzy do dobywania ognia przez tarcie; kora zawiera substancye garbnikowe. Sok mleczny służy w Ameryce jako napój ochładzający; dobywa się z niego kauczuk. Owoce kwaskowato-słodkie, jadalne; łyko idzie na przędzę.

Cecylia ŚW., urodziła się w Rzymie 230 r., z rodziców chrześciańskich, mających wielkie znaczenie w stolicy, gdyż ojciec jej był senatorem i cieszył się wielkiem uznaniem. Młoda dziewica za pierwszej młodości ślubowała Bogu swoje panieństwo w skrytości, tak dalece że nawet rodzice jej o tern uie wiedzieli i postanowili zaślubić ją Waleryuszo-wi, młodzieńcowi wysokiego i niepospolitego umysłu. Ulegając życzeniu ojca, wyszła C. za wspomnianego młodzieńca, a zaraz pierwszego dnia ostrzegła małżonka, że, poślubiła dozgonną czystość i że ma anioła, który strzeże jej niewinności. Wale-ryan zapewniał, iż najchętniej zostanie Chrześcia-niuem, jeśli ujrzy posłańca niebios. A gdy C. go

przestrzegła, że anioła widzieć może tylko Chrze-ścianin, młodzieniec bez wahania prosił o objaśnienie, czego ta wiara wymaga, gdyż gotów ją przyjąć. C. odesłała go do papieża Urbana, ukrywającego się w Katakumbach, i wręczyła mu swoje zapewnienie, że przychodzi w dobrej myśli. Wale-ryusza uderzyła nadzwyczajna powaga namiestnika Chrystusowego, lecz słodka rozmowa dodała mu odwagi. W krótkiej nauce, jaką mu papież wyłożył, rozjaśniły się mu wszystkie rozmowy C-i, a że miał dobrą wolę, rychło więc przygotował się do Chrztu dostatecznie i przyjął go z wielką pobożnością. Gdy powrócił do C-i, zastał ją przy modlitwie, a obok niej stojącego anioła otoczonego wielką jasnością. Spełniło się, czego pragnął, a i on ze swej strony wypełnił wszystkie zobowiązania. Brata swego, Tyburcyusza, przyprowadził do C-i, żeby go nauczyła zasad wiary. Prefekt miasta, Almachiusz, skoro ich oskarżono, nakazał im wyrzec się Chrześciaństwa, a gdy okazali się stałymi w wierze, skazał ich obu na męczeństwo (Metafrast.) Teraz posłał prefekt do C-i, żeby mu wydała majątek młodzieńców, bo po męczennikach zabierano dobra na skarb. Odpowiedziała, że już wszystkie rozdała pomiędzy ubogich. Powziął więc nienawiść do tej św. dziewicy i dowiadywał się, co robi w swym domu. Wyśledzono, że w pałacu jej ukrywa się papież i zbierają się Chrześcianie na spełnianie obowiązków swojej religii. Więc bezzwłocznie rozkazał C-i stanąć przed swoim trybunałem i namawiał ją do odstępstwa wiary, grożąc srogiemi mękami. Na toC. spokojnie odpowiedziała: „Zabić możesz, ale dać żywota nie możesz¹¹. Po długich męczarniach, skazano ją na śmierć przez ucięcie głowy. Kat trzykrotnie uderzał toporem, lecz tylko mocno poranił. Że zaś prawo braniało więcej ciąć, przeto odszedł, a Chrześcianie zabrali świętą dziewicę i odnieśli do jej pałacu. Pomimo tak wielkich ran, C. zachowała zupełną przytomność przez trzy dni. Gdy przybył papież, rzekła: „Modliłam się o oddalenie śmierci przez te trzy dni, żebym Waszej Świątobliwości mogła polecić ubogich, których żywiłam, i darować ten dom, aby się stał na zawsze kościołem". Poczem skonała. Sam papież przeprowadził w licznym orszaku ciało świętej i nocną porą pochował w katakumbach kalikstyńskich, a imię C-i wpisano do kanonu. R. 817 znaleziono relikwie C-i i przeniesiono do kościoła, zbudowanego pod jej imieniem za Tybrem. Uroczystość tej św. jest dnia 22 listopada, a artyści muzyczni i śpiewacy przyjęli ją za swoją patronkę, gdyż według pisarzy była biegłą w muzyce, i śpiewając psalmy przygrywała na instrumentach muzycznych.    Ks- R- F‘

Cecylia Renata (f 24 marca 1644), królowa polska, żona Władysława IV, córka cesarza niemieckiego Ferdynanda II. Władysław IV mniemał iż związawszy się przez małżeństwo z Austryą, zdoła przy jej pomocy odzyskać tron szwedzki; wysłał przeto we wrześniu r. 1636 kapucyna Wa-leryusza Magni do Ratyzbony aby wyrozumiał cesarza. Ten na wszystko się zgodził: C. miała otrzymać 100,000 flor. posagu, a synowie jej —hrabstwa Opolskie i Raciborskie; ale gdy wkrótce Ferdynand

II umarł, król w r. 1637 wysłał do Wiednia kasz- . ła. Pozostawiła syna, Zygmunta Kazimierza (* 1 telana sieradzkiego, Maksymiliana Przerębskiego, ce- J kwietnia 1640), i córkę Maryannę (* 8 stycznia 1642). lem uzyskania dla zawartych paktów sankcyi nowego cesarza, Ferdynanda III, brata arcyksię-żniczki. Cesarz oświadczył, że układów ojcowskich nie potwierdzi, albowiem ustawa domu austryackie-go odstępować prowincyj dziedzicznych zabrania.

—Ob. Kubali „Jerzy Ossoliński^, t. I. (Lwów, 1883); Bartoszewicz w „Encykl. Orgelb." t. IV; „Pamiętniki Albrechta Stanisława księcia Radziwiłła" (Poznań,

w. s.

1839).

Cecyniowskie starostwo niegrodowe. Uformo-

w. s.

Cedar-Creek, lewy nieznaczny dopływ rzeki North-Fork, z systematu rzeki Potomaku, przez Shenan-doah, w Stanie Wirginii, Unii Północno-Amerykań-skiej; uście ma pod Strasburgiem; nad jego brzegami wojska Południowców pod gen. Longstreet poniosły klęskę od Unionistów pod gen. Sheridanem

Aud. S.

Ostatecznie Przerębski zawarł umowę małżeńską, wane w r. 1628, według lustracyi z r. 1765 płaciło według której arcyksiężniczka dostała 100,000 florę- kwarty złp. 636 gr. 27, hyberny złp. 69 gr. 25. nów posagu, a suma ta wraz z 300,000, należącemi Za Stanisława Augusta było w posiadaniu małżon-się królowi po ojcu, Zygmuncie III, zapisana została ków Czosnowskich. na dobrach ziemskich Wittingau. D. 9 sierpnia 1637 wziął w Wiedniu ślub z C-ą R-ą, w imieniu brata swego, Jan Kazimierz; błogosławił bis. chełmiński Jan Lipski. D. 12 sierp, królowa wyjechała z Wiednia,

24-go stanęła w Krakowie. D. 6 wrz. spotkał Władysław IV żonę w Iłży; 10-go przybyła C. do Uja-

Cedar Falls, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Jowa, nad rzeką Red-C., węzeł kilku kolei żelaznych, ognisko przemysłu młynarskiego; do 10,000 m-ców.

zdowa, witana uroczyście przez dygnitarzy i szła- ± 19 paźdz. 1864 r. chtę; 12-go odbył się wjazd uroczysty do Warszawy.

And. S.

Cedar Monntain. miejscowość w Północno Amerykańskim stanie Wirginii, na wschodnim stoku pasma Blue Ridge, pamiętna porażką, jakiej wojska Południowców pod gen. Jacksonem doznały od wojsk Unii pod gen. Banksem, d. 9 sierpnia 1862 roku.

And. S.

Cedar Mountains, t. j. góry Cedrowe, wyniosłość w Kraju Przylądkowym, na południowo-zachodnim krańcu Afryki, w hrabstwie Clanwilliam, ciągną się z północy na południe, między dolinami rzek Olifant i Doorn, najwyższy szczyt Sneeuw-

And. S.

kop dosięga 1,930 m.

Cedar Rapids, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Jowa, nad rz. Red-C., która tworzy tu ostatnie prądowiny, używane przez ludność do poruszania licznych fabryk. Jest to szybko rozwijająca się osada, licząca dziś przeszło 26,000 m-ców i posiadająca kilkanaście kościołów, bibliotekę, kolegium, teatr, wiele młynów, odlewnie żelaza, fabryki machin i t. p. Handel, dzięki spławnej odtąd rzece, oraz sześciu liniom zbiegających się tu dróg żelaznych, jest nader ożywiony i wzrasta bez przerwy.

Cedergreen Wilhelm, malarz szwedzki (* w Sztokholmie 1823 r.), maluje widoki morskie. Jest inspektorem konstrukcyj okrętowych (1872), stąd z przedmiotem malowideł wybornie obeznany. Odznaczają się następujące obrazy jego: „Okręty szwedzkie po walce" (1861); „Okręt przy świetle księżyca"; „Poranek zimowy“.

Cederskioeld Peer Gustaw (*w Satersgard d. 4 września r. 1782—f w Sztokholmie d. 12 lutego 1848), akuszer szwedzki. Do nauk lekarskich przykładał się w Lund i tam w r. 1809 otrzymał stopień doktora medycyny. W r. 1822 został profesorem instytutu Karolińskiego i dyrektorem zakładu dla położnic w Sztokholmie. Uczynił bardzo wiele dla naukowego rozwoju położnictwa w Szwe-cyi, zarówno na katedrze zajmowanej, jako też w piśmiennictwie; był także czynnym jako pisarz

And 8.

W. O

W kościele św. Jana ślub dawał parze królewskiej prymas Wężyk; nazajutrz nastąpiła korouacya królowej, pierwsza koronacya w nowej stolicy. Poślubiona w widokach politycznych i niejako narzucona Władysławowi przez panów polskich, C. R., niekochana, nie miała z nim szczęśliwego pożycia; było ono jednak dość harmonijne, a nawet się zdawało, że królowa u męża cieszy się niemałemi względami, wyrabiała bowiem u niego dla protegowanych przez się urzędy; lecz właśnie z powodu tych urzędów wynikło między parą królewską zajście przykre niezmiernie. Faworytem Władysława IV, powiernikiem jego najzaufańszym, był Adam Kaza-nowski, dla którego C. nie umiała ukryć wstrętu, czyniąc go odpowiedzialnym za rozwiązłe życie męża. Protegowała uatomiast królowa Jerzego Ossolińskiego, mianowanego w roku 1638 podkanclerzym koronnym. Miał za to Kazanowski potężnego sprzymierzeńca w kanclerzu wielkim kor, biskupie przemyskim, Piotrze Gembickira, który Ossolińskiego nienawidził. Owoż kiedy w r. 1639 zmarł marszałek królowej, Przerębski, król na wstawienie się kanclerza obiecał wakującą godność wojewodzie sieradzkiemu, Denhofowi; C. R., nienawidząc Denhofa, że trzymał z frakcyą Kazanowskiego, przyrzekła laskę swego dworu Albrechtowi Radziwiłłowi, kancl. w. ks. Litewsk. Zręczny Kazanowski, przy współudziale dawnej metresy królewskiej, chorążyny nurskiej, skłonił ostatecznie Władysława do oddania urzęda Denhofowi, który, gdy Ossoliński radził mu, aby mar-szałkowstwa wbrew woli królowej nie przyjmował, odpowiedział, że musi słuchać króla, „a nie tej Bonki, albo drugiej Bony, któraby królem i króle stwem rządzić chciała." Sprawa ta zamąciła harmonię pożycia pary królewskiej do tego stopnia, iż król dał żonie do zrozumienia, że jeśliby nie zechciała przyjąć Denhofa, to gotów z nią się rozstać na zawsze. Dopiero po upływie kilku tygodni Ossoliński zdołał dobry stosunek przywrócić. Tryumfująca frak-cya Kazanowskiego możliwemi sposobami dokuczała królowej. W marcu r. 1644 królowa za-chorowała; d. 23 t. m. urodziła syna nieżywego, nazajutrz umarła. Była C. R. osobą łagodną i zacną, choć dumną; rozleglejszego wpływu na sprawy publiczne nie mia-

Dr. J. P.

W. O.

K. J.

polityczny. Najznakomitszem dziełem jego jest: „Larobok i warden om ąuinnaus stagtlif, isynner-het dess fortplantingstarattning eller fórlossnings-konsten“ (Sztokholm, 1836—1839, 3 części).

Cederstroem Gustaw Olof, malarz szwedzki, synowiec admirała (* w Krusenberg w r. 1845). Będąc podporucznikiem, uczył się malarstwa pod Fagerlim w Dusseldorfie, potem w Paryżu pod Bonnafem, a od 1870 porzucił służbę, aby się sztuce oddać. W 1878 znajdował się w Salonie paryskim jego „Karol XII“ (za który otrzymał medal), pomysł pełen prostoty i uczucia. Przebywa prawie ciągle w Paryżu, gdzie wystawił: „Armię zbawienia* i „Sektę Baptystów*. Obiera niekiedy za treść przedmioty potoczne; jest dobrym kolorystą.

Cedr (paleont). Drzewo to w dawniejszych okresach geologicznych występowało daleko obszerniej na kuli ziemskiej, niż obecnie; szyszki jego bowiem znalezione w nowszych pokładach kredowych belgijskich opisał Coemans pod nazwą: Pseudostro-bus Corneti-, Carruthers z takichże pokładów angielskich, pod nazwą P. Leckenbyi i P. Bennstedti; fleer wreszcie, z trzeciorzędowych pokładów Sybe-ryi wschodniej, pod nazwą P. Lopatini.

Ce&rat, ob. Cytryna.

Cedrela L. Cedrówka. Rodzaj roślin z rodziny Miedlinowatych (Melicaceae). Są to drzewa o liściach wiecznie - zielonych, parzysto - pierzastych, kwiatach w gronach i z torebką drzewiastą za owoc. Należy tu około 12 gatunków, pochodzących z Azyi

y=?

'

:=r..-L

i

Iffc

ggjlgi

WmmSsM

wmmm

r pi

>SrS=7

li)

-:,s

MU

ag

:yw

Sw- -

;V«

Mmm

iii

IIS

r-

ligiggjs

Fig. 63. Cedr libański.

Cedmon, ob. Caedmon.

Cedr (bot.). Nazwę tę stosowano, oprócz właściwego rodzaju roślin (ob. Cedrus), do rozmaitych innych drzew: Cedrem syberyjskim nazywają Pinus

łym—Zyciodrzew kulisty (Thuja sphaeroidea), Cedrem czerwonym—jałowiec wirginij-ski (Juniperus Virginiana), a wyrostki gąbczaste na jego gałęziach — j ab łka mi cedrowemi; Cedrem hiszpańskim mianują jało wiec czerwony (Juniperus Oxycedrus); cedrem bermudz-kim -- jałowiec bermudzki (Juniperus ber-mudiana); cedrem japońskim—Cryptemaria japonka; cedrem amerykańskim — Gypres-sus thujoides.

Południowej, Ameryki i Australii. C. odorata (C. wonna), rośnie na wyspach Antylskich. Liście jej wydają nieprzyjemną woń, odstręczającą owady.— Kwiaty, drobne, białoźółtawe, składają się z kieli-cembra (sosnę Linba), Cedrem bia- chapięciowrębnego, z korony o pięciu płatkach, u dołu zbliżonych w krótką rurkę, z pięciu pręcików wolnych, o pylnikach podługowatych; zawiązek górny, siedzący, zaopatrzony jest w szyjkę krótką, zakończoną znamieniem w postaci krążka; przemienia się przy dojrzewaniu na pękającą torebkę. C. rośnie na Wyspach Antylskich; wyciąg z liści jej używa się tam przeciw spazmom. Drewno, podobne do mahoniu, idzie na budowę domów i czółen, również na wyrób mebli i pudełek do cygar. Inne gatunki dostarczają również drzewa budulcowego. C.

Cedrelaceae — Cedrus.

217

sis.

Cedrelaceae, Cedrelowate rośliny według Jus-sieu’go stanowiły osobną rodzinę, dziś pokolenie rodziny Miedlinowatych (Melicaceae). Są to drzewa o liściach złożonych, pierzastych, o pręcikach wolnych, w liczbie zwykle równej ilości płatków lub podwójnej, o komorach zawiązka wielozalążko-wych, o owocu torebkowatym pękającym, nasionach spłaszczonych, z bielmem szczupłem albo bez niego. Do tej gromady należy Drzewo mahoniowe (Swietenia Mahonii).

Cedrium, żywica wytapiana z drzewa cedrowego przez zbliżenie go do ognia (Plin. XVI, 11, 21), którą pociągano rolki książkowe dla ochronienia ich od moli; ztąd wyrażenie Horacy usza: „car mi na linenda cedrou — wiersze smarować trzeba cedrem

K K.

And. S.

W. S.

i Illinois.

montana Mor. (C. górska) w Kolumbii; C. angu-stifolia Moę. (C. wązkolistna) w Peru i C. Too-na Roxb. Kora tej ostatniej używa się w lecznictwie. C. febrifuga (C. przeciwzimniczna), rosnąca na Jawie, jest wielkiem drzewem, dosięga-jącem 4—5 metrów w obwodzie; kora z cieńszych gałęzi jej używa się zamiast chinowej (Chinina indyjska). C. rosmarinus Laureiro (C. rozmarynowa), rosnąca w Kochinchinie i dająca olejek wonny, powinna być oddzielona od tego rodzaju, należy bowiem do rodziny Mirtowatych; Blu-me utworzył z niej rodzaj Backea Conchinchinen-

Wł. M. K.

Wł. M. K.

(rozumie się, aby praca nie zniszczała).

Cedro-Cembra (paleont.). Opierając się na kopalnych szyszkach, znajdowanych w młodszych pokładach kredowych z Louviere w Belgii, Schim-per oprócz znanych już rodzajów drzew iglastych utworzył dwa nowe ich rodzaje, a mianowicie: Stro-bo-Cembra, o budowie szyszki podobnej do rodzaju Cembra, o nasionach skrzydlatych, podobnych do rodzaju Strobus, i Cedro-Cembra (Ptero - Cembra Coe-mans) z szyszek podobny; do rodzaju Cembra, a z nasion do rodzaju Cedrus, uważając te rodzaje za pośrednie, czyli przechodnie między żyjącerai dziś rodzajami: Cedrus, Cembra i Strobus. Do owego rodzaju Cedro Cembra należą gatunki opisane przez Caemansa w jego florze kopalnej kredowej belgijskiej, jako Pinus Heerii, P. depressa i P. Toillezi.R■ J-

Cedron, Ki dr en, Kedron, potok w Palestynie, należący do typu tak zwanych Wadi, albo Chor, t. j. rzek czasowo płynących, ma źródła pod Jerozolimą, w północnej stronie miasta, jako Wadi el Dschos, wrzyna się następnie w głęboki i stromy wąwóz, okrąża Jerozolimę od wschodu, oddzielając ją od Golgoty i góry Oliwnej, (u stóp której leży Getsemane), łączy się potem z potokiem Hinnom w południowo-wschodniej stronie miasta i śród urwistego wąwozu dąży do m. Martwego, któ rego dosięga pod Ain Feschkah.— Dolina Cedrouu w północno-wschodniej stronie Jerozolimy nosi na zwę Doliny Jozafata, a we wschodniej Sitti Mariam; po złączeniu się z Hinnomem C. nosi nazwę Wadi-er-Rahib, później zaś Wadi-en-Nar, i nazwę tę utrzymuje aż do uścia.

Ce&ronowy olejek, ob. Cytryna.

Cedrowski Jan (* 3 marca 1617—f ok. 1682), pa

miętnikarz. Urodził się w Pohościu pod Słuckiem; kształcił się w Królewcu i w akademii krakowskiej; z księciem Bogusławem Radziwiłłem odbył w roku 1637 podróż po Danii, Hollandyi, Francyi i Anglii.

W roku 1641 powtórnie jeździł do księcia do Hollandyi z pieniędzmi. W r. 1656 odbywał poselstwo od województwa mińskiego do cara Aleksego, którego spotkał w Danii. Skreślił pamiętnik, rozpoczynający się wspomnieniami młodości autora, za- * kończony na roku 1682; w nim zawarł sporo szczegółów, dotyczących charakterystyki epoki. Wydał go w tekście oryginalnym i przekładzie w czasopiśmie „Wremienuik“ (1855) ksiądz Małyszewicz^ treść i opinię o wartości pamiętnika podał w „Bibliotece warszawskiej “ (1856) Bartoszewicz. Michał Baliński wydanie ponowił („Pamiętniki historyczne", Wilno, 1859).

Cedroxylon Kraus (Eleoxylon Brongn.; Taxo-xylon, Un ger; Pinites Gop p er t).—(paleont.). Nazwę tę ogólną nadał Kraus licznym szczątkom drzewa kopalnego, niewątpliwie pochodzącego z rodziny Iglastych (Coniferae), znajdowanym w różnych for-inacyach geologicznych, począwszy od retyckiej, czyli najwyższego piętra tryasowego, stanowiącego przejście od formacyi tryasowej do jurajskiej. O ile wszakże drzewa te kopalne stoją w bliższem czy dalszem pokrewieństwie z dzisiejszemi rodzajami Abies, Cedrus, Tsuga, trudno określić dokładnie. Najdawniejszym ich gatunkiem jest C. pertinax Kraus (Pinites Gópp.) z pokładów retyckich Szląska. Po nim idą: C. Huttonianum i C. Lindleyanum z angielskiego lejasu; C. jurense Kr. i C. Auerbachi Fe-lix, z pokładów jurajskich guberaii Moskiewskiej;

C. Hohennegeri Felix z pokładów kredowych Mo-rawii i C. cretaceum Kr. (Taxoxylon Unger.) z ta-kichże pokładów północnej Bawaryi; wreszcie z pokładów trzeciorzędowych: C. lesbium K. na wyspie Lesbos, C. Zeuschnerianum Kr. z Wieliczki, C. gy-psaceum. Kr. ze Szląska, C. regulare Kr. z Węgier i Siedmiogrodu, C. affine Kr. z kopalni siarki w Sycylii i C. americanum Kr. ze Stanów Ohio

K. J.

CedPÓwka, ob. Ce drela.

Cedrus Link. Cedr. Rodzaj roślin należący do rodziny Jodłowatych (Abietineae), bardzo zbliżony do modrzewia; są to piękne i wielkie drzewa, których gałęzie główne tworzą dość wyraźne okółki, a boczne leżą w dwóch rzędach. Szpilki umieszczone są jak u modrzewia, w wielkiej liczbie, na końcach skróconych i niedorozwiniętych gałęzi, ale nie opadają na zimę, jak u tamtego. Kwiaty pręcikowe znajdują się pojedyńczo na końcach gałązek; słupkowe również pojedyńczo na krótkich szy-pułkach i wyrastają w dość znaczne jajowate szyszki, dojrzewające w drugim lub trzecim roku. — Owoc zaopatrzony jest w skrzydełko, rozszerzające się ku górze. C. patula Salisb. (Larix Cedrus Mili.), Cedr libański jest wspaniałem drzewem, dora-stającem 40 metrów. Kura jego szarobrunatna, korona w młodym wieku piramidalna, później szeroko rozłożysta, spuszczająca się często do podstawy pnia. Szpilki mają długość 15—35 mm., szyszki

Encykl. Powsz. Tlutr T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

28

Gaschena „The theory of the foreign exchanges“ (Londyn, 1863), oraz Ottona Swobody „Die kauf-mannische Arbitrage“ (Berlin, 1881).

C-dur, wyraź, muzyczne, oznaczające tę tonacyę majorową, która ma za podstawę dźwięk C. C-dur akord=c-e-g.

Ce&ysy, Cedysi, osada w gubernii Kutaiskiej, w Górach Kaukazkich, o 15 w. od miasteczka Oni; kopalnie rudy żelaznej w skałach wapienia ziarnistego; rudę tę ludność przetapia na metal i wyrabia z niego na miejscu narzędzia rolnicze, kosy,

* And. S.

8—!0 cm. Na Taurusie w Cylicyi tworzy wielkie lasy między 1,300 a 1,828 metrów wysokości nad poziomem morza, również i na Antytaurusie, na Libanie i w Afryce na Atlaaie. Rozróżniają dwie odmiany, z których jedna, o owocach mniejszych, rośnie prędzej i znajduje się na Atlasie (stąd C. at-lantica Manet.), pomieszana z wielkoowocową odmianą. We Francyi i nad Renem udaje się Cedr libański na otwartych miejscach, lecz dalej ku północy wymaga ochrony podczas zimy. Nasienie kiełkuje łatwo, młode drzewka wszakże z trudnością dają się przesadzać. Drzewo rośnie z początku dość prędko i dosięga późnego wieku. Na wschodzie Cedry libańskie są prawie wyniszczone; święty gaj Salomona w pobliżu Edenu składa się z blizko 400 drzew, z których 13 ma po 11 metrów grubości; wiek ich oceniają na kilka tysięcy lat. — ISie jest on prawdopodobnie tern drzewem, znanem w starożytności ze swej trwałości, z którego miała być zbudowaną świątynia Salomona, ani tern, z którego otrzymywano smołę cedro wą, używaną do balsamowania trupów. Według nowszych badań, do tych celów używano drzewa cyprysowego, z którego robiono i skrzynie do prze: chowywania cenuych rękopisów i wytapiano olejek cedrowy do powlekania ich, co wtedy nadawało im trwałość, zabezpieczając od owadów. Drewno cedru libańskiego jest niemocne, nietrwałe i zawiera mało smoły. Na szpilkach cedrów występuje niekiedy ciało słodkie, tak zw. manna cedrowa. —- C. Deodara Roxb. (Cedr himalajski) jest drzewem o koronie piramidalnej, której wierzchołek, również jak i końce gałęzi, najczęściej są zwieszone; szpilki ma bardzo niejednakowej długości, szaro-zielone, szyszki wielkie. — Rośnie w Himalajach pomiędzy ^500—3900 metr. wysokości. Uważany jest przez Hindów za drzewo święte, Devadara; dla tego sadzany bywa w pobliżu świątyń i mieszkań. Drewno jego, smoliste i trwałe, używa się od najdawniejszych czasów na budowle ziemne i podwodne. Przewiezione do Europy, drzewo to udaje się w Anglii, Francyi i nad Renem. Wytworzono już kilka jego odmian.    W1- M K-

Ceduła, oznacza wykaz kursu weksli, monet, papierów procentowych, a nawet towarów (zboża, cukru, kawy ect.), sporządzany w większych ogniskach handlu codziennie przez zarząd giełdy lub nawet znaczniejsze banki i domy handlowe. W pierwszym wypadku C. jest urzędową, w drugim zowie się nieurzędową lub prywatną. Wykazuje ona kurs dokonanych na giełdzie obrotów wekslami, monetami, papierami procentowemi i towarami i daje charakterystykę stanu rynku pieniężnego. W C-e znajdujemy zazwyczaj najwyższy, średni i najniższy kurs, po którym w pewnym dniu były na giełdzie sprzedawane, poszukiwane lub tylko zao-fiarowywane weksle na zagranicę, monety, papiery procentowe i t. d. Dla dokładnego rozumienia C-y konieczną jest znajomość sposobu oznaczania w niej kursu tych wartości, który w różnych miejscowościach bywa odrębny. C. urzędowa giełdy warszawskiej sporządzaną bywa codziennie pod kierunkiem członków komitetu giełdowego, na mocy danych, dostarczonych przez t. z. meklerów przysięgłych, którzy pośredniczą między stronami przy kupnie i sprzedaży, i zawiera trzy kolumny: „żądano", „płacono^ i „dopełnione tranzakcye". W pierwszej oznacza się kurs, po którym chciano sprzedawać pewne weksle lub papiery procentowe i ten jest najwyższy; w drugiej kurs, po którym ich poszukiwano i ten jest najniższy; w trzeciej zaś oznacza się kurs pośredni pomiędzy obu poprzedniemu, po którym faktycznie w dniu tym na giełdzie dokonywano operacyj. Bliższe szczegóły o sposobach notowania kursu znaleść można w dziełach G.

St. F.

A. Pol.

sierpy i t. p.

Cedzenie, ob. Filtrowanie.

Cefal (Kecpa^oę). Młody, cudownie piękny łowiec, pokochany i porwany przez Aurorę (Eos), uosobistnienie brzasku dziennego czyli gwiazdy zarannej, niknącej razem z jutrzenką. Według legendy attyckiej, C. był synem Hermesa (zmierzch) i Hersy (rosa), przez nią zaś łączył się z rodziną bohaterów narodowych (ob. Cekrops). Opowiadano, że mieszkał na Wschodzie z Eo3ą, i miał z nią syna Tythona, przodka królewskich rodów Syr-yi, Cylicyi i Cypru; inni dodawali mu nadto Faetona (gwiazda Wenery), ukochanego Afrodyty, któremu bogini ta powierzyła straż swej świątyni. Do tej powieści dołączono inną, której znaczenie niemniej jest jasne. Prokryda—powiadają—była małżonką C-a, piękną i dzielną jak on, również w łowiectwie zamiłowaną. Związek ich szczęśliwym był, dopóki w C-u nie pokochała się Eos i nie uprowadziła go w okolicę nieznauą. Ona też namówiła go, aby wypróbował wierność żony, której sam pozostawał wiernym. Otóż podszedł do Pro-krydy w postaci bogatego cudzoziemca i uwiódł ją podarkami. Ze wstydu, gdy się dał poznać, Prokryga uciekła na Kretę do Artemidy, która dała jej oszczep o pocisku niechybnym i psa Lelapsa, nieomylnego w pościgu zdobyczy. Przebrawszy się z kolei, wróciła dó męża i szła z nim o lepszą na łowach. C. zmiarkowawszy dzielność pocisku i psa, zapragnął je posiąść i ofiarował za nie miłość swą Prokrydzie, która nawzajem dała się poznać. Pojednali się małżonkowie; ale Prokryda odtąd była wciąż niespokojną i zazdrosną. Ukryła się w gęstwinie, by wypatrzyć C-a z Aurą (powiew poranny), gdyż słyszała go często ją przyzywającego. Łowiec spostrzegł ruch w gęstwinie i sądząc że to zbliża się zwierz jaki, wymierzył niechybny pocisk i tym sposobem zabił małżonkę, która padła ofiarą własnego podarku.—W opowieści tej, gdzie już znać sztukę czasów, dla których mitologia jest już tylko

wiązką bajek na urząd składanych, zestrzeliły się różnych pochodzeń podania. W Odyssei, Prokryda, razem z Fedrą i Aryadną, jest córką króla Kre-teńskiego, Minosa. Mówiono też, iż Lelaps był podarkiem Zeusa dla Europy, ustąpionym przez nią Minosowi, przez tego zaś Prokrydzie, za to, że go uwolniła od uroków Pazyfai. Prokryda zatem była bohaterką kreteńską, i z Krety też widocznie powieść ta przywędrowała z żeglarzami przybijającymi do południowych brzegów Attyki, w porcie Torykos. Ztaintąd-to pochodzili właśnie Cefaloni-dzi ateńscy. U Ateńczyków Cefal uchodził za syna Dejona, kr. Focydy, z plemienia Eola, Prokryda—za córkę Erecliteja. Wygnany przez Areopag za mimowolne zabójstwo małżonki, C. miał się schronić do kr. Teb, Amfitryona, któremu pożyczył swego psa przeciw lisowi, pladze okolicznej, napędzonemu z gniewu przez Dyonizosa lub Pozejdoua, a którego nikt nie mógł uprzątnąć. C. i tu zatem, jak w Atenach, zaplątany w legendę miejscową, jest cudzoziemcem.

główny trzon na południo-wschodzie, oraz dwa półwyspy, Lexurion i Erisso. Wnętrze, całkowicie górzyste, składa się z trzech równoległych pasm górskich, zbudowanych z wapienia kredowego; czwarte pasmo biegnie na sąsiedniej wyspie Itace, która niegdyś stanowiła całość z C-ą.—Doliny między-górskie wypełniają utwory trzeciorzędowe; w dolinę zachodnią wdarło się morze z południa i utworzyło wspomnianą wyżej zatokę Argostolion, zaś w dolinę wschodnią—z północy i oddzieliło Itakę od C-i cieśniną 2—3 km, szeroką. Środkowe pasmo, najwyższe ze wszystkich, dosięga 1,620 m. w szczycie Ainos, którego wierzchołek pokrywa śnieg od grudnia do kwietnia, a zbocza wspaniały las jodłowy.—Góry, zajmujące całą prawie wyspę, z wielką tylko trudnością dla kultury pozyskane zostały, głównie na północnym półwyśpie; są one wogóle nagie, mają charakter karstowy, obfitują w doliny kotlinowe i lejki karstowe, a ich podnóże pokrywają zwaliska gruzu i głazów, przedstawiając obraz pustkowia, jakiego nigdzie więcej nie spotyka się na Wyspach Jońskich.—Tylko wązkie pasy trzeciorzędowych margli i piaskowców są urodzajne i zasobne w wodę, zwłaszcza na południo-zaohodzie, dokoła zatoki Argostolion; dlatego też ta okolica najgęściej jest zaludnioną i dwie największe posiada osady: Argostolion (stolica) i Łexurion.—Mieszkańcy słyną jako wyborni żeglarze i odznaczają się duchem przedsiębiorczym; przymioty te znane już były starożytnym Grekom.—Prowadzą oni obszerny handel oliwą, winem i rodzynkami, które tu udają się doskonale; mają przytem własną flotę handlową, złożoną z kilkuset statków. Z dawnych miast: Kephal-lenia i Same, tylko ruiny pozostały.—No marchia C. składa się z wysp: C., Itaki, Atakos, Kastos i Kalamos,—obejmuje 793 km. □ (według Strzel-bickiego 815) i liczy 80,178 m-ców (1889); dzieli się na cztery e p a r c h i e: Lexurion, Argostoli, Same i Ithake, oraz na szesnaście demów (gmin).

0. u Homera zwie się Same, albo Samos, a mieszkańcy jej, Kefallenoi. podlegli są Odysseusowi; Sofokles (w Filoktecie) także Odysseusa mieni królem C-i. W czasach historycznych wyspa przedstawia się jako tetrapolis, czyli dzieli się na cztery gminy, zgoła od siebie niezależne, rządzące się osobno, żadnym związkiem politycznym nie połączone, i dlatego niemające żadnego politycznego znaczenia. Były to: Same v. Samos, na wschodzie (dziś ruiny), z dwoma akropolami; Pale, na zachodzie, podobno osada koryncka, nad dzisiejszą zatoką Argostoli (ruiny pod Lixuri); Krane, na wsch. brzegu tejże zatoki (ruiny pod Argostoli); Pronesos na wsch. wybrzeżu. Mieszkający na tej wyśpię jako wygnaniec, współkolega Cycerona, C. Antonius (r. 59—56), rozpoczął budowę miasta C-nii, ale zostało ono niedokończone.—Wyspa ta często zmieniała władzców. Po Odysseusie władali nią Teba-nie, podczas wojny Peloponeskiej Ateńczycy, następnie Macedonowie, Etolczycy, aż w r. 189 przed Chryst. zawładnęli nią Rzymianie. Przy podziale Państwa Rzymskiego dostała się Cesarstwu Wschodniemu, zczasem wszakże wybiła się na wolność

Według niektórych wersyj, Amfitryon udawał się do C-a do Torykosu i żądał odeń pomocy przeciw Telebonom; po wojnie otrzymał w nagrodę za pomoc wyspę odtąd zwaną Cefalonią. I rzeczywiście, na podnóżach wybrzeży i wysp morza Jońskiego można znaleźć imię C-a. Jest on tam nietylko towarzyszem wojennym Amfitryona, ale zarazem ojcem Archiasa, przodka Laertesa i Odysseusa, orędownikiem kultu Apollina., połączonego z obrzędami pokutniczemi, zwłaszcza w Leukadzie, którym miał dać sam początek, rzucając się z wyżyny skalistej w morze. C, ukazuje się na monetach Cefalonii, oraz na wielu wazach malowanych, zwłaszcza w połączeniu z Jutrzenką (Eos). Na jednem z malowideł stoi wyraźny napis H E£ł£ KEd>AAOS, nie zostawiający najmniejszej wątpliwości co do swego znaczenia. (Preller „Griech. Myth.“,

And S,

K. K.

Curtius „Arch. Zeitung”, tom 33, str, 167; Sa-glio „Diet. des Autiq.“ str. 1019).

Cefalas gr. Konstantinos Kefalas, Bizan-tyjczyk, znany stąd, że w w. X, za panowania Konstantyna Porfirogenity, po kilku antologiach ze starożytnych pisarzy greckich, począwszy od poety Meleagrosa (zob. Antologia), ułożył nową, obszerną, tylko nie w porządku alfabetycznym, jak Me-leagros i Filippos, lecz w porządku treści, i zawarł ją w 15 księgach. Oprócz starożytnych epigram-matów, mieściła ona i nowoczesne dodatki. Na tej-to jego autologii, pod ręką mnicha Planudesa Maksyma, w w. XIV powstał 7-księgowy wyciąg, który, przy odnowie nauk we Włoszech, staraniem uczonego Bizantyjczyka, Jana Laskarysa, wydrukowany został we Florencyi 1494 r., następnie przez Hugona Grotiusa na łacinę przetłómaczony.K K-

Cefalonia, Kephalonia, w starożytności Ke-p hall en i a, największa z wysp Jońskich, na za-ehodniem wybrzeżu Grecyi, oddziela odnogę Patra-ską od m. Jońskiego, 664 km. □,65,500 m ców.

Brzegi wyspy, porozdzierane zatokami, są strome, skaliste i wogóle trudno dostępne, jakkolwiek jest kilka niezłych przystani. Zatoki: Myrtos na północy, Argostolion na południu i Dechalia na wschodzie, podzieliły całość na trzy części, a mianowicie: i miała własnych władzców (ob. Cefalonii hrabio*

Cefalonii hrabiowie — Ceiizodotos.

220

wie). W r. 1479, zawładnęli C-ą Turcy, od których odbił ją Antonio, Wenecyanin, ale Rzeczpospolita Wenecka, uważając to za złamanie pokoju, wyspę Ottomanom zwróciła. W r. 1500 opanowała C-ę flota hiszpańsko - wenecka, w 1471 znowu ją Turcy spustoszyli. W 1595 zbudowano tu twierdzę Assos, jako miejsce ucieczki dla mieszkańców. W latach 1766 i 1767 dotknęło C-ę srogie trzęsienie ziemi. Gdy Wenecya w r. 1797 dostała się pod panowanie austryackie, była C. zdobyta naprzód przez Francuzów, potem przez Rossyan; w r. 1807 wcielona do Rzeczypospolitej Jońskiej; w r. 1809 zajęta przez Anglików; w 1815 oddana wraz z Rzecząpospolitą Jońską pod protektorat angielski; w r. 1863 przyłączona do królestwa Greckiego.

roku umarł Leonard, zostawiając synowi Karolowi tylko czcze tytuły księcia Leukady, hrabiego Cefalonii i despoty Arty, albowiem wszystko to było już w posiadaniu Turków.

Cefalu, w starożytności Kephaloedion, miasto okręgowe, na wyśpię Sycylii, w departamencie Palermo, w prześlicznej okolicy, nad brzegiem morza Tyrreńskiego, siedlisko biskupa, katedra, gimna-zyum, seminaryum duchowne, wiele ciekawych zabytków architektury z epoki normandzkiej; niezła, choć mała, przystań; 12,714 m-ców. W okolicy ło-

my marmuru.

Cefas od syryjskiego kefa, znaczy po łacinie petra, a po polsku: skała, opoka. W pojęciu ko-ścielnem bierze się za imię św. Piotra, książęcia Apostołów, gdyż tak nazwał go sam Zbawiciel, zaraz, gdy go brat jego Andrzej przyprowadził do Chrystusa Pana: „A wejrzawszy nań Jezus, rzekł: „Tyś jest Szymon, syn Jony, ty będziesz zwań C. (co się wykłada, Opoka)“. Odtąd tem imieniem przeważnie go mianowano, jak czytamy w kilku miejscach Pisma Św. „A to powiadam, iż każdy z was mówi: Jam jest Pawłów, a ia Apollów, a ia Cephy, a ia Chrystusówu. I. kor. 1.12. „Albowiem wszystko iest wasze: bądź Paweł, bądź Apollo, bądź Cephas“ I. kor. 3.22. „Iż też powstał z martwych trzeciego dnia, według Pisma; a iż widziany jest od Cephy, a potym jedenaściam‘\ — I. kor. 15,4—5. „A gdy poznali łaskę, która mi jest dana, Jakób, y Cephas, y Jan“ do Gal. 2.9.

Cefeusz, KTjcpsóę. 1) Syn Belosa i Anchinoi, brat Fineusa, mąż Kassiopei, ojciec Andromedy (zob.), król Etyopii, zamieszczony między gwiazdami (Herod: VII, 61. Horac: Ody III, 29, 17).—

2)    Syn Likurga, brat Anceusza (Ankeos, zob.) z Ar-kadyi, jeden z polujących na dzika kalidońskiego.—

3)    Syn Aleosa i Neery, brat Amfidamasa i Likurga, z Tegei, w Arkadyi, argonauta, ojciec 20 synów.

Cefizo&or (Kefisodoros), komedyopisarzateński, po którym zostało kilka okruchów i kilka tytułów komedyj: Amazonki, Antilais, Trofonios i inne (Fabricius: „Bibl. graeca“ II, str. 427).

And. S.

K. K.

Cefalonii hrabiowie byli to władzcy pochodzenia francuskiego na wyspach Cefalonii, Itace, Zante i Leukadzie. Protoplastą ich był potomek znakomitego rodu, którego nazwiska kroniki nie podają, wspominając go tylko jako Wielkiego hrabiego Zante. Syn jego, Ryszard, hrabia palatyn Cefalonii, był jednym z wielkich baronów królestwa Achai. Ten hrabia Ryszard, o którym pierwszą wzmiankę napotykamy w kronikach 1288. roku, dożył późnej starości; umarł zabity w Klarentra, w Morei, przez swego dworzanina.—Syn jego, Jan, zaślubił Maryę, córkę Nicefora Komnena, objął hrabstwo Cefalonii i przysiągł hołd księciu Achai. —

Ks. K. F.

Ceiizodotos, K?]<piaoooToę 1) sławny rzeźbiarz grecki, powszechnie uważany za ojca, szwagra, słowem za krewnego Praksytelesa. Stoi on, jako artysta, na schyłku drugiego okresu rzeźby attyckiej, tak wspaniale poczętej przez Fidyasza,—tego okresu, który za sprawą Poliklita, po piękności połączonej z potęgą nieporównaną, jął piękność łączyć ze wzruszeniami duszy, następnemu okresowi pozostawiając modelowanie miękkich wdzięków ciała i gracyi młodocianej. Artysty tego jedno z arcydzieł „Cyrene z Plutosem“ (Leukatea), wykonane dla Aten, na pamiątkę zwycięstwa Tymoteusza pod Leukas, r. 375 przed Chr., obecnie znajduje się

Po nim nastąpił syn, Tomasz, i ożenił się z Anną, córką cesarza, Michała III Paleologa. Zabity przez brata, który wstąpił na tron pod imieniem Jana II, lecz ten umarł, otruty przez żonę, Annę, córkę An-dronika Paleologa (1335 r.). —Na tron wstąpił syn ich, Nicefor, zaślubiony z Katarzyną de Valois, córką cesarzowej, przebywającej wówczas w Patras; wkrótce jednak porzucił ją i ożenił się powtórnie z Maryą, córką cesarza Jana Kantakuzena. Umarł bezdzietnie 1355 r. Po jego śmierci Cefalonia przyłączoną została do Achai, której książę Robert obdarzył hrabstwem Cefalonii przebywającego na jego dworze Neapolitańczyka, Leonarda de Tocco. Po śmierci Roberta Tocco usamowolnił się i przybrał tytuł księcia Leukady. Umarł 1375 roku.—Syn jego, Karol I, powiększył spadek ojcowski zdobyciem Arty i otrzymaniem Koryntu, który odziedziczył po śmierci teścia, księcia ateńskiego, w roku 1396, lecz który później odprzedał Konstantemu Paleologowi. Umierając bezdzietnie 1420 roku, zapisał swe państwo swemu synowcowi,

Karolowi, z pominięciem dzieci naturalnych. Karol na uspokojenie nieprawych pretendentów ustąpił im Akarnanii. Naciśnięty przez Turków, szukał pomocy w Wenecyi. Umarł 1452 r. — Na syna jego, Leonarda II, spadły wszystkie klęski wzrastającej potęgi tureckiej. W 1468 roku zmuszono go do opłaty haraczu 500 dukatów rocznie, w Monachium.—Nie można, dójść czy tą samą oso-W 1479 roku napadnięty z powodu opóźnienia się bą, czy inną, jest C., zwany młodszym, twórca w wypłacie, uciekł do Neapolu, tam zebrał flotę rozmaitych posągów filozofów, oraz drewnianych po-i gotował się na wroga, gdy Wenecyanie, sprzy- dobizn krasomówcy Likurga i jego synów, wystawio-mierzeni z Turkami, a pragnący sami posiadania nych w Erech tejonie.—2) rzeźbiarz i odlewnik ateński Wysp Jońskicb, zaszli mu drogę, rozproszyli małą z IV w. przed Chr., szwagier Focyona. Wykonał dla jego eskadrę i Cefalonię oddali Turkom. W 1494 m. Megalopolis marmurowy poęąg Zeusa; prócz

długie mury); drugi też C. w Attyce (dz. Sa ranta-poroś), wytryska z Cyteronu i ku wschodowi niknie w dolinie Eleuzy.—3) rz. w Focydzie i Beocyi, wytryska z półn, stoku Parnasu w pobliżu Lilai i ginie w jeziorze Kopais (dz. Mavroneri).

tego trzy figury Muz, które Pauzaniasz widział na Helikonie.

K. K.

>SL

V.\\N

i W«aMM

VJ ĄsjMfr ■ #181

\v

Si

'fi

If,

&>

gra

i/.

ii

Ili

im

;l‘

Ml

Fig. 64. Cyrene i Plutos. Rzeźba Cefizodotosa (z glyptoteki Monachijskiej).

Cefizcfon (Ke fi sof on os), ateńczyk, przyjaciel i współpracownik Eurypidesa, dopomagający mu szczególniej przy układaniu chórów. Zażyłość jego z tym tragikiem stanowi częsty przedmiot uszczypliwości Arystofanesa, kj;óry czyni stąd złośliwe alluzye do drugiej żony poety, Cheryli, kobiety lekkich obyczajów, tłómaczącej poniekąd przeciwniewieści nastrój znakomitego męża.    K- K-

Cefizos (Kfjpoę), 1) rzeka w Argolidzie wpadająca do Inachu.—2) największa rz. w Attyce, wytryskająca z płd-zach. stoku Brilettu, zabiera po drodze Parnejskiej wody kilku jeziorek i przez równinę Cekropijską kierunkiem zachodnim dąży ku Atenom, a zimową porą zalewa okolicę przy ujściu do zatoki Saleron (w swoim czasie przerzynała t. zw.

K. K.

Cegielnia, Zakład, w którym na większą lub mniejszą skalę wyrabiają cegłę, bądź ręczną, bądź maszynową, nazywa się cegielnią. Na zachodzie znikają coraz bardziej cegielnie mniejsze, wyrabiające ręczny produkt. U nas w kraju rzecz ma się przeciwnie. Mały kapitał nakładowy decyduje u nas i skłania do drobniejszych przedsiębiorstw. Koszt produkcyi jest mniej więcej (na 1,000 sztuk) ten sam, lecz cena materyału maszynowego i ręcznego różni się mocno. W cegielni dobrze urządzonej, prócz systematycznego prowadzenia grabarki, prawidłowej przeróbki surowego materyału, zwraca się uwagę na suszenie surówki i chroni się ją od ewentualnych strat z powodu deszczu i mrozu. — W najnowszych czasach, po zaprowadzeniu pieców pierścieniowych, łączy się suszarnię z piecem, wyzyskując w ten sposób ciepło zbyteczne możliwie racyonalnie i korzystnie. — W dobrze prowadzonej cegielni właściciel lub kierujący posiadać powinien wiadomości zawodowe ceglarza, oprócz niezbędnych informacyj knpieckich, gdyż od osoby kierującej los zakładu zależy. Smutny obraz cegielni wokoło Warszawy położonych (z małemi tylko wyjątkami) stwierdza to zdanie i przekonywa nas, że dobrej cegły w tych warunkach wyrabiać niepodobna. Pojęcie, choć słabe, o rozwoju przemysłu ceglanego u nas w kraju dać może spis ważniejszych cegielni, a mianowicie: 1) Bejne Edward, w Rokiciu, powiat Łódzki; 2) Bogusławski, Zacisze, pod Częstochową; 3) Bojańczyk Leon we Włocławku; 4) Brot, w Lublinie; 5) Cygelman, tamże; 6) Cwilling, w Warszawie; 7) Dutkiewicz, w Ciechanowie; 8) Falk w Kaszewicach, powiat Piotrkowski; 9) Frick, w Lublinie; 10) Gajzler, w Radogoszczy, po w. Łódzki; 11) Granzow, w Kawenczynie pod Warsz.; 12) Grze-siewicz, w Skierniewicach; 13) Halber, w Warszawie; 14) Hielle i Dietrich w Radziejowicach; 15) Hiller, wPołomieni, pow. Będziński; 16) Kogan, w Mokotowie pod Warsz.; 17) Keller w Królewiu; pow. Łódzki; 18) Kónig, w Rokicinie, pow. Łódzki; 19) Krauze, sta-cya Łazy; 20) Łukin, w Wawrze, pow. Warsz.; 21) Małachowski, w Markach, pow. Warsz,; 22) Meyer Ludwik, w Brussie, pow. Łódzki; 23) Meyer Ludwik, w Piotrkowie; 24) Ostrowski Aleksander, w Maluszynie; 25) hr. Paszkiewicz w Iwanowskiem, pow. Nowo-Aleksandryjski; 26) Piechulek, w Będzinie; 27) Poznański Izydor, w Królewiu, powiat Łódzki; 28) hr. Starzeński, w Ząbkach; 29) Schlei-cher, w Sielcach, powiat Będziński; 30) Stenzel, w Gospodarzu, pow. Łódzki; 31) Szulewicz, w Lublinie; 32) Szyf, w Lublinie; 33) Szmidt, w Radogoszczy, pow. Łódzki; 34) Weissberg, w Piotrkowie; 35) Witkowski, w Mokotowie. Największa może z cegielni krajowych, a mianowicie Ka-wenczyńska, wytwarza rocznie około 6 milionów cegły zwyczajnej, 6 mil. maszynowej, 2 mil. fasonowej, 2 mil. ogniotrwałej, a oprócz tego dachówkę, poważną ilość rur do drenowania, rur kanali-

E S.

ii

m.

mi

■ h:

zacyjnych i parkietów glinianych; fabryka posiada dla swej czynności 20 mieszadeł poruszanych końmi, 15 maszyn rozmaitych systemów, poruszanych siłą pary, i 6 pras do cegły ogniotrwałej. Do wypalania swoich wyrobów posiada 6 pieców, w tej liczbie 2 Hoffmana, 2 Granzowa i 2 piece gazowe systemu Mendheima, Ludność fabryczna składa się ze 140 rodzin, które stanowią 420 osób; fabryka założoną została przez dotychczasosvego jej właściciela, K. Granzowa w 1866 r.

Cegielski Hipolit (* 1815—f 30 listop. 1868), gramatyk, estetyk i przemysłowiec, urodził się we wsi Ławkach, niedaleko od Trzemeszna, w W. ks. Poznańskiem, nauki początkowe pobierał w Trzemesznie, gimnazyalne w Poznaniu, a uniwersyteckie w Berlinie, gdzie napisawszy i obroniwszy rozprawę o przeczeniu: „De Negatione" (Berlin, 1840), ze stanowiska porówuawczo-gramatycznego i filozoficznego, otrzymał stopień doktora filozofii, poczem w tymże roku został nauczycielem języków starożytnych i literatury polskiej w gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu. Krótki był okres jego działalności pedagogicznej, ale obfity w prace niepospolitej wartości. Ogłaszał je naprzód w czasopiśmie poznańskiem: „Orędownik Naukowy^. W r.

1840    ogłosił tu (N.N. 4—8) cenną rozprawę; „O zasadach wychowania po szkołach wyższych", starając się dowieść, że podstawą wychowania i wykształcenia powinny być umiejętności zaznajamiające nas z Bogiem, światem, sprawami ludzkiemi, nie zaś języki umarłe. Cegielski robił wprawdzie ustępstwo zbyt silnej jeszcze tradycyi, utrzymując, że języki starożytne po szkołach muszą być dawane, bo ich znajomość „niezbędną jest do umiejętności języków i do rozumienia życia starożytnego", ale z toku jego rozumowania wynikał wniosek, że są one w wykształceniu szkolnem zbyteczne. W r.

1841    w temże czasopiśmie (NN. 13—15) pomieścił rzecz „O powstaniu mowy i szczególnych języków". Nie zamierzał tu dochodzić, jaki był język najstarszy na świecie, odrzucił teoryę XVIII wieku o „wynalezieniu" mowy, lecz uznał ją za konieczny organiczny wynik ustroju człowieka, uzasadniając, w duchu ówczesnej filozofii niemieckiej, tezę swą twierdzeniem, źe duch ludzki musiał się uprzedmiotowić, a takiem uprzedmiotowieniem jest właśnie mowa, która jako „pojaw czucia i myśli, przedmiotem być musi pośrodkującym między materyą i myślą". Ciekawą jest próba określenia wewnętrznych znaczeń samogłosek, próba, którą dzisiejsze usiłowania symbolistów na nowo podejmują. Otóż zdaniem C-go, samogłoski będąc „bezpośredniemi głosami i czystemi, objawiają uczucie wewnętrzne samo, niczem jeszcze zzewnątrz nie uderzone, nie złamane, zwiastują spokój i zadowolenie, jak a, e; zadziwienie, jak o; przelęknienie, jak w; radość wezbraną, jak i; boleść, jak ę i t. p. Za trudniejsze do rozwiązania uważa C. pytanie co do wewnętrznego znaczenia spółgłosek, w których stosunek czucia i myśli do przedmiotów zewnętrznych jest wyrażony; to też, przytoczywszy zdanie Platona w tej mierze i uznawszy, że mędrzec grecki był na dobrej drodze, sam nie kroczy po niej dalej. Rozmaitość

poszczególnych języków tłómaczy C. różnorodnością stosunku ludzi do świata w rozmaitych krajach, a więc położenia geograficznego, klimatu i t. p., w części zaś odmianami narzędzi mownych, jakie wśród ludów przypuszcza. W r. 1842 pojawiła się również w „Orędowniku" (NN. 32—38) najważniejsza rozprawa gramatyczna C-go: „O słowie pol-skiem“, gdzie złożył dowody głębszego wniknięcia w kształtowanie się czasowników naszych, rozwijając je na podstawie porównawczej gramatyki języków indo-europejskich. Pierwszy to raz w nauce naszej ta nowa jeszcze wówczas metoda rozwinięta i do czasowników zastosowana została, wydając obfity plon spostrzeżeń, rozjaśniających zawikłaue i zaciemnione zagaduienia. C. popełnił wprawdzie błąd, który zresztą ogółem jeszcze wtedy podzielano, że język sanskrycki uważał za źródło wszystkich aryo-europejskich, a nie za ich starszego brata, lecz stosunek natomiast starosłowiańskiego do innych słowiańskich bardzo trafnie określił. Wiele

■;

V-

w.

JL

mM

iMMP

Fig. 65. Cegielski Hipolit.

uwag całkiem wtedy nowych i słusznych zostało potem stwierdzonych przez uczonych slawistów, ale, niestety, na dalszy rozwój badań gramatycznych w języku naszym na razie nie wpłynęło. Gramatycy tacy, jak: F. Żochowski, Łazowski, nie zaznajomili się z rozprawą C-go, a Jan Rymarkiewicz, choć ją znał, zbył lekceważąco, nie zrozumiał doniosłości zasadniczych odkryć C-go, jak: powstanie zakończeń osobowych, formacya czasu przeszłego i t. p., i w dysertacyi swojej niemieckiej o konjugacyach polskich, pomieszczonej w programacie gimnazyum katolickiego w Poznaniu w r. 1852, dawnefantazye powtórzył. To spowodowało C-go do wydania powtórnego swej rozprawy, powiększonej wstępem krytycznym, poświęconym rozbiorowi twierdzeń niektórych gramatyków naszych, a zwłaszcza Rymarkiewicza; w tekście zaś samym niewielkie poczynił zmiany; wyłączył tylko słowa częstotliwe i osobno je traktował; a nadto dodał wzory konjugacyj, kładąc nacisk na różnicę pomiędzy formami słowa a wzora-

ma napis: „O słowie polskiem i konjugacyach jego wraz z wstępem krytycznymi (Poznań, 1852, str.

mi jego odmian. W tern drugiem wyd. rozprawa ta , wie 13 listopada 1827 r.). Po ukończeniu gimna-

zyum realnego w Warszawie, wstąpił do Szkoły sztuk pięknych na kurs II, jako przygotowany w rysunku przez Aleksandra Kokulara. Ukończył szkołę jako malarz krajobrazów naprzód pod kierunkiem Piwarskiego, a następnie Breslauera. Podróżował dużo po kraju dla studyów krajobrazowych; pierwszy

91).—W r. 1843 obrobił C. według Kuehnera i wydał w Poznaniu „Gramatykę grecką¹⁴, która miała następnie dwie jeszcze edycye (1859, 1862), W r.

't

i,

f/j

Fig. 66. Cegliński Julian.

1845 wyszła: „Nauka poezyi zawierająca teoryę poezyi i jej rodzajów, oraz znaczny zbiór najcel- i po Jauie Nepomucenie Głowackim zwiedził Tatry niejszyeh wzorów poezyi polskiej do teoryi zastoso- ! w latach 1854 i 1861. Za rysunek doliny Strążysk wany“ (Poznań, VIII, 647). Książka ta, odznacza- j w Tatrach otrzymał nagrodę Tow. z. szt. piękn. jąca się jasnością i gruntownością wykładu, ze sta- w kr. Polskiem w r. 1862. Akwarelle i rysunki na nowiska nauki nowożytnej, odrazu znalazła szero- kamieniu, a następnie na drzewie, stanowiły główne kie zastosowanie w szkołach i w wychowaniu do- szeregi prac C-go; rysował na kamieniu litograficznym mowem; doczekała się sześciu wydań, z których albumy, wydawane w Warszawie, w latach 1856 do jedno w r. 1851 wyszło w skróceniu M. Łyszkow- 1861: Lubelskie, AdamaLerue; Romanowskie, Kra-skiego w Warszawie, a ostatnie w 1879 z dopełnię- szewskiego; Wodotrysków Warszawskich p. W. G., niami Wł. Nehringa w Poznaniu (CXXXII, 795). kilka widoków Alfreda Schouppego, „Widok War-Pomimo pracy Bądzkiewicza, dotyczącej tegoż przed- szawy z lotu ptakau i wiele innych drobnych prac. miotu, nie straciła książka G-go do dziś dnia swej Był współpracownikiem „Tygodnika Illustrowane-uiepospolitej wartości. W r. 1846 C. zniewolony go“ do r. 1865. Z olejnych krajobrazów C-go kilka został porzucić zawód nauczycielski, chwycił się było pomieszczonych jako ozdoba kajut w statkach wtedy kupiectwa, łamiąc przesąd staroszlachecki, założył naprzód handel żelaza w Poznaniu, a potem fabrykę machin i narzędzi rolniczyoh, którą stopniowo powiększając, doprowadził do skali bardzo rozległej, mogącej spółzawodniczyó z innemi zakładami miast wielkich. Prac naukowych zaniechał, ale w dziennikarstwie i życiu publicznem brał udział. W r. 1848—50 wydawał w Poznaniu „Gazetę polską⁴⁴; w 1849 posłował z Poznańskiego na sejm pruski w Berlinie. Wybrany na członka Towarzystwa pomocy naukowej imienia d-ra Marcinkowskiego, potem na wice-prezesa, gorliwie sprawą oświaty się zajmował. Prócz tego był członkiem rady miejskiej w Pozuauiu, a przez lat kilka i jej wice-prezesem; jako członek kuratoryum szkoły realnej niemało się przyczynił do jej organizacyi. I W r. 1866 obywatelstwo miejskie, oceniając jego zasługi dla rolnictwa położone, wybrało go na prezesa centralnego towarzystwa agronomicznego w W. ks. Poznańskiem. Z prac literackich ogłosił wtedy:

parowych Zamoyskiego (1852—55). Z innych „Refektarz Dominikanów w Krakowie⁴⁴ nabyty przez Towarzystwo szt. piękn. Odr. 1865 do 1892 zajmował się gospodarstwem wiejskiem; osiadł w tym ostatnim roku w Warszawie, powrócił do sztuki i odznaczył się przepięknie malowanemi aąuarellą owocami i krajobrazami, staranuie studyowanemi, przeważnie z pięknej doliny Ojcowskiej. W latach 1858—61 należał do grona młodych artystów, śród których powstała myśl i czyn założenia Tow. sztuk pięknych. Z jego inicyatywy fuudusz pozostały po Wystawie Krajowej stał się kassą pożyczkową artystów gdy z tej wystawy wykluwało się Tow. zach.

w. o-

Cegła. Jako sztuczny materyał budowlany, C. zajmuje pierwszorzędne miejsce szczególniej w tych krajach, gdzie, jak u nas, braknie kamieni naturalnych w ilości dostatecznej, łatwo dostępnych ze względu na komunikaeyę i koszta. C. znana była jeszcze w starożytności; wyrabiała się ze zwyczajnej gliny, suszona była na powietrzu pod działaniem

„Zycie i zasługi d-ra Karola Marcinkowskiego z oka-zyi obchodu 25-tej rocznicy założenia Tow. Pom.

P. Chm.

Naukowej⁴⁴ (1866); „O pisowni pana Rzepeckiego i towarzyszów⁴⁴ (1868). Jako fabrykant, dla zaznajomienia rolników z machinami rolniczemi, wydawał ilustrowane ich opisy, po niemiecku i po polsku: „Machiny i narzędzia rolnicze, uznane za najlepsze” (1858), „Cennik ilustrowany machin i narzędzi rolniczych⁴ (Warszawa, 1861); wreszcie ogłosił dziełko p. t. „Praktyczna mechanika rolnicza, w zastosowaniu do potrzeb ziemian polskich wyłożona” (Warszawa, 1863). Wszystkie swe utwory pisał pięknym, poprawnym językiem, stylem jasnym, jędrnym, pełnym męskiej energii.

And. S.

Ceglie właściwie Ceglie - Mess a pico, miasto szt. pięknych, w departamencie włoskim Lecce, okręgu Brindisi, na wyżynie Apulii, na północo-wschód od Tarentu; uprawa oliwek, wina i owoców południowych, handel zbożem; do 15,000 in-ców.

Ceglarka (bot.), nazwa nadawana w Zakopanem roślinie Lychnis chalceclonica L.

Cegliński Julian, malarz polski (* w Warsza-

promieni słońca. Że C. tego rodzaju w krajach południowych była niemal również wytrzymałą jak wypalana, dowodzą ruiny Babilonu, jakoteż niektóro pomniki egipskie (ob. Budownictwo). — Cegła niewypalana, zwana surówką, używa się dotąd w naszym kraju po wsiach i małych miasteczkach do zabudowań gospodarskich. Glina na ten cel przeznaczona nie wymaga troskliwego wyrobienia i oczyszczenia, daje zatem materyał tani i łatwo dostępny. Dla wyrobienia surówki należy glinę tłustą przekładać nad chudą; albowiem glina chuda, t. j. zawierająca dużo piasku, żwiru, kamyków wapiennych, nie nadaje się do wyrobu dobrej C-y, a nawet wręcz bywa do tego celu nieprzydatną. Chcąc poznać dobrą glinę, ugniata się ją w ręku i otrzymuje się dowolną formę z ciasta, nieprzylegającego wcale do palców. Plastyczność gliny jest jednym z pierwszych warunków stwierdzających użyteczność materyału do wyrobu, albowiem nadawanie surowemu mate-ryałowi pożądanej zdolności przyjmowania najrozmaitszych form i utrwalania ich przez następne wypalanie stanowi właśnie zaletę C-y, jako materyału budowlanego w tysiącznych kształtach. W krótkim opisie fabrykacya C y przedstawia następujące fazy i działy samego procesu: a) przyspasabianie surowego materyału, b) formowanie czyli strycho-wanie C-y, c) suszenie surówki, d) wypalanie, e) konstrukcya, budowa i eksploatacya pieców, f) jakość C-y, g) specyalność ceglarstwa.—Kopanie gliny, po wstępnem usunięciu ziemi urodzajnej i systematycznem wyzyskaniu całego podgłębia, wymaga, szczególnie przy znacznych głębokościach, i pod naciskiem wody gruntowej, pewnej uwagi i znajomości rzeczy. Usuwanie zaś wody z glinianek bywa bardzo kosztowne, gdyż tam, gdzie działanie ręcznych pomp xnie wystarcza, ustawiają się pompy parowe, wymagające z jednej strony poważnego kapitału nakładowego, z drugiej stałego i kosztownego nadzoru. Odwożenie gliny wydobytej z glinianek odbywa się za pomocą taczek, wózków po płaszczyźnie pochyłej, lub też kolejki. Ta ostatnia, ułożona poziomo, może być poruszana ludźmi lub też końmi; windowanie zaś wózków jo torze pochyłym odbywa się systemem linkowym. Samo przygotowywanie gliny do wyrobu C-y zasadza się przedewszystkiem na oczyszczeniu i usunięciu wszelkich niepotrzebnych domieszek, jak n. p. korzeni, liści, kamyków itp.; dalej na nadaniu glinie większej ścisłości przez gniecenie tarankami, a nakoniec przez określenie stosunku mieszaniny gliny z piaskiem. W dobrze prowadzonych cegielniach glina do wyrobu C-y wydobywa się w jesieni. Pozostając całą zimę na powietrzu i pod działaniem mrozów, cząsteczki gliny zwiększają swą objętość, glina rozpada się, staje się kruchą i podatną do dalszego procesu. Jednakże zimowanie gliny nie w każdej cegielni jest może-bne, i w niektórych nowo urządzonych cegielniach parowych zaniechano zupełnie tej metody, biorąc do roboty glinę świeżo wykopaną i poddając ją maszynowemu rozdrobieniu w desintegratorach, lub w młynach do krajania gliny. Przyrządy do roz-drabiania gliny są wielce rozmaite: najczęściej skła-dają‘ńię z dwóch walców jednakowej średnicy, ustawionych po osi poziomej, równolegle lub też nieco skośnie. Walce zaopatrzone są w koła zębate o średnicy równej lub też różnej, a podczas ruchu korby walce te obracają się w kierunkach sobie przeciwnych. Wrzucana glina dostaje się pomiędzy walce, a jeśli średnica ich równa, glina zostaje zgniecioną; jeśli zaś walce posiadają średnicę niejednakową, czyli gdy chyżość obrotu jednego walcajest większa, wtedy prócz zgniecenia odbywa się jeszcze zmiażdżenie cząsteczek. Na wypadek, gdy w glinie znajdują się szkodliwe przymieszki, szczególnie margiel, maszyny tego rodzaju nie mogą znaleźć zastosowania, albowiem nie o zmiażdżenie, lecz o zupełne usunięcie takich przymieszek starać się należy. W nowszych konstrukcyach zwrócono na to baczną uwagę, i glina, przechodząc w trakcie roboty z walców do pras, przesuwa się przez sita, w których pozostaje, zgniecione zaś kłęby wapna wypadają nazewnątrz. Moczenie gliny odbywa się zazwyczaj w dołach, wykładanych balami na podstawie nieprzepuszczalnej. Podług metody Schli-ckeysena, glinę ułożoną w kupy zlewa się po wierzchu a wodę rozprowadza rynnami tak, ażeby możliwie prędko wszędzie przedostać się mogła. Jakość wody użytej do zlewania bardzo ważne ma znaczenie. Woda zawierająca sole rozpuszczone oddziaływa źle na gotowy produkt i dlatego rozbiór chemiczny wody, jaką się posiada pod ręką, i dobre posoby oczyszczenia jej są bardzo pożądane. Po namoczeniu gliny przystępuje się do wyrabiania ciasta. Robota u nas wykonywa się zazwyczaj deptaniem bosemi nogami. Glinę namoczoną umieszcza się w płytkich skrzyniach, tratami zwanych, a robotnicy, depcąc raz koło razu nogami, wyczuwają i odrzucają wszelkie domieszki, jak wapno, margiel, korzenie, kamyki i t. p. Takie deptanie gliny tylko u nas, gdzie robotnik nie jest drogi, praktykuje się niemal powszechnie. W większych cegielniach zagranicznych pracę ludzką spełnia machina, która mniej więcej typowo przedstawia beczkę bez dna, obracającą się na osi pionowej; na osi tej umocowane są noże, które zwilżoną glinę przerabiają i w dół spychają. Bardziej znane są w tym dziale przyrządy Schlickey-sena, Prittwitza, Fiirrschmidta, i innych. Przed formowaniem gliny, względnie do tego, czy jest tłustą, czy chudą, dodać wypada piasku w ilościach niezbędnych, lub też wydzielić go przez szlamowanie. Unormowanie stosunku piasku do gliny jest bodaj jednem z najważniejszych zadań ceglarza, gdyż od tego zależy dobroć i wytrzymałość gotowego produktu. W okolicach, gdzie niema naturalnego piasku, dodaje się rozdrobionego kamienia, znajdującego się w pobliżu, a gdy i tego nie posiadamy, to używamy tłuczonych odpadków C-y chamotte. Szlamowanie odbywa się w skrzyniach, w których glina, dobrze wodą rozrzedzona, rozrabia się gracami. Po dokładuem zmieszaniu zostawia się ją jrzez pewien czas w spokoju; grubsze i cięższe cząstki osiadają na dnie skrzyni, glinę zaś, jako rzadki płyn, spuszcza się do ocembrowanego dołu obok. Mechaniczne sposoby szlamowania tern się różnią od metod ręcznych, że rozdrabianie gliny odbywa się

wymagające jednak oddzielnego przyrządu do przerabiania gliny. Są też przyrządy, w których glinę umieszczoną w skrzyni zamkniętej tłok z niej wynika. Lecz takie formowanie ma w sobie tę niedogodność, że razem z gliną zgęszczone powietrze uchodzi przez wylot, a przez to w cegle tworzą się pęcherze powietrzne. W nowszych czasach budują maszyny, z których otrzymuje się cegłę bardziej sztywną, a nawet kompletnie suchą, szczególnie prasy, dostarczające cegły wprost do pieców, rokują wielkie nadzieje, albowiem czynią niepotrzebną jedną, i to dość kłopotliwą, fazę suszenia, wymagającą dużych przestrzeni i znacznego nakładu na robociznę. Dodać jednak potrzeba, że praktyka, zajmując się ulepszeniami w kierunku wytkniętym, nie stwierdziła jeszcze dostatecznie strony praktycznej pomysłu. — Suszenie surówki. W cegielniach na małą skalę surówkę suszy się na powietrzu; początkowo kładą ją na płask, a następnie stawiając na kant. Pomiędzy surówką pozostawia się pewną przestrzeń swobodną dla lepszego dostępu i przewiewu powietrza. Surówkę, stawianą w kozły, zabezpiecza się od szkodliwych

za pomocą bębna osadzonego na osi poziomej, poruszanego końmi; bęben obraca się na swej osi w murowanym dole, a osadzone na powierzchni bębna żelazne łaty rozgniatają glinę i przerabiają ją z wodą. Oddzielenie zaś gliny od domieszek odbywa się tak samo, jak przy ręcznem szlamowaniu. Formowanie C-y wykonywa się ręcznie lub mechanicznie. Do ręcznego formowania C-y, czyli do strychowania surówki, potrzebna jest glina w kształcie gęstego ciasta. Strycharz (ob.) mając formę pod ręką, wciska w nią starannie glinę, zapełniając szczelnie cały otwór, strychulcem zaś usuwa nadmiar gliny i odnosi formę na plac przeznaczony do suszenia. Tam układa surówkę na płask z całą uwagą i wraca do Btołu strycharskiego, do dalszej roboty. Czynność formowania i odnoszenia surówki do wyschnięcia wymaga pewnego podziału pracy, zależnego od ilości, jaką dziennie strycharz wyrobić powinien. Po kilku dniach, a nawet tegoż samego dnia podczas upałów lub silnego wiatru, surówkę stawia się na kant, i trzyma w tej po-zycyi, dopóki nie wyschnie dostatecznie dla przeniesienia do suszarni.—Formowanie mechani-

czne. Na początku bieżącego stulecia, około 1813, rozpoczęto naśladowanie ręcznego formowania środkami mechanicznemi. Długi czas była w użyciu maszyna złożona z wyrabiacza gliny, jednego lub drugiego typu, poruszana końmi; u dołu wypadają-oa glina przedostawała się do formy, a prosty mechanizm lewarowy usuwał formy napełnione na bok, stawiając puste na ich miejsce. Przy usuwaniu na bok pełnej formy strychowanie odbywało 1 się samodziałająco. Jednakże tak otrzymywana cegła nie miała ani cech, ani zalet wyższych, niż C. ręczna. Dopiero dalszym zabiegom techniki ce- * glarskiej i zastosowaniu pras w połączeniu z piecami pierścieniowemi do wypalania, udało się dźwignąć ten przemysł do tej wysokości, na jakiej się za granicą niemal wszędzie, a u nas w kraju w kilku zaledwo cegielniach, znajduje. Cechą charakterystyczną aparatów do mech. formowania cegły jest to: że bez użycia form dostarcza nam machina wyrobu o ostrych kantach, powierzchni gładkiej, który ma odrazu tak zbitą masę że suszenie odbywa się w pozycyi na „wysoki" kant. W tym celu prasa przygotowywa gęste ciasto, a z otworu wylotowego, odpowiadającego dokładnie przekrojowi C-y, na wysokość zarówno jak na szerokość, wydobywa się cegła, jako masa nieprzerwana. Przecinanie na pojedyńcze cegły dokonywa się za pomocą naciągniętych drutów stalowych, umocowanych na ramie, tuż za wylotem. Pierwszą taką maszynę zbudował znany na polu ceglarstwa Schlickeysen, i konstrukcya jej w dalszym rozwoju została podstawową do ulepszeń (ob. figura 67). Z nowych aparatów te za najdogodniejsze uważać należy, w których łączy się możliwie najlepsze przerobienie gliny z naj-

'TS'

Sito

"A

~=- . .

Fig. 67. Maszyna Schlickeysena

wpływów atmosferycznych przez odpowiednie przykrycia lub specyalnie zbudowane szopy. Jakkolwiek bezpośrednio dach chroni surówkę od deszczu, jednakże w naszym klimacie, przy długotrwałej niepogodzie, cel nie bywa osiągniętym całkowicie, gdyż surówka nie schnie, lecz przeciwnie — ustawiona w szopie, w stanie względnej suchości, wciąga wilgoć z powietrza, gdyż glina w stanie suchym bardzo jest higroskopijną. Dalsza niedogodność szop czyli suszarni wynika z silnego działania wiatrów. Wtedy surówka, tracąc swoją wilgoć zbyt raptownie, kurczy się, pęka, krzywi się i do dokładnej roboty staje się nieprzydatną. W naszym klimacie uwzględnić jeszcze należy doniosły wpływ przymrozków. Rozpoczynanie robót w cegielniach przypada u nas w miesiącu kwietniu, koniec w listopadzie. Wiadomo jednak, że przymrozki w połowie maja lub w pierwszych dniach listopada niszczą całkowicie surówkę nagromadzoną w szo-mniejszem użyciem siły. Prócz aparatów Schli- pach; każdy przymrozek rozpędza, przez powięk-ekeysenowskich są przyrządy, w których siła szenie objętości wody w glinie, jej cząsteczki, przenosi się za pomocą dwóch walców, pra- a działanie to ma ten nieunikniony skutek, że przy cującyeh w odwrotnym kierunku i wyrabiających po- odtajaniu cegła się rozpada; im świeższa była su-między sobą ciasto; są to przyrządy Sachsenberga, rówka, tern niebezpieczniejsze jest działanie przy-

Ency klop. Pow»z. Uuttr. T. II.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

29

mrozków. Nic też dziwnego, że w raeyonalnie pro-wadzonem gospodarstwie cegielnianem oddawna myślano o usunięciu tego niekorzystnego sposobu suszenia surówki i zastąpienia go innym, dogodniejszym, bardziej i racyonalnym. Jedno z pierwszych ulepszeń sięga 1860; skorzystano wtedy z ciepła pieca, doprowadzając je podziemnemi kanałami do spe-cyalnego budynku murowanego, do suszarni. Można również w cegielniach posiadających kocieł parowy korzystać z pary. Przy znacznych rozmiarach nowoczesnych pieców i znacznej iluści ciepła uchodzącego przy studzeniu cegły już gotowej, użycie tego właśnie ciepła do suszenia i podgrzewania surówki bardzo jest dogodne. W tym celu piec otacza się szopą znacznych rozmiarów i ciepłe powietrze, uchodzące podczas wypalania, przedostaje się pośrednio do przestrzeni przeznaczonej na suszenie surówki. —Wypalanie gliny. Wszelkie wyroby z gliny, przed zastosowaniem ich do celów praktycznych, mu-gazu, jako materyału opałowego w cegielniach, okazało się, że jest to dotąd rzecz zbyt droga i kłopotliwa. U nas w kraju próby w tym względzie dokonano w dobrach Maluszyn pod Nowo-Radom-skiem. Wypalanie węglem odbywa się albo przez uwarstwowanie, albo też przez umieszczenie węgla w jednem ognisku. Ostatni sposób praktykuje się niemal powszechnie, pierwszy rzadziej bywa stosowany. Wypalanie drzewem, ze względu na zanik lasów, coraz bardziej ustaje; na 100,000 surówki liczy się 7 sążni drzewa; węgla wychodzi 2y₂ korca na 1,000 cegieł. Anglia i Hollan-dya wypalają surówkę torfem; średnio liczy się 2 sążnie kub. na 1,000 cegły. — Piec Hoffmana (fig. 68 i 69). Wszystkie niemal piece do wypalania gliny, oprócz wielu innych niedostatków, posiadają jedną kardynalną wadę: tę, że zużywają bardzo wiele opału. Gdy zwrócimy uwagę na to, że piece podczas wypalania, studzenia i t. p.,

90

?oa

•as

%%ś

mmm

mm

F;

Przekrój.

Piec Hoffmana.

Rzut poziomy.

Fig. 69.

Fig. 68.

szą być wypalone. Dopiero przez wpływ wysokiej temperatury otrzymuje C. twardość, dźwięk metaliczny i wytrzymałość na wpływy atmosferyczne. Wypalanie surówki obejmuje szereg rękoczynów, jak np.: zapełnianie pieca, podgrzewanie, wypalanie w ścisłem znaczeniu, ochładzanie i wytaczkowywanie. Sama czynność wypalania bywa peryodyczna lub stała.

Piece połowę, np., z czynnością peryodyczną, napełniają się surówką, poczetn podkłada się ogień. Gdy wypalenie skończone, piec stygnie i operacya załatwiona. Rozróżniamy cały szereg pieców tego rodzaju, dzieląc je na piece o płomieniu pionowym, poziomym i opadającym. Pierwsza grupa największe znalazła u nas zastosowanie: zamiast ścian obwodowych używa się surówki, komin jest tu zupełnie zbyteczny, a koszt nakładowy minimalny. Jako materyał opałowy służy drzewo, węgiel lub gaz. Co Kształt pieca Hoffmanowskiego przedstawia się do pieców gazowych, to znalazły one dotąd zasto- w rzucie poziomym jako koło podzielone na 12 wy-sowanie ograniczone: przy wyrobach sztajnguto- cinków. Pośrodku komin łączy się kanałami z każ-wych i porcelanowych.—W szerszem zastosowaniu dym z 12 przedziałów. Przez otwór w sklepieniu

tracą ogromnie wiele cieplika, że razem z produktami procesu wypalania, z uchodzącemi gazami, tracimy około ²/₃ ciepła bezużytecznie, i że przez promieniowanie również strata ciepła jest znaczna, to dochodzimy do wniosku, że tylko około 20°/₀ ciepła zuźytkowuje się produkcyjnie, gdy tymczasem 80% się traci. Okoliczność ta, stwierdzona od dawien dawna, miała ten skutek, że starano się bądź o ulepszenie egzystujących pieców, bądź też o zużytkowanie marnującego się ciepła. Nie tu miejsce na wyliczanie tych prób i doświadczeń, jakie w kierunku wskazanym podjęto. — Rezultat skrystalizował się w doniosłym wynalazku Hoffmana, przedstawionym na wystawie wszechświatowej w Paryżu w 1867 i znanym jako piec pierścieniowy Hoffmana, używany odtąd niemal wyłącznie.

.

\

V

■

... ■

O

\

i-'

i

i

ę

- >

V

w-

a

/

ł

‘W

■

r.

’:v

c

ĘOZMAITE ĘODZAJE CEGŁY.

f'0

7.

5.

sf

y/g

■^,/M

-4S—>

8.

7<f.

'łZŁr^

37.

v:

%'(>

5?

mm

- -~1

t'

Y-*

— >-

&

cm/

\K

■ 40%:-

§1

V©

::

Cc,

\!

yy-

9.

t\5

W*<fK

KS

fil

i!

li

„flif

77.

o#

rrcfo

(wm

18.

- -02,--->-

y, |

13.

//?

—oz/- - y

- -1J0.------>■

. ■*---i to- - >,

'^1

om©

■>

=!

li

■-"--w- —

iEli

< -31-*

i (3

13

K!

l£j

?*g.. _ _.

to.

.*----qyAP-

22. vg2

/V —

«-----uo.

- - -V

5SJ

Os

© © o o if

li, >.'..i,..i.i« .ii^iT ii iitfili ftfiMHflF,-

......480.----

-JM

n

111

s fi a n'Ef

rvj

27.

-IW. -

«a

JĄ

Bs a

ys~3

Q_5?^

m

ppaBl

32.

-4SS.— -

HZ-*

■KaaBC #G. $

-A -V 6 '

•i

*•

33.

Si-

dIBr

\>

cn

yggm

^----

mm ii

&gf

fi;! l i

6'S

41

,7

6i

— •>

•i

-u

2;

ś>

V^ _----- 2^----

■i

JJO

--J80—-

^IpfellpiL

- ;.

bą-

V?

wmA

35.

38.

37.

<4

i.

f --

Tfii

p

Zi

39.

39.

to.

+?.

*3.

ty

%fo.

tó

1}0

-■

Igo

O-i

*------yo----

T*°

c-

4/

, ■ p-"-—:—.—

'd

zo

- -« jo.---

—•>

'A*--

-- m- —

«-------£,T<?.----->:Ł'

pojedynczych szynach. 10. Cegła do skle-

1. Cegła zwyczajna. 2. Cegła do licowania. 3, Cegła posadzkowa. 4. Studniówka mała. 5. Studniówka. 6. Kominówka. 7. Karnes. 8. Cegła do ośmiokąta. 9. Cegła do sklepień na pień na szynach podwójnych. 11. Cegła gruba maszynowa. 12. Cegła kanalizacyjna. 13. Dziurawka kanalizacyjna o 21 otworach. 14. Dziurawka kanalizacyjna o 10 otworach. 15. Cegła pusta. 16. Cegła pusta. 17. Dziewiątka pełna. 18. Dziewiątka dziurawka. 19. Platówka. 20. Cegła posadzkowa dla browarów. 21. Studniówka o promieniu metrowym. 22. Studniówka o promieniu i'/₂ metrowym. 23. Studniówka o promieniu metrowym. 24. Cegła do

sklepień na belkach żelaznych. 25. Cegła kanalizacyjna klinowa. Od 26-go do 45 Cegła fasadowa.

V¹

■»:}

*

Ł

c

. - •>.

I

>P;

y

i.

• v,;:

'

O

■i

I

} f >

<

. r

h

■

-v

■v :>

v,f<

.• ••

- < U

.

• •

przedziałowem wsypuje się węgiel, a specyalnej kon-strukcyi zamknięcie chroni od przedostawania się produktów spalenia temi otworami na zewnątrz. Zasuwy między przedziałami ułatwiają komunikacyę jednych z drugiemi, a gdy zachodzi potrzeba, można ją przerwać i jeden lub więcej z 12 przedziałów zupełnie wyłączyć. Surówkę wprowadza się bocznemi otworami, na ten cel pozostawionemi, a ustawia się ją tak, ażeby pozostała przestrzeń była wolną dla węgla. Zresztą, co do staranności wewnętrznego układu, piece Hoffmana wymagają takiej samej, jak i inne.—Przedstawmy sobie, że do oddziału pierwszego wnosimy surówkę, w drugim cegła już wypaloną została, i wytaczkowywa się, zaś oddziały 3, 4, 5, 6, 7 i 8 napełnione są cegłą wypaloną, a stygnącą przez prąd powietrza świeżego, przechodzącego przez l i 2 oddział; dalsze zaś oddziały 9, 10, 11 i 12 zawierają materyał w pełnym ogniu. Przez przecięcie ko-munikacyi pomiędzy 12-m a kominem, a równocześnie przez otwarcie zasuwy do 1-go oddziału, skierować tam można prąd gorącego powietrza, który wpłynie na wysuszenie surówki i podgrzeje ją do temperatury dość znacznej. Można fabrykacyę tak unormować, żeby codziennie jeden przedział opróżnić i równocześnie jeden zapełnić. W 5 oddziałach odbywa się palenie w rozmaitych fazach, w 5 ostatnich zaś cegła wypalona stygnie stopniowo. W piecach Hoffmana zużytkowywa się ciepło, jeżeli nie całkowicie, to w każdym razie dokładniej, aniżeli w piecach starej konstrukcyi. Gazy uchodzące kominem posiadają temperaturę nie zbyt wysoką, i dlatego komin, dla otrzymania prawidłowego ciągu, musi być wysoki.—Dobroć cegły poznajemy, gdy przez uderzenie młotkiem otrzymujemy dźwięk pełny, metaliczny. Forma cegły, powierzchnia i kanty powinny być równe i ostre. Odłam cegły mu si być jednostajny, a w przekroju okazanie się w głębi białego prochu (marglu) jest oznaką złej cegły. Dobra cegła nie kruszy się, lecz daje się w każdym dowolnym kierunku ciąć i obrabiać. Dóbra cegła, zanurzona w wodzie, nie przyjmuje jej więcej nad 7is części swej wagi. Trwałości i odporności cegły na działanie temperatury doświadczyć można przez wystawienie jej na działanie mrozu. W instytutach probierczych, np. w Zurychu, znajduje się gabinet specyalny, w którym temperatura może być zniżona do 20 lub 30 stopni zimna dla próby tego rodzaju.—Co do wytrzymałości cegły na ciśnienie w rozmaitych budowlach żądania są odmienne. Zarząd kanalizacyi .i wodociągów Warszawskich, który dla swoich robót wykonał szereg prób nad wytrzymałością cegły, tak swojej, jak też postronnych interesantów (Zarząd budowy koszar) doszedł do następujących rezultatów, co do 3 najważniejszych cegielni w okolicach Warszawy, a mianowicie co do c-y z Kawen-czyna, Marek i Ząbek:—1) Kawenczyn, właściciel Granzow, cegła krzesana młotkiem nie kruszy się, obrabia się łatwo i prawidłowo, odłam jest jednostajny i równy, w wodzie kolor swój mało zmienia i nie zabarwia wody wcale; w ciągu doby nasiąka nią do i/rj części swej wagi. Pod ciśnieniem wytrzymuje 156 kilogramów na centymetr kwadratowy.—2) Ząbki, właściciel Łappa (obecny właściciel hr. Starzeński), zachowuje się jak cegła Granzowa, tylko trudniej się obrabia; przyjmuje wody ²/is części; wytrzymuje ciśnienie 150 km. na kwadratowy centymetr.—3) Marki, właściciel hr. Plater (obecny właściciel Małachowski) nie różni się co do jakości od poprzednich, a w próbach dokonanych z czterema gatunkami osiągnięto następujące liczby: 174, 155, 138 i 125 kilogr. na kwadr, centym. Kolor cegły, szczególnie gdy idzie o licowanie fasad, posiada również swoje znaczenie; jak-to już zaznaczyliśmy, kolor i zabarwienie cegły zależy od gliny i od chemicznych domieszek, soli i związków żelaza w niej zawartych.—Specyal-ność ceglarstwa. Do tego działu zaliczyć-by należało cegłę posiadającą w porównaniu do cegły prostej, zwyczajnej, cechy specyalne, pod względem kształtu, jaknp. cegła klinowa, studniówka, gzym-zosa, dziurawka, dęta i t. p. Każdy z tych rodzajów C-y wymaga bardzo starannego obrobienia materyału surowego i dokładnego wykończenia.—Specyalną cechę pod względem wewnętrznej struktury przedstawiają cegła ogniotrwała i klinkry. Pierwsza wytrzymuje bardzo wysoką temperaturę i odgrywa w przemyśle fabrycznym bardzo ważną rolę; drugie, odznaczające się szklistą powierzchnią, mają szerokie zastosowanie przy ozdobnych budowlach, w budownictwie wodnem, a nawet w budowie ulic i szos. Przykład w tym rodzaju posiadamy w Warszawie na ulicy hr. Berga, gdzie cegła okazała się bardzo wytrzymałą jako materyał brukowy. Glina do cegły ogniotrwałej i klinkrów powinna topić się przy niezbyt wysokiej temperaturze. Im trudniej bowiem glina taka się topi, tern większy rozchód materyału opałowego i tern wyższa temperatura samego wypalania; oprócz tego musielibyśmy posiadać piece zbudowane z cegły ogniotrwałej, czyli zbyt kosztowne urządzenie. Sama fabrykacya klinkrów i cegły ogniotrwałej jest bardzo trudna i zależna w wysokim stopniu od łatwości przechodzenia gliny w stan ciekłopłynny. Im nagiej, rap-towniej stanu takiego spodziewać się można, tern trudniejszą jest fabrykacya i doprowadzenie do temperatury właściwej warstw dalszych, a zarazem ochrona od zbyt gwałtownego żaru bliżej położonych. Ilość i jakość piasku przy tej fabrykacyi odgrywają również bardzo ważną rolę, gdyż kapilarność w ścisłym z niemi pozostaje związku; im większą kapilarność materyał posiada, tern niebezpieczeństwo niepożądanych zmian formy jest większe. Miałki piasek lepiej zapełnia pory, niż gruboziarnisty. Do wypalania klinkrów i cegły ogniotrwałej najodpowiedniejszym okazał się gaz. Specyalne piece gazowe zbudowali: Bocq, Stegeman, Steinmann, Siebert i Esehe-rich. — Literatura. Wilkoński „Ceglarstwo" (1892); „Encyklopedya Rolnicza” Cegła, Cegielnia; Sporny Józef „Hydraulika agronomiczna"; Przewodnik dla mularzy"; O. Bock „Ziegelei" (1893); Knebel „Anlage & Einrichtung von Ziegeleien"; „Normen fur die Anfertigung & Verwendung von Ziegelstei-nenu; Toepfer & Ziegler Zeitung; Engel „Ziegelfa-brikation"; Heusingerv. Waldeck „Die Ziegel, Róhren & Kalkbrennerei in ihrem ganzen Umfange & naęh

And. S-

And. S.

Cełllińskij Grzegorz, pisarz dramatyczny ha-licko-ruski (* 1853 w Kałuszu w Galicyi), kształcił się na wydziale filozoficznym w uniwersytecie wiedeńskim, skąd w r. 1879 powołano go na nauczyciela filologii klasycznej w gimnazyum ruskiem we Lwowie, a w r. 1888 zamianowano dyrektorem ruskich klas równoległych w gimnazyum prze-myskiem. Zaraz po przybyciu jego do Lwowa „Ruska Besida" powierzyła mu dyrekcyę i zarząd teatru narodowego, do czego gorliwie się zabrał z Hładyłowiczem. Po każdym sezonie teatralnym umieszczał w dzienniku „Diło" sprawozdanie ze sztuk wystawionych na scenie, a ponieważ w tych sztukach niewiele jeszcze było żywiołu narodowego, zabrał się przeto pod pseudonimem Hrihorij Hrihorjewicz do pisania nowych utworów dramatycznych, do których wprowadziwszy mieszczaństwo i stan średni, usiłował dać wierny obraz życia w społeczeństwie halicko-ruskiem. Z utworów te-

K. K.

den neuesten Erfahrungen"; Chabat & Monmory „La brique et la terre cuite⁴; Lajeune „Guide du bri-quetier“; „Nouveau manuel complet du briquetier“; Fayod „Rapport au sujet de 1’adoption d'une brique normale suisse"; Eckhart „Konstruction der Brenn-ofen fur Ziegeleien"; Eckhart „Beachtenswerthe Gesichtspunkte bei der Anlage periodischer Zie-gelofen"; Holop: „Der Brennofen in der Ziegelei

u. Thonwaarenfabrik".    E s-

Cegłów, przedtem miasteczko, dziś osada, w gu-bernii Warszawskiej, powiecie Nowomińskim, przystanek drogi żelaznej Warszawsko - Terespolskiej, między Mińskiem a Mrozami, siedlisko urzędu gminy t. im, która w dniu 1 stycz. 1890 liczyła 4,050 m-ców, w tej liczbie 1,868 mężczyzn, 2,182 kobiet, 81.2% katolików, 14% protestantów, 0.1% prawosławnych, 4.7% żydów. Parafia tutejsza, utworzona w 1575 r., należy do dekanatu nowo-mińskiego, gmina do sądu gminnego okręgu I, w Nowomińsku. Kościół parafialny, murowany, założony został, według tradycyi miejscowej, przez Annę, księżniczkę mazowiecką.

Cegnar Franciszek, poeta i dziennikarz słoweński (* 1826 r. w Krainie); kształcił się w gi-mnazyum w Lublanie, w r. 1850 po Cigalu redagował czasopismo polityczno-literackie „Sloveniji“, a od r. 1851 „Lubljanski ćasnik", w których umieszczał swe przekłady z różnych języków słowiańskich: utworów dramatycznych, powieści i poezyj. W 1853, otrzymawszy w Tryeście urząd pocztowy, a następnie telegraficzny, od r. 1854 był tam redaktorem czasopisma „Slovenski deźenski zakonik in vladni list za Terst in za Primorje", a zarazem wykładał słowiańszczyznę w gimnazyum. Poezye C-a, odznaczające się równie treścią jak i formą, wyszły r. 1860 w Celowcu, p, t.: „Pesmi", a wiele z nich się stało pieśniami narodowemi; nie mało też ich twórca przyczynił się do rozbudzenia ducha śród swych ziomków.    *

Cehegin, miasto w hiszpańskim departamencie Murcyi, okręgu Caravaca, na prawym brzegu rzeki Caravaca, (prawy dopływ Segury), w malowniczej i żyznej okolicy; uprawa wina czerwonego; 10,000 m-ców.

go rodzaju wyróżniały się farsy: „Na cel dobroczynny" (Lwów, 1887); „Tata na zaręczynach^ (t-że, 1885); „Sokoliki" (t-że, 1886); „Zły dzień" (t-że, 1886); „Szlachta chodaczkowa“ (t-że, 1887); jako też monodram „Przygody w żeniaczce". Oprócz tego napisał C. wiele powiastek i nowellek, oraz wierszy małoruskich i polskich, które po różnych czasopismach umieszczał.    *

Geiks (K^ię), syn Heosfora albo Hespera i nimfy Filony, brat zamienionego w jastrzębia Deda-liona (Owid. „Metamorf." XI, 291), mąż Alcyony, córki tessalskiego Eola i Enarety. Jest to mit zgoła ornitologiczny. Małżonkowie, C. i Aloyona, zgrzeszyli pychą, która ich przyprawiła o*zgubę: on ją nazywał Herą, ona jego Zeusem, za co władzca Olimpu jego zamienił w zimorodka, a ją w mewę. Według Owidyusza(„Metam." XI, 410), C. przedsięwziął morzem podróż do wyroczni i utonął; zwłoki jego, wyrzucone na ląd, znajduje na wybrzeżu czule przywiązana małżonka i rozpada się z żalu. Zarówno z nim zamieniona w ptaszę, zimorodkiem zwane (³atau)wv), w ciągu dni siedmiu, porą zimową, wysiada młode nad morzem, a przez ten czas ojciec jej, Eol, bożek wiatrów, wszystkie wichry ucisza; stąd Alcyonowe dnie, co do których zob. art. Al ki one.

Ceillier Remigiusz (Dom Remy), benedyktyn francuski (* 1688 w Bar-le Duo — f 1761). W młodym wieku wstąpiwszy do zakonu, sprawował wiele ważnych obowiązków, a w końcu był przeorem klasztoru we Flavigny, gdzie większą część życia swego przepędził, poświęciwszy się prawie wyłącznie opracowaniu i wydaniu ważnego i wielkiego dzieła, p. t.: „Histoire gónerale des auteurs sacres et ecclesiastiąues, qui contient leur vie, le catalogue, la critiąue, le jugement, la chronologie, 1’analyse et le denombrement des differentes edi-tions de leurs ouvrages, ce qu’ils renferment de plus interessant" etc. (Paryż, 1729—1763, tomów 35, z dodaniem regestru systematycznego [„Table generale des matióres"], opracowanego przez Ron-det’a i Drouefa; drugie wydanie wyszło także w Paryżu w 17 tomach 1858 — 1869). Dzieło to rozpoczyna się od „Starego Testamentu", a kończy się na połowie w. XIII. Pod względem dokładności i zupełności historya ta jest wyższą od pracy podobnego rodzaju Du Pin’a, który wszakże góruje nad C-em oryginalnością i trafnością sądu krytycznego. C. oprócz tego jest autorem dzieła, wywołanego przez polemiki filozoficzne i religijne, powstałe na początku wieku XVIII; nosi ono tytuł: „Apologie de la morale des Póres de 1’Eglise contrę les injustes accusations du sieur Barbeyrac" (Paryż, 1718). Jest to odpowiedź na zarzut uczyniony przez Barbeyrac’a w przedmowie do przekładu Puffendorfa „De jurę naturae et gentium", że ojcowie kościoła w pojmowaniu moralności dopuścili się grubych błędów.    *

Cejdler Michał Iwanowicz, rzeźbiarz ros-syjski, generał-lejtenant (* w r. 1816). Nauki rozpoczął w Irkucku, wstąpił do wojska i poświęcił się malarstwu i rzeźbie. W r. 1844 udał się do Petersburga. Zwrócił na siebie uwagę 1859 r.

medalami z wosku: „Walka jeleni” i „Chart z li- j szeze przed 400 laty, gdy wyspa Bamesvaram łą-semK. Do ostatnich prac C-a należą: medalion czyła się z przeciwległym przylądkiem Indostanu— Cesarza Aleksandra II i pomnik Lermontowa.^- Toniturai, procesya szła tutaj przez groblę trzy

str. 1.

Cejka (Czegka) Jan Józef (* w Rokiczanie razy do roku. Według dokumentów pagody, tama (Czechy), d. 7 marca r. 1812—f w Pradze d. 25 została zniszczona w 1480 r. przez straszliwą bu-grudnia r. 1862), lekarz, pisarz i filantrop czeski, rzę, potem odrestaurowana, potem znów zniszczona W r. 1831 zapisał się na wydział lekarski w Pra- i naprawiona; gdy wreszcie po raz trzeci uległa dze i ukończył go w r. 1837 ze stopniem doktora zniszczeniu, zaprzestano już dalszych walk z burzli-med., po obronieniu rozprawy „Nonnullae observa- wym żywiołem. Wysepka Manaar jest bardzo tiones de valore diagnostico auscultationis et per- nizka, tak, iż w czasie burz monsunowych bywa cussionis". W roku następnym został asystentem całkiem zalewana przez fale. Kanał oddzielający w praskim szpitalu ogólnym, w 1843 lekarzem tę wyspę od C u ma 1.6 km. szerokości; ale jest więziennym; w 1847 otrzymał docenturę prywatną tak płytki, że w czasie odpływu głębokość jego chorób skórnych w uniwersytecie; w 1849 powie- nie o wiele przenosi 1 m., i wtedy można go prze-rzono mu oddział kliniczny dla chorych piersiowych; być wbród. Wysepka Ramesvaram jest, przeciw-w r. 1851 został prof. nadz w. medycyny we wnętrz- nie, wysoka, skalista; kanał między tą wysepką nej. W r. 1848 posłował do wiedeńskiej rady i lądem ma tylko około 2 km. szerokości, prowa-państwa. Był lubionym profesorem i zacnym bar- dzi między ławicami piasku i rafami i nie jest też dzo człowiekiem. Prac większych lekarskich nie podatniejszy do żeglugi od poprzedniego. Rafy mostu pozogtawił, pomniejsze ogłaszał w „Prager Viertel- Adama ciągną się dwoma szeregami oddalonemi jahrschrift" (t. II—XXVII); najwięcej przysłużył od siebie średnio na 140 km.; rafy szeregu północ-się literaturze czeskiej przez doskonałe przekłady nego sterczą wyżej; i tu, i tam są otoczone ławami dzieł pierwszorzędnych pisarzy niemieckich i an- żwiru i piasku, które tworzą się podczas monsunu gielskich, pracował też nad słownictwem lekarskiem po stronie zasłonionej od falowania, a przy zmia-i muzycznem. Jest jednym z założycieli domu nie wiatru ulegają spłukaniu. Trzy krótkie prze-schronienia dla wdów po lekarzach w Pradze, jemu rwy pozwalają na przejście małych statków, ale też, umierając, cały swój majątek przekazał.— tylko w pewnych czasach, z wielkiem niebezpie-Por. „Prager Vierteljahrschr.“ t. LXXVII 1863, czeństwem, albowiem falowanie na całej, 40 km.

Dr-J- p- długiej, linii mostu Adama jest bardzo gwałtowne.

Cejlon (Taprobane Greków i Rzymian), wy- Gdyby poziom morza zniżył się tylko na 5 m., to spa u południowego rogu Indostanu, oddzielona C. zostałby połączony z lądem za pomocą piaszczy-odeń zatoką Manaar i cieśniną Palk. Rozciąga stego przesmyku, który w miejscu najwęższem się z północy na południe, od 5° 56' do 9° 52' miałby 2 km., w najszerszem (przy wyspie Manaar) szer. pn. t. j. na 445 km.,—z zachodu na wschód 30 km. Z powodu, że most Adama, oddzielający tylko 235 km. Kształt ma gruszkowaty lub ja- zatokę Manaar od cieśniny Palk, jest dla większych jowaty, zwrócony ostrzejszym końcem ku północy; statków niedostępny i zmusza je do znacznego prze-powierzchnia C-u wynosi 63,976 km. □ t. j. niewiele dłużania drogi (między przeciwległemi wybrzeżami mniej niż Tasmanii, a blizko dwa razy więcej niż Indostanu) ku południowi od C-nu, więc oddawna Hollandyi. Połączenie tej wyspy z lądem Indosta- już projektują kanał żeglowny, przecinający most nu, od którego została oderwana, było prawdopo- Adama; z początku projektowano wysadzenie skał dobnie powielekroć przywracane i znów przerywa- na linii raf, ale zmienność ław piaszczystych na ne (przywracanie to nie miało jednak znaczenia dla tej linii nie obiecuję pomyślnego rezultatu; najwię-wędrówek organizmów, gdyż flora i fauna C-u na- cej szans ma za sobą projekt przeprowadzenia ka-daje mu cechę wyspy bardzo dawno od lądu ode- nału przez samą wyspę Ramesvaram. Pod wzglę-rwanej). Obecnie między C-em i Indostanem cią- dem kształtu powierzchni C. przedstawia gną się liczne ławy piaszczyste, uBiaue rafami ska- przeważnie krainę górzystą, złożoną z granitów listemi, zwane „Mostem Adama": pośród raf ster- i gnejsów (stąd w barwie gruntów przeważa czer-czą dwie wysepki: Ramesvaram i Manaar. Nazwa wonawa); góry zajmują wnętrze wyspy, leżą jednak „Mostu Adama” pochodzi od Mahometan, którzy nieco bliżej pohrtlnia, niż północy, tak, iż po stronie w pięknym C-ie upatrują raj ziemski; mianowicie południowej dosięgają w niektórych miejscach wy* według legendy indyjskiej, Adam po wygnaniu z ra brzeży, zresztą są oddzielone od morza pasem ni-ju dostał się po tej ławicy na C. Most Adama zin nadbrzeżnych, które na północy dosięgają naj-zowie się jeszcze inaczej „Mostem Ramy" od bo- większej szerokości i obfitują w bagniska i jeziora, hatera indyjskiej Iliady (Ramajana), któremu poto- Najwyższych punktów dosięgają góry w szczycie mek Brahmy, imieniem Ravanna, porwał żonę Pedrotallagala (2,540 m.) i Adams Peak (2,250 m.). i uciekł na C. W pogoni Rama znalazł pomoc Szczyt Pedrotallagala ma formy zaokrąglone i jest u wodza małp olbrzymich, który zbudował groblę łatwo dostępny: po dwóch godzinach drogi ścież-z Indostanu na C. i przeprowadził po niej swą kami podróżnik wydostaje się z gąszczów leśnych małpią armię. Ravanna został zwyciężony i żabi-* na szczyt; oko spotyka dokoła krainę górzystą, ty, a Rama odzyskał żonę. Na pamiątkę tego zwy- u stóp rozpościera się jezioro Nuwera Eliya, doko-cięstwa wzniesiono pagodę na wyspie Ramesvaram; ła którego grupują się siedziby ludzkie, niby czarne do dziś dnia pagoda ta i wyspa są miejscami świę- punkta; drogi wiją się po górach wężowemi skrę-temi, miejscami pielgrzymek dla braministów. Je- tami. Szczyt Adama jest bardziej stromy; na szczycie tym znajduje się wgłębienie (1 5 m. dług. tego zaczęto tu uprawiać wytrwalszą kawę liberyj-0.5 m. szer. 5 cm. głęb.), mające kształt stopy ską. W lasach żyją słonie, nosorożce, jelenie, ba-i poczytywane przez buddystów za odcisk nogi ich woły, dziki, pantery, niedźwiedzie, małpy, papugi; religijnego prawodawcy, który stąd miał się wznieść do nieba. Mahometanie znów sądzą, że jest to ślad stopy Adama, który stąd po raz ostatni oglądał raj i tu opłakiwał jego utratę, stojąc przez tysiąc lat na jednej nodze. Z tego powodu lesisty ten szczyt jest miejscem licznych pielgrzymek, posiada liczne świątynie i schroniska dla pobożnych.

jednak świat zwierzęcy jest uboższy od roślinnego; brak niektórych zwierząt żyjących na sąsiednim lądzie (dawne oderwanie się wyspy) np. tygrysa. Liczba mieszkańców wynosi 3,008,000 (1891) co stanowi 46 na 1 km. □; najgęstszą ludność ma południowo-zachodnia część wyspy; ku północy i wschodowi gęstość zmniejsza się, lecz na samych wybrzeżach, północnem i wschodniem, znów się zwiększa tak, iż najrzadszą ludność mają lasy wnętrza. Ten rozkład gęstości zaludnienia odpowiada rozkładowi stosunków etnograficznych; mianowicie na południo-zachodzie mieszkają Syngalezi, na wybrzeżach północy i wschodu—Tamile, a między temi dwiema narodowościami, w lasach wnętrza, trzymają się szczątki ludności pierwotnej, podobni do Australczyków Weddowie. Obok tej dawnej ludności mieszkają pierwiastki napływowe; Arabowie, Malaje, Chińczycy, Europejczycy. Pierwszymi europejskimi kolonistami wyspy byli Portugalczycy (1505 r.), ale panowanie ich było bardzo uciążliwe i dla tego postarano się obalić je przy pomocy Holendrów, którzy w roku 1756 zajęli Colombo, ostatnią posiadłość Portugalczyków na C-ie. Ale i Holendrzy musieli z kolei ustąpić miejsca Anglikom w 1802 r. Wszystkie te kolonie ograniczały się jednak tylko do wybrzeży; górzyste i lesiste wnętrze było zawsze niepodległe i dopiero w roku 1815 Anglicy zdołali pokonać ostatniego króla Kandy we wnętrzu wyspy i wzięli ją całą w rzeczywiste posiadanie. Miastem głównem C-u jest obecnie Colombo, port na południowo-zachod-niem wybrzeżu, połączony koleją żelazną z Kandy, starą stolicą wnętrza, gdzie w świątyni mieści się rzecz święta dla buddystów—ząb Buddy. Na wybrzeżu wschodniem leży port Trinkomali, a na wybrzeżu południowem port Point de Galie, który położeniem odpowiada Capetownowi, ale, jako wystawiony na wiatry i pozbawiony dogodnych komu-nikacyj, z wnętrzem został prześcignięty przez Colombo.—Ob. Balbi - Heiderich „ Erdbeschreibung u (1893); W. Sievers „Asien* (1892); E. Reclus „Góo-graphie universelle“ t. VIII (1883).

W. N.

Cejlonit (miner.).. Ple o na st albo spinel czarny, stanowią ciemno-zielone, ciemno-błękitne lub całkowicie czarne odmiany spinelu, o c. wł. wyższym od 3.65; zawierają one obok magnezyi i glinki jeszcze albo tylko tlenek i tlennik żelaza, albo, jak zwykle bywa, i tlenek i tlennik żelaza. Wzór ich będzie: (Mg, Fe) (Al₂, Fe₂) 0₄. Znajdują się one w górze Monzoni (góry Albano w okolicach Rzymu), w licznych kombinacyach szeregu foremnego, dalej na Wezuwiuszu, na Cejlonie, w War-wick i Amity w Btanie Nowego Jorku.

no

K. J.

Cejnowa, ob. C e n o w a.

Cej wińska jaskinia, W gubernii Permskiej, powiecie Solikamskim, nad rzeczką Cejwą (lewe dorzecze Kamy przez Jajwę), była niegdyś świątynią Wogułów, którzy w niej składali ofiary bałwanom. Jeszcze w drugiej połowie zeszłego wieku znajdo-

Między Pedrotallagala i Adams Peak ciągnie się stromy poszarpany grzbiet centralny; w łuku jego, otwartym na północ, leży miasto Kandy oraz gór-Bka stacya (sanatoryum) Nuwera Eliya; krajobrazy są cudowne, szczególniej na wybrzeżach rzek. C. jest obficie skropiony rzekami; najznaczniejsza z nich Mahaveli Ganga, wypływa ze środka wyspy i w północno-wschodnim biegu dosięga zatoki Trinkomali. Klimat odznacza się temperaturą jednostajną: wahnienie przedstawia tylko 2°—4° C. w Colombo (6° 56' szer. pn.) temperatura najcieplejszego miesiąca wynosi 28°.6 najzimniejszego 26°.5; średnia roczna—27°.4 C. Opady są przynoszone przez mussony południowo-wschodni (letni) i północno-wschodni (zimowy); ten ostatni, jakkolwiek wieje od lądu Azyi, jednak na C-ie (również jak i na wybrzeżu Koromandelskiem) przynosi opady, po drodze bowiem przewiewa po nad zatoką Bengalską. Ponieważ zaś we wnętrzu C-u wznoszą się góry, więc wyspa ta pod względem pory opadów dzieli się na dwie różne części: zachodnią, gdzie przeważają opady letnie, i wschodnią, gdzie przeważają zimowe; przy tern, odpowiednio do charakteru obu mussonów, część zachodnia otrzymuje więcej deszczu niż wschodnia: w pierwszej Nuwera Eliya na wysokości 1,758 m. ma roczny opad 2,590 mm., podczas gdy na wschodnie, a szczególniej południowo-wschodzie, ilość ta spada poniżej 1,000 mm.; w pierwszej niebo jest prawie zawsze pochmurne, w drugiej pogodne.—Pod względem przyrody C. należy do rzędu najbogatszych i najpiękniejszych krain na ziemi. Ze skarbów mineralnych, obok drogich kamieni, które tu dawniej znajdowano w wielkiej obfitości, obok pereł, poławiających się na wybrzeżu północnem, na C-ie znajduje się obecnie najlepszy grafit, antracyt, żelazo i glinka porcelanowa, która już w Wiekach Średnich była tu eksploatowana przez Chińczyków. Na wspaniałe krajobrazy wyspy składają się w znacznej części bujne lasy zwrotnikowe i górskie; z powodu silnej roślinności w barwach krajobrazów tych panuje zielona (na nizinach jaśniejsza, w górach ciemniejsza); wiele zwierząt, szczególniej niższych, przystosowywa się też do zielonego tła: C. więc, bardziej jeszcze niż Irlandya, zasługiwałby na mia-„wyspy szmaragdowej*. Zresztą w nowszych czasach lasy ustępują coraz bardziej miejsca roślinom uprawnym; powstają polany uprawne nietylko śród równin (talavas), ale i śród gór (patenas). Na nizinach rośnie bawełna, trzcina cukrowa, ryż, cynamon, orzech kokosowy; na górach: china, herbata i kawa. Plantacye kawy w ostatnich czasach ucierpiały wiele od zarazy (Hemileja vastatrix) i dla

nich.

K. O.

And. S.

wano tu posągi drewniane i mnóstwo kości jele-

And S.

Cekauz. (Z niem. Zeugghaus). Tak nazywano bn-dynek, w którym składane były: działa, łoża, proc-kary i wszelkie przybory artylleryjskie, oraz broń ręczna, równie jak i inna zaczepna iochronna. Słowem Cekauzami w Polsce nazywano to, co gdzieindziej zwano arsenałami. Najstarszym Cekauzem był urządzony przez Kazimierza Wielkiego w jednej z baszt wysokiego zamku we Lwowie. Król Władysław Jagiełło miał go znacznie pomuożyć, a istniał on i za czasów Jana Olbrachta. W Krakowie pierwszy Cekauz założył Zygmunt Stary, niedaleko od Zamku. Istniały też w Polsce za czasów tego króla, równie jak za jego syna, C-y we wszystkich zamkach. Dopiero gdy Władysław IV wyjednał na Sejmie 1638 roku konstytucyę, w której powiedziano: „aby C-y na miejscach sposobnych pobudowane były“, owoczesny generał artyleryi, Paweł Grodzicki, nietylko że poprawił podrujnowane C-y w Krakowie i we Lwowie, ale wybudował nowy w Warszawie, do dziś dnia, lubo w odmiennym kształcie, na ulicy Długiej istniejący. Do końca wieku XVIII C-y te, znajdujące się pod zarządem generałów artylleryi, utrzymywane były w dobrym stanie. Atoli w wieku XVIII, przy ogólnem zaniedbaniu pod każdym względem, przyszły C-y do zupełnej prawie ruiny. Dopiero minister króla Augusta II, Henryk Briihl, otrzymawszy nominacyę na generała artylleryi w roku 1752, oporządził nieco Cekauz warszawski. Ale fundamentalnie odnowione i przyprowadzone do porządku zostały C-y w Warszawie i Krakowie troskliwością generała artyleryi Aloizego Briihla, syna Henryka, wtenczas, gdy za staraniem Stanisława Augusta Sejm 1767 roku wyznaczył na ten przedmiot 300,000 złotych. Odtąd C. warszawski utrzymywał się w należytym porządku aż do roku 1792-go.

Ceki Jan Baptysta, dziedzic Czajowie, pod-żupnik wielicki; wydał w Krakowie w drukarni Łazarzowej w 1598 roku: „Capitulae y condiciae wiecznego pokoju i confoederaciiey, postanowionej między najjaśniejszemi królmi: Henrykiem III z łaski bożej królem francuskim i nawarskim, a Filipem II z łaski bożej królem hiszpańskim*. Jest to przekład z oryginału włoskiego, drukowanego w Ferrarze. W 1600 r. był C. żupnikiem krakowskim. — „Encyklop. S* Orgelbranda.⁴*

Cekin, (włoski z ec chi no, franc. seąuin, niem. Zechiue), dawna moneta złota, pochodzenia weneckiego, co do wartości odpowiadająca dukatowi, bita od końca wieku trzynastego i używana długo we Włoszech i krajach sąsiednich. Nazwa C. pochodzi od nazwy gmachu mennicznego, la ze cc a. Dawne Cekiny weneckie, wielkości dukatów, nie posiadają oznaczonego roku i przedstawiają wyobrażenie św. Marka, wręczającego doży chorągiew. Według ustawy pierwotnej miały być bite z czystego złota, wyrób taki był wszakże niemożebny i ztąd zawierają zawsze pewną przymieszkę, tak, że ilość czystego złota, jak to okazały nowe próby, wynosiła 993—997 na tysiąc. Waga urzędowa wynosić miała x/₄ łuta, czyli według jednostek obecnych 3.4945 grama; próby nowsze wykazały ciężar nieco mniejszy 3.45 do 3.47.—W królestwie lom-bardzko-weneckiem pod rządem austryackim były bite aż do roku 1822, według próby 23 karatów 10 granów, co czyni 993.056 na tysiąc części czystego złota, wartości 13³/₅ lirów austryackich, czyli 4 guldenów 3iy₂ krajcarów. — W państwie kościelnem C-y bite były od czasów Klemensa XIII; miały być również pierwotne z czystego złota, wagi y₉₉ funta rzymskiego, późniejsze jednak C-y rzymskie i bolońskie są także próby 23⁵/e karatów (993,056 czystego złota na tysiąc), a na jedną grzywnę wiedeńską szło sztuk 68³/₄, wartości 9.4258 dzisiejszych marek niemieckich. Podobną też wartość miały i C-y w innych krajach włoskich; bito również C-y podwójne i potrójne, ja-koteż półcekiny. Nazwę C-ów nadawano też u nas różnym złotym monetom tureckim i wogóle wschodnim, które wszakże oddawna już nie są bite.s- K Cekinówka, miasteczko w powiecie Jampolskim, gubernii Podolskiej, nad Dniestrem, naprzeciw bes-sarabskiego miasta Soroki, o 20 w. od Jampola, w r. 1798 podniesione zostało do godności powiatowego, lecz wylewy Dniestru skłoniły rząd w r. 1804 do przeniesienia władz powiatowych napowrót do Jampola; 3,517 mców.—C. należała pierwotnie do książąt Lubomirskich, od których nabył ją na własność skarb państwa.

Cekropia, twierdza (ob. Cekrops).

Cekropidy, córki Cekropsa (ob.). Podanie o tych trzech siostrach (Aglaura, Herse i Pandroza) ściśle się łączy z podaniem o Atenie, a należy do najdawniejszych tradycyj attyckich. Kiedy z zamachu jaki Hefestos próbował uczynić na Atenę, urodził się Erychtomusz (Erechteusz), bogini ukryła dziecię w skrzynce i powierzyła ją Pandrozie, z rozkazem, ażeby uszanowała tajemnicę zawartości. Ciekawością zdjęte siostry Pandrozy, otworzyły skrzynkę i spostrzegły dziecko, około którego owiuięty był wąż. Szałem za to dotknięte przez Atenę, zrzuciły się z Akropolu; według innej wersyi, przytoczonej przez Apollodora, zginęły pokąsane przez węża. Legenda o nich była bardzo popularną w Atenach; każda z sióstr miała osobne dzieje, osobny kult, wchodzący w całość obrzędów odbywanych na Akropolu ku czci Ateny. I tak, co do Aglaury, zob.tuart. Agiauros.—Herse: ze związku jej z Hermesem, według Apollodora, narodził się Kefalos (ob. Cefal), uniesiony przez Jutrzenkę (ob. Eos). W podaniu, przez Pauzaniusza i Apollodora, Herse, zarówno z Aglaurą, za karę ciekawości ponosi śmierć. W każdym razie podanie o niej mniejszej doznaje popularności, niż dwóch sióstr pozostałych. Nie przysięgano w imię jej tak, jak w imię obu tamtych. Pamięć jej czczono wszakże w uroczystościach zw. Erseforya lub Arre-forya, których początek etymologicznie odnoszono do Hersy; czyniono alluzye do jej imienia znaczącego rosę (epaYj): jest prawdopodobieństwo, że podczas Arreforyj (ob.), obchodzonych w miesiącu zw. skiroforion, dziewice w uroczystym pochodzie niosły na Akropol gałązki zwilżone rosą. Herse, zarówno z siostrami, przewodniczy rolnictwu, a lud

K. K.

żu

E. I).

zem

osu-

gwoli płodności gruntu wzywa dobroczynnego wpływu C-id.—Pan dr os os, która zachowała tajemnicę Ateny, dostała się też i do kultu bogini, a w tradycyach ateńskich figuruje jako wierna jej towarzyszka i ma przybytek sąsiadujący tuż ze świątynią Ateny-Polias, a szczeliną w skale łączący się z grotą Aglau-ry. W obrębie-to poświęconym P-zie rosło właśnie słynne owo drzewo oliwne, sączyło się źródło wody słonej przez otwór sprawiony uderzeniem trójzęba Pozejdonowego (ob. Atena); a studya wykonane nad Erechtejonem, którego część stanowił Pandrosion, pozwoliły dokładnie określić miejsce tego przybytku. Najlepsze wizerunki C-id przedstawiają się na wazie malowanej w Pinakotece Monachijskiej, oraz na takiejże wazie świeżo odkrytej w Corneto („Monum. de 1’Institut arch.“ X, tabl. 38). C. zowią się także u starożytnych: Parthenoi Agraulides, od Agraule lub Aglaure, imienia babki lub najstarszej siostry.—Bibliogr. ta sama co pod art. Agi aur os, Cekrops.

Cekrops. w Attyce, po potopie Deukaliona, który zniszczył większą część mieszkańców, powstał, według najdawniejszej tradycyi, C., tuzie mieć i syn Ziemi (którego jednak tradycya późniejsza sprowadza z Egiptu), półczłowiek, półwąż. Pomimo, że tradycya uważa C-a za następcę Akteo-sa, pierwszego króla Ateńczyków, Apollodor podaje go za założyciela Aten, który na Akropolu zbudował twierdzę, od imienia jego Cekropią zwaną. Tam ustanowił on kult Zeusa Hypatosa i Ateny-Polias; pierwszy też wystawił ołtarz Kronosowi i Rei. Według innego świadectwa (Pauzan. VIII, 2), on-to na miejsce ofiar z ludzi wprowadził ofiarę z pieczywa, zwanego 7ceXavot. Za jego czasów zaszedł spór między Ateną i Pozejdonem o posiadanie ateńskiego Akropolu, z tytułu większej zasługi dla ziemi. Pozejdon uderzył trójzębem w skałę i wy prowadził z niej źródło słone, które istniało też tam pod nazwą Erechteios; następnie Atena zasadziła oliwę świętą, która doznawała czci powszechnej od ludu. Dwanaście bóstw rozstrzygało ten spór, w którym i C. przyjmował udział na korzyść Ateny; a Pozejdon ze złości zalał wodą dolinę Tria (Apollod. III, 14, 1. Herod. VIII, 55, Hellan. frag. 62). Za panowania C-a Attykę spustoszyli rozbójnicy morscy z Karyi, oraz Aonowie z Beocyi. C. rozdzielił jej mieszkańców na dwanaście grup miejscowych, któremi były: Cekropią, Tetrapolis, Epakria, Dekeleja, Eleuzys, Afidne, Torikos, Brau-ron, Cyteros, Sfettos, Cefizyos, Faleros. Aby się dowiedzieć o liczbie ludności, rozkazał każdemu człowiekowi rzucić kamień na jedną kupę, a po przerachowaniu okazało się ich 20 tysięcy (Philo-coros, u Strab. IX). Ożeniony z córką Akteosa, miał C. trzy córki: Aglaurę, Ersę i Pandrozę, oraz syna Eryzychtona, który panował po nim i umarł bezdzietnie. C-owi służy przydomek Sicpoi/ję (difyes podwójna natura), jako wyobrażano go sobie pół-człowiekiem, półwężem, co jest niczem innem tylko symbolem tuziemstwa, ponieważ istniało przekonanie, że wąż rodzi się wprost z ziemi (Welcker: „Griech. Gdtterlehre“; I, str. 66). W Atenach dotychczas znajdują się posągi łączące postacie ludz

kie z wężowemi, które niewątpliwie wyobrażają bóstwa tuziemcze (Preller: „Griech. Mythol. “ II, str. 137). Poznano C-a w jego dwoistej postaci na płaskorzeźbie z terrakoty, pochodzącej z Aten (obecnie w Muz. Berliń.), gdzie bohater ten przedstawiony jest przy urodzinach Erychtoniosa, a gałąź oliwna, którą trzyma w ręku, przypomina ów wyrok na korzyść Ateny. Indziej C. przedstawianym bywa w postaci czysto ludzkiej (zapewne z późniejszego okresu sztuki), z godłami godności kapłańskiej i królewskiej. (Jahn: „Vasensammlung Miinchen"). Do liczby godeł C-a, jako tuziemca, należał także konik polny, którego nazwa grecka ker-kops przypomina jego imię.—Kronika zapisała też imię C-a II, jako króla Aten; ale zdaje się to być samowolny wymysł genealogów, dla zapełnienia luki chronologicznej; panowanie to przynajmniej nie odznacza się żadnym faktem, ani historycznym, ani legendowym.    k. k.

Cela (z łac. oella =- sklep, piwnica, lub schowanie) w budowie świątyń; pogańskich określała, miejsce ustronne, od ^całości murem odgrodzone z wierzchu oświecone, przeznaczone na ustawienie posągów bóstw. W budownictwie klasztornem oznacza oddzielną izdebkę, przeznaczoną na mieszkanie dla mnicha; w zabudowaniach więziennych i zakładach dla obłąkanych stauowi niewielkie pomieszczenie o zakratowanem oknie. Odpowiednio do rodzaju kary i urządzeń więziennych, C. bywa z mniej lub więcej ograniczonem światłem (ob. A b a t-j o u r), a często tak szczupłą, iż więzień zaledwie ruszać się w niej może.

Celano, 1). C., miasto w departamencie włoskim Aąuila, okręgu Avezzano, nad byłem jeziorem t. im., posiada zamek z 1450 r., kilka kościołów, garbarnie, 8,532 mców.—2). C., niegdyś jezioro tamże, w starożytności Lacus Fucinus, w samym środku Włoch („pępek Italii*), na wyżynowej kotlinie, powstałej niewątpliwie skutkiem zapadnięcia w skałach wapienia; w okolicy ślady niedawnej działalności wulkanicznej. Na południowo-wschodniej stronie kotliny sfałdowane warstwy wznoszą się stromo ponad dnem byłego jeziora, którego wody odprowadzone zostały zapomocą licznych kanałów do rzeki Liri, na zachodzie, pod miasteczkiem Ca-pistrello. Najniższe miejsce kotliny leży 655 m. nad p. m. Z powodu, że jezioro często występowało z brzegów, a także w celu zyskania ziemi pod uprawę, zbudował już cesarz Klaudyusz podziemny kanał do rzeki Liris (44—54 r. po Chr.), przy czem pracowało 30,000 robotników w ciągu lat 10. Cesarz Hadryan rozkazał ponownie otworzyć kanał, gdy ten w szeregu lat zapchał się gru-i błotem. Usiłowania Cesarza Fryderyka II, w 1240 roku, i rządu neapolitańskiego w bieżącem stuleciu, skierowane były do tego samego celu, lecz z niewielkim skutkiem. Dopiero książę Tor-lonia dokonał tego dzieła w ciągu lat dwudziestu, od 1855 do 1875 r., kosztem 30 mil. franków; jego przedsięwzięcie wzbudzało wątpliwość w ziomkach co do pomyślnych rezultatów („kto kogo szy: książę jezioro, czy jezioro księcia"), było jednak uwieńczone zupełnem powodzeniem. Z wy

And. S.

K. J.

7. Gessolomeae.

rze.

K. J.

jątkiem nieznacznego bagna pośrodku, zostało osuszone całe zlewisko jeziora, obejmujące 145 km. □ powierzchni i mogące wyżywić na żyznym gruncie 40,000 ludzi: okolica, nawiedzana przez febrę, zalewana wodami występującego z brzegów jeziora, została oddaną kulturze, a cena ziemi podniosła się w trójnasób. W czasach przedhistorycznych jezioro C. było znacznie większe, rozciągało się bowiem daleko ku północo-zachodowi aż do Maglia-no i miało odpływ do rzeki Salto.

o elano, Tomasz de C., ob. Tomasz z C elano.

Celantes, ob. Syllogizm.

Celarent, ob. Syllogizm.

Celastrinanthium (paleont.). Pod nazwą C. Hauchecornei opisał Conwentz w swojej „Florze bursztynu", pączki kwiatowe o czterolistnym kielichu i czteropłatkowej koronie, znalezione w bursztynie z Samlandyi, a które słusznie, jak się zdaje, odnosi do rodzaju Celastrus.

Celastrineae, R. Br. Dławiszo watę, rodzina roślin, należąca do rzędu Kasztanowych (Aesculi-neae), obejmująca około 270 gatunków, rosnących przeważnie w krajach podzwrotnikowych południowej półkuli; stają się one rzadszemi ku biegunom, brak ich zupełnie w strefach zimnych. Są to krzewy lub drzewa, o liściach prostych lub pierzastych, często skórzastych, z przylistkami odpadającemi. Kwiaty doskonałe lub niedoskonałe w podbaldasz-kach. Kielich 4—5 wrębny; płatków 4—5. Pręcików tyle, co płatków naprzemianległych z niemi; pylniki wewnątrz-zwrotne. Zawiązek górny, zagłębiony w krążku (ttanowiącym charakterystyczną cechę tej rodziny), 2—5 komorowy; komory zwykle 1—2 zalążkowe. Owoc—pestkowiec lub orzech, niekiedy skrzydlak lub torebka. Nasiona w osnówce mięsistej; zarodek w obfitem mięsistem białku. Rośliny te zawierają zwykle ostre i gorzkie soki. U nas rosuą dwa gatunki trzmieliny (Evo-nymus L.), jedynego rodzaju, rozpowszechnionego na całej północnej półkuli, pospolite w lasach, gajach i zrębach: trzmieliaa pospolita (E. europea L.) i trz. brodawko wata (E. verru-cosa Scop.). Drzewo ich wewnątrz żółtawe, zwięzłe i twarde, jest doskonałym materyałem tokarskim; używa się na klawisze i piszczałki organowe, kołki dobutówit.d. Węgiel służy do wyrabiania prochu strzelniczego i kredek do rysowania. Owoce mają woń nieprzyjemną, smak ostry, wywołują gwałtowne wymioty i przeczyszczenie. W ogrodach i parkach spotkać można inne gatunki trzmieliuy (E. latifolia Scop., E. atropurpurea Jacq. E. americana Lin.). W południowych częściach naszego kraju (koło Olsztyna i Smolenia, oraz na Wołyniu i Podolu) spotyka się piękny krzew, należący do rodziny C.: Kłokoczka (Staphylea yinnata Lin.). Liście ma pierzaste, 5-listkowe, kwiaty białe, w gronkach wiszące, owoce pęcherzowate, zawierające po dwa kuliste nasiona, wielkości grochu. Krzew ten utrzymują w ogrodach dla ozdoby, również jak amerykański jego gatunek Staphylea trifoliata. Prócz tego należy tu rodzaj Celastrum Kunth. Znane są i kopalne gatunki tej rodziny. Rodzina C. obejmuje 41 rodzajów, które stanowią 7 pokoleń: 1. Eoonymae 2. Stackhousieae 3. Goupieae 4. Azimeae 5. Hippocrateae 6. Bukeae

w. M. K.

Celastrus L. (Dławisz, ziinosz.). Rodzaj roślin z rodziny Dławiszowatych (Celastrineae). Drzewa lub krzewy o liściach naprzemianległych, ogonkowych, całkowitych, o kwiatach zebranych w grona. Rodzaj ten liczy do 130 gatunków, rozrzuconych w krajach zwrotnikowych i umiarkowanych. C. scan-dens L. (Dł. pnący się), pochodzi z Ameryki północnej; jest to roślina pnąca się, uprawiana w Europie, jako ozdobna. Nazywają go pospolicie Katem drzewnym, gdyż zagłusza drzewa, po których wspina się. Kora jego używana jest w Kanadzie, jako środek wywołujący wymioty, przeczyszczający i narkotyczny. G. paniculatus Willd. w Indyach Wschodnich; z nasion jego dobywa się olejek em-pireumatyczny. G. undulatus. Lanek, na Madagaskarze, wyspach Bourbonów i Maurycego. G. edidis. Vahl, oddzielony obecnie od tego rodzaju, stanowi prototyp nowego: Catha (G. edulis). Jest to drzewko rosnące w Arabii, liście jego są jadalne i uważane jako środek ochronny przeciw Chola-

Wł. M. K.

Celastms (paleont). Dzisiejsze drzewa i krzewy należące do rodziny Celastrineae rosną prawie wszystkie nazewnątrz Europy. Liczne szczątki kopalne roślin z tej rodziny, znajdowane w Europie, a składające się prawie wyłącznie z odcisków liści, bardzo rzadko z kwiatów lub owoców, w ogóle źle się dochowały, a przeto mogą tak dobrze należeć wobec, podobieństwa swego do rodziny C., jak i pokrewnych jej (Pittosporeae, Aąuifolia-ceae). Stąd liczne formy, opisywane jako gamnki rodzaju Celastrus, są jeszcze wątpliwemi. Wszelako dzisiejsze szerokie rozsiedlenie tej rodziny w innych częściach świata wielce umożliwia istnienie jej w okresie trzeciorzędowym w Europie i północnej Ameryce. — Podają ją z Alaski, Grenlandii, Szpicbergu (G. Bruchnanni Heera z Grenlandyi). — Czy tak daleko na północy istniał C., trudno twierdzić napewno, nie ulega wszakże wątpliwości, że w środkowej Europie od początku okresu oligo-cenowego do końca miocenowege żyły gatunki rodzaju Celastrus, pokrewne dzisiejszym południowo-i zachodnio-afrykańskim, kanaryjskim i indyjskim. Mogły one nawet istnieć już przy końcu okresu kredowego (ob. Celastrophyllum). Sap ort a z pokładów trzeciorzędowych na południu Francyi opisał gatunki: O. zachariensis Sap. (z St. Zacharie), G. opacus. Sap., G. redditus Sap. Dalej mamy: G. protgaeus Ettingsh. z Tyrolu i Kroacyi: G. Bruck-manni A. Br. z południowej Francyi, Szwajcarii, Piemontu; G. Aeoli Ettingsh. ze Styryi, Kroacyi, Tyrolu; G. Pseudoilex Ettingsh. z Czech, Tyrolu, Szwajcaryi. Lesquereux i Lesterward podają również z pokładów trzeciorzędowych Ameryki północnej wiele gatunków pokrewnych dzisiejszym meksykańskim, kiedy obecnie w Stanach Zjednoczonych północnych istnieje jeden tylko gatunek O. Seandens. L.

30

Eneyklop. Po¹***. Iluttr. T. Al

K. J.

And. S.

And. S.

And. S.

Oelastryophylluin (paleont.). Nazwa ogólna dla odcisków liści kopalnych pewnej formy, którą paleontologowie zaliczają do rodzaju Celastrus. Odciski te znalezione w pokładach kredowych Westfalii i Grenlandyi, oraz w pokładach eocenowych z Gelinden i SezaDne, opisał Ettingshausen, pod nazwą C. ensifolium; liście podobne z kredy w Kanzas (Ameryki Półn.), opisał Lesquereux; wreszcie Góppert pod tern rodzajowem mianem opisuje różne ich gatunki z miocenu czeskiego.

Celaya, miasto okręgowe w meksykańskim stanie Guanajuato, na wyżynie 1,830 m. nad p. m. wzniesionej, węzeł czterech linij dróg żelaznych, 25,000 m-ców. Jest to osada bogata, wielce handlowa, ożywiona i porządnie zabudowana: wspaniały kościół karmelitów z wieżą i kopułą należy do najpiękniejszych w państwie, równie jak i most przez rzekę Łaja. Ludność trudni się garbarstwem, rymarstwem, wyrobem tkanin wełnianych i handlem.

Celbasz, herb ob. Rogala.

Cele, po słoweńsku Cel je, niem. Ci 11 i, miasto powiatowe w Styryi (Austrya), na lewym brzegu rzeki Sann (Sawina), która tu z żyznej równiny skręca w labirynt górski na południe, by złączyć się z Sawą; 6,228 m-ców (1890 r.). Jest tu sąd okręgowy i gminny, urząd górniczy, gimna-zyum, kilka szkół niższych, kilka kościołów i klasztorów, szpital, interesujące muzeum starożytności rzymskich; piękny park miejski, źródła mineralne, jak w mieście tak i w okolicy, huty cynkowe, fabryki posadzek, garncarnie, handel zbożem i winem. C. jest to rzymska Claudia Celeja, która z powodu położenia swego na skrzyżowaniu głównych traktów z północy na południe i ze wschodu na zachód, miała ważne znaczenie handlowe i wojskowe. Za Konstantyna W-go była stolicą No-ryki. Ludwik Bawarski nadał C. prawem lenna Fryderykowi Souneckowi, z tytułem hrabiego państwa; następnie C. podniesione zostało do godności uksiążęconego hrabstwa 1436, wreszcie po wygaśnięciu książąt C. w 1457 dostało się cesarzowi Fryderykowi III, który je przyłączył do Styryi. — Ludność miasta i okolicy składa się w % ze Słoweńców.

Celebes, wyspa archipelagu Malajskiego albo Wschodnio-Indyjskiego, należąca do grupy Wielkich Sondzkich (Sumatra, Jawa, Borneo, Celebes), przecięta równikiem, oblana na północy morzem Cele-beskiem, na zachodzie cieśniną Mangkassar, na wschodzie morzem Moluckiem (z cieśniną tegoż nazwiska), na południo-wschodzie i południu morzem Bauda. Celebes leży wraz z Borneo wewnątrz wulkanicznego łuku malajsko - filipińskiego, obie posiadają wiele wulkanów i stanowią szczątki lądu, który łączył niegdyś Azyę z Australią. Celebes, co do, wielkości (178,834 km. □ wraz z wysepkami nadbrzeżnemi przeszło 200,000 km. □), jesttrze-cią z rzędu wyspą archipelagu Malajskiego (po Borneo i Sumatrze). Kształt poziomy jest dziwaczny, poszarpany, powtarzający w zwiększonych rozmiarach kształt wyspy moluckiej Dżilolo (Halmahera) i przypominający literę K. Celebes rozszarpany

jest mianowicie na cztery wązkie i długie półwyspy: półwysep północno-wschodni, Minahassa, jest oddzielony przez zatokę Tomini, (śród której sterczą wyspy Togeau); między półwysep wschodni i południowo-wschodni wdziera się zatoka Tomori, między południowo-wschodni i południowy zatoka Boni. Półwyspy te mają przedłużenia wyspowe: od północno-wschodniego ciągną się wyspy Sangiri; od wschodniego—Sula; od południowo-wschodniego—Buton i Muna, za któremi ciągnie się cała gromada drobnych wysepek w kierunku wyspy Wetter, od południowego idzie szereg wysp, (śród których najznaczniejsza podłużnego kształtu Saleyer) ku wyspie Flores. Skielet wyspy stanowią góry, złożone z granitów i starych łupków, utworzone, zdaje się, z fałd równoległych; prócz tego występują skały wybuchowe. Niziny nadbrzeżne są trzecio-i czwartorzędowe. Na północno-wschodnim półwyspie i jego wyspowych przedłużeniach znajdują się liczne wulkany, przechodzące dalej na Filipiny. Na krańcu półwyspu południowego wznosi się najwyższa na wyspie góra Bobokaraeng (3,170 m). Na tym półwyspie płyną w podłużnych dolinach dwie rzeki ku południowi (na zachodzie Salang, na wschodzie Tienrana, tworząca jezioro Tempe). We wnętrzu wyspy leży największe jezioro Posso, niby ognisko, z którego rozchodzą się cztery, wyżej wymienione, półwyspy. Celebes jest wogóle bardzo mało znany; fauna przedstawia zadziwiającą mieszaninę form azyatyckich z australskiemi, a obok tego zachowała wiele form dawnych, które przemawiają za dawnem odosobnieniem wyspy, podczas gdy znów inne formy każą wnosić o niedawnej immigracyi. Liczba mieszkańców całej grupy wynosi 1Y₂ miliona, gęstość zaludnienia 7Y₂ na 1 km. kwadr. We wnętrzu wyspy mieszkają Turajasowie, o ciemnej barwie skóry, zaliczamy do Alfurów; na wybrzeżach—Malajowie: Bugiaezi, wyborni żeglarze i Mangkassarowie. Wybrzeża należą do Holendrów (miasta główne Manghassar na południo-wo-zachodniem wybrzeżu i Menado (Manado) na pół-nocno-wschodniem. We wnętrzu leżą państwa krajowców pod opieką Holendrów. Grunt jest bardzo żyzny, kwitnie uprawa ryżu, kawy, kakao. Ob. W. Sie-vers „Asicn“, (1892); Balbi-Heiderich „Erdbeschrei-bung“ (1893).    W;N-

Celebes, morze, stanowiące część morza Śródziemnego azyatycko-australskiego, otoczone do koła lądami wyspowemi lub wyżyną podwodną; na południe leży wyspa C., na zachód północno-wschodnia część Borneo, na północ Filipińska wyspa Mindanao, oraz wyżyna wysp Sulu v. Jolo; będąca pomostem między Mindanao a Borneo, wreszcie na wschód wyżyna wysp Sangir, stanowiąca ogniwo między Mindanao a wyspą C. Wnętrze stanowi rodzaj kotliny, zniżającej się równomiernie ze wszech stron ku środkowi, gdzie największa głębokość dosięga 5,023 m. Skutkiem takiego układu morze C. stanowi prawie oddzielne zlewisko i gdyby okoliczne lądy podniosły się o 150 m., morze stałoby się wielkiem jeziorem wewnętrznem.

Celebra, albo celebrowanie, jest to uroczyste odprawianie nabożeństwa; zwykle uroczystość ta odbywa się w niedziele i święta; wszakże odprawiający

każdą mszę św. śpiewaną, nazywany bywa celebransem. To samo odnosi się do nieszporów i innych uroczystych obrzędów kościelnych.

nory Chełmskiej), „Obeliscus virtutum Sim. Frań. Plucieński inter festa natalium* (1699, t-że), „Ple-nilunium aureum virtutum Mart. Sciboris Chełmski* (1700 t-że), „Clangor tubarum Franc. Przewoski* (1701, tamże); „Fastigium tiarati honoris Georgio Denhoff consignatum* (t. r., tamże); „Lau-rus elphica in funere Martini Tidetowicz* (t. r., t-że) itp.

Celeres, wyraz etruski, w związku z greckim wyrazem xsX7]ę, oznaczającym konia wierzchowca, w przeciwstawieniu do pociągowca, a zarazem i jeźdźca. Nazwa szczególnego oddziału jazdy rzymskiej, niby gwardyi przybocznej, której ustanowienie legendy odnoszą aż do Romulusa, bez żadnych wskazówek pozytywnych. Naukowo legendy te zestawia i porównywa uczony francuski A. Maury, w „MemoireTAcad. des Inscr.'¹ (t. 25, str. 173), i jako wynik badania podaje konkluzyę następującą, według cytaty E. Saglio (w „Diet. des antią.” Paryż, 1880): W okresie poprzedzającym Tarkwi-niusza Starego, niejaki Vibenna lub Vibid, 1 u como n czyli wódz celerów etruskich, służył ze swym oddziałem Rzymianom, jako pomocnik przeciw Sabinom; i powiadają, że dzięki jego współdziałaniu lud ten Tullus Hostilius zwyciężył. Świadectwo więc Tacyta, zestawione z tą okolicznością, dozwala przypuszczać, że król ten pierwszy wezwał do Rzymu jeźdźców etruskich, którzy tym sposobem, na jego żołdzie utrzymywani, stali się dlań strażą przyboczną i główną wojska jego stanowili siłę. Dlatego też Plutarch, razem z Liwiu-szem, cofając ustanowienie C ów aż do Romulusa, przyznaje niemniej, że byli to oddani mu obrońcy, z których on utworzył sobie narzędzie tyranii. Ale Plutarch znał też tradycyę, ustanowienie tej jazdy odnoszącą do innego okresu, wyobraził więc sobie dwa ustanowienia kolejne celerów, przypuszczając, że pokojowo usposobiony Numa rospuścił tę jazdę pierwotną. Dowódzca jej zatem (lucomon), poczynając od panowania Tul. Hostiliusa, ważny za-I jął posterunek w państwie: był to niejako naczel-! nik kohort pretoryańskich, który niebawem otrzymał dowództwo nad całem wojskiem kounem i pie-

Ks. R. F.

P. Chm.

Celejów, wieś w powiecie Nowoaleksandryjskim, gub. lubelskiej, parafii Wąwolnica,—siedlisko zarządu gminy C., która w d. 1 stycznia 1890 r. liczyła 4,052 m-ców—w tern: 1,900 mężczyzn, 2,152 kobiet,

97.9°/₀ katolików, 0.2% prawosławnych,’ 1.9% żydów.—C. leży w malowniczej dolinie rz. Bystrej był, niegdyś własnością Sewerynowej Potockiej, która wystawiła piękny pałac i założyła park, następnie przeszedł do ks. Czartoryskich, dziś należy do Kle-mensowskich; pałac uległ pożarowi i odbudowany nie został.—Dla piękności położenia C. stanowi cel wycieczek turystów, narówni z okolicznemi osadami: Bochotnicą, Kazimierzem i t. p.    And- s*

Celejów, herb polski z nadania.—Natarczy w polu błękitnem, na dwóch żelaznych kotwicach, głowicami łączących się tak, że tworzą trójkąt, siedzi kruk zrywający się do lotu w lewo.—W koronie szlacheckiej, nad hełmem zamkniętym, trzy strusie pióra, a na środkowem, tuż nad koroną złoty krzyż kawalerski. Z pod korony, otaczając hełm i tarczę, spadają błękitno-srebrne labry. Herb ten, wraz z dziedzicznem szlachectwem z tytułu prawa nabytego po r. 1836, przyznany przez b. Her. kr. Pols.

8 lipca 1837, przez Cesarza Mikołaja I d. 24 kwietnia (6 maja) 1851, nadanym został Marcinowi Kle-mensowskiemu, b. pułk. Szt. Kwat gener. b. woj. pols., członkowi Rady zarządzającej, inspektorowi komun. ląd. i wodn. w król. Polsk. ostatnio radzcy stanu i właścicielo wi dóbr Celej ów.—Ród Klemen sowskich wywodzi się w linii pro stej od Klemensa z Radziwia, znanego mistrza oficyny (apteki) w Warszawie (około 1560) i syna je-    ₇₀

go Pawła, d-ra medycyny, którego Celejów (herb), potomek, Jan Paweł Klemensow-ski, ur. r. 1720, dziadek Marcina, a ojciec Anto niego, urodzonego w Białkowicach 17 stycz. 1756 r. szem, co wreszcie Dyonizy z Halikarnassu poświad-przed Lwów. sądem grodz. 1782 roku legitymował cza wyraźnie. Jako więc niemal namiestnik kró-się herbem rodowym „Gozdawa*.— Herbem Cele- j lewski, miał on prawo zaciągać żołnierzy, zwoływać jów pieczętują się: Klemensowcy osiedli w kr. Pols. i komieye, stawał w znaczeniu zaraz po najwyższych i pochodzący od Marcina Klemensowskiego z Cele- { dostojnikach kapłańskich, to jest po kapłanach ku-jowa (Akta b. Her. kr. Pols.—Spis szl. kr. Pols.— | ryi i flaminach. Valerius Antias, piszący za cza-Akta Zarządu XIII, okręgu komun. ląd. i wodn.— ! sów Sylli i przytaczający Dyonizego z Hal., poda-Akta Ławn. m. Warsz.—Akta wydz. kraj. we Lwo- j je, że wódz C-w miał pod swemi rozkazami trzy wie.—Poczet szl. kr. Gal. i Lodom.--Borkowski).W K z centurye, uzbrojo new lance, które towarzyszyły mu Celejowicz Mateusz Paweł, teolog z końca w mieście i służyły za straż. DziejeC-ów wiążą się

XVII wieku, doktor filozofii, profesor w szkole Nowodworskiej w Krakowie, napisał po łacinie kilka lów. Z całem prawdopodobieństwem oni-to stano-rozpraw treści filozoficzno-teologicznej, jako to: „Ago- wili zawiązek i wybór jazdy rzymskiej (eąuites), ale nium philosophicum ex Aristotelis philosophia ad ■ nazwa ich znikła razem z dynastyą Tarkwiniuszów, mentem D. Tliomae* (1692, Kraków, druk. uniw.), j których podporę stanowiła. Nazwa ta wraca do-„Quaestiones theologicae de sacramentis in genere* piero za czasów Augusta (Dyonizy z Halik. ks. II). (1694, t-że), oraz był autorem panegiryków: „Antie- Jeźdźcy, przybierając tę dawną nazwę, czynili to chon coeli plaudentis ad ingressum Joannis Michał- ; przez pochlebstwo dla Oktawiana, który przywrócił ski“ (t. r. t-że), „Ecclipsis funesta lunae Andreae j stan rycerski, i ściślej wiązali się z jego osobą przez Chełmski* (1698, t-że; jest tu także wiersz do Eleo- ; to przystosowanie siebie do gwardyi starych kró-

z wpływem Etrusków w Rzymie za panowania kró-

lów Rzymu.—Zob. Niebuhr: „Rómische Gesch.“ (t. I str. 344, z r. 1827); Belot: „Hist. des cheva-liers romains“ (t. I, str. 136).

Celes, gr. keles, koń wierzchowy a zwłaszcza wyścigowy, używauy w ujeżdżalniach greckich lub cyrkach rzymskich (Plin. „Hist. nat.u 34, 10). Ztąd Celetizontes, dojeżdżacze, czyli sprawuj ą-

K- K.

Ks. R. F.

Celestyni, zakonnicy, biorący nazwę od papieża S. Celestyna V, który założył to zgromadzenie i stosowne przepisał im urządzenie, regułę zaś przyjęli S. Benedykta, według zlecenia Papieża Urbana IV. Początek tego zakonu sięga 1254 r., a rozszerzył się szczególniej w Niemczech, Francyi i Niderlandach. Habit nosili biały, z czarnym szkaple-rzem i kapturem. Wstawali o północy, a mięsa nigdy nie jadali. Jedno tylko mieli opactwo, a każdy klasztor posiadał swego przeora.

Cslestyusz, rodem ze Szkocyi, pochodził z bogatej rodziny i był adwokatem. Około r. 411, złączywszy się z zakonnikiem angielskim Pelagiuszem, poszedł za jego przykładem i został mnichem. Obaj oni sformułowali błędy przeciw zasadom wiary chrześciańskiej; utrzymywali, że grzech Adama K- J- szkodził tylko pierwszym rodzicom i nie przecho-Celestyn, imię zwyczajne, jakie każdemu przy dzi na ich potomków, chrzest zaś należy przyjmo-Chrzcie nadać można. Papieże przy wstąpieniu na waó tylko dla oznaki jawnego wejścia do Kościoła Stolicę Apostolską zwykli przybierać nowe imię, Chrystusowego i dla zgładzenia grzechów uczyń-a pięciu z nich przybrało sobie imię Celestyn.—Ce- kowych. Postawiwszy tak fałszywą zasadę, odrzu* lestyn I, rządził kościołem Chrystusowym od 423 cali potrzebę łaski Boskiej i dowodzili, że człowiek —432. Odprawiał koncylium w Rzymie, na którein może się zbawić samem tylko dobrem użyciem rozumu potępił błędy Nestoryusza i złożył go z godności i woli bez pomocy z nieba. Przeszedłszy Rzym, biskupiej. Załagodził spór biskupów afrykańskich, poczęli rozsiewać swe błędy w Sycylii, a następnie Wysłał Palladyusza do Anglii i Irlandyi celem roz- j w Kartaginie. Przeciwko tym herezyarchom bronili szerzenia wiary św. Ustanowił wstęp do mszy św. na piśmie prawdziwej wiary święci Hieronim zwany: Introit. Dla wielkich cnót i gorliwości, za- i Augustyn. Biskup Kartagiński Aureliusz r. 412 liczony został w poczet świętych.—Celestyn II, zebrał koncylium, na którem potępiono Celestyusza urodzony w Toskanii był papieżem od r. 1143 — i jego naukę, bowiem Pelagiusz już był opuścił

K. K.

cy funkcyę dzisiejszych dżokejów.

Celestyn Werner (miner.). Minerał układu rombowego, o kryształach zwykle słupowych, wydłużonych w kierunku krótszej osi bocznej (bra-chydiagonalnej), skutkiem przeważnego rozwoju ścian brachydomy. rzadziej tablicowych od głównego rozwoju pary płaszczyzn brachypinakoidu, zwykle zrosłych w grupy, a także w prętowe i czerepowate skupienia, z budową włóknistą lub drobnoziarnistą i zbitą. Łupliwość równoległa do krótszej osi bocznej, podstawowa słabsza. C. wł. 3.9—4; tw. 3—3.5; bezbarwny, niekiedy z odcieniami barwy niebieskiej, rzadziej czerwonawej lub żółtawej; blask szklisty do tłustego, silniej lub słabiej przeświecający. Chemicznie jest C. siarczanem strontu, Sr S0₄, zawierającym 43.61 kwasu siar-czanego; 56.39 stroncyanny; wszelako niektóre C-y zawierają nieco wapna lub baryty (z Clinton pod Brystolem od 1.2 do 10.9°/₀ nawet BaS0₄). Pod dmuchawką rozpryskuje się i topi dosyć łatwo w perłę mleczną, przy czem płomień dmuchawki barwi karminowo, mianowicie w płomieniu odtle-niającym po zmoczeniu próby kwasem solnym. Na węglu w tym płomieniu daje C. siarek strontu, który po rozpuszczeniu w kwasie solnym, odparowaniu i rozpuszczeniu w wyskoku płonie karminową barwą. Kwas solny działa słabo na niego, ze stężonym kwasem siarczanym zachowuje się C., jak spat ciężki (baryt), węglany alkaliczne przetwarza ją go w węglan strontu. Występuje w przyrodzie w bardzo wielu miejscowościach; najpiękniejsze jego kryształy znajdują się w Sycylii (okolice Girgenti), w Herrengrund na Węgrzech, w Brystolu w Anglii, na wyspie Strontian (na jez. Hurońskiem), dalej w Pensylwanii, Kanadzie i innych miejscowościach Ameryki Północnej; u nas w odmianie prętowej i zbitej w okolicach Staszowa. Używa się na wyrób stroncyanny i niektórych związków, jak chlorek i azotan strontu, używanych do ogni bengalskich i fajerwerków purpurowej barwy. W ostatnich czasach związków stroncyanowych zaczęto używać do oczyszczania soku burakowego w cukrowniach.

1144 r. Uchylił interdykt rzucony na Francyę. Powstrzymał zapędy Rogera, króla Sycylijskiego. Wydał kilka listów w przedmiotach dotyczących kośoioła. — Celestyn III, Rzymianin. Zasiadał na Stolicy Apostolskiej od r. 1191 — 1198. Koronował Henryka VI i jego żonę. Zachęcał do ogłoszenia wojny krzyżowej. Popierał Ryszarda, króla angielskiego, przeciw jego nieprzyjaciołom. Gromił Filipa Augusta, króla fraucuskiego, który chciał porzucić swą żonę Ingelburgę. Zatwierdził zakon rycerzy teutońskich. Zostawił 17 listów, wielce pożytecznych. —Celestyn IV,Medyolańczyk, obrany Papieżem r. 1241, rządził Kościołem tylko dni 18 i zakończył chwalebny swój żywot, w którym odznaczył się wielką pobożnością i nieograniczonem miłosierdziem. —C e l e s t y n V, ur. w Sergua w Abruzach na początku XIII w. W17 r. udał się na pustynię, gdzie żył w bogomyślności. Po śmierci Mikołaja IV obrano go Papieżem, czem przerażony, ukrył się. Gdy go znaleziono, nie chciał przyjąć tej najwyższej godności i dopiero uległ prośbom kardynałów i Karola II, króla Sycylijskiego. Zarządzał kościołem zaledwie pół roku 1294. Zatwierdził rozporządzenia Grzegorza X, co do trwania konklawe. Po-czem zrzekł się tronu papieskiego i powrócił na puszczę. Umarł 19 maja 1296 r., a r. 1313 kanonizował go Klemens V. Zostawił pożyteczne dzieła w języku łacińskim: Relatio vitae suae; De yirtutibus; Devitiis; De hominisvani-tate; Deexemplis; De sententiis Patrum. Życie tego świętego opisali wierszem łacińskim Ja kób kardynał i Piotr d’Ailly, a także Leliusz Ma-rini.

Ks. R. F.

Ks. R F.

li K.

ły ją narzędzia muzyczne.

Celibat pochodzi od wyrazu łacińskiego c o e le bs i oznacza osobę nieżonatą albo niezamężną. W dzi-siejszem pojęciu nazwę tę przeważnie stosują do osób stanu duchownego i zakonnego. Już w czasach przedchrześciańskich wiele osób zrzekało się związków małżeńskich i zachowywało dozgonną czystość, nie tylko ducha, ale i ciała. Eliasz, Elizeusz i Daniel, trzej młodzieńcy w Babilonie, wiedli życie nieskalane, a Jeremiaszowi sam Bóg żenić się zakazuje: „Nie poymiesz żony, y nie będziesz miał synów, y córek⁴*. (Jerem. 16 v. 2 ). W przedświcie Chrześciaństwa Jan Chrzciciel jest wzorem, nie tylko najostrzejszej pokuty, ale i nieposzlakowanej czystości; zaś pod prawem Ewangielii celibat był uważany od początku aż dotąd za najwonniejszy kwiat i najpiękniejszą ozdobę Chrześciaństwa we wszystkich umysłach trzeźwych i nie-uprzedzonych. Jakoż bardzo wiele miejsc Ewan-

za

za-

na-

zna-

Afrykę i udał się do Palestyny. Za przykładem Kartaginy poszło koncylium w Milenie i r. 416 toż samo wyrzekło o błędach Celestyusza. Akta tych dwóch koncyliów przesłano papieżowi Innocentemu I., który potwierdził uchwały, błędy potępił, a Celestyusza i Pelagiusza wyłączył z jedności Kościoła, dopókąd nie odwołają swej fałszywej nauki. Biskupom zaś afrykańskim napisał: „Wyście zachowali postanowienia naszych Ojców, jak to właśnie wypada na biskupów. Ojcowie nasi utrzymywali, że na mocy podania Boskiego nie może być stawione żadne prawo w najodleglejszych okolicach, bez zawiadomienia o tern Stolicy Apostolskiej, skąd, jakby ze źródła pierwotnego, we wszystkich krajach świata płyną czyste i żywe wody prawdy". Gdy ta odpowiedź nadeszła, św. Augustyn, mając kazanie, rzekł: „Dwa koncylia wysłały swe wyroki do Stolicy Apostolskiej, gdzie zostały potwierdzone; sprawa skończona, daj Boże, by się skończył i błąd⁴⁴. (Conc. 131. Rivaux t. 1., str. 475). R. 418 here-zyarchowie próbowali podstępnie uniewinniać się przed papieżem Zozymem, ale wykręty ich zostały odkryte i Papież znów potwierdził wydany na nich wyrok. („Ep-la tractatoria⁴⁴—Alzog, t. 2. str. 84). Odtąd odsuwano się od Celestyusza, błędy pierzchły, a ich wynalazca umarł w opuszczeniu.

Celesyria, czyli Syrya zapadła, od grec. wyrazu    (wydrążony), łac. Coelesyria: na

zwa pierwotnie nadawana głębokiej dolinie zawartej między łańcuchem Libanu i Antylibanu, którą przerzyna rzeka Leontes; później uazwa ta rozciągnęła się i do okolic sąsiednich; tak, że objęła tę część krainy, którą Grecy nazywali i]    Śopwc,

czyli Syryą południową, z miastami: Heliopolis (dziś Baalbek), Chalkis, Abila i Damascos (Strabo: 16; Pomp. Mela 1, 11). Samoistnego znaczenia politycznego nie miała. Dziś stanowi część pa-szalików Tripolisu i Damaszku.

Celensma, okrzyk albo przyśpiew kierownika statku (Ke^eooTYję, hortator, pausarius), nawołujący lub podbudzający wioślarzy greckich i rzymskich, albo też regulujący takt uderzania wiosłami (Mar-tialis; „Epigr.⁴* III, 64). Nutę czasami podejmowali

wioślarze, intonowali chórem, a niekiedy prowadzili. K.

gelii i listów Apostolskich jawnie wywyższa życie niepokalane i zaleca dozgonne panieństwo. Pan Jezus chwali mądre panny, które z gorejącemi lampami wyszły na spotkanie Oblubieńca (Mat. 25,01) i na wzór stawia tych ludzi, którzy wygładzili w sobie wszelkie namiętności a zachowali dozgonną czystość (Mat. 19 v. 12). Dokładnie rozumiejący ducha chrześciańskiego, św. Paweł Apostoł jasno się wyraża o wyższości panieństwa: „Mniemam tedy to bydź rzeczą dobrą. Rozwiązanyś od żony? nie szukajże żony. A tak, y który daje w małżeństwo pannę swoję, dobrze czyni: y który nie daje lepiej czyni. Kto bez żony jest, stara się o to, co Pańskiego jest, jakoby się podobał Bogu. I białogłowa nie męźata i panna, myśli o tym co Pańskiego jest, aby była świętą ciałem i duchem". (I Corint 7 v. 26—38). S. Jan Apostoł pisze w księdze Objawienia, że w Niebie cieszą się największą chwałą ci, którzy dochowali nieskalanego dziewictwa. „Ci chodzą za Barankiem, gdziekolwiek idzie— a w uściech ich nie znalazło się kłamstwo: albowiem bez zmazy są przed stolicą Bożą.—Ci są którzy się z niewiastami niepokalali. Bo dziewicami są". (Apocalips. 14 v. 4, 5). Przez miłość podobania się Bogu, oraz zaskarbienia sobie większej łaski na ziemi i chwały w niebie, byli ludzie różnych stanów płci obojej, zaraz w początkach chrześciaństwa, którzy poślubili dozgonną czystość, czy-to w domo-wem zaciszu, czy też w odosobnionem ustroniu. Stare podanie utrzymuje, że niektóre dziewice mieszkały przy Matce Boskiej i zachowały dozgonną czystość, a wielu mężczyzn w jaskiniach góry Karmelu, na wzór Eliasza, prowadziło życie nieskalane. Czytamy w Piśmie św. o dziewicach poślubionych Bogu: „A wszedszy w dom Philippa — zostaliśmy u niego. A ten miał cztery córki panny, prorokujące¹*. (Acti 21 v. 8,9). Potem już całe zastępy spotykamy dusz błogosławionych, które miłowały dozgonną czystość, jak: Petronillę, Agnieszkę, Emerencyannę, Łucyę, Agatę, Katarzynę, Apollonię, Cecylię, Barbarę, Małgorzatę, Sebastya-na, Pankracego, Waleryana, Tyburcego i t. d. A im wiara chrześciańska szerzej się rozchodziła, tern znaczniejszy mnożył się zastęp ślubujących czystość. Okazała się nawet potrzeba wskazać ludziom tego rodzaju pewne prawidła do świątobliwego życia i bezpieczniejszego zachowania czystości. Mamy dwa obszerne listy Klemensa Rzymskiego, wystosowane do panien, w których’on daje przepisy, jak leży żyć według rad ewangielicznych. Czytamy tam: „Osoby panieństwu poświęcone, są pięknym wizerunkiem dla wiernych, teraz i na przyszłość. Czy pojmujesz, jak wysoka, jak niepospolita, jak komita jest chwała panieństwa? (List 1)“. W drugim zaś liście, poczyniwszy zbawienne przestrogi tym, którzy zamiłowali czystość, dodaje: „Kto chce prawdziwie zachować panieństwo, słucha nas“. Surowych obyczajów Tertulian surowo też nakazuje czuwać nad sobą osobom Bogu poświęconym i żąda oti nich, aby unikały widoku ludzi, a w kościele zasłaniały twarz swoją (de oratio.). Tego samego żąda S. Augustyn (lib. de fide rei.). S. Cypryan wydał dzieło: „O życiu dziewic⁴*. S. Ambroży posłał 3 księ-

gi: „O pannach" do swej siostry Marcelli, a nadto napisał dzieło: „O godności panieństwa". S. Cyryl Jerozolimski, wychwalając stan czystości, mówi: „Wiodący czysty żywot, są to Aniołowie chodzący po ziemi. Dziewice z Dziewicą Maryą cząstkę mieć będą". (Cath., 12). S. Jan Chryzostom napisał traktat o dziewictwie, a w dziele o kapłaństwie naucza, z jaką przezornością należy kierować duszami poślubionemi Bogu (lib. 3).    8. Hieronim w li

ście do Eustachyi, córki św. Pauli, daje prześliczne nauki o panieństwie (ep-la IV). SS. Paula i Eu-stachya namawiają dawną swą towarzyszkę Mar-cellę, żeby opuściła Rzym, przybyła do Betleem i zamieszkała z niemi w klasztorze, gdzie znajdzie bardzo błogie życie między dziewicami (ep-la V). Niejaki Nepocyan, świątobliwy młodzieniec, prosi św. Hieronima, żeby mu nadesłał przepisy, któremi się kierując, mógłby prowadzić nieskalany żywot. S. Jan Damasceński podnosi godność dziewictwa, wywyższając je nad stan małżeński (de fid. ort. IV cap. 24). S. Pulgencyusz opisuje ubiór i sposób zachowania się dziewic Bogu poślubionych i porównywa je ze świętością kościoła Chrystusowego (ep-la 3). Tak wielkie powagi nauki i świętości aż nadto przekonywają umysły nieuprzedzone, że w prawdziwym kościele Chrystusowym ciągle utrzymywało się życie dziewicze i stan ten wyżej ceniono, niż małżeństwo.—Co się zaś tyczy stanu duchownego, to już z zasady i obowiązków swego powołania powinien być on bezżennym. Ta zasadnicza myśl jaśnieje w wyborze Apostołów przez Chrystusa Pana. Wezwał On do opowiadania swej Ewan-gielii tylko bezżennych, a którzy mieli żony i pragnęli poświęcić się apostolstwu, musieli je opuścić i już nigdy nie zeszli się z niemi. Szczególniej do stanu duchownego stosują się te słowa Zbawiciela: „Są rzezańcy, którzy się sami otrzebili dla Królestwa Niebieskiego" (Mat. 19 v. 12); to znaczy: są którzy zagłuszyli w sobie namiętności ciała i zachowali dozgonną czystość. Do tak bezwarunkowego poświęcenia głównie stosują się słowa Chrystusa Pana: „Kto idzie do mnie, a nie ma w nienawiści ojca swego, i matki, i żony, i dzieci, i braci, i sióstr, jeszcze też i duszy swojej, nie może być uczniem Moim. Tak tedy każdy z was, który nie odstępuje wszystkiego, co ma, nie może być Moim uczniem”. (Luc. 14 y. 26—33). S. Paweł Apostoł dobrze pojmował ducha Chrystusowego, a że i sam był bezżennym, więc ważne jest jego zdanie o cnocie czystości: „Dobrze jest człowiekowi nie tykać się niewiasty.—Abowiem chcę abyście wy wszyscy byli iakom ja sam. A mówię nieżonatym y wdowom: Dobrze im iest ieśli żeby tak trwali iako i ia“. (I Corint. 7 v. 1—8). — Nikogo też nie wyświęcił i nie wziął do stanu duchownego, kto nie zamiłował czystości. Dowodem tego są: Tymoteusz, Tytus, Łukasz, Marek, Sylwan i t. d. Inni też Aposto-wie nie innych powoływali do opowiadania Ewangelii, tylko samych bezżennych. Kanony Apostolskie wyraźnie zakazują duchownym wstępować w związki małżeńskie (can. 9). Bezwątpienia, przez pierwsze trzy wieki chrześciaństwa duchowieństwo wszędzie zachowywało bezwzględną czystość, bo historyk

Euzebiusz zapewnia, że Koncylium Antyocheńskie znalazło całe duchowieństwo bezźenne, nie tylko na zachodzie, ale i na całym wschodzie (lib. 7 c. 27). I pod tym względem nie potrzeba było wydawać żadnego prawa, bo sam duch chrześciaństwa wymaga czystości w kapłanach swoich. Kiedy zaś w IV w. nadano swobodę religii Chrystusowej, a liczne rzesze nawracały się do wiary świętej, zabrakło narazie do stanu duchownego odpowiednich z pomiędzy młodzieży, więc tu i owdzie, mianowicie na wschodzie, poświęcano na kapłanów ludzi żonatych, ale jedynie pod tym warunkiem, że natychmiast rozłączą się za wspólną zgodą ze swe-mi żonami i poślubią dozgonną czystość. Warunek ten był koniecznym i ogólnym. Koncylium w Elwirze r. 305 —9 naznacza karę złożenia z urzędu kapłańskiego na tych, którzyby nie dotrzymali ślubu czystości; zaś powszechne koncylium w Nicei r. 325 stanowi prawo, aby żaden duchowny nie trzymał kobiety w domu swoim, chyba tylko matkę, siostrę, ciotkę lub osobę niepodejrżaną. Co opisując wspomaiany historyk Euzebiusz, poohwala to prawo, bo należy duchownym: „dla oddania się swobodnie wyższym zatrudnieniom obrać życie odłączone od sprawy małżeńskiej, jako tym, którzy z obowiązku swego pracować mają około wydania Bożego i niecielesnego potomstwa". (Demonstr: Evan. 1 c. 9). S. Ambroży w tym przedmiocie tak się wyrąża: „Posługę mamy czynić niepokalaną i taką, która się żadnem małżeńskiem łączeniem mazać nie ma; boście w nieskażonym wstydzie, odłączeni od towarzystwa małżeńskiego, świętej służby łaskę przyjęli (lib. 1 offic. cap. 50). Toż samo św. Hieronim: „Biskupi, kapłani, dyakoni wybierają się, albo dziewiczy, albo wdowcy, albo przynajmniej od przyjęcia kapłaństwa wieczyście powściągliwi". (Adver. Jovin.). „Przypuszczają na duchownych, albo ludzi panieńskich, albo powściągliwych, albo jeśli, którzy mieli żony, tedy mężami być przestają" (tenże adver. Vigil.). S. Epifa-niusz: „Tego, który jeszcze żyje w małżeństwie, chociażby jednej żony mężem był, kościół do biskupiego, kapłańskiego, dyakońskiego i subdyakoń-skiego urzędu zgoła nie przypuszcza. To kościelne prawidło kapłaństwa od Apostołów podane jest" (Haer. 48 u. 4).    8. Jan Damasceński zaznacza, że

nawet kapłani żydowscy, zachowywali czystość, gdy wstępowali do świątyni dla składania ofiar. Cóż dopiero kapłani chrześciańscy, którzy mają składać w ofierze Baranka Bożego" (lib. IV e. 24 praest. virgin.). Oprócz przytoczonych zdań, wielu innych najuczeńszych mężów świętych pisało traktaty, a nawet całe księgi, o konieczności bezżeństwa i czystości w stanie duchownym, a prawdziwy kościół Chrystusa zawsze i wszędzie przestrzegał tej karności w sługach ołtarza. Kiedy zaś herezye, odszczepieństwa i ludzie burzliwego umysłu zarazili niektórych duchownych rozwolnieniem obyczajów i biskupi nie zdołali utrzymać należytej karności, zażądali pomocy Namiestnika Chrystusowego. Wtenczas-to papież najwyższą swą powagą podniósł głos w tej sprawie i zagroził surowemi karami niezachowującym celibatu. R. 388 Syrycyusz, Pa-

pież w liście do Imeryusza biskupa tarragońskiego przypomina karnośó Kościoła świętego dotyczącą czystości, a przestępców pozbawia godności kapłańskiej i zabrania spełniania posług duchownych.

dzieómi", a w 1894 roku „Elementarz niemiecki— Deutsche Schreib-Lese-Pibelu. Obok tego umieszczał liczne artykuły treści pedagogicznej w „Opiekunie Domowym⁴⁴ (przed 20 laty), oparte na obszernej wiedzy teoretycznej i doświadczeniu praktycznem, a później przez kilka lat w „Niwie⁴⁴ różne artykuły w kwestyach żywotnych, będących na czasie.

Celichowski Zygmunt, syn Antoniego, spółcae-sny filolog (* 12 sierp. 1845 we Wronkach, w w. ks. Poznańskiem), kształcił się w gimn. św. Maryi Magdaleny w Poznaniu, następnie w uniwersytecie wrocławskim i berlińskim; stopień doktora filozofii otrzymał w uniwersytecie lipskim, po obronie rozprawy p. t. „De fontibus qui ad abdicationem Jo-annis Casimiri et electionem Michaelis Wiśniowiecii pertinent 1668 — 1669“ (Drezno, 1871, str. 94). W r. 1869 został bibliotekarzem biblioteki hr. Dzia-

R. 390, na koncylium kartagińskiem powiedziano:

A. A. K.

łyńskich (dziś hr. Zamoyskich) w Kórniku, i stanowisko to dotychczas zajmuje. Z bogatych zbiorów tej biblioteki ogłasza materyały historyczne i rzadkie zabytki piśmiennictwa polskiego; wydał mianowicie: „Pamiętnik podróży odbytej r. 1661— 63 po Austryi, Włoszech i Prancyi", z rękopisu biblioteki kórnickiej (Toruń, 1874, str. 64); „Dwa kalendarze polskie na r. 1528 i 1529“ według egzemplarzy bibliot. kornie. (Poznań, 1874); „Ars moriendi, druk ksylograficzny⁴⁴, opis egzemplarza bibl. kornie. (Toruń, 1874, str. 15), jako też „Ars moriendi, rozprawa bibliograficzna" (Kraków, 1892, str. 25, odbitka z tomu XVII Rozpraw wydz. filolog. Akad. um. w Krakowie); „Słowniczek łaciń-sko-polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV", przedruk homograficzny z rękopisu kórnickiego, ze wstępem i objaśnieniami (Poznań, 1875, w 8-ce str. 26); „Marchołt⁴⁴ przedruk homograficzny szczątku druku z 1522 z jedynego egzem, prof. Przyborowskiego w Warsz. (Poznań, 1876, w 8-ce mn., str. 26 wstępu wydawcy i 4 karty podobizn); „Acta Tomiciana" tom IX (Poznań, 1876); „Dwa nieznane zabytki bibliograficzne" (w tomie Ill-im Rozpraw wydz. filol. Akad. um. w Krakowie), gdzie podany jest: a) przedruk zabytku z r. 1528 „O panieństwie" i ó) wiadomość o rękopisie polskim z r. 1555 p. t. „Nauki duchowne dla Zo-

„aby biskupi, kapłani, dyakoni, albo którzy Sakra-menta sprawują, byli stróżami wstydliwości, od żon się wstrzymywali, i żeby wszyscy, co służą ołtarzowi, wstydliwości strzegliu. (can. 2). Nawet na koncylium trulańskiem r. 692, wyraźnie zastrzeżono: „aby ci w Kościele Rzymskim, którzy mieli być poświęceni na dyakonów i kapłanów, wprzód zobowiązali się, iż nie będą mieli żadnego związku małżeńskiego z żonami* (can. 13). W Kapitularzach królów francuskich zachowano kanony ostro przestrzegające bezżeństwa duchownych. A gdy podczas długich wojen i zamieszek politycznych znów ucierpiała karnośó duchowieństwa, powstał energicznie przeciw nadużyciu św. Piotr Damian r. 1047 i tak słowem, jak pismem, przywracał pierwotną świętość kapłaństwa. Ostatecznie zaś Grzegorz VII Papież dopełnił reszty, lecz nic nowego nie stanowił, tylko wprowadził w wykonanie odwieczne prawo dotyczące czystości stanu duchownego, oraz zastosował kary na wiodących życie niemoralne (r. 1074).

Odtąd ustalił się co do tego punktu karności kościelnej należyty porządek, a powszechne koncylium Trydenckie tylko potwierdziło dawne prawa.

{Sess. 23 cap. 13).    Ks- R-

Celichowski Antoni, spółczesny pedagog (*

13 czerwca 1818 roku w Borzykowie, w powiecie Wrzesińskim, w wielkiem ks. Poznańskiem). Studya naukowe odbywał w Berlinie: w r. 1844 w semina-ryum pedagogicznem dra Pr. Diesterwega, i w 1845 w tamtejszym uniwersytecie. Następnie był nauczycielem miejskim w Poznańskiem aż do r. 1857; w tym roku przeniósł się do Warszawy. Tu z początku udzielał lekcyj języków polskiego, niemieckiego i łacińskiego, oraz historyi w zakładach naukowych prywatnych; po złożeniu zaś w r. 1860 egzaminu rządowego, został nauczycielem gimnazyalnym w Warszawie, gdzie w ciągu lat 12 uczył języka łacińskiego w kilku Szkołach, ostatnio w progimnaz. przy ul. Rymarskiej aż do zniesienia tego zakładu w r.

1872. W r. następnym (1873) otworzył -szkołę pry- j fii Odrowąż* w bibliotece Czartoryskich (Kraków, watną w Warszawie, którą jednak po kilku latach 1875); „O autorze i wydaniach dzieła: Ustawy zwinął (1877) i przyjął obowiązki nauczyciela syna prawa polskiego¹* (o Janie Palczowskim), w t. V ks. Ferdynanda Radziwiłła z Antonina. Po roku wró- Rozpraw wydź. filol. Akad. um. w Krakowie (1877, cił do Warsz. i 1879 wstąpił znowu do służby rzą- str. 16); „Korespondencya Joachima Lelewela z Ty-dowej jako nauczyciel jęz. niemieck. w Sandomierzu, tusem hr. Działyńskim” (Poznań, 1884); Długo-gdzie pracował aż do wysłużenia emerytury, t. j. do sza: „Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae" r. 1891. W r. 1861 opracował projekt urządzenia se- z kodeksu kórnickiego (Poznań, 1885 w 8-ee więk. minaryów nauczycielskich, wydrukowany w „Dzień, stron. 27 i 4 karty przedruku homograf.); tegoż powsz.“ 1862 r. W 1865 wydał: „Naukę czytania „Spory i sprawy pomiędzy Polakami a Zakonem i pisania", opracowaną podług metody głosowania krzyżackim (Lites ac res gestae inter Polonos Or-i równoczesnego pisania i czytania. Książka ta, jesz- dinemąue Cruciferorum)“ wyd. 2-e T. I. Poznań, cze w rękopisie bardzo pochlebnie oceniona przez b. 1890, w 4-ce str. 8 i 461, T. II, Poznań, 1892, Radę wychowania b. Komisyi oświecenia, po wydm- str. 482; „Stanu wdowiego teskliwego pobożne za-kowaniu była zalecona przez ministeryum oświeć, bawy i pociechy" z rękopisu biblioteki kornie. (Od-publicznego do użytku w szkołach rządowych począt- bitka z XVIII-go Rocznika Towarz. Przyj, nauk po-kowych; obecnie w r. 1894 doczekała się 14-go wy- znańs., Poznań, 1891, w 8-ce duż., str. 19; „Reja dania i rozeszła się w więcej niż 100,000 egzempla- List do księcia pruskiego Alberta" z 1564 (odbitka rzy. W r. 1882 wydał: „Pierwszą naukę z małemi z XVIII Rocznika Towarz. Przyj, nauk pozu., Po-

I

1

J9

■

i

1

Mi

Fig 71. Giermek. Rzeźba Sławomira Celińskiego.

1884, w 4 ce str. 10 i 104, z rycinami w tekście);

„Statut wiślicki w polskim przekładzie r. 1460“, przedruk homograficzny, (Poznań, 1876, w 8-ce więk.; wstępu str. 4); i in.—W „Bibliotece pisarzów polskich", wydawanej od 1889 przez Akademię Umiejętności w Krakowie, C. ogłosił w przedruku sześć utworów polskich z wieku XVI go, stanowiących dziś rzadkości bibliograficzne; a m.: Marcina Kwiatkowskiego „Książeczki rozkoszne a wielmi użyteczne o poćciwym wychowaniu ... dziatek, 1564“ i (w tymże zeszycie) „Wszystkiej Lifflanckiej ziemie ... krótkie a pożyteczne opisanie, 1567“ (Kra-

•ji,

U':

A. A. K.

znań, 1891, str. 7 z podobizną); „List Krzysztofa Kolumba o odkryciu Ameryki" w polskim przekładzie (Poznań, 1892, w 16-ce, str. 26, z 4 rycinami w tekście); „Nowy Testament Jezusa Chry-Btusa“ T. I, zawierający 4 ewangielie (Poznań, 1892, w 16-ce str. 7 i 509), z uwagami wstępne-mi wydawcy. Podobnie wstępnemi objaśnieniami opatrzył C. inne dzieła, nakładem Bibliot. kórnickiej wydane, jak: „Przęsło ze Zwierzyńca Mikoł. Feja“ (przedruk z dodatkami i zmianami rozdziału 2-go Zwierzyńca, zawierającego charakterystykę stanów i domów niektórych zacnego narodu polskiego, podług redakcyi Tytusa hr. Działyńskiego; (Poznań,

mrĄ

i?

Hpjf

W:mmt'

m.

kr-

ków, 1889, w 8-ce mn. str. XI i 99); Jana Se-klucjana Oeconomia albo gospodarstwo, 1546“ (Kraków. 1890, str. VIi 78); Krzysztofa Pussma-na „Historya barzo cudna... o stworzeniu nieba i ziemie, 1551“ (Krak., 1890, str. 34); Jana Mrowińskiego Płoczywłosa „Stadło małżeńskie, 1561“ (Krak, 1890, str, VI i 36); Mikoł. Reja „Historia prawdziwa, która się stała w Landzie mieście niemieckim, 1568“ (Kraków, str. XIII i 50). Do każdego z tych dziełek dodał wydawca odpowiedni wstęp bibliograficzno-literacki i na końcu słowniczek wyrazów i form przestarzałych, ułatwiający zrozumienie tekstu, oraz kilka uwag gramatycznych.

Z pięciu wymienionych tu książeczek tylko 1-sza odpowiada, jak należy, swemu przeznaczeniu, gdyż, pomimo zmienionej pisowni, w tekście zachowuje dawne formy języka bez zmiany. W pozostałych zaś czterech dziełkach charakter dawnej polszczyzny pod tym względem został bez potrzeby nadwerężony, co oczywiście wartość naukową przedruku dzieł tak rzadkich wielce obniża. — C. w r. 1875 wydawał pisemko peryodyczne pod tyt. „Kórniczanin* (Poznań, N-ra od 1 do 22 w 4-ce). Nadto-napisał: „Kilka uwag nad podniesieniem przemysłu naszego" (Poznań, 1884); „O działach majątkowych z tekstem i objaśnieniami szląskiej ordy-nacyi ziemskiej “(Poznań, 1885, str. 39); „Kawiarnie ludowe* (Poznań, 1890, str. 23) i „Przyczynek do życiorysu Marcina Kwiatkowskiego z Różyc“ (odbitka z t. VI „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce*, Kraków, 1890, str. 14; Dopełnienie tego w „Altpreuss. Monatscbr." 1890 przez Sem-brzyckiego).

Celidonia, polska nazwa dla Chelidonium ma jus (Słów. Akad. 1791); nazywano tak i Ficaria ranunculoides.

Celiński Józef (* w Warszawie r. 1779—f tamże w r. 1832) aptekarz. Ukończywszy szkoły pijarskie, kształcił się na aptekarza w Warszawie, Krakowie i Berlinie, gdzie uzyskał sto pień mag. farm. Powróciwszy do miasta rodzinnego, przez lat 7 pracował w aptece Gruela, następnie własną założył. W 1809 należał do grona założycieli Szkoły lekarskiej w Warszawie i wykładał w niej farmacyę, farmakologię i chemię prawną, następnie został profesorem tychże przedmiotów w b. uniwersytecie aleksandryjskim warszawskim. Oprócz tego zajmował urząd asesora farmacyi w radzie ogólnej lekarskiej, był członkiem tow. przyjaciół

Dr J. F.

ffid

Fig. 72. Celiński S’awomir.

popiersie ks. Jerzego Lubomirskiego; medalion Kraszewskiego; Wita Stwosza, figurkę bronzową, nagrodzoną na konkursie; popiersie męskie z gliny palonej, takież popiersie damy z marmuru; wykonał piękne popiersie pani Sobańskiej. Z drobnych prac: Paterę z Zygmuntem Starym; grupę „Miłość macierzyńska" i „Głowa kobiety“ z gliny palonej. Najdonioślejszą pracą C go był model na pomnik Mickiewicza, nagrodzony drugą nagrodą na konkursie krakowskim, a odznaczający się nadzwyczajną powagą i prostotą pomysłu. C. jest artystą wielkich zdolności i ruchliwości, zasługującym na większe powodze-

W. G.

Cella, piwnica w Rzymie, wyraz oznaczający w ogólności magazyn lub skład żywności, mieszczący się na dole domu, z dodaniem drugiego wy- cego dotąd pośród ruin willi rzymskiej w Mola di wskazującego specyalność przeznaczenia i tak: Gaeta.—5) Pokoje w łaźniach, mieszcząc® rozmai

IL

's.

nauk i gospodaiczo-rolniczego. Drukiem ogłosił: 1) „Farmacya czyli nauka doskonałego przygotowania lekarstw z trzech królestw natury wybranych" (Warszawa, 1811, 8-o, 2 tomy; 2) „Rozbiór wód mineralnych nałęczowskich" (tamże, 1817, tekst polski i niemiecki); 3) „O rozbiorze wody w studni wykopanej we wsi Siekierk⁻'" (Rzecz czytana na posiedzeniu Towarz. prz. nauk); 4) „Dowody, że mięta pieprzna krajowa i olej z niej pędzony nie ustępuje w dobroci zielu i olejowi tegoż nazwiska z zagranicy sprowadzonym" („Pam. tow. lek. warsz.“ t. I., str. 233—247); 5) po niemiecku drukował w „Pharmaceutische Jahrbiicher“ (Berlin, 1804), opis rozbioru nasion wilczego łyka.

Celiński Sławomir, rzeźbiarz polski (* w Warszawie d. 17 maja 1852), kształcił się w krakowskiej Szkole sztuk pięknych, gdzie otrzymał medal złoty za figurę naturalnej wielkości „Giermek“, bardzo poprawnie i z talentem wykonaną. W r. 1872 przeniósł się do Warszawy, gdzie przebył do 1890, następnie udał się do zakładów ceramicznych do Cesarstwa i tam. jako obeznany z wyrobami z gliny polewanej, w zakładach ceramicznych (głównie w Petersburgu) udatne próby tego rodzaju wykonał. W Warszawie wystawił w Towarz. sztuk pięknych

jfK:.

Wif

w*

nie.

razu,

1) C. vinaria, stanowiąca jedną z głównych przynależności winnicy. Była to piwnica, w której całoroczny wytwór winozbioru chowano w szerokich naczyniach glinianych (d o 1 i a, s e r i e s), albo w drewnianych baryłkach (cupae), po wytoczeniu go z kuf z pod tłoczni (torcularium), gdzie wino było wyrobione. Trzymano je tam aż do sprzedania lub zbutelkowania, czyli spuszczenia w amfory, a po spuszczeniu przenoszono do apoteki, w górę domu, lub też zostawiano na zestarzenie (Cyc,: „De senect." 16). Piwnicę taką, podczas staczania baryłek, przedstawia fig. 73, zdjęta z pła-

<%

DEjum

Fig 73.

skorzeźby odkrytej w Augsburgu 1601 r. — 2) Piwnica handlu winnego mieściła się także na dole, a z niej wydobywano wino na sprzedaż zasklepo-wą (en gros), lub dla spożytku przez uboższych na miejscu w winiarni. Piwnicę taką odkryto 1790 pod murami Rzymu. Składa się ona z trzech przedziałów: pierwszy stanowi małą izdebkę, zdobną w arabeski i posadzkę mozaikową, która przy odkopaniu była pustą; drugi—to takiegoż samego rozmiaru izdebka, tylko bez żadnych upięknień, w miejsce zaś posadzki nasyp piaskowy, wśród którego znaleziono szereg po sobie idących beczułek najszerszego gatunku, do dwóch trzecich wysokości zakopanych. Trzeci przedział przedstawia wązką galeryę, na 1.83 met. wysoką, długości b¹/^ głęboko wyłożoną piaskiem, gdzie wzdłuż obu ścian szeregiem wkopane tkwiły liczne naczynia gliniane rozmaitych kształtów i rozmiarów, środkiem zaś obu szeregów wąziuchne przejście. — 3) C. olearia, piwnica przywiązana do plantacyj oliwy, przechowywanej w naczyniach glinianych. — 4) C-mi zwano też malutkie izdebki, raczej nisze, zestawione razem i poprzegradzane nakształt budynków przeznaczanych na sypialnie dla niewolników; takież sypialnie dla podróżnych po zajazdach, jako też nory zajmowane przez prostytutki: mało co szersze to, tylko znacznie wyższe, od naszych łożysk katakumbowych, tern podobniejsze wyglądem, że C-e te idą odgrodzone szeregiem, jak to wyobraża fig. 74, zdjęta z części budynku istnieją-

li

Fig. 74

Encykl. Powił. Ilustr. T. ZI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

BALN&UW

feli

alt¹

T VM

mi

LCl

K. K.

„Encykl. Orgel.“ IV, str. 33).

K. K.

te przyrządy i potrzeby kąpielowe; zwały się one cellae dla tego, że szły, stosownie do swego przeznaczenia, jedna za drugą, jak komórki w plastrze miodowym: C. caldaria, tepidaria, frigidaria (gorąca, letnia, chłodna) i t. d.; jak to widać na fig. 75, zdjętej z fresku zdobiącego jedną komnatę

md III

CA VS

Fig 75.

w Termach Tytusa. — 6) Wnętrze świątyni (gr. sekós), czyli cała przestrzeń tylna między czterema ścianami,—prócz portyku i perystylu.—7) Przegro-

te

mi ń ggŁ.

clcuEL

■a

lii

Fig. 76.

dy w gołębniku lub kurniku; tudzież wnętrza grobów, gdzie, jak widać ną fig. 76, nisze urządzone na urny odpowiadają otworom gołębnikowym — (ob. Rich. „Sł. star.“; Liibke „Reallexicon“).

Cellari Paweł, włoch z arystokratycznej rodziny medyolańskiej. Osiadł w Polsce, w r. 1593 otrzymał indygenat i nabył dobra w województwie krakowskiem. Syn jego, również Paweł, w służbie wojskowej Rzeczypospolitej dosłużył się stopnia generała-majora. W wojnach za Jana Kazimierza walczył pod komendą Czarnieckiego (Siarczyński „Obraz wieku panowania Zygmunta 111“ t. I, str. 60.

w. s.

Cellarius (od c e 11 a, piwnica: właściwie zatem, piwni czy). Niewolnik w Rzymie, posiadający największe zaufanie pana i jakoby przełożony nad innymi, który zawiaduje kredensem i piwnicą, czyni zakupy żywności, konserwuje, rozdziela między innych strawę dzienną. Jest to rodzaj dzisiejszego marszałka dworu; czasami miewa pomocnika.

Cellarius Krzysztof (* 1638 w Schmalkal-den—f 1707 w Halli), właściwie Keller, filolog i oryentalista niemiecki. Po ukończeniu studyów w Jenie i Giessen był długi czas nauczycielem gimnazyalnym, od r. zaś 1693 profesorem historyi i wymowy w Halli. Opracował wiele dobrych kompendyów filologicznych, historycznych i geograficznych, które przez czas długi cieszyły się wielką wziętością. Ważniejsze z nich są: „Antibarba-rus latinusu (1677), „Ortographia latina“ (ostatnio wyd. Harless, Altenburg, 2 tomy, 1768), „Historia antiqua“ (Zeitz, 1685), „Historia mediiaevi“ (t. 1688), „Historia nova“ (Halla, 1696) i „Notitia orbis an-tiqui“ (2 tomy, Lipsk, 1701—6; ostatnie wydanie Schwartza tamże, 1773). Oprócz tego napisał: „Porta Syriae sive novae methodi grammatica“ (1677), „Grammatiea hebraea“ (3 wyd. 1699), „Isagoge in linguam arabicam“ (1678), „Glossa-rium syro latinum“ (1683) i t. d., oraz wydał niektórych klasyków rzymskich.

Cellary USZ (Cellarius) Andrzej, uczony hol-lenderski XVII wieku, rektor gimnazyum hornań-skiego, nazywający się właściwie Keller, napisał i wydał r. 1659 w Amsterdamie (u Egidyusza Valckenier) dzieło geograficzne przedstawiające dokładnie i szczegółowo Polskę ówczesną: „Regni Poloniae Magnique ducatus Lituaniae omniumque regionum juri polonico subjectorum (!) novissima De-scriptio, urbium potissimarum icones elegantissimas et delinitionem (!) hujus Regni geographicam oculis subjiciens" (kart nieliczbow. 5, str. 605 i spisu nazw stron nlb. 48). Autor nie był osobiście w krajach opisywanych, lecz korzystał z istniejących już natenczas a dość licznych dzieł, dotyczących się tego przedmiotu, jako to: Kromera, Gwaguina, Starowolskiego, Mullera i innych. Książkę swoją podzielił na dwie części główne: w pierwszej (str. 1 — 128) podał ogólny opis kraju, przedstawiając położenie jego, zaludnienie, klimat, żyzność, rzeki, charakterystykę stanów, na które ludność się rozpada, obyczaje, siły wojskowe, (przy czem rozszerza się ze względów czasowych nad wojnami kozackiemi), ustrój polityczny, a stąd króciutko dzieje Polski od czasów bajecznych aż do początków panowania Jana Kazimierza (najobszerniej Zygmunt III i Władysław IV). W części drugiej (str. 129 — 605) opisał poszczególne prowin-cye dawnej Rzeczypospolitej. Podział jest dowolny; nie odpowiada ani politycznemu, ani ściśle topograficznemu. W opisach przeważają wszędzie wspomnienia historyczne, przywiązane do danych miejscowości: przy opisie Litwy mieści się i krótka historya książąt litewskich aż do przyjęcia chrześciaństwa. Prócz karty ogólnej przedstawiającej Polskę, mieści się w tern dziele dwadzieścia rycin wyobrażających widoki różnych miast. Błędów w nazwach miejscowości jest tu oczywiście sporo, z powodu nieznajomości języka polskiego. W każdym razie, ponieważ ze wszystkich

czne.

M.

S-M

Meduzy w ręku", bronzowy także, znajdujący się w tak zwanej „logii Lanzich" otwartej halli przy Placu Signorii (ratuszowym) we Florencyi. Jest to właściwie grupa, ponieważ Perseusz stoi na mar-twem ciele Meduzy. W pałacu Uffizi we Florencyi jest też popiersie bronzowe Kuźmy Medyceusza, wielkiego wymiaru. C. napisał pamiętnik swego życia (oprać, przez Goethego), w którym są szczegóły dotyczące innych współczesnych mu artystów, pozostały też rozprawy C-o, o ośmiu głównych sztukach kunsztu złotniczego i w przedmiocie snycerstwa oraz utwory poetyczne. Cellini I wszechstronne zdolności łączył w sobie z potężnym talentem postaciowym, wielce popularnym swojego czasu, a rozsławionym po dziś dzień.

Cello, często używane skrócenie nazwy „Violon-cello “ =wioloncze la.

Celluloid. Nazwa ta oznacza materyał bardzo dziś rozpowszechniony w użyciu, zastępujący lub naśladujący mnóstwo ciał takich, jak: kauczuk stwardniały, róg, fiszbin, kość, a nawet bursztyn,

ówczesnych był to opis Polski najdokładniejszy, miał on powodzenie, nietylko wśród obcych, ale i u nas, jak świadczą o tern nowe jego wydania: i w Wilnie 1730 r. (z edycyi Augusta Gudicanus) i w Warszawie 1761 w tomie 1-ym wydanego przez Mitzlera zbioru historyków polskich: „Historiarum.... Collectio magna“.    p- Chm-

Celle, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi hanowerskiej, regencyi luneburskiej, na lewym brzegu Alleru, przy uściu rzeki Fuse; 18,901 m-ców. Miasto zabudowane jest dość porządnie i prawidłowo, ma sąd apelacyjny, bibliotekę z 60,000 tom., szkołę handlową, szkołę rzemieślniczą, kilka szkół niższych, stadninę rządową, wielki zakład poprawczy na 500 więźniów, towarzystwo rolnicze, założone w 1764 r., towarzystwo przyrodnicze, założone w 1868 r., towarzystwo biblijne i missyi protestanckiej, liczne związki, jako to: prawników, lekarzy, nauczycieli i t. p. Przemysł w stanie kwitnącym: jest tu wielka fabryka farby drukarskiej, papiernia, fabryka fortepianów, blicharnie wosku, tartaki, cegielnie, fabryki parasoli, tytoniu i cygar. I Z gmachów zasługują na uwagę: zamek z 1485 r. z piękną kaplicą i wspaniałym parkiem — miejsce pobytu 1772—1775 wygnanej królowej duńskiej, Matyldy, siostry króla angielskiego Jerzego III (pomnik marmurowy w „ogrodzie francuskim"),—dalej kościół parafialny z grobami książąt Brunświcko-Liineburskich z linii C., wreszcie gmach towarzystwa rolniczego i ogromny budynek więzienny.— C. słynie także z ogrodów i z hodowli kwiatów.— W C. zawartą była 5 lutego 1679 umowa, mocą której Szwecya przystąpiła do pokoju w Nim-wedze.    Ąnd- s'

Cellepora Fabr. (paleont.). Rodzaj kopalny i żyjący z gromady Mszywiołów (Bryozoa) o pniu brodawkowatym, czasami gałęzistym, stanowiącym kalonię, złożoną z okrągłych osobników w kształcie banieczek wapiennych, o dwóch różnej wielkości otworach i ściankach często dołeczkami zdobnych. Bardzo obficie występuje w pokładach trzeciorzędowych europejskich, jak C. prołeiformis Rss. w górnym eocenie północnych Włoch, C. conglomerata Gf. w oligocenie i miocenie, a także w nowszych trzeciorzędowych, żyjący i obecnie w północnych morzach europejskich C. ramulosa L. Zaznaczyć tu nadto potrzeba, że dawniejsi badacze, pod nazwą Cellepora, Nullipora i Millepora, zaliczali do korali wiele szczątków kopalnych, które nowsi uważają za rodzaj roślinny Lithotamnium Philippi, z rzędu krasnorostów (Florideae).    K-J-

Cellerina, osada w Szwajcaryi, w kantonie Graubundten, w Alpach Retyckich, w dolinie Enga-dinu; 1724 m. nad p. m.; uzdrowisko klimaty-

Dr. A. p.

Cellioi, ob. A1 e k s y a n i e.

Cellini Benvenuto, złotnik, rzeźbiarz i rytownik włoski (* we Florencyi 1500 r. — f tamże 1571). Syn cieśli i muzyka, miał też muzykiem zostać, ale zamiłowanie do złotnictwa przeważyło. Usposobienie C., zapalczywe, kłótliwe, sprawiło, że pojedynki zmuszały go do zmiany miejsca pobytu. Siena, Piza, Rzym, miały go z kolei w murach swoich, w tym ostatnim odznaczył się podczas obrony fortecy św. Anioła, oblężonej przez kon3tabla Burbona, odwagą i dzielnością. Bywał z kolei na dworach papieża Klemensa VII, cesarza Karola V i króla francuskiego, Franciszka I; wszędzie pozostały ślady jego działalności artystycznej, z których wiele wyrobów złotniczych dotrwało czasów naszych. Wykonywał małe ołtarzyki, figurkami zdobione, rękojeści do mieczów i sztyletów, o ludzkich postaciach, ze srebra i złota, kutych i dłutem rzeźbionych. Z medalów, jakie wyrobił dla Klemensa VII i Franciszka I, tego ostatniego należą do najpiękniejszych. Z przedmiotów użytku codziennego słynną jest solniczka, cała ze złota, sposobem podbijanym wykuta, w Części emaliowana a ozdobiona figurami Neptuna i Cybeli w górze, z kilką rnniej-szemi postaciami na podstawie, wykonana dla Franciszka I, przechowana w zbiorach cesarskich w Wiedniu. Jest to arcydzieło sztuki złotniczej i rzeźbiarskiej zarazem. Z wielkich rzeźb najważniejsze są dwie: „Nimfa w Fontainebleau", płaskorzeźba z bronzu, i posąg „Perseusza z głową

VI

-O

1,

/W

wM.

Fig. 77. Solniczka kuta ze złota. Rzeźba Benwenuta Celliniego.

w. o.

Za.

koral, konchę, gagat, malachit, szyldkret i t. p. C. powstaje przez zmieszanie bawełny strzelniczej, a mianowicie gatunku jej używanego do wyrabiania kolodyonu, a więc rozpuszczalnego w mieszaninie alkoholu z eterem, z kamforą, i te dwa ciała stanowią zasadniczą masę C-u czystego. W gatunkach niższych kamforę częściowo zastępuje toluol. Celluloid zabarwiony otrzymuje się przez zmieszanie odpowiednich barwników rozpuszczonych w spirytusie, jeżeli produkt ma być przezroczysty, albo też barwników nierozpuszczalnych, użytych w postaci bardzo miałkiego proszku, jeżeli produkt ma być nieprzezroczysty. Pierwsze próby otrzymania C-u były dokonane przez A. Parkesa jeszcze w r. 1855, a materyał przezeń wytworzony wszedł nawet w użycie, chociaż w niewielkich rozmiarach, i pod nazwą parkezyny był przez czas pewien znany w Anglii jako surogat kauczuku i gutaperki. W dziesięć lat później bracia Hyatt w Ameryce rozwinęli i udoskonalili metody otrzymania' tego ciała i nadali mu dzisiejszą jego nazwę. Używany obecnie sposób wyrabiania C-u składa się z dość licznych czynności, tembardziej skomplikowanych, że fabryka tego przetworu musi sama produkować i bawełnę strzelniczą. Ta ostatnia ulega bardzo starannemu oczyszczeniu i wybieleniu. Po przebyciu mnóstwa operacyj, mających cel powyższy, bawełna strzelnicza, zawierająca jeszcze w, sobie skutkiem ostatecznego przemywania około 40% wody, przechodzi do odpowiedniego młyna, gdzie zostaje rozdrobniona i w tym stanie miesza się z kamforą. Mieszanie dokonywa się za pomocą tegoż samego młyna i musi być powtarzane, dopóki masa nie przyjmie pozoru całkiem jednorodnego. Wtedy formuje się ją w niewielkie tabliczki i za pomocą wielokrotnego wyciskania w prasie, pomiędzy arkuszami grubej bibuły, uwalnia się stopniowo od wody. Tabliczki zostają wtedy przez odpowiedni przyrząd pocięte w drobne kawałki, które przechodzą do alkoholu, albo mieszaniny alkoholu z toluolem, poczem po kilkunastu godzinach masę ciastowatą i gęstą, która stąd powstała, przepuszcza się przez walce bronzowe, ogrzane do 50°, powtarzając znowu to walcowanie aż do osiągnięcia zupełnej jedności. Blaszki wychodzące z walców zostają wreszcie ułożone w stosy i poddane silnemu ciśnieniu w prasie hydraulicznej, która zmienia je w duże bloki. Następuje teraz mechaniczne obrabianie C-u w formy będące już początkiem przyszłych wyrobów, poczem idzie suszenie, trwające od paru tygodni do kilku miesięcy i odbywające się przy temperaturze nieprzenoszą-cej 60°. — C. ze składem normalnym przyrządza się w taki sposób, że na 100 części bawełny strzelniczej używa się 50 części kamfory i tyleż alkoholu. W razie użycia toluolu bierze się 18 — 20 cz. kamfory i 40—42 cz. toluolu na takąż, jak wyżej, ilość bawełny strzelniczej i alkoholu Barwienie na wyrób nieprzezroczysty odbywa się razem z czynnością mieszania w młynie kamfory z bawełną. Barwienie ciałami rozpuszczalnemi w alkoholu następuje współcześnie z napawaniem masy pierwotnej tą ostatnią cieczą.—C. jest ciałem

lekkiem, twardem, bardzo wytrwałem na wpływy chemiczne i nadzwyczajnie spręży stem. Około 80° mięknie i wtedy może być formowany prawie jak wosk we wszelkie postaci. Przez polerowanie przyjmuje żywy i piękny połysk. Wielką jego wadę stanowi łatwa zapalność i skłonność do rozkładu przy temperaturach niewiele wyższych nad 100°. Jest jednak rzeczą ściśle dowiedzioną, że w żadnych warunkach C. nie może uledz eksplozyi, a płomień jego zwyczajnemi środkami łatwo można ugasić.

Celluloza (drzewnik), należy do gromady związków, zwanych wodanami węgla i posiada skład (C₆H₁₀O₅) x. W przyrodzie, a szczególniej w państwie roślinnem, jest niesłychanie rozpowszechniona, z niej bowiem składają się ścianki komórek. I w państwie zwierzęcem występuje, choć rzadziej, tworząc np. powłoki zewnętrzne oponnic (Tunicata). Niektóre utwory roślinne, jak bawełna, rdzeń bzowy i w. i. składają się prawie z czystej C-y; drewno zawiera ją w bardzo znacznej ilości. W celu otrzymania chemicznie czystej C-y biorą t. zw. szwedzką bibułę, używaną w pracowniach do filtrowania, albo też czystą bawełaę, i poddają kolejnemu przemywaniu słabym ługiem potażowym, rozcieńczonym kwasem solnym, wielką ilością wody, alkoholem, wreszcie eterem. Po takiem oczyszczeniu pozostaje masa bezkształtna, bezbarwna, niepo-siadająca zapachu aai smaku, nierozpuszczalna w zwykłych rozpuszczalnikach, w wyższej temperaturze łatwo ulegająca rozkładowi i zwęgleniu, chemicznie w wysokim stopniu obojętna. Przez długie gotowanie z rozcieńczonym kwasem siarczanym C. przechodzi w mieszaninę dekstryny i cukru gronowego. Kw. siarczany stężony, krótko działając, przemienia ją w amiloid, ciało bezkształtne, po oddzieleniu i wysuszeniu pozorem przypominające róg lub klej stolarski. Papier nieklejony i nie-szarżowany, przez chwilowe zanurzenie w stężonym kwasie siarczanym, a następnie staranne wymycie i wysuszenie, nabywa tęgości, wytrzymałości mechanicznej i chemicznej i staje się przeświecającym, wskutek tego, że zawarta w nim C. częściowo, i zwłaszcza na powierzchni, przechodzi w amiloid. Papier tak przygotowany ma ważne i liczne zastosowania pod nazwą pergaminu sztucznego lub roślinnego. Dłuższe działanie kw. siar-czanego stężonego przeprowadza C-ę w dekstrynę; jeszcze dłuższe, połączone z ogrzewaniem, zwęglają całkowicie. Kwas azotny bardzo stężony, szczególniej zaś mieszanina tego kwasu lub saletry z kwasem siarczanym stężonym, przeprowadza C-ę w szereg estrów CeH₁₀-n (N0₃)n znanych pod ogólną, niewłaściwą, nazwą nitrocellulozy. Żaden z nich w stanie zupełnie czystym nie bywa otrzymywany, lecz najbogatszy w grupy N0₃ znajduje się w piroksylinie czyli bawełnie strzelniczej eksplodującej, której skład zbliża się do wzoru C₆HT (N0₃)₃0₂; mniej bogaty, w przybliżeniu odpowiadający wzorowi CsH₈ (N0₃)₂0₃, jest zawarty w bawełnie strzelniczej rozpuszczalnej w mieszaninie alkoholu z eterem, czyli t. z w. bawełnie kolodyonowej-C. rospuszcza się bez zmiany w rostworze tlenni-

Zn.

w. k. z.

s.

S. K.

ku miedzi, w amoniaku, a także w niektórych innych mieszaninach, np. w roztworze chlorku cynku, w kwasie solnym. Z takich roztworów odpowiednie odczynniki zobojętniające strącają C-ę niezmienioną w postaci delikatnego białego proszku.—Oprócz najobszerniejszego zastosowania w poBtaei włókien roślinnych, z których korzysta przemysł tkacki, oraz zastosowań, wypływających z własności produktów przemian chemicznych C-y wspomnianych wyżej, ciało to jest niesłychanie waźnem, jako główna, a w wyjątkowych razach nawet jedyna, część składowa papieru. W przemyśle papierniczym nazwa C-y jest bardzo utarta, oznacza tu jednak specyalnie produkt, wyrabiany ze słomy, traw i drewna rozmaitych roślin drzewiastych i od lat mniej więcej trzydziestu coraz obficiej dodawany do masy papierowej, wzamian drożejącej coraz bardziej masy papierowej z gałganów. Drewno i słoma zawierają w sobie średnio około 50% C-y, obok której znajduje się woda, sole mineralne, żywice i in. podobne ciała, wreszcie 1 i g n i na, w ilości dochodzącej do 40%. Usunięcie tych ciał, a szczególniej ostatniego z nich, jest ważnem bardzo zadaniem. Lignina utlenia się łatwo i przyjmuje wtedy barwę żółto-brunatną, zczasem ciemniejącą coraz bardziej, a nadto trwałość papieru, z którego nie usuniętoby ligniny, byłaby bardzo niewielka, skutkiem tegoż samego zjawiska utlenienia. Stąd zaledwie najpośledniejsze gatunki t. zw. papy drzewnej, używanej między innemi do krycia dachów po napojeniu jej smołą gazową, mogą być wyrabiane z miazgi drzewnej zawierającej ligninę. Kiedy zaś chodzi o papier do druku, albo do pisania, zawartość ligniny powinna być doprowadzona do minimum. W obecnym stanie przemysłu, dwie istnieją metody prowadzące do tego celu. Pierwszą czynnością w jednej i drugiej jest rozdrobnienie mechaniczne surowego inateryału, za pomocą odpowiednich walców z zębami, młynów i t. p. Następnie, w pierwszej metodzie, zwanej sodową, drzewo ogrzewa się z 8% roztworem wodanu sodu, w kotłach żelaznych zamkniętych, pod ciśnieniem 10 atmosfer. Miazgę z kotłów przenosi się do takich samych holendrów, jak zwykle w papierniach używane, i w nich wymywa się i jednocześnie rozdrabnia. Po na-stępnem wybieleniu za pomocą chlorku wapna i ostatecznem wymyciu jest już gotowa do użycia. W tej metodzie część C-y zostaje przez sodę rozłożona i wydajność nie przewyższa zwykle 30% ze 100 części drzewa. Druga metoda nosi nazwę siarkonowej i polega na zastąpieniu gryzącego wodanu sodu łagodniej działającym, a jednocześnie tańszym, siarkonem kwaśnym wapnia. Działanie tego przetworu na drewno dotychczas nie jest wyjaśnione teoretycznie, wiadomo jednak, że O. pod jego wpływem nie ulega żadnym zmianom, gdy lignina i pozostałe części składowe prędko i dokładnie zostają przezeń usunięte. Jest to zapewne własność samego dwutlenku siarki, który zresztą w t. zw. kwaśnym siarkonie wapnia bezwątpienia znajduje się w stanie wolnym, wiadomo bowiem, że i wodny roztwór dwutlenku siarki mógłby być korzystnie użyty do otrzymania C-y. Bielenie i osta

teczne przygotowanie masy odbywa się w tej drugiej metodzie zupełnie tak samo, jak w pierwszej. Szczególniejsze znaczenie ma zawsze zupełna dokładność wymycia wszelkich śladów ciał kwaśnych, ponieważ w razie obecności ich w papierze, z biegiem czasu, pod ich wpływem C. przechodzi w hydrocellulozę, ciało nadzwyczaj kruche i sprawiające, że papier łamie się i przedziera za najlżej szem nieraz dotknięciem.— Być może, że w przyszłości z C-y będzie także otrzymywany alkohol. O możności tego oddawna nikt nie wątpi, gdyż powstający z niej łatwo cukier gronowy, jak wiadomo, jest doskonałym materyałem do fermentacyi alkoholowej; dopiero jednak w ostatnich chwilach sprawa ta weszła na drogę obiecującą rozwiązanie praktyczne.

Oelma.herb polski. W„Zapiskach sądowych“ opis tego herbu nie jest podany (A. Małecki „Stud. he-rald.“, t. I, 171).

Celman Miguel Juarez (1844), mąż stanu argentyński, był w r. 1874 obrany posłem, w r. 1877 mianowany ministrem, a następnie gubernatorem Kordyby; na tein stanowisku położył niemałe zasługi około podniesienia uniwersytetu w tern mieście i zyskał sławę jako przeciwnik zbytniego wpływu duchowieństwa na sprawy świeckie. W 1886 obrany był prezydentem rzeczypospolitej na 6 lat, jednakże, gdy w r. 1890 wybuchła przeciw niemu rewolucya, wywołana nieoględnem marnotrawstwem i zbytniem nadużywaniem władzy, C., jakkolwiek stłumił ów wybuch, zmuszony był podać się do dy-misyi przed czasem.

Celni strzelcy, ob. Strzelcy.

Celnictwo, ob. Cło.

Celny związek niemiecki, ob. Niemcy.

Celoria Jan, astronom włoski (* 1842 w Ca-sale-Monferrato, w prowincyi Aleksandyi), studyo-wał matematykę i astronomię w Turynie, następnie pracował w obserwatoryach w Medyolanie, Berlinie i w Bonn, a po powrocie do Medyolanu został profesorem geodezyi w instytucie technicznym, oraz drugim astonomem w tamecznem obserwato-ryum Brera i członkiem instytutu lombardzkiego. Przeprowadził badania historyczne nad zaćmieniem słońca 3 czerwca 1239 i 6 października 1241, i nad kometami 1457 i 1472. Oznaczył dokładnie szerokość geograficzną obserwatoryuin Brera i miał udział w pracach nad oznaczaniem długości geograficznej głównych obserwatoryów francuskich, austryackich i włoskich. Obliczył drogę planetoi-dy 73, zwanej Klitią, drogę komety z r. 1886, oraz obieg gwiazdy podwójnej B. Delfina. Prace jego mieszczą się w sprawozdaniach instytutu lombardzkiego i w wydawnictwach obserwatoryum Brera; oprócz tego ogłosił kilka prac popularnych, jak o księżycu i kometach, a nadto wydaje w Medyolanie „An-nuario scientifico et industriale*.

Celosią L. Gr zebionatka. Rodzaj roślin z rodziny Szarłatowatych (Ainaranthaceae), pokolenia Celjsieae. Są to przeważnie trawy, o liściach na-przemianległych, kwiatach w kłosach lub wiechach. Pręcików 5, zrośniętych u spodu; zawiązek wielo-zalążkowy, przy dojrzewaniu daje torebkę, mniej

Wł. M. K.

And. S.

S. K.

szwedzkie od 1728 do 1744 r.

lub więcej otoczoną kielichem i otwierającą się szparą. Około 20 gatunków rosnących w krajach zwrotnikowych Azyi, Afryki i Ameryki. Niektóre z nich (C. margaritacea L., C. argentea Lamk., C. cristata L.—wszystkie trzy z Indyi), uprawiane są w Europie jako rośliny ozdobne. C. panniculata L. na wyspach Antylskich i Jamajce, używa się jako środek ściągający i diuretyczny; C. populifolia Mog. i C. trigyna L. rosną w Abisynii, gdzie liście ich służą do przyrządzania lekarstwa na glistę, pod nazwą Bel bel ta.

Celowiec, Celowec, niem. Klagenfurt, miasto w Austryi, stolica kraju koronnego Karyntyi (Ko-rutany), śród równiny międzygórskiej, na północnym stoku pasma Karawanków i ich przedgórskiej wyniosłości Sattnitz, na lewym brzegu rz. Glan, złączonej za pomocą kanału z jeziorem Werbskiem (Wórther See), przeszło 20,000 m-ców. Z wieży kościoła parafialnego św. Egidyusza, wysokiej na 100 m., rozsuwa się panorama, jedna z najwspanialszych w Alpach: dokoła piętrzą się amfiteatralnie pagórki i góry, jedne nad drugiemi, aż do odległych, śniegiem pokrytych szczytów; na zboczach i na wierzchołkach wzgórzy setki pałaców, zamków, kaplic i kościołow, a niżej śród równiny ukazują się liczne wioski i osady, oraz jasne wody Werbskiego jeziora, zwanego także C-kiem. Miasto samo zbudowane jest prawidłowo po wielkim pożarze; otaczają je symetrycznie cztery przedmieścia: z północy, południa, zachodu i wschodu; sześć obszerniejszych placów i siedem kościołów, przyczynia się wiele do ożywienia całości, równie, jak szeroka Ringstrasse, założona na miejscu dawnych murów obronnych, które Francuzi zburzyli, w 1809 r. Wybitniejszych gmachów C. nie posiada; wymienić należy: muzeum Rudolphinum, ze zbiorami przyrodni-czemi, historycznemi i staroźytniczemi, a także z biblioteką, archiwum i galeryą obrazów i rzeźb. Obok muzeum wznosi się gmach szkoły rolniczej i górniczej z posągiem Jóżefa II; dalej pałac stanów (Standehaus), wzniesiony w XVI w., z główną salą, w której mieszczą się herby szlachty ko-rutańskiej; posąg konny Leopolda I; pałac arcybiskupi z pięknym parkiem i zbiorami sztuk pięknych; ratusz z arkadami w stylu włoskim; obelisk na pamiątkę pokoju presburskiego w 1805 r. i t. p. C. jest siedliskiem najwyższych władz Karyntyi i sejmu, a także biskupa katolickiego, sądu krajowego i okręgowego, urzędu skarbowego, głównego urzędu celnego, izby przemysłowo - handlowej i władz powiatowych, posiada szkołę teologiczną, gimnazyum wyższe i bibliotekę (48,000 t.), wyższą szkołę realną z ogrodem botanicznym, semina-ryum nauczycielskie, szkołę górniczą, rzemieślniczą i rolniczą, instytut głuchoniemych, towarzystwo historyczne i przyrodnicze, oraz wiele zakładów naukowych niższych i dobroczynnych. Jako ognisko dróg bitych i żelaznych stał się C. ważnym punktem handlu, któremu przychodzą z pomocą liczne instytucye kredytowe i banki. Przemysł dość rozwinięty: jest tu największa w Austryi fabryka blej-wasu (bieli ołowianej), a nadto odlewnia, fabryka machin, sukna, tytoniu, wyrobów ze skóry, dysty-larnie spirytusu i t. p. Początkiem swym sięga C. czasów rzymskich; w Średnich Wiekach był już znaczną osadą dzięki dogodnemu brodowi przez rzekę Glan (stąd niemiecka nazwa Glan-Furt=Kla-genfurt); w XIV w. posiadał zamek obronny i mu-ry i rządził się prawem miejskiem. W 1518 r. cesarz Maksymilian I przeniósł do C-ca sąd krajowy i darował miasto stanom korutańskim: odtąd jest ono stolicą Karyntyi i wciąż wzrastaj ącem ogniskiem han-dlowem. Za czasów reformacyi stanął C. po stronie nowej nauki i nawet w 1563 r. założono tu słynne swego czasu Collegium „sapientiae et pietatis“, w któ-rem Marcin z Czech był pierwszym nauczycielem. Wszakże w 1597 r. miasto, po złożenia hołdu Ferdynandowi II, stało się znowu katolickiem.

Celownik (Pinnula), płytka metalowa w przyrządach mierniczych, przecięta szparą pionową, a służąca do dokładnego oznaczania kierunku przy zdejmowaniu planów (ob. Ali da da). Podobne znaczenie mają i C-i w broni palnej, umieszczone przy końcu lufy.

Celownik W gramatyce, ob. Przypadki. Celscy hrabiowie i książęta, ob. c y 11 e j scy.

Celsius Anders, u nas zwykle Celsyuszem zwany, synowiec Olofa, a syn Nilsa, profesora matematyki, astronom (* 1701 w Upsali — f 1744). Pierwotnie uczył się prawa, ale już w 1730 r. został profesorem astronomii, a w r. 1732 zwiedził ważniejsze obserwatorya niemieckie, włoskie i francuskie. W czasie pobytu C-a w Paryżu roztrząsaną była żywo kwestya postaci ziemi i on-to zwrócił uwagę astronomów francuskich, że rzecz tę rozstrzygnąć mogą najlepiej pomiary stopnia południka w pobliżu bieguna. Do przeprowadzenia tych robót wydelegowano Celsiusa wraz z astronomami paryskimi do Laponii, gdzie pomiar południka między Torneo a wsią Pello dokończony został w r. 1736. Ludwik XV wynagrodził go płacą roczną 1,000 liwrów, oraz kwadrantem, który był w Torneo używany. W Upsali zbudował C. własnym nakładem obserwatoryum, w którem przeprowadził znaczną liczbę dostrzeżeń, zanim powstało większe obserwatoryum kosztem rządu w roku 1740. Z wielu rozpraw jego najważniejszą jest praca „O mierzeniu ciepła", w której zaproponował podział znanego już wówczas termometru rtęciowego między punktem topnienia lodu a punktem wrzenia wody na 100 stopni. W projekcie swym oznaczał punkt topnienia lodu przez 100, a punkt wrzenia wody przez 0°, wkrótce jednak za radą Martena Strómera wprowadzono oznaczenia przeciwne. Termometr ten, zwany zwykle „termometrem Celsiusa (Celsyusza)“, został powszechnie przyjęty (ob. Termometr). — C. wydawał nadto kalendarze

S. K.

Celsius Olof (*.1716 r. w Upsali — f 1794 r. tamże), historyk szwedzki, od r. 1747 profesor dziejów na uniwersytecie w Upsali, w 1777 mianowany biskupem w Lund, napisał między innemi: „Gustaw I-s historia" (2 tomy, Sztokh. 1746—53, 3 wyd., 1792, przekład niemiecki w Kopenhadze, 1753); „Erik XIV-s, historia" (t., 1774, 2 wyd., 1795; przekład niemiecki. Flensburg, 1777) i nie-

Em- K.

K. K.

Dr J. P.

L. K.

dokończoną „Svearikes kirko-historia“ (1767 t. I). Pisał nadto poezye i założył pierwsze w Szwecyi czasopismo krytyczno-literackie „Tidningar om de lardes arbeten" (1742). W r. 1786 C. został członkiem akademii szwedzkiej.

Celsus Titus Cornelius był trybunem wojskowym w Afryce. Gdy niedołężne rządy Galiena wywołały niepokoje i bunty, z których korzystając, ludzie ambitni zaczęli sobie przywłaszczać w różnych prowincyach państwa władzę cesarską (nadają im zwykle ogólne miano 30 tyranów), wtedy i C., jako człowiek szlachetny i nieskazitelny, został ogłoszony cesarzem 264 po Chr.; po 7 jednak dniach panowania zamordowali go stronnicy Galiena, a ciało jego oddali na pożarcie psom.

Celsus, filozof, słynny przeciwnik chrześciań-stwa, żył za panowania ces. Adryana i podobno sięgnął czasów Marka Aureliusza. Trudno ustanowić do jakiej należał szkoły: jedni zaliczają go do Stoików, drudzy do Platonistów, inni do Epikurejczyków. Pod tytułem „Przemowa prawdziwa" (Ser-mo verus), napisał on namiętne dzieło przeciw chrześciauom i żydom, odpierane przez Orygenesa (Contra Cel sum); prócz tego traktat przeciw magii, i inny, o sztuce dobrego życia, ale te ostatnie do nas nie doszły. Jest jeszcze inny C., o którym, jako o autorze dziejów filozofii, wspomina św. Augustyn (De Ha er es. praef.), ale o tym nic więcej niewiadomo.

/ Celsus Aulus Cornelius (* w Rzymie lub 4? Weronie około r. 25 przed nar. Chr. — f około r. 45 po nar. Chr.), autor najznakomitszego lekarskiego dzieła rzymskiego, posiadającego wartość niesłychaną dla dziejów sztuki lekarskiej. C., członek arystokratycznego rodu Korneliuszów, nie był lekarzem z zawodu, lecz wielkim panem, miłującym naukę i zajmującym się nią nie na żarty, prawdopodobnie był sekretarzem cesarza Tyberyu-sza. Napisał obszerne dzieło z 20 ksiąg złożone; dzieliło się ono na dwie części, pierwsza zawierała retorykę, filozofię i sztukę wojenną, druga, pn. „Artes“—gospodarstwo wiejskie wraz ze sztuką lekarską. Ze wspaniałej tej całości tylko 8 ksiąg, obejmujących medycynę i chirurgię, istnieje do dzisiaj, reszta zaginęła. Księgi te, napisane bardzo dobrą łaciną, zajmują się: dyetetyką, patologią ogólną i szczegółową, farmakologią, chirurgią oraz chorobami ocznemi, i świadczą dowodnie o tern, że autor nietylko teoretycznie, ale nawet praktycznie musiał być obeznany z przedmiotem, o którym pisze; szczególniej jest to widocznem w opisach operacyj chirurgicznych, są one bowiem tak dokładne i z taką znajomością rzeczy podane, iż trudno przypuścić, żeby autor sam ich wykonać nie umiał. Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że jako posiadacz licznych niewolników, założył dla nich szpital i w nim się wykonawstwem sztuki lekarskiej zabawiał. Lekarze starożytni, przeważnie Grecy, nie zwracali uwagi na wyborną pracę pana rzymskiego, Wieki Średnie mało ją znały i rzadko o niej wspominają, dopiero w epoce Odrodzenia poznano się na skarbie przekazanym nam przez C-a. Najdawniejszy, a dziś już, nie

stety, nieistniejący rękopis C-a odkrył Tomasz Perentoncelli de Sarzana, późniejszy papież Mikołaj V (1447 — 1455); wydrukowano go bardzo wcześnie (Florencya, 1478, editio princeps, in fol. i Medyolan, 1481, in fol., oba wyd. nadzw. rzadkie), a przedrukowywano i tłómaczono aż do czasów najnowszych bardzo często. Wydania najlepsze dali nam: Targa (Padwa, 1769, dołączone listy Bianconiego), Ritter i Albers (Kolonia, 1830), Da-remberg (Paryż, 1859) i Vedrónes (tamże, 1876, z dodaniem tłom. franc. dopisków i rycin).—Nas obchodzą najwięcej następujące: 1) „A. C. C. de medicina duo libri priores" (Wilno, 1834, 8-o);' .

2) „Zbiór niektórych celniejszych aforyzmów, wyjęty z dzieł Hippokratesa i Celsa" (Warszawa, r. 1793); 3) „A. Korneliusza Celsa o lecznictwie ksiąg ośmioro" (Warszawa, 1889, wyd. kasy Mianowskiego); tłómaczenia dokonał bardzo starannie H. Łuczkiewicz, opatrzył je w objaśnienia i przy- * piski, oraz w słowniczek wyrazów C-wi właściwych. Dr. A. Le Brun pozostawił w rękopisie przekład całego dzieła C-a; co się z nim stało?—    .

nam nie jest wiadomem.—Por.: K. Sprengel. „Ver-such e. pragm. Gesch. d. Arzneykunde, t. II, str. 36, wyd. III. — J. N. Rust „Theoret.-prakt. Handb. d. Chirurgie", t. IV, str. 374. ‘

Celt. Są wyrazy, które nauka usiłuje wymazać ze swojej terminologii, jako niestosowne.

Do takich należy nazwa C-u na oznaczenie zwykłej siekierki z gładzonego krzemienia. Nazwa ta, jak dotychczas, nie przyniosła najmniejszej korzyści, natomiast wywołała mnóstwo nieporozumień. Niektórzy usiłują zmieszać broń C-y i jej rozpowszechnienie z siedliskami ludów celtyckich, a tymczasem łączności tu niema żadnej; broń C-y znajduje się na przestrzeni całej Europy, jednakowe zaś brzmienie jest po prostu dziełem przypadku. Niejakiemu Bergerowi, autorowi książki „Thesaurus brandebur-giensis" (1696), zachciało się na oznaczenie siekierki bronzowej użyć nazwy łacińskiej celtis, dłóto. Termin ten przeszedł do książek późniejszych i utarł się jako specyalny termin na oznaczenie siekierki z gładzonego kamienia. A kiedy to nastało i kiedy w niepamięć poszedł rodowód wyrazu, poczęto wyprowadzać go od celtyckiego cellt, krzemień. Wreszcie niektórzy jęli miemać, że nazwa oręża jest w związku z ludami celtyckiemi. Dzisiaj słusznie usiłują wyrugować tę dwuznaczną i przedewszystkiem niepotrzebną nazwę. Trzyma się ona uporczywiej w Niemczech i Szwajcaryi, we Francyi zaś jest rzadszą; Mortillet wypowiedział jej systematyczną walkę.

Celtes (Celtis), Protucius, Konrad (*llut. 1459—f 1508), jeden z najwcześniejszych humanistów w Niemczech, gorliwy patryota niemiecki, pochodził z rodziny chłopskiej, ze wsi Wipfeld nad Menem, między Schweinfurtem a Wiirzburgiem. Ojciec jego, nazwiskiem Pickel (co w tamtych stronach „rylec" znaczy, a co posłużyło później Konradowi do przetłómaczenia swego nazwiska na łacinę: Celtis, i na grecki: Protucius), trudnił się rolą i uprawiał małą winnicę. Poduczonego trochę w języku łacińskim przez starszego podobno brata, księdza,

W 1495 został

rem

a rwącego się do poezyi Konrada, ojciec zaprządz chciał do gospodarstwa, ale Konrad uciekł z domu i na tratwie dostał się Renem do Kolonii, gdzie już jako Celtes zapisał się w poczet studentów r. 1477. Siedem lat przepędził tu na naukach scholastycznych. Z Kolonii przeniósł się do Heidelberga, gdzie głośny Rudolf Agrykola, po odbytej do Włoch podróży i po obeznaniu się z wzorami mistrzów starożytnych, zaczął szerzyć humanizm w otwartej przez siebie prywatnej szkole. Po zawczesnej śmierci Agrykoli w 1485 C. zwiedził jeszcze trzy uniwersytety niemieckie: w Erfurcie, Rostoku i Lipsku i już wtedy, jako wędrowny humanista, miewał wykłady publiczne o filozofii platońskiej, o retoryce Cycerona, o poezyach Horacego i wierszowaniu łaciń-skiem. W r. 1486 wydał w Lipsku pierwsze swe dzieło: „Ars versifieandi,,, gdzie znajdują się także własne jego poezye: ody, elegie, epigramata. Książęta i możni panowie zwrócili nań uwagę i obsypywali go łaskami, za co C. odpłacał się wierszo-wanemi i prozaicznemi pochwałami. Pieniądze uzbierane z wykładów posłużyły mu do urzeczywistnienia myśli dawno żywionej—zwiedzenia Włoch, jako głównej humanizmu siedziby. W końcu r. 1486 był już w Rzymie i słuchał wykładów w słynnej akademii platońskiej, założonej przez Pomponiusza Leta. Nie znalazł jednak we Włoszech hołdów spodziewanych, rychło więc je opuścił, tak, że na początku r. 1487 znalazł się w Norymberdze, gdzie z rąk cesarza Fryderyka III, pierwszy z Niemców, otrzymał wieniec poetycki, a zarazem pierścień i biret doktorski. Chcąc uzupełnić wykształcenie swoje, dotychczas wyłącznie humanistyczne, poznaniem matematyki i astronomii, udał się do Krakowa, który poczytywał za miasto niemieckie, a który słynął wtedy w Europie z owych umiejętności. Mężowie tacy, jak Jan z Głogowy, Michał z Wrocławia, Marcin z Przemyśla, Maciej z Miechowa, Marcin z Olkusza, przyciągali do Krakowa słuchaczy ze stron dalekich, a mianowicie z Niemiec. Nad wszystkich jaśniał Wojciech z Brudzewa i Regiomontanus. C., studyując matematykę i astronomię od r. 1489, korzystał przecież ze sposobności szerzenia humanizmu, w czem wspierali go Kalimach, Ursinus, lekarz i astronom obeznany z językiem łacińskim, greckim i hebrajskim, Zygmunt Fusilius (Gissinger z Wrocławia), Grzegorz Morinus, który spraszał na biesiady humanistycznie ukształconych przyjaciół, Grek z Delos Salemnius i wielu innych. Mógł tedy C. miewać odczyty prywatne w Krakowie o poezyi i retoryce i gromadził około siebie pewną liczbę uczniów, z pomiędzy których wymienić należy Wawrzyńca Korwina z Nowego Targu na Szląskui Jana Rhagiusa z Łużyc (Sommerfeld, Aesticampia-nus). Na wzór akademii platońskiej zamierzył C. utworzyć podobne ognisko humanizmu w-Niemczech. Nad każdą główną rzeką miała powstać akademia, a więc w Ratysbonie, Moguncyi, Lubece i—Krakowie. Pierwszą z rzędu utworzył właśnie w Krakowie pod nazwą: „Towarzystwa literackiego nadwiślańskiego* (Sodalitas litteraria Vistulana)\ należeli do niego prawdopodobnie wyżej wymienieni uczeni. Ruchliwy, pełen życia humanista, C. nie na

samych wykładach czas spędzał; zwiedził znaczną część kraju, odbywszy podróż Wisłą z Krakowa do Gdańska. Wszystko co widział, czego doznał, opisywał wierszem; mamy więc w jego poe-zyach: opis Krakowa, Karpat, kopalni soli w Wieliczce, polowania na żubra i wiele innych szczegółów. Kochał się też C. w mężatce, jak się zdaje, przezwanej w jego poezyach, Hasa lub Hasili-na. Pierwszą księgę pieśni miłosnych jej poświęcił, pisząc tytuł: „Hasilina czyli Męzkość, czyli Wisła i wschodnia Germania". Gdy się Hasilina o tern dowiedziała, napisała do poety list pełen wymówek w języku czeskim, który wtedy był dosyć rozpowszechnionym wśród polskiego ukształconego towarzystwa. Dwa lata bawił C. w Polsce, zbierając tu także rękopisy łacińskie. Uzbierane atoli z wielkim trudem manuskrypta i księgi zaginęły wskutek niedbalstwa futmana krakowskiego, któremu oddane zostały do przewiezienia. Z Krakowa przez Pragę i Ołomuniec udał się O. do Budy, chcąc i tu założyć towarzystwo literackie, a gdy mu się to nie powiodło, przyjechał do Wiednia, potem czas jakiś przemieszkiwał w Ratyzbonie, gdzie się kochał w Elsuli, następnie w Moguncyi r. 1491 założył towarzystwo literackie nadreńskie (Sodalitas litte-raria Rlienana); tegoż jeszcze roku uorganizował towarzystwo, takież w Lubece (Sodalitas litteraria Baltica v. Codanea) i udał się do Pragi, skąd jednak z powodu złośliwych epigramatów musiał w deszcz piechotą, pobocznemi ścieżkami z miasta uciekać. Przebywając w Norymberdze, zajmował się poszukiwaniami w bibliotekach klasztornych, gdzie między innemi odnalazł dzieła zakonnicy z X wieku, Hroswithy, po łacinie pisane; bardzo długo podejrzewano C-a, iż on sam te dzieła podrobił. W r. 1492 wykładał retorykę i poetykę w Ingolstadzie i wydał swój: „Modus epistolandi“. nauczycielem synów palatyna Filipa. W dwa lata potem cesarz Maksymilian mianował go profeso-wymowy, poetyki i filozofii w uniwersytecie wiedeńskim, dając mu przytem w zarząd swój prywatny księgozbiór. Wtedy-to C. przyprowadził do skutku dawno projektowane towarzystwo naddunaj-skie (Sodalitas Danubiana) i stanął na czele t. zw. „Collegium poetarum* w uniwersytecie; jako przewodniczący, miał władzę wieńczenia poetów. Przez czas jakiś zawiadował teatrem, pisywał sztuki i sam podobno niekiedy w nich występował, jak to się zdarzyło w dramacie „Diana“, odegranym przed cesarzem i cesarzową w Lincu 1501 r. W tymże roku wydał dzieła Hroswitby. Niespokojny, namiętny, w ciągłych podróżach rozsiewał ziarno humanizmu, budził zapał do oświaty i poezyi, nie lekceważąc bynajmniej umiejętności ścisłych. Prócz wydań autorów starożytnych oraz niemieckich średniowiecznych piszących po łacinie, ogłosił sporo prac oryginalnych, mianowicie wierszem cztery księgi pieśni miłosnych („Amorum* 11. IV), cztery księgi pieśni różnych („Carminumn 11. IV), 5 ksiąg epigramatów („Epigrammatum* 11. V), „Paraassus biceps* (dążący do pojednania poetów z teologami), „Theodoriceis* (początek poematu bohaterskiego, w którym chciał zawrzeć dzieje Teodoryka, króla Ost-

P. Chm

Wł M K.

Wł. M K.

K. J.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Gotów). Prozą zaś wydał obszerne starożytności nie-mieckie(„Germauia illustrata"), opisNorymbergi pod względem obyczajowym i starożytnym („Situs Norem-bergae“) i kilka innych prac drobniejszych, które w toku życiorysowym były wspomniane. Wiele pieśni C-a do dziś jeszcze spoczywa w rękopiśmie. O C e pisali: E. Kliipfel: „De vita et scriptis C. Celtis Pro-tucii⁻ (1827, Fryburg). Według tego dzieła ułożył swój artykuł o C-e Franciszek Siarczyński w „Czasopiśmie naukowein księgozbioru Ossolińskich “ r. 1830; Józef Aschbach: „Roswitha und C. Celtes“, (1867), „Die friiheren Wanderjahre des C Celtes und die Anfange der von ihm errichte-ten Gelebrten-Sodalitateu" (1869, Wiedeń); na podstawie tego dzieła osnuł Stanisław Koźmian swoją rozprawę: „Konrad Celtes” (1869, Poznań); Karol Mecherzyński napisał: „O pobycie Kourada Celtesa w Polsce i jego wpływie na rozbudzenie humanizmu" (1876, w Rozprawach wydziału filologicznego Akad. Umiejętności t. IV, 263 —313; wiele poezyj C-a odnoszących się do polskich stosunków, przetłómaczył sam autor). — Zob. także Zeissberga „Dziejopisarstwo polskie wieków średnich", (t. II, 270—275).

Celtideae (Endl.) Obrostnicowate, gromada roślin dwuliścieniowych, przez jednych uważana za osobną rodzinę, przez innych—za pokolenie rodziny Wiązowa tych (TJlmaceae). Należące tu rośliny stanowią rodzaje: Celtis Tourn., Giromiera Gau-dlich.. Trema Lour., Parasponia Miq., Ąphananthe PI., Chaetacme PI. i Ampelocera KI. Rosną w zwrotnikowych i przyzwrotnikowych krajach Ameryki i Azyi, również w obszarze Śródziemnomorskim. Osobliwością tej rodziny jest różnokształtnośó liści, t. j. liście tego samego osobnika są rozmaicie ukształtowane.

Celtis. F. Tournef. Obrostnica. Rodzaj roślin należących do rodziny Wiązowatych (TJlmaceae), pokolenia obrostuicowatych (Celtideae). Krzewy lub drzewka o liściach naprzemianległych, umieszczonych w dwa rzędy, całkowitych, piłkowanych, chropawych, o kwiatach pojedynczych lub skupionych, nie-pokaźnych; owoc—pestkowiec. Należy tu około 50 gatunków krajów gorących i umiarkowanych. r C. australis L. jest drzewem dosięgającem olbrzymiej wielkości i późnego wieku. Rośnie na całem po-brzeżu Morza Śródziemnego, sięgając do Tyrolu, Styryi, na Azory i wyspy Kanaryjskie. Z owoców, mających smak miodu, otrzymuje się słodkie wino. Drewno jego, czarne i mocne, używa się na wyroby, jak flety, rzeźby i t. d.; znane już było w starożytności (Lotus libijski). Nasiona zawierają olej. Drzewo to służy za ozdobę ogrodów w Niemczech i Hiszpanii. Drzewo C. occidentalis L., używa się również na wyroby. Z C. orientalis L. i C. Rox-burghii Miq., rosnących w ludyach, używają się włókna łykowe; C. madagascarensis daje korę używaną na wyspie Reunion do garbowania.

Celtis (paleont). Znajdowane w pokładach trzeciorzędowych pnie, gałęzie ulistuione, liście, kwiaty i owoce, a szczególniej te ostatnie, pestkowce, zupełnie podobne do dzisiejszych, dowodzą niewątpliwie, nietylko istnienia rodzaju tego w okresie

Encykl. Pow»i. Illuitr T. II

trzeciorzędowym, ale nadto obszerniejszego występowania jego na globie, kiedy obecnie gatunki jego głównie rosną w okolicach podzwrotnikowych, a w mniejszej ilości w pasie umiarkowanym, nie przechodząc za koło biegunowe. Z rodzaju tego odciski liści gatunku C. latior Marion opisane są z pokładów środkowego oligoceuu w Ronzon, C. pri-migenia Sap., z górnego oligocenu w Armissan, C. stiriaca Ettingsh., ze środkowego oligocenu w Le-obeu, C. begonioides Gopp. z górnego miocenu w Schossnitz (poprzednik dzisiejszego G. australis). Owoce (pestkowce) C. Hgperionis Uuger, z pokładów miocenowych okolic Frankfurtu nad Menem (Steinheim, Hochheim, Offenbach) podobne do dzisiejszych. Z pokładów najmłodszych trzeciorzędowych i czwartorzędowych w Mogi (Japonia) Nathorsc opisał C. Nordenskioldi, pokrewny dzisiejszym C. Tournef ortii Lam. i C. caucasica Wild. Wreszcie z trzeciorzędowych pokładów Ameryki północnej, Les-quereux opisał liście C. Mc. Coslńi. pokrewne dzisiejszemu amerykańskiemu C. occidentalis L.

Celtowie-—Jeszcze przed półwiekiem głucho było o C-ach, pod tern zwłaszcza nazwiskiem; głucho miaaowicie w naszym kraju, który z postępem nauki o tyle tylko był obeznany, o ile ona jakimkolwiek kanałem przedostawała się do niego z Niemiec. O tym narodzie, co prawda, tern trudniej było się dowiedzieć, że on u historyków (a z łacińskimi, głównie, z Cezarem, spotykaliśmy się najczęściej), bardzo rzadko występuje pod tą nazwą zbiorową, lecz najczęściej pod imieniem szczególnego jakiegoś plemienia, którego związku z C-ami nawet i domyślić się truduo. U Cezara figuruje stale pod imieniem Gallów, lubo raz i ten historyk w rocznikach „De bello Gallicoa (I, 1) natrąca, że ci jego Gallowie we własnym języku zwą się Celtami". W każdym razie miał on już pojęcie o jedności plemiennej wszystkich społeczeństw, jakie widział i mordował za Alpami aż po ujścia Renu. Nie inaczej nazywa ich Liwiusz, mówiąc o tych, co mieszkali w Italii północnej,    zwanej przez Rzymian Gallią

przedalpejską. Późniejsi pisarze łacińscy uzupełniają o nich wiadomości, szczególniej w odniesieniu do wyspy Brytanii; greccy mają dla nich nazwę Keltai albo Galatai. Z obu jednak źródeł o C-ach—jeżeli nie z Cezara—bardzo ciężko czegoś dowiedzieć się można, tak, iż wiadomości o nich pozytywne i pod pewną metodę poddane są owocem badań, skojarzeń i prac bardzo nowoczesnych. Datują się one od chwili, kiedy znakomity uczony niemiecki, Zeuss, wydał w Monachium, 1837 roku, traktat: „Die Deutschen und die Naehbar-stamme", a za nim Diefenbach w Stutgardzie 1841 r. „Celticau. Ogromnie ten kierunek retrospektywny poparli gramatycy, za sprawą zwłaszcza Boppa i Grimma, aż Zeuss w r. 1857 wydał spe-cyalną gramatykę celtycką, z zapałem przyjętą wszędzie, a zwłaszcza w Dublinie, stolicy owej na-wskroś celtyckiej wyspy, której iuteligencya język szczepowy zamieniła na angielski. Jak się więc zaczęto rozpatrywać etnograficznie z latarnią językową w ręku, dowiedział się i ogół, że szczą ki

:;ż

wielce rozległej i licznej rodziny celtyckiej istnieją dotąd, wprawdzie bez żadnego charakteru politycznego, rozrzucone po różnych okolicach Europy zachodniej, albo skupione w pewnych gromadach: przeważnie na całej wyśpię Irlandyi (z wyjątkiem może jednego lub dwu okręgów, gdzie żywioł celtycki przywaliła ludność anglosaksońska), w księstwie Wa'ii, na wyspie Man, tudzież na stałym lądzie w prowincyi francuskiej Basse-Bretagne. Ruch naukowy w tym kierunku, jako do rzeczy nowej, nabrał rozpędu niezwykłego. Zwrócono się ku źródłom starożytnym, począwszy od Herodota do Ptolemeusza, by je wyzyskać i sprawdzić; zajrzano do każdego zakątka kroniki i ziemi. Niemcy wydają coraz to nowe dzieła i broszury, między in-nemi nader cenną: „Die Wanderungen der Celten“ Contzena, w Lipsku 1861 r. Francuzi, najskrzętniejsi, zakładają'W tym celu specyalny dziennik „Revue Celtique“, osobny „Bulletyn* epigraficzny dla Gallii; ich antropologowie badają czaszki poruszone z mogił, na podstawie których dzielą starożytnych C-ów na dwa gatunki: krótko-i długogło-wych, w co się nikomu wierzyć nie chce. Anglik, Rhys, pisze źródłowe dzieło etnograficzne: „Early Britain, Celtic Britain", w Londynie 1885 r. Słowem: C. badani są dziś pod wszystkiemi względami: antropologii, języka, religii, instytucyi, historyi, sztuki, a z tern wszystkiem rezultaty badań są szczupłe. I nic dziwnego: naród ten, szlachetnego szczepu, jak się z języka pokazuje, aryjski, osiadły, nie miał, nie stworzył historyi, nie wydał z siebie nic widomie i dotykalnie opornego przeciw czasowi, a przy pierwszem zetknięciu z cywilizacyą wyższą lub wielką siłą brutalną, zostawiał w niej swą istotę, szczątki zaledwie ratując. — Histo-rya C-ów cała prawie zawiera się w migracyach, które niewiele uczą, ponieważ te migrujące drużyny nigdzie niczego trwałego po sobie nie zostawi ły. Język, pierwiastku aryjskiego, może służyć za wskazówkę, że pierwsza migracya C-w do Europy wyszła z nad Indu, ale historycznie dowiedzionem to nie jest. Bardzo ciemna i niepewna jest histo-rya pierwszego osiedleństwa ich w Europie. Dawniejsi historycy greccy wszystkich mieszkańców środkowej Europy, dokąd osadnictwo greckie nie docierało, nazywają Hyperborejami; późniejsi dopiero, już z wieków naszej ery, czynią pewne odróżnienia, po których dzisiejsze poszukiwania zaledwie przypuszczać pozwalają, że pierwsze zasiedlenie C-ów zatrzymało się u źródeł Dunaju i po prawej stronie Renu. Stamtąd-to ruch ma następnie rozchodzić się na wszystkie strony. Przejście na lewą stronę Renu najpewniej nastąpić musiało w VII wieku przed nar. Chr., a promienie pochodu rozstrzeliwają się jednocześnie we dwa kierunki, ku zachodo-południowi i ku zachodo-północy, w każdym zaś z tych kierunków ruch ten napotyka przestrzenie dzisiejszej Francyi i Szwajcaryi, przekracza z jednej strony Pireneje, z drugiej cieśninę Kaletańską. Przypuścić trzeba, że tu nie było przeskoków, tylko, że oddziały, zwolna posuwając się naprzód, musiały przedzierać się siłą, ujarzmiać ludy miejscowe, o ile nie szły przez pustki, i w tym

też pochodzie najczęściej spotykamy się z nazwiskiem, to Ligurów, to Iberów (Liger v. Loara, Ebro), jako tuziemców. Najpierwsze o C-ach wiadomości piśmienne dochodzą nas z półwyspu Iberyjskiego, i to przez Herodota (II, 33), (zatem z piątego wieku przed Cbr.), który mówi o nich jako o plemieniu już na półwyspie zażyłem i za-gospodarowanem: oczywiście więc musiało ono dobrze przedtem wyruszyć z nad Renu lub Dunaju, by tutaj nabrać gruntu. I to siedzą oni, nietylko na jakimś górzystym skrawku zach.-północnym, gdzie ich nadybał Herodot w sąsiedztwie z Cyne-tami, ale powoli rozciągają się sporadycznie aż do Gades (Kadyks), zatem na sam kraniec południowy, gdzie ich znowu widzi Strabo (II, 4, 4). Nie zakładają tam oni osad kulturowych, dla pracy, przemysłu i handlu, jak to czynią Fenicyanie i Karta-gowie, ale idą i żyją całemi drużynami, wyparowując lub ujarzmiając miejscowych Iberów, tanim kosztem, a więc w sposób półbarbarzyński, bez myśli o przyszłości narodowej, przepędzając życie. Świadectwo ich pobytu za Pirenejami ukazuje się, nietylko we wzmiankach historyków, ale i w samych nazwach plemiennych, oddźwięczających pokrewnie w innych zaborach oeltyckich, jak: Bak-ceowie, Pelendonowie, Arewakowie, Boronowie, Lu-zowie, nareszcie wprost Celtici, ludek w niższej dolinie Tagu; Celti, miasto w Betyce; Gallicya, cała prowincya (od odłamu Gallów); albo Celty berowi e (ob.), co już oznacza nawet jakąś łączność przybyszów celtyckich z miejscowymi Iberami. Przyczynek do tych świadectw dają też dwa napisy na świeżo odkrytych tam dwóch medalach: Celtitanus i Celtaub (Kuhn: „Beitrage“... III, 366). Prócz świadectw długiego zamieszkania i niepewnych wieści, innych śladów po nich w Hiszpanii nie pozostało; z kolei, najścia innych ludów, po spokojnem panowaniu Rzymian, zatarły indywidualność plemion celtyckich.—Ruch spółczesny drużyn ku północy w VII w. wyroił się aż za morze na wyspy Brytańskie. O tym ruchu wiedział już i Cezar, który przelotnie (B. gal. V, 12) wspomina, że go przed jego wkroczeniem dokonało plemię Belgów. Jest to wiadomość nie dosyć dokładna, tak co do czasu, jak i co do doniosłości ruchu. Wkrótce po Cezarze, bo za pierwszych cesarzy, podbój rzymski okazał, że na wyśpię Brytanii C. oddawna gospodarzyli wyłącznie; a jeżeli zajęcie całej Hiszpanii dokonało się przez Rzymian nie bez oporu, przeciwnie, tu oni krwawo okupywać musieli każdy krok, a pomimo wysiłków na południowym tylko krańcu poprzestać. I ta też tylko szlachetna obrona ognisk, zaznaczona głównie (a rozumie się, z oburzeniem) przez Tacyta w „Żywocie Agrykoli“, daje udział C-om brytańskim w hi-storyi świata. Występują tu oni pod szczegółowe-mi nazwami plemiennemi, które znane są nam tylko z brzmień łacińskich, jako: Britones, Cantii (płd.-wsch.), Belgowie (płd.), Dumnonii (płd.-z.), Silures (w dz. Wallis), Coruarii (w dz. Cornwall), Brigantes (York), wpośrodku Coretani, ku dzisiejsz. Londynowi Cattuvellauni i Iceni; na płn.-zaeh. od nich Ceangi (Tac. „Ann.“ XII, 32). Wszystkie te

drużyny ukazują się oczom zdobywców, jako plemię dzikie, niższego jeszcze poziomu cywilizacyjnego niż Gallowie (dzisiejszej Francyi); gościnnymi nie byli wcale, żyli bez żadnej kultury, mięsem nawet ludzkiem nie pogardzali (Pomp. Mela III, 6.;

zwłaszcza, gdy Camillus przybywa, jak na zawołanie, z odsieczą, w chwili, kiedy Brennus, z mieczem nad głowami senatorów, woła: Vae victis! Nie wiemy, jak się to stało, że po zwycięstwie nad Allią i wejściu do obronnego Rzymu Gallowie odstąpili, przed siłą, czy przed okupem; ale to pewna, że odtąd dzielą z nim władzę nad Italią, na stałe osiadłszy w jej części północnej, zwanej też odtąd przez Rzymian Gallią przedalpejską, szkodzą Rzymowi ciągle, i razem jeszcze z Hannibalem ciągną ku jego zgubie (Liwiusz widzi ich w bitwie pod Kannami, zbrojnych w broń zdobytą na Rzymianach nad Allią). Gallia przedalpejska—to kamień na drodze Rzymian do rozszerzania się ku północy, kamień, który jednak oni niebawem uprzątnąć mają i otworzyć sobie drogę aż do Morza Północnego.—Na tern zatrzymuje się migracya celtycka idąca z za Renu, przez Gallię, zachodnią stroną Alp. Inaczej dzieje się z ruchem, który, z tegoż samego punktu poczęty, posuwał się przez góry i lasy Her-cyńskie, od wschodu obchodząc Alpy, ku m. Adrya-

Tacyt „Ann,“ XIV, 30.—Cezar; „B. Gal.“ V, 12).

ków, Retów, Noryków i Taurysków, zrazu samoistnie, następnie pod panowaniem Rzymian, żyjąc osiadłe i zakładając miasta, które w zlatynizowanych swych nazwach kryją pochodzenie celtyckie, jak: Bojodu-rum, Singidunum, Cambodunum, i t. d., aż pod ciągłym naporem ludności germańskich plemiona te powoli indywidualność swą zatraciły. Około końca IV wieku, a głównie już w III przed Chr., nowe ich drużyny, które później zazwyczaj Skor-dyskami, od góry Skordos, zwane, ukazują się nad dolną Sawą i Morawą, w dzisiejszej Serbii. Ci, pobiwszy trackich Tryballów, rozrzucają się w zbitych hordach po Macedonii, Tracyi i sięgają aż do Grecyi. Założone przez nich na półwyśpie Trackim państwo Tyle, zburzyli wprawdzie Trakowie (r. 212 przed Chr.); ale Rzymianie nawet jeszcze mieli na południu Dunaju do czynienia ze Skordy-skami (ob. Druzus), których imię spotyka i Ptolemeusz przy uściu Sawy. Część tych C-ów illi-

Dzikość ta jednak uczyniła ich odporniejszymi na wpływy asymilacyjne, tak, że nietylko nie dali się wciągnąć w wykwint rzymski, idący wślad za legionami w postaci praw uspołeczniających, szkół, teatrów, łaźni, i t. p., ale przetrwali najścia rozmaitych ludów, skandynawskich i germańskich, tak, że dziś jeszcze, wszyscy zebrani C., mieszczący się pod berłem angielskiem, zwłaszcza w Irlandyi, mogliby utworzyć odrębną społeczność celtycką, na podobieństwo tej słowiańskiej, jaka dogorywa w objęciach germanizmu wśród dawnych dzielnic Łużyckich.—Jeżeli, jak z zestawień dat mniej więcej pozytywnych wnosić można, C. już w VI wieku przed Chr. ukończyli napływ do Iberyi, czyli Hiszpanii, to, ze względu na swe ognisko główne, przez badaczy u źródeł Dunaju i po prawicy Renu usta- tyckiemu, dążąc wciąż na południe Illiryi, a ma-nowione, zmuszeni pochód odbywać przez teryto- jąc przed sobą na dalszym planie Macedonię i Gre-rya dzisiejszej Francyi, zalewali je stopniowo, zwy- cyę Po tej drodze, na południe od Dunaju, gdzie cięźając dawnych miejscowych Ligurów, i tym spo- nad Innem osiedlili się celtyccy Bojowie, utrzyma-sobem wcześniej jeszcze stawali się panami krainy, ły się też od jeziora Bodensee aż do dzisiejszych Kraina to obszerna, więc podbój odbywać się mu- Węgier (Pannonia) inne celtyckie plemiona: Windeli-siał powoli, wiekami, ale nareszcie dokonywa się on całkowicie od Renu do wybrzeży wszystkich mórz i, jak widzieliśmy, za morze, tak, że kraina ta (Francya), za Cezara, zasiana mnóstwem plemion różnej nazwy ale wspólnego języka i obyczaju, przedstawia się nam w zupełności celtycką pod imieniem Gallii. Imię to zbałamuciło historyków.

Ponieważ dalsze migracye C-ów, czy-to do Italii, czy w dół Dunaju, czy do Grecyi, odbywają się pod imieniem Gallów lub Galatów, więc za punkt wyjścia drużyn zawsze Wskazywano ową Gallię; tymczasem, nowsze badania, dokonane mianowicie przez Kar. Wikt. Mullenhoffa w jego „Deutsche Alterth.*

mali się oni tak dalece, że, pomimo wpływu cywi-lizacyi greckiej i panowania rzymskiego, zachowali swe właściwości plemienne, mianowicie język, który św. Hieronim porównywa do narzecza gallijskich Trewiran: i oni w końcu wsiąkli w ludność miejscową bez śladu. Oprócz zastępów chodzących i zasiadających drużyunie, napotykamy też pod różnemi nazwami C-ów, służących wojskowo u Kar-tagów, u Macedonów, u różnych królów Azyi. Słowem, C., pomimo wielkości i szlachetności swego szczepu i wojowniczego temperamentu, nigdzie nie mogą zdobyć się na założenie trwałej budowy

(II, str, 162—189), upornie świadczą, że ogniskiem ruchu migracyjnego C-ów w którymbądź wieku i w którymbądź kierunku były zawsze dzisiejsze Niemcy zachodnie, okolice Menu, wybrzeża reńskie, nie zaś wnętrza Gallii. Do takich wycieczek należy, wywołany niewątpliwie zwycięskim naciskiem Germanów od wschodu, ruch wieku IV przed Chr., i, ryjskich, pod nazwą Tolistobojów, Trokmów i Te-pod legendową firmą braci Bellowezyusza i Sygo- " ktosagów, przedostała się do Azyi Mn. w r. 280 wezyusza, synów celtyckiego króla Ambigata, do- '! przed Chr., i tam założyła maleńkie państewko, konany z jednej strony ku Italii, z drugiej w krainy od nich Galacyą (zob.), jako od Gallów, nazwane, na wschód od Alp i w dzisiejszych Czechach poło- Tutaj, wbrew zaszłym zmianom politycznym trzy-żonę. Jedni ruszają przez Gallię, zabierając z sobą osiadłych tam już pobratymców, i zachodnią stroną Alp wkraczają do północnej Italii. Tu zastają stare państwo Etrusków, które, zająwszy miasto Melpum, gruchocą. Rozsiadają się na całej północnej przestrzeni Półwyspu Apenińskiego, od m.

Śródziemnego do Adryatyku, stając się tym sposobem sąsiadami Rzymian, którym też omało nie zgotowali losu Etruryi (znane najście Brennusa na Rzym, w r. 389 lub 390 przed Chr.). Nie chcemy wierzyć w poetyczną i nieco teatralną ekspozycyę tego napadu ich na Rzym, jaką podaje Liwiusz, polityczuej i nadać sobie wybitnej fizyognomii narodowej. Rozrzuceni po wielkich przestrzeniach, od Azyi Mniejszej do cyplów Szkockich i Islandyi, albo mieszają się z innemi ludnościami, albo, utrzymując się dłuższy czas w samobycie, w razie starcia z kim innym ochronić go nie mogą. Długością istnienia samodzielnego, rozległością posiadanej ziemi, największą uwagę zwraca ich część znana pod imieniem Gallów, i ta jedna, z powodu zetknięcia się z potężnym przeciwnikiem, wchodzi w szerszą grę historyczną, której tu opisywać nie będziemy, odsyłając do art. Ga Ilia; tu zaznaczamy tylko przynależności wspólnoplemienne.—Ore-ligii C-ów nie wiemy prawienie. Niektórzy uczeni twierdzą, żś pierwiastkowo była ona monoteistyczną, a twierdzenie swe opierają na naźwie bóstwa Esus (wspomnianej przez Lukana), upodobniając ją do sanskryckiego wyrazu a su, oznaczającego istność absolutną. Argument lingwistyczny wystarczyć tu nie może. Nic niepodobnego, żeby C., jako aryowie, byli względnymi monoteistami, wychodząc na wędrówkę; ale w biegu czasów, tu, w Europie, religia ich musiałaby była uledz silnym przewrotom, skoro wszyscy pisarze, tak greccy, jak łacińscy, zwłaszcza też Cezar, napotykają wśród nich najzupełniej rozwinięty politeizm, i to w pojedynczych bóstwach odpowiadający politeizinowi grecko-rzymskiemu, opartemu na potęgach kosmicznych, z pewną nawet przymieszką egipskiego. Po objaśnieniach Cezara, po pomnikach, wykopaliskach, napisach, z taką usilnością przez badaczy spół-czesnych wyszukiwanych i odczytywanych, plączą się imiona bóstw, na podstawie brzmień celtyckich latynizowane, z których niczego dojść nie można, prócz tego jednego, że w epoce gallo-rzymskiej panującą religią C-ów było wielobóstwo. Jedna rzecz jest w rezultatach tych poszukiwań ciekawą; to, że w liczbie bóstw i bóstewek podrzędnych, lokalnych, odnoszących się do pojedyńczych gór, lasów, rzek, wśród bóstw tak zwanych opiekuńczych, znajdują się boginie matki, (deae matres, ma-tronae), opiekunki drobnej dziatwy, często wyobrażane z dziećmi na kolanach; i one-to, jako spadek po celtyźmie, pozostawiły średniowiecznemu romantyzmowi wyobrażenia nimf czarodziejek (zob.

spuszczała do grobu zbroje i narzędzia wojenne, ale nadto umowy pieniężne dozwalała zawierać na termin pośmiertny. Innym dogmatem, raczej filozoficznym niż religijnym, była wiara w trwałość wiekuistą świata, na którym jednak w dalekiej przyszłości zapanować ma ogień i woda. Do takiej też kategoryi należy uwielbienie dla jemioły, uniwersalnej a przez bogów ludziom wskazanej ma-teryi leczniczej. Oto i wszystko, co się dało z rozrzuconych urywków w tym przedmiocie uzbierać. Pośrednikami pomiędzy niebem a ziemią byli u C-ów Druidowie, ale myliłby się, ktoby ich tylko ograniczał do samej roli kapłanów. Początkowo powstała na wyśpię Brytanii, niewiadomo na jaki czas przed Cezarem na stały ląd do Gallii przeszczepiona, obca indziej osiadłym plemionom celtyckim, bo nigdzie indziej śladów jej odkryć nie można,—korporacya ta nie była jednakże kastą, gdyż nie znała dziedziczuości, ale wytwarzała się z członków najprzedniejszych rodzin, dzierżyła w swych ręku wszystkie interesa religijno-moralne i społeczne. Druid był kapłanem, wróżbitą, nauczycielem, sędzią, lekarzem i trochę czarnoksiężnikiem. Pod jego kierunkiem, zazwyczaj w lasach, gromadnie, przy zejściu z różnych okolic, odbywały się obrządki kultu, których szczegółów nie znamy: wiadomo tylko, że do nich wchodziło zbieranie jemioły, tudzież odbywały się ofiary z ludzi, ale, jak się domyślają, miało to być po większej części tracenie przestępców na śmierć skazanych. Druidowie byli jedyną warstwą oświeconą; trzymali światło pod korcem, badali naturę, używali run, ale, jako pedagogowie, męczyli wychowańców tylko uczeniem zasad religii, i to pamięciowo, co trwało bardzo długo. Ponieważ po C-ach, prócz napisów z czasów rzymskich, nie pozostały żadne pomniki piśmienne, przeto poziom ukształcenia i doniosłość wiedzy druidyjskiej zupełna noc pokrywa. Oparty na tylu czynnikach, wpływ druidyzmu sięgać musiał bardzo głęboko w życie rodzinne i towarzyskie, a łatwo domyślić się można jakiej członkowie korporacyi doznawać musieli uległości ze strony ogółu, jakich prerogatyw społecznych, dopóki ciemny ten ogół wierzył w nieomylność starszyzny, a wierząc, pozwalał się wodzić na pasku. Ale i na druidyzm przyszła kolej doświadczenia innego wpływu. W Gallii szkoły i instytucye rzymskie zaczęły potrosze otwierać oczy ludowi ugrzęzłemu w zastoju intellektualnym. Dość było, naprzykład, gdy jakiś lekarz rzymski wydobył z ciężkiej choroby środkami racyonalnerai kogoś, któremu jemio ła i zamawiania druida nie pomagały, ażeby na umysł świadka lub uczestnika padł jakiś cień wątpliwości. Niema co wreszcie uad tern się rozwodzić. Druidowie swemi zaklęciami nie zdołali lu dowi uratować tego, co mu było najdroższem, a wobec wyższości rzymskiej pod każdym względem, po dłuższym przeciągu czasu musieli zgłupieć w oczach ludu, tak, że ten, coraz obojętniejszy, bez

Ign. Matuszewski: „Dyabeł w Poezyi“ str. 40—7).

Do poznania szczegółów służyć mogą pomiędzy innemi: Rogera de Belloguet „Ethnogenie gauloise”,

II str. 391 sq.; J. de Wala „Myth. mon. epigraph. lat.M; Hefnera „Das rdmische Bayern", str. 85.

Artykuł H. Gaidoz’a, p. t. „Gaulois", w Lichten-bergera „Encycl. des sci. religieuses“. Więcej od bóstw, a to dzięki wielu pisarzom starożytnym, zwłaszcza Cezarowi, znamy wierzenia religijne C-ów, a właściwie jedno z nich, podstawowe, mianowicie przechodzenie dusz ludzi zmarłych w ciała żywych: zatem wiara w nieśmiertelność duszy na podstawie metempsychozy. Jest to wiara snadź oryginalna, bo wątpić można, czy C. wdawali się kiedy w jaki stosunek ze szkołą Pitagorejską; wiara silna, która żadnego nacisku ze strony władzy, odstąpił od nich nietylko, dla zrobienia przyjemności zmarłemu, ra- jeszcze przed upadkiem Zachodniego Państwa Rzym-zem z nim na tamten świat wyprawiała miłe mu skiego. Dłużej przetrwał w swojem gnieździe bry-istoty żywe a potrzebne: niewolników, psy, konio, tańskiem, ale i tam ze starości i wyżycia się sko-

liał, zostawiwszy po sobie pamiątkę w tyeli gusłach, zabobonach, czarach i ich rozmaitych wcieleniach, jakie, zgodnie z wierzeniami gminu, zapełniają klechdy średniowieczne. Obok tej władzy moralnej, jaką przedstawiał druidyzm, istniały prze cięż i instytucye państwowe, które w niczem tamtej nie przesądzały. W braku wszelkich pomników, domyślać się zaledwie można że, jak wszędzie, tak i u C-ów pierwiastkowo władza państwowa spoczywała w jednych rękach nieograniczenie; ale u C-ów gallijskich Cezar zastaje już na tej wielkiej przestrzeni rozdrobnienie narodu na małe oligarchie, wśród których pla^cze się wprawdzie, i to nie wszędzie, imię króla, rex (Orgetorix,Cingetorix,Vercingeto-rix) według łacińskiej przeróbki, ale jest to właściwie najwyższy urzędnik wśród danego ludu, cywilny lub wojskowy, wybieralny z klasy uprzywilejowanej, a klasę tę stanowią rycerze konni. Cała ad-ministracya pod piórem Cezara przybiera nazwy czysto łacińskie i nawet tłómaczenie attrybucyi odbywa się nieco na sposób rzymski, tak, że nie zawsze zdać sobie można dobrze sprawę ze wszystkich stosunków, jakie się w tej administracyi wyradzały, tembardziej, że pod tym względem zachodzą widoczne różnice między jednym ludem a drugim. To wszakże występuje pozytywnie, że cała Gallia dzieliła się, nie tak jak Cezar z góry powiada, „in partes tres“, ale, jak się z jego samego relacyi okazuje, na czterdzieści dziewięć respublik, ludów, stanów, czy jakkolwiek nazwiemy to, co Grecy nazywają polis, z prezydentem dorocznym na czele, z senatem czyli radą (principes), i pewną liczbą urzędników drugorzędnych, których attrybu-cyj nie znamy. Nad ludem góruje jedna tylko klasa, dostarczająca funkcyonaryuszów publicznych, władzców, klasa, którą Cezar nazywa eąuites, ina których łasce pozostaje lud. Ziemia jest tam wprawdzie własnością wspólną, ale, im kto bogatszy, tern więcej może jej otrzymać, jako roli czy pastwiska, za czynsz opłacany do skarbu publicznego: faktycznie zatem ziemia znajduje się w ręku najzamożniejszych, klasy panującej, a lud ubogi i zadłużony pozostaje u nich w charakterze najemnika, wyrobnika; ztąd wytwarza się zależność różnych kategoryj i stopni, organizują się całe klasy zależnych od jednego pana, który, mając za sobą tylu popleczników, śmiele nawet opór stawić może rządowi. Co większa, całe nawet respubliki, teoretycznie niezależne ale słabe, stają się, kosztem pewnych służebności, zależnemi od innych silniejszych, dla zyskania ich poparcia, tak, iż system podobnych zależności rozpościera się po całym kraju. Rzymianie, którzy po dokonanym zaborze, o ile nie trafili na zacięty opór lub bunt, nie zwykli byli tykać ani religij miejscowych, ani urządzeń wewnętrznych (czego jeszcze Herod i Piłat najlepszym dowodem), lecz tylko pozostawiali sobie prawo miecza i ściągania podatków,—nietylko w takiem ustosunkowaniu ludu do eąuitów nie widzieli dla siebie politycznego niebezpieczeństwa, ale przeciwnie tolerowali je jako dogodność, którą każdej chwili, w razie buntu, wyzyskać mogli. Stan więc taki pozostał w Gallii aż do najścia na nią plemion

germańskich, Franków i Allemanów, którzy nietylko go nie znieśli, ale owszem wzięli za wzór do własnych urządzeń. I oto jest, zdaniem jednego z autorów, J. Flacha („Origines de 1'ancienne France", Paryż, 1886, str. 55 — 60), początek i podstawa systematu feudalnego w Wiekach Średnich. Gdyby się to zdanie utrzymało, mielibyśmy jeden wielki w Europie zabytek polityczny po C-ach.—Ale czyż tylko jeden? Przestali oni istnieć politycznie; etno-logicznie żyją dotąd, jak widzieliśmy cząstkowo, a przez bardzo jeszcze długie wieki, po klęskach zadanych im przez Cezara i Agrykolę, żyli w wielkiej masie, mimo napływu innych plemion obcych. Naród szczepowy i liczebnie wielki nie schodzi z pola odrazu, ale w najgorszym razie zwolna się do nowego a przeważnego otoczenia asymiluje, wciela się w nowe pierwiastki i łączy z niemi już organiczne. Ztąd też nim w dawnych wiekach gdzie o C-ach ucichnie, słyszymy naprzód jakieś znaki przejściowe w nazwach: Celtyberów, Celtoligurów, Celtoscytów, Gallorzymian, Welszów, nazwie przerobionej widocznie z Volcae, (plemię celtyckie), którą Germanowie nadawali naprzód swym sąsiadom celtyckim, a potem i dotąd wszystkim ludom na tle celty okiem zromanizowanym. Z Normandami asymilacya krótkiego bywała zachodu. Wpadły gdzieś ich drużyny, ujęły ludność miejscową, zorganizowały państwo i wnet same w niej utonęły. Dlaczego? Bo te drużyny były nieliczne, od gruntu własnego oderwane: nie doznawały więc poparcia ani w liczbie, ani w tra-dycyi. Inaczej było z C-ami. Tu obcy na ich grunt przyszli i zastali wielkie masy: musieli więc, górując władzą, walczyć z otoczeniem, i asymilacya odbywała się wzajemna, do tego stopnia, że plemiona obce, które zwycięsko zasiadły wśród wielkich mas C-ów, tern, czem były, nie pozostały. Ani Sasi, plemię czysto germańskie, nie uchowali się w swej skórze na wyspach Brytańskich, ani Francuzi nie są tymi germańskimi Frankami, którzy opanowali północną Gallię. To znaczy, że udzielając coś z siebie swemu otoczeniu, nawzajem przejmowali od niego coś; ale co? Na dnie wszystkich przeobrażeń, jakim ulega człowiek, pozostaje pewien typ, pewien podkład rasowy, udzielający się dziedzicznie, a przechodzący w następców o ile rasy odmienne krzyżują się prawidłowo, zamieszkując razem. Co zatem mogły przejąć od C-ów plemiona napływowe? mogłaby nam tylko wskazać C-ów psychologia. Francuzi, naprzykład, lubią się często odwoływać do swego esprit gaulois, upatrując go w ustroju czyjegoś umysłu, w usposobieniu, sposobie życia, w fantazyi, objawiającej się już-to w literaturze, już w sztuce, a nawet w gałęziach poważniejszych, jak prawodawstwo, traktowanie nauki. Mająż oni do tego jaką zasadę, czy też są to słowa rzucane ot tak sobie na wiatr, jako frazes? Na to, jakeśmy rzekli, odpowiedzieć-by tylko mogła dokładna znajomość psychologii starożytnych C-ów. O dokładności nie może tu być mowy, przy braku świadectw i dokumentów; ale przy zebraniu rysów, choćby mimochodem rzuconych przez jakiego starożytnego pisarza, można sobie utworzyć

o charakterze C-ów pewne wyobrażenie, mając zawsze na uwadze, że, prócz Cezara, który jest przeważnie bezstronnym, zapatrywanie się innych na tych barbarzyńców jest raczej nieżyczliwe.

- W każdym razie łaskawsi oni są na kobiety celtyckie niż na mężczyzn. Kobiety są dobremi matkami, oddanemi dzieciom, wierne żony, podzielają chętnie trudy mężów i towarzyszą im w bitwach. Mężczyźni, rozpasani, przepadają za płcią własną. Pijacy przytem, jak utrzymuje Amraian Marc. (XV, 12, 4), który musiał ich znać dobrze, bo, jak wiadomo, mieszkał w Gallii—piją na zabój, „tak, że taczają się, chodząc*. Upijali się winem rodzi-mem, a przytem innemi odwarami u siebie wyra-bianemi, jak: cerevisia, zythus, corma. Mówią też że na wyśpię Brytanii żyją oni w jakimś dziwnym komunizmie małżeńskim, po kilka i kilkanaście par razem, gdzie dzieci należą do tego z mężczyzn, który pierwszy znał kobietę jako dziewicę. Odwróćmy jednak oczy od tych szczegółów odrażających, a zobaczymy inne strony, nierównie wdzięczniejsze. C.—to przedewszystkiem naród wojowniczy, a w bitwie do szału zapamiętały. Wrażliwy i drażliwy, przy podaieceniu pochopny do przedsięwzięć najzuchwalszych, pyszałkowaty z natury, lubi paradować odwagą, popisywać się przed swoimi, nieprzyjaciół przerażać: popis—to jego uciecha najwyższa. Ale nie trzyma się środka: zagorzały w impecie, póki mu się powodzi, do podłości upada na duchu przy klęsce. Dziesięć lat do upadłego walczyli C. z Cezarem o swobodę ognisk; w kilka dziesiątków lat stawiają Neronowi kolosalne posągi i świątynie w wielu miejscach, w ogrodzie Arwer-nów, w Dononie na stokach Wogezów (Plin. 34, 18. Minucius Pelix. str. 49 wyd. 1672 r.). Strabo odzywa się o nich poprostu (IV, 4, 5): „nieznośni jako zwyciężcy, popadają w zgnębienie jako zwyciężeni*; Cezar zaś (B. Gal. 4, 5) tę w nich łatwość przeskoków z jednego stanu psychicznego w drugi, wprost przeciwny, chorobliwością (infirmi-tas) gallijską nazywa. (W tem miejscu mimowoli przypomina się nam wyraz francuski elan, nie mający równoznacznego w żadnym języku, oraz inne wyrażenie włoskie furia francese, stosowane zarówno do napadu, jak i do ucieczki, i zdaje nam się słyszeć echo starożytnej charakterystyki C-ów). Z jednej strony opowiadają o nich, że są na zebraniach kłótliwi, krzykliwi, w szeregach niesforni; że lubią częste zmiany, przewroty, zamieszki, dla wydobycia się z których brak im zmysłu politycznego; że przez chciwość lub zazdrość jedne gminy nogę podstawiają drugim wobec wspólnego pogromcy. Z drugiej strony chwalą ich, że, jakkolwiek dzicy i okrutni w zwycięstwie, czuli są na jęki uciśnionych, chętnie podają rękę słabym przeciwko silnemu, a gwałt i niesprawiedliwość, czynioną względem sąsiadów, gromią, jakby krzywdy własne; morderstwo dokonane na obywatelu własnym karzą wygnaniem, na obcym śmiercią. Słowem, ostateczności: okrucieństwo i łagodność, lekkomyślność i szlachetność: oto zasadniczy typ charakteru C-ów. Umysłowość ich (indoles) okazała się nadzwyczaj bystrą i pochwytną: Cezar kilka

krotnie (B. Gall. V, 52; i VII, 22) podziwia w nich dar naśladowczy, żywość umysłu i pomysłowość. Pod ferułą też rzymską rozwijali się szybko, zwłaszcza na południu w bliższem zetknięciu z warstwą napływową; przejęli się instytucyami, wyuczyli języka, przerobili go we własnym młynie, i niebawem wydobyli z.siebie twórczość, która z kolei zabłysła poetycznemi gwiazdami trubadurów na całym horyzoncie, oddzielającym Alpy od oceanu Atlantyckiego. Bez Rzymian, z własnego popędu chyba nie byłoby to nastąpiło nigdy: C. byli śnadź tej organizacyi narodem, który potrzebował przewodnika dla rozbudzenia utajonych w sobie wielkich zdolności, nie tak, jak Grecy albo Germanowie, którzy sami sobie umieli być przewodnikami. Nie żyli oni zapewne bez poezyi i przedtem; ich modły, ofiary i uroczystości nie odbywały się przecież bez jakiejś piosenki; ale zazdrośni druidzi, nie upowszechniając wśród innych klas znaków piśmiennych, żadnego śladu fantazyi ludowej za sobą nie pozostawili, i chybaby szukać jej trzeba w dzisiejszych kompozycyach ludowych na wyśpię Man, lub gdziekolwiek, ale już pod innemi wpływami, niż za Am-bigata lub Aryowista powstających. Fantazya ich

mm

Fig. 78. Typ celtycki na asie rzeźbionym z Kimini.

wydatnieje więcej w dziełach ręcznych; tylko za dzieła te nie trzeba brać pomników megalitycznych, albowiem te kromlechy, dolmeny, menhiry, pelwa-ny, zdaniem archeologa, Aleks. Bertranda, mylnie głazami druidycznemi zwane, nie mają najmniejszego związku z druidyzmem, ale jako zawierające powszechnie przedmioty krzemienne, wyjątkowo bronzowe, należą do rasy dawniejszej od C-ów, początek ich zaś nieceltycki okazuje się i w tem, że bywają nietylko na przestrzeniach niegdyś zajmowanych przez C-ów, ale wszędzie; starożytni wreszcie pisarze nigdy o tych głazach świętych nie wspominają, ani ich nie podają za ołtarze druidyj-skie na gołem polu stawiane, przeciwnie, ofiary celtyckie zawsze widzą odbywane w lasach. O dziełach rąk celtyckich świadczą i pisarze im spółcze-śni, i szczątki, które oddała ziemia. Przypisują ich pomysłowi wiele rzeczy takich nawet, które przejęła cywilizacya: z komfortu domowego—mydło, sita włosiane, dziergane kilimki, wypychane sienniki i materace, emaliowanie i srebrzenie miedzi; wogó-le górnictwo i roboty metallurgiczne, jak się powszechnie wydaje, były im znane. Celtycki miecz

a zwłaszcza norycki, ogólną miał wziętość; kolczugi, ozdoby miedziane, mianowicie naramienniki, monety, wyroby szklane, wykopują się ciągle z cmentarzysk Francyi i Niemiec południowych. Fantazya ich przebija się w stroju (ob. art. i fig. Car acalla), zktórego braccae i sagum przyswoili sobie Rzymianie. Ubierali się schludnie i z pewną kokieteryą; nosili wielkie czupryny, włosy myli często wodą z wapnem, nosili pasy zabezpieczające od tuszy, i karanym nawet bywał młodzieniec, który zbytecznie utył. Jedni golili brodę, drudzy ją zapuszczali; ale klasa wyższa zawsze nosiła wą-sy gęste i sumiaste. Lubili też ozdoby, tak w stroju, jak w broni, która często jest zgrabnie u rękojeści rzeźbioną, malowaną, wysadzaną srebrem i złotem. Znamy tej broni dostatek, i niektórych innych rzeczy, jednej tylko nie znamy, mianowicie łodzi. Osobliwa to, zaiste, żeby naród panujący nad

oni w Hiszpanii środkowej (po części w Luzytanii i na półn. wybrzeżu morskiem), na płasko wzgórzu, utworzonem pomiędzy wodami staczającemi się z jednej strony do Oceanu, z drugiej do m. Śródziemnego, zatem w okolicach Cuenęa, Soria, po części w Burgos i połudn. Aragonii. Strabo rozciąga ich siedziby od Ebro aż do źródeł Duro, Tagu i Gwadyany; Polibiusz—do źródeł Betysu; niektórzy i całą przednią Hiszpanię nazywają Celty-beryą. 0. słyną jako najwaleczniejszy z ludów miejscowych, a obrona miasta Numancyi przeciw Rzymianom (r. 133 przed Chr.) okryła ich chwałą, nawet wobec nieprzyjaciół.—Pierwiastkowo trzymali oni z nimi przeciw Kartagom, później dopiero odwrócili się przeciwko nim, ale mimo dzielnego oporu, po upadku Sertoryusza, złożyli broń. Według geografii Strabona (III, 161) C. rozpadali się na kilka plemion: byli to C. w ściślejszem znaczeniu, na południu, dalej Arewakowie na płn-z., Pełen-donowie na wsch., jako też Beronowie,—z miastami: Elunia, Numancya, Segoncya, Mijacum Bilbilis, Segobriga, Kontrebia; niektórzy do trzystu miast liczą w ich posiadaniu. Mieli też pewną cywiliza-cyę; dowodem monety ich miast z napisami. Obyczaje ich i właściwości, oprócz innych, najbardziej szczegółowo i sympatycznie opisał Dyodor Sye. (V. 33). Prócz imienia, monet i niejasnych legend, nic z ich życia nie pozostało, ob. Celtowie.

Celtycka sztuka jedną tylko gałęzią swą, ornamentyką, wywarła znany nam i widoczny wpływ na sztukę europejską średniowieczną; inne jej gałęzie nie są znane. Budowanie dolmenów i menhirów (ob.) wymaga zbadania, obrazów niema śladów. Charakter ornamentyki C-ej jest najzupełniej różny od wszystkich innych, lubo zbliżony pier-wotnością jednej z zasadniczych form swoich do

'*>■

K. K.

Fig. 79. Typ celtycki z sarkofagu w winnicy Atnandola.

Fig. 80. Trąba

wybrzeżami trzech przepięknych i potężnych mórz, naród przedsiębiorczy i w wędrówkach lądowych zdawna zaprawiony, nigdy nie wyzyskiwał tego przyrodzonego skarbu, jakim jest morze; nie słychać nigdy i nigdzie, nietylko o żegludze C-ów, ale nawet o rybołówstwie. Jakkolwiekbądź, jeżeli nieumiejętnie się rządząc, C. zamarli politycznie, jak człowiek przed dojściem do pełnoletności, duch ich, emanujący z milionów i wcielający się w nowe organizmy prawem dziedziczności przeżył ich i piętno swe musiał- pozostawić. Wielkiem zadaniem, dzisiejszej nauki widzimy, stało się, znamiona tego

ducha wyśledzić wśród społeczeństw na pniu cel- wszystkich początkowych, a wykreślnością geome-tyckim szczepionych, w ich produkcyach literackich tryczną—do arabskich, formą zaś tą jest plecionka, i artystycznych.—Oprócz dzieł przytoczonych w cią- rozwinięta atoli w różnorodność przeplatań i zwojów, gu tekstu, czyt. Diefenbach „Origines Europeae* czarujących wzrok, a logicznych w przeprowadze-(Frankfurt, 1861), Holtzmann „Celten und Germa- niu. Do najciekawszych należą sploty bez począt-nen“ (Stutgard, 1841), Monę „Celt. Forschungen“ ku i końca, pełne prostoty, czasem urozmaicone po-(Halla, 1854), Arbois de Jurainville „Les prem. staciami chimerycznych zwierząt. Najdawniejszeozdo-habit. de l’Eur.” (Paryż, 1888). Obszerny artykuł by celtyckie są tylko linijne lub wyobrażające taśmy o C-ach znajduje się w „Gr. Encycl.* Lamir. K- K-    płaskie. Od IX i X wieku, podczas zetknięcia się tej

w Szkocyi, Brytanii, Bretonii, Danii, Norwegii i Is-

Csltyberowie, (gr. Keltiberes), lud powsze- ornamentyki z romańską, wkraczają do niej formy chnie uważany za mieszaninę Celtów z Iberami, roślinne, liście. W dalszym ciągu wywiera sztuka lubo ostatni z poważnych badaczów starożytności, C-a wpływ na ostrołukowe ozdoby, przez całe śre-Arbois de Jurainville („Prem. habitants del’Europ.“ dniowiecze aż do XV wieku. Znaleźć można za-1888) tej mieszaninie zaprzecza, uważając C-ów bytki ornamentyki celtyckiej na całein terytoryum za Celtów samobytnych, tylko tak dla swego żarnie- wpływu celtyckiego, począwszy od Irlandyi i Walii, szkania nad Iberem (Ebro) nazywanych. Mieszkali

landyi aż do środkowej i wschodniej Europy. Na Irlandzkiego, Irish. Figurowe wyobrażenia nie były naczyniach bronzowych i narzędziach wykopywa- obce sztuce celtyckiej; są na jednym z najdawniej* nych spotykamy zwoje spiralne i plecionki, na szych zabytków: trąbie (fig. 80); rozwinęły się też

fr

Mc

^>1

fi

■W

i'

IW

K.J

mrnm

>c.'

r/im

tu

Jar

Fig. 8S. Krzesło z w. XIII w Islaudyi.

w późujejszem drewniauem snycerstwie u spadkobierców krwi i tradycyj estetycznych tego wielce uzdolnionego szczepu. Najobszerniej pisał o orna-

Fi«-. 81. Części drzwi dębowych w Urnes w Norwegii (wiek XII).

drzewie—rzeźbione ornamenta splotowe, w starożytnych księgach rękopiśmiennych—wszelkiego rodzaju ozdoby stylu tego, noszącego dziś ogólne miano

HM

SI

7/AV

o‘|i

i.

mm

■¹ W/&jgjF^

C3S

cne

Fig. 82. Odrzwia w Tind w Norwegii (wiek XII).

Fig. 84. Krzesło z w. XIII w Islandyi.

mentyce celtyckiej J. O. Westwood, w dziele „Mi-niatures et ornements de manuscrits Anglo - Sa-xons et Irlandais“ i „Grammaire de 1’ornemeut d’Owen Jones" — z nich czerpał Racinet do swego dzieła pomnikowego „L’Ornement polichrome". w- G Celtyckie języki stanowią jedną z gałęzi szczepu indo-europejskiego czyli aryjskiego. Ludy mówiące temi językami zajmowały niegdyś w Europie znaczne obszary krajów, a mianowicie półno-Włochy (Gallia przedalpejska), prawie całą dzisiejszą Francyę i Belgię (Gallia zaalpejska), pewną część Hiszpanii i Portugalii, tudzież znaczne części Brytanii i Irlandyi. Na stałym lądzie Europy, ludy te zeszły odawna z widowni dziejów, a wraz z niemi i mowa celtycka zniknęła prawie zupełnie

CeltyoTiie języki.

i 3) jęz. manks, żyjący na wyspie Man. Odnogę brytyjską stanowią języki: 1) cymryjski albo walijski, w księstwie Walii, 2) kornijski, żyjący jeszcze na początku wieku bieżącego w Kornwalii, 3) bretoński albo armorycki, czyli język Bre-tończyków, których przodkowie od V do VII wieku przesiedlili się z Kornwalii do Bretanii (półn.-zachod. część Francyi). Podług Sebillofa liczba Celtów mówiących swoim językiem wynosi we Francyi 1,340,000, a w W. Brytanii 2,248,900 („Revue d’ethnographie“ 1886), w tej liczbie językiem iryj-skim mówi w Irlandyi 1,100,000 mieszkańców. Dla badań lingwistycznych największe znaczenie pomiędzy celtyckiemi ma jęz. staroiryjski. Zajmuje on w rodzinie celtyckiej takie samo prawie stanowisko, jakie między niemieckiemi język gocki, lub jak pośród słowiańskich język starobulgarski czyli t. zw. starosłowiański; jest bowiem i najbogatszy w formy gramatyczne i starożytniejszy aniżeli inno jęz. celtyckie, których zabytki piśmienne do naszych czasów się dochowały. Tylko niektóre zjawiska głosowe w języku starocymryjskim przedstawiają głębszą starożytność od staroiryjskich.— Dzisiejsze dwa narzecza gelijskie: iryjskie w Irlandyi i ersyjskio w Szkocyi, joszcze w w. IX bardzo nieznacznie różniły się od siebie. Najdawniejsze źródła języka starogelijskiego są to napisy runiczne, zwane „ogam“ w języku miejscowym; napisy te mogą pochodzić z wieku I po Chr. Obfitsze źródła rękopiśmienne jęz. iryjskiego pochodzą z w. VIII-go i obejmują tylko glosy czyli pojedyncze wyrazy i wyrażenia; dopiero od r. 1100 poczynają się rękopisy, zawierające podania, literaturę kościelną i t. d. Piśmiennictwo szkocko-gelijskie (w jęz. ersyjskim) zaczyna się nieco później aniżeli iryjskie i w starym okresie swoim zależne jest w znacznym stopniu od iryjskiego. Zabytki obu tych języków pisane są literami łacińskiemi. Przypomnimy na tem miejscu, że w Gallii, za czasów Cezara i według jego świadectwa, Celtowie używali pisma greckiego (De bello gal. I, 29), co także widać na kilku monetach i innych galskich napisach. Po dokonaniu przez Rzymian podboju Gallów weszło u nich w użycie abecadło łacińskie. — W szeregu języków indoeuropejskich języki celtyckie w naj-bliższem zostają pokrewieństwie z grupą języków italskich. Wokalizm języka staroiryjskiego bardzo jest zbliżony do łacińskiego; i staroiryjski posiada te same dźwięki co i jęz. italskie, co i język ła-

z szeregu żywych języków, pozostawiwszy tylko śla- | dyi, 2) jęz. ersyjski, czyli jęz. ludności szkockiej dy swego istnienia w wielu nazwach gieograficznych i w pojedynczych wyrazach, spotykanych w tekstach pisarzy greckich i rzymskich, tudzież w nielicznych napisach na monetach i innych starogalskich pomnikach. Natomiast języki celtyckie w Brytanii i Irlandyi utrzymały się przy życiu aż do dni naszych, posiadają prócz tego zabytki piśmienne, sięgające VIII i IX-go stulecia po Chr. i dość bogatą literaturę wieków późniejszych. Badanie tych właśnie żyjących języków i ich zabytków piśmiennych doprowadziło do wniosków pewnych o ścisłym pokrewieństwie języków celtyckich z innemi indoeuro-pejskiemi, a nadto dało podstawę do pewnych, choć ogólnych, wywodów o naturze i budowie gramatycznej całej gałęzi celtyckiej. Zasługi na tem polu położyli przede wszystkiem: Adolf Piet et pracą „De 1’affioite des langues celtiąues avec le sauscrit“

(Paryż, 1887), Fr. Bopp w rozprawie „Ueber die keltischen Sprachen vom Gesichtspuncto der ver-gleichenden Sprachforsehung" (Berlin, 1838), oraz Wawrz. Diefenbach dziełem „Celtica" (3 tomy,

Sztutgard, 1839—42), a następnie J. K. Zeuss, właściwy twórca językoznawstwa celtyckiego i autor podstawowego dzieła „Gramraatica Celtica, e mo-numentis vetustis tam hibernicae linguae quam bri-tannicae etc. nec non gallicae priscae reliąuiis con-struxit.,.“ (2 tomy, Lipsk, 1853), któro później przerobił H. Ebel, na podstawie własnych nowych studyów i wydał pod tymże tytułem w Berlinie (1868—71). Prace tych uczonych wywołały z kolei cały szereg badaczy celtologów takich jak Ern.

Windisch w Niemczech, Whitley Stokes w Anglii, d’Arbois de Jubainville we Francyi i in. Zasługę też niemałą w udowodnieniu jedności mowy różnych ludów celtyckich położył J. C. Prichard, znakomity fizyolog angielski, w dziele „Researches into the physical history of mankind" (1841; III, 114—

animus, anima; fer „mąż“, łać. vir; fir „wierny, prawdziwy", łać. verus; da „dwa", łać. duo; ma-thir „macierz, matka", łaciń. mater; brathir „brat(r)“ łać. frater; staroiryj. cara, cymr. car, „przyjaciel", łać. caru-s; staroir. cet. „sto", cymr.

123, wyd. 3-ie por. Miillenhoffa „Deutsche Alther-thiimerw, II, str. 227 i nst.). Zebrał on ze znanych źródeł łacińskich i greckich wszelkie nazwy gieo-graficzne krajów i miejsc dawnego pobytu Celtów i na podstawie takiego materyału wykazał tożsamość języka mieszkańców starożytnej Gallii i wysp Brytańskich, zarówno jak Celtów, zamieszkujących niegdyś Hiszpanię i Włochy północne, jako też plemion celtyckich nad brzegami niższego Dunaju i w zachodniej Germanii.—Oprócz wzmiankowanych siedzib celtyckich w Europie znane są także ślady ich pobytu i na Wschodzie, w Azyi Mniejszej. Tam jednak język celtycki przetrwał czas znacznie krót- j ciński: obok zwykłych samogłosek: a e i o u, mamy szy, aniżeli na zachodzie Europy. Wzmiankę naj- i w staroiryjskim te same samogłoski długie i liczno późniejszą o języku „Galatów" tam zamieszkałych J bardzo dwugłoski czyli dyftongi: ai, ei, oi, ae, oe, (po grec. Galatai) mamy z wieku IV naszej ery au, ea, i t. d. (np. staroiryj. anim „dusza*, łaciń. w komentarzach biblijnych św. Hieronima (List św.

Pawła do Galatów, I, 2), który poucza, że Galato-wie obok języka greckiego używają także narzecza własnego, prawie takiego, jak język Trewerów (w Gallii belgijskiej). — W żyjących dziś językach celtyckich odróżniają się dwie główne odnogi: ge- i bret. cant, korn. cans, łac. eentum; ca nim lijska i brytyjska. Odnoga gelijska obejmuje: „śpiewamu, łac. can5, itp.). Jednaka odpowiedniość 1) język iryjski, czyli język mieszkańców Irian- dźwięków łacińskich i iryjskich pierwotnym indo-

33

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Ki'yk. Po wIlustr. T. XI.

europejskim również widoczna; tak np. samogłosce razem, która nie oznacza formy żadnego przypadku: a indoeur. odpowiada często w iryjskitn e, jak po bretońsku np. roen „król“, z poprzedzającym i w łacinie, np. indoeur. akva-s, sanskr. aśva-s go przedimkiem an, tj. an roen, znaczy zarówno (koń), staroir. ech (ekh), łaó. eąuus; dwugłoska j król, jak króla, królem i t. d., dopiero odpowiedni indoeur. ai podlega w staroir. ściągnieniu na i dłu- przyimek, dodany na czele, określa funkcyę przy-gie, podobnie jak w łacinie, np. indoeur. vaika-s, padku, w którym rzeczownik został użyty. Takich łaó. yicus (wieś), iryj. fich (fikh ), przyczym, jak samych środków analitycznych używa jęz. francu-z tych przykładów widoczna, samogłoski końcowe znikają. Obok spółgłosek cichych c(k), t, p sta-roiryjski ma podobne przydechowe ch, th, ph; w narzeczu jednak bretońskiem przydechowe są rzadkością; tak np. w bretońskiem i cymryjskiem mówią dec (dziesięć), a po staroiryjsku de ich (t. j. deikh ); w dzisiejszym zaś iryjskim to kh zmieniło się na g, tak, że wyraz ten ma brzmienie de ag.—Godna też uwagi, że spółgłoska p na początku wyrazów znikła w staroiryjskim, wskutek czego mamy np. w staroir. athir „ojciec“=łać. pater, grec. pater (goc, fadar, sanskr. pitar-, indoeur. pse-ter-), albo staroir. orc „świniau=^łać. porcus, grec. porkos, litew. parszas „prosię* i t. p. Przy tworzeniu wyrazów we wszystkich językach celtyckich widoczna jest dążność do ich skracania. Wyrazy staroiryjskie ukazują się bez zakończeń, a nawet tracą końcowe brzmienia swych osnów; np, z maqva-s powstało iryjskie mac (syn), starog&ls. rix, reix tj. rig-s, ¹ silniejszym i różnorodniejszym wpływom aniżeli w staroiryjskim utraciło końcowe gs i ma postać grupa galijska.—Na zakończenie słów parę o cel-ri „król“; z osnowy iryjs. cathrac- (miasto) powsta- tomanii. Jednocześnie prawie z rozbudzeniem się

ski dla zastąpienia zatraconej u siebie fleksyi w odmianie deklinacyjnej, np. w formach: la mere, do la móre, a la móre, pour la móre i t. p. (Ob. Jęz. analityczne, „W. Encykl. pow.“ III, 61).— W konjugacyi staroiryjskiej mamy odmiany fleksyj-ne, podobnie jak w innych językach indoeur. z wła-ściwemi końcówkami dla oznaczenia osób i form

różnych czasów; tak np. odmiana czasu teraz, słowa „rozdzielam⁴⁴: scarimm, scari, scarid, scarmme, scarid i scarthe, scarit; albo sł. „biorę⁴⁴: biur, beri, berid, ber-mme, berid i berthe, berit i t. p. Istniały też formy czasu przeszł. zdwojone, jak np. 1. ce-chan (łać. ee-cini), 2. ce chan, 3. ce-chnin, 1. ce chn-ammar, 2. co-chnaid, 3. ce-chn-atar i t. p. W konjugacyi dzisiejszych języków celtyckich pozostały tylko resztki dawnych form fleksyjuych; w przeobrażeniach tych, które się w ciągu szeregu wieków dokonały, grupa brytyjska uległa znacznie

je cathir, w dopełniaczu jednak jest cathrach; podobnie staroir. care, cara (przyjaciel), w dopełń, carat (porów, galskie Carant onus), lub staroiryjskie cing-(wódz, wojownik), dopełń, cinged, w ga!s. Cinges, -etis, Cinget-o-rix i t. p. Ta właściwość skracania wyrazów celtyckich przez utratę zgłosek lub pojedynczych brzmień końcowych ujawniła się również i przy tworzeniu się wyrazów francuskich z ludowej łaciny. I tutaj, skutkiem skłonności do skraeania, nabytej przez mówiących w Gallii po celtycku, wyrazy francuskie w ustuem wymawianiu zatrzymywały części wyrazów łacińskich ze zgłoskami akcentowauerai, a pozbywały się zgłosek nie-akcentowanych. livrer, z reguła—rógle, z pórticus—porche i t. p.— Deklinacya staroiryjska posiadała fleksyę, tj. zapomocą pewnych przyrostków oznaczały się różne formy przypadków, jak np. n (z dawniejszego m) było oznaką biernika; wyraz np. staroir. fer „mąż⁴⁴, łać. vir, w bierniku miał brzmienie fer n- (i to n łączyło się z wyrazem następnym), faith „wieszcz⁴⁴, łać. vates, w bier. faith n-, mathir, łać. mater, bier. mathir n- i t. p. Istniała też w staroir. liczba podwójna obok mnogiej. W nowym jęz. iryjskim deklinacya pod względem fleksyi wiele ucierpiała: przyrostki końcowe uległy zatraceniu, a brak ich zastąpił język iryj. przystawkami na początku wyrazów; tak np. forma athir „ojciec* jest tylko nazwą osoby, ale nie oznacza żadnego przypadku; użyta zaś w zdaniu jako mianownik, przyjmuje na-rostek na początku i ukazuje się w postaci inta-thir, w bierniku zaś z innym narostkiem: sin-nathir (ojca, patrern) i t. p. W sposób bardziej analityczny utworzyła się deklinacya w narzeczu bretońBknn; i tu jest osobna cząsteczka przed wy-

studyów celtyckich na zachodzie Europy, wśród pewnych etymologów wytworzyła się mania wywodzenia początku mnóstwa nieznanych wyrazów z pierwiastków czyli pni celtyckich; wskutek tego wyjaśniano wyrazy fenickie i etruskie zapomocą celtyckich; w wyrazach baskijskich dopatrywano pochodzenia bretońskiego lub iryjskiego; co większa, celtomanowie francuscy jednostronność swoich poglądów posunęli do tego, że językom romańskim przypisywali pochodzenie celtyckie. Dla powierzchownego etymologa np. było rzeczą oczywistą, że wyraz franc. un bliższy jest galskiego un, lub kor-nijskiego un, lub wreszcie bretońskiego eun, aniżeli Tak np. z liberare powstało łacińskiego unus, wnioskował więc, że franc. „un⁴⁴

pochodzi z celtyck. un. W etymologizowaniu tego rodzaju nie troszczono się o metodę i ścisłość naukową, nie zwracano uwagi na historyę języka, która, jak w tym razie, poucza, że wyraz fran. un w wieku XI miał postać uns. z końcową spółgłoską s, wówczas jeszcze wymawianą, a taka forma wskazuje wprost ua blizkość łacińskiego unus. Celtomania jednak w miarę rozwoju językoznawstwa traciła grunt pod sobą i w końcu zniknąć musiała z jego widowni.—Bibliografia, J. K. Zeuss „Grammatica celtica⁴⁴ (ob. wyżej str. 257); Chr. W. Gliick „Die bei Caius Jul. Caesar vorkommenden keltischen Narnen* (Monachium, 1857, XXII i 192). Fran. Stark „Keltische Forschungen, Keltische Personennamen nachgewiesen in den Ortsbenen-nungeu dex Codex Traditiouum Ecclesiae Raven-natensis aus dem VII—X Jahrhundert* (Wiedeń, 1869); Dieffenbach „Origiues Europaeae, Die alten Vólker Europas* (Frankfurt, 1861). Dieffenbach był pierwszym, który wprowadził języki celtyckie do systematycznych porównań z jęz. gier-

języki.

Orgelbr.*

Cembal (Tamour (franc.), instrument muzyczny klawiszowy, wynaleziony w początkach wieku zeszłego przez Gotfryda Silbermanna we Freiburgu. C. tern różnił się od klawikordu, że miał struny podwójnej długości, przepołowione podstawkami w ten sposób, że obie połowy struny ten sam ton wydawały. Dźwięki wydobywano zapomocą klawiszów, opatrzonych młoteczkami—jak w fortepianie. Zbytnia długość tego instrumentu, spowodowana podwójną długością strun, przytem zbyt silne rozbrzmiewanie dźwięków (mimo tłumienia ich paskami su-kiennemi), stanęły na przeszkodzie w rozpowszechnieniu tego instrumentu.

Cembalo (włos.), dawna nazwa fortepianu, a właściwie Klawikordu.

mańskiemi w swoim „Vergleichendes Wórterbuch der gothischen Sprache* (2 tomy, Frankfurt n. M. 1851). Jerzy Curtius uczynił to w wydaniu 4-em swojego dzieła „Grundziige der griechischen Etymologie* (Lipsk, 1873), posiłkując się głównie językiem iryjskim. F lec hi a Jan „Di un’ iscrizio-ne celtica troyata nei Novareseu (Turyn, 1864). FI ech i a „Dio alcune formę de’ nomi locali dell’ Italia Superiore* (Turyn, 1871). Czasopismo A. Ku lina i Schleichera „Beitriige zur vergleichenden sprachforschung auf dem gebiete der arischen, eel-tischen und slavischen sprachen* (Berlin, 1858— 1876, tomów 8), zawiera liczne i cenne prace o językach celtyckich: T. Aufrechta, Hermana Ebel’a, Whitleya Stokes’a, Aug. Schleichera, J. Gust. Cuno, J. Beckera, K. Lottnera, Ernesta Windischa, Picte-ta, J. Rhys’a i in. Niektóre z tych prac wyszły i oddzielnie, jak np. pełne wartości dzieło Ebela „Celtische Studien*. Podobnie studya celtyckie zamieszcza od r. 1877 czasopismo „Zeitschrift fur vergl. sprachforschung auf dem gebiete der indo-germ. sprachenu (Berlin, tomy XXIII—XXVII i Gii-tcrsloh XXVIII—XXXIII, 1887—1894); znajdujemy tu prace celtologów: Ernesta Windischa, Henr. Zim-mera, Whitl. Stokesa, R. Thurneysena i Brunona Giiterbocka. W Paryżu od r. 1870 wychodzi czasopismo p. nagł. „Revue celtiąue*, wydawane przez H. Gaidoz’a, poświęcone wyłącznie studyom celtyckim, gdzie mieszczą się prace: Picteta, Stokesa, J. Rhysa, Perrota, d’Arbois de Jubainville’a, Sauve’go, Luzel’a i innych. Towarzystwo filologiczne angielskie „The Philological Society* w wydawnictwach swoich ogłasza również prace o jęz. celtyckich: W. Stokes’a, J. A. Murray’a, J. Rhys’a i in. Z innych prac gramatycznych i słownikowych w jęz. angiels. wymienić należy: 0’Donovan „Grammar of the Irish language* (Dublin, 1845), Ó'R e i 11 y „Irish English Dictionary, with a Suplement by dr. 0’Donovan“ (Dublin, 1864). Co do języka ersyj-skiego czyli iryjsko-szkockiego: „Dictionarium Scoto-Celticum“, „A Dictionary of the Gaelic Language*, (2 tomy, Edynb. i Londyn, 1828), R. A. Armstrong^ „A Gaelic Dictionary* (2 tomy, z dodanym zarysem gramatyki jęz. nowo gelijskiego. Londyn, 1825), Mac Alpine’a „Pronouncing Gaelic-English English-Gaelic Dictionary with rudi-ments of Gaelic Grammar* (wyd. 4-e, 2 tomy, Edynb., 1863). Co do jęz. walijskiego (cymryjskiego): „Dosparth Edeyrn Davod Aur, or the ancient Welsh Grammar* (Londyn, 1856), T. Rowland „A Grammar of the Welsh Language*, wraz z gramatyką tegoż jęz. przez W. Owen’a Pughe’a, 2 tomy, wyd. 2-e Londyn, 1832. Do języka Manks: J. Kelly „A practical Grammar of the ancient Gaelic, or language of the Isle of Man, usually cal-led Manks* (wyd. Gill’a 1870) oraz „Manx Dictionary* (wyd Gill’a 1866). Do jęz. kornijskiego: Wil. Robert „Lexicon Cornu-Britaunicum, Dictionary of the ancient Celtic of Cornwall with syno-nyms in Welsh, Armoric, Irish, Gaelic and Manx“ (Londyn, 1862—65), W. Stokes „A Cornish Glos-sary; Notę on Endlicher’s Gaelisb Glossary* (Lond., 1870). Do jęz. armoryckiego czyli bretońskiego:

Le Gonidec „Dictionnaire Breton- Franęais et Franęais Breton* (wyd. przez Hersarfa de la Vil-lemarąue, 2 tomy, w 4-ce, Saint Brieuc, 1847—50), Nadto dzieła przytoczone w art. „Bretoński język* w „Wiel. Encykl. powszech.* IX, str. 431. O językach celtyckich wogóle, o ich zabytkach i pracach, dotyczących filologii celtyckiej, pouczający artykuł umieścił Ernest Windischp. t. „Keltische Sprachen* w Encyklopedyi Erscha i Grubera, sek-cya 2-ga, t. 35, str. 132 nst. Ob. również artykuł

E. Windischa „Keltische Sprache* w dziele G. Gróbera „Grundriss der romanischen Philologie* (Strasburg, 1888, str. 283—312, dużej 8 ki); praca ta dotyczy języków celtyckich na ziemiach romańskich: w Górnych Włoszech, Galii, Hiszpanii i Portugalii; i przedstawia między in. stosunek języka galskiego do jęz. romańskich i wpływ jego na te

A A. K.

Cema, Czerna, herb polski, ob. Zemście.

Cema Achacy (f 1564 roku), herbu Wczele, wojewoda malborski. W r. 1524 był podkomorzym pomorskim, starostą człuchowskim i starogrodzkim, w 1525 użyty został przez Zygmunta I do układu z Albrechtem, ostatnim mistrzem krzyżackim, w sprawie dziedziczeniai lenna księstwa pruskiego. W siedem lat potem został kasztelanem gdańskim, w r. 1546 wojewodą malborskim. Uważany za głowę protestantów pruskich, brał udział w zatargach nowo-wierców z katolikami i w iuteresie pierwszych czynił zabiegi u Zygmunta Augusta. —Cema Fabian (f 1606), wojewoda malborski, syn Achacego. Z podkomorzego pomorskiego w r. 1549 został kasztelanem gdańskim, w 1556 posunął się na województwo pomorskie, w 1564 na malborskie po ojcu. Trzymał starostwa: tucholskie, starogrodzkie i sztumskie. Podobnie jak ojciec, był przedstawicielem separatyzmu pruskiego; przeszkody czynił w zaprowadzeniu uchwalonej na sejmie z r. 1563 egze-kucyi dóbr królewskich. — Cema Achacy (f ok. 1576), wojewoda pomorski, syn Achacego, brat Fabiana. W r. 1564 objął województwo pomorskie po bracie, posiadał liczne starostwa, w sprawach publicznych ważnej roli nie odegrał.—Cema Fabian (f 1629), kasztelan chełmiński, syn Fabiana, wojewody malborskiego. Z podkomorzego malbor-skiego wyniósł się na kasztelanię chełmińską. Zeszedł bezpotomnie i zakończył dom Cemów.—„Enc.

w. s.

A Pol.

Cembra, wzgórze w Tyrolu, na którem generał francuski Joubert odniósł zwycięstwo nad wojskami austryackiemi dowodzonemi przez generała Kerpe-na. W przeddzień bitwy korpus Jouberta, tworzący lewe skrzydło armii Bonapartego, idącej na Wiedeń, po przejściu wąwozów Brenta natknął się na dwie dywizye austryackie, dowodzone przez Ker-pena i Laudona. Joubert postanowił uderzyć na nieprzyjaciela z lewego boku, a po przejściu rzeczki Lavis wyprzeć dewizye Kerpena ze wzgórza C.

D. 20 marca 1797 r. brygada generała Belliarda rozpoczęła atak, a przeszedłszy rzeczkę Lavis pod gradem kul, uderzyła na dywizyę Kerpena i po zaciętej walce wyparła ją z pozycyi. Austryacy cofnęli się ku wzgórzom Botzen; w bitwie tej stracili 3,000 ludzi, trzy armaty i dwa sztandary. r-Cement W ogólnem znaczeniu jest nazwą ma-teryału naturalnego lub sztucznego, który sam lub w mechanicznem połączeniu z tłustem wapnem, piaskiem lub żwirem, wraz z pewną ilością wody, daje zaprawę łatwo twardniejącą, zarówno na po wietrzu, jak i pod wodą, i z tego względu używaną doiobót hydraulicznych. Przyczyną szybkiego twardnienia C-u, podług doświadczeń Fuchsa, jest obecność w nim krzemionki galaretowatej, wchodzącej na drodze mokrej w związki chemiczne z wapnem i in-uerni zasadami i wytwarzającej krzemiany złożone. C., do bezpośredniego użytku przeznaczony, musi się znajdować w stanie sproszkowanym, wtedy bowiem tylko objawia własności hydrauliczne, ze wzglę du zaś na części składowe i sposób powstawania dzieli się na naturalny i sztuczny. C-ami na-turalnemi nazywamy takie, które, wprost ze skał wyłamane i odpowiednio sproszkowane, nadają się do celów praktycznych; tu należą: Puzz olany (ob.), Trassy(ob.), Santoryny (ob.), Szlaki cementowe (ob.) i wiele innych jeszcze produktów wulkanicznych, które w stanie naturalnym posiadają własności C-ów sztucznych. C-ami sztucznemi mianuje się tego rodzaju materyał, do zaprawy hydraulicznej przydatny, który przez wypalanie lub sztuczne łączenie odpowiednich składników drogą mokrą, a następnie wypalanie, wreszcie zaś sproszkowanie, otrzymuje własności C-ów naturalnych. Liczne pod względem nazw i „marek“ C-y sztuczne, w handlu się znajdujące, dzielą się na dwa główne działy: Rzymskie i Portlandzkie. C-y rzymskie są to produkta otrzymywane z bogatych w glinę marglów wapiennych. Dolomity (ob.), margle dolomitowe i wiele skał wapiennych, zawierających glinę i pewną ilość magnezyi, nadają się do wyrobu cementu izymskiego. Materyał naturalny musi być wypalony i sproszkowany i jako taki przedstawia się pod mikroskopem w postaci ziarnek okrągłych, jest dość ścisły i bywa zwykle koloru żółtego, bronzowego lub czerwonego. Najpierwszei dziś jeszcze najlepsze gatunki C-u rzymskiego otrzymywane są z gliuy znajdującej się w masach nerkowych ponad pokładami kredy, nad brzegami Taińizy, oraz na wyspach Sheppey i Wight. Wypalony i sproszkowany, ten produkt surowy przedstawia wiele cech wspólnych z dawnym cementem rzymskim i dlatego też odpowiedniem mianem oznaczony został, jakkolwiek rniezależnie od C-u portlandzkiego także i ogólnie „angielskim* bywa w handlu nazywany. Warunki odnoszące się do dostawy i własności tego rodzaju cementów wypracowane są i przyjęte przez Austryę i Szwaj-caryę, podług prac i doświadczeń, wykonanych przez Towarzystwo austryaekich inżynierów i architektów w roku 1890. Warunki dotyczą upakowania, ciężaru właściwego, siły wiążącej, użycia, delikatności zmielenia, rodzaju twardnienia i wytrzymałości C-u, i jakkolwiek nie stanowią prawideł obowiązujących, są jednak przyjęte i zastosowywa-ne przy budowlach technicznych, zarówno w całych Niemczech, jak i w Rossyi. C. portlandzki jest produktem mieszaniny drogą mokrą lub pół-mokrą: wapna, alkaliów i gliny w stosunku 3—4 równoważników zasady na 1 równoważnik kwasu, którym może być krzemionka, glinka lub tlennik żelaza. Masa tym sposobem otrzymana, urobiona, wysuszona, wypalona i odpowiednio sproszkowana, otrzymuje nazwę cementu portlandzkiego, wyrabianego pierwotnie w Leeds w r. 1824, przez Aspdina w Anglii, i mającego, ze względu na wytrzymałość i cechy zewnętrzne w wyrobach, wielkie podobieństwo do wyborowego kamienia budowlanego angielskiego, zwanego portlandzkim. C. portlandzki, ze względu na dowolny stosunek części składowych, odpowiadający własnościom dobrego cementu, jest produktem przewyższającym wszystkie cementy naturalne, fabrykant bowiem, z największą skrupulatnością posiłkując się próbami chemicznemi i mechanicznemu, może tak ustosunkować w produkowanym materyale części składowe, że gdy te będą w odpowiednich proporcyach użyte i urobione, dadzą najlepsze rezultaty praktyczne. Gdy jednak materyał do wyrobu cementu służący nie zawsze na miejscu znalezionym być może w pożądanym gatunku, gdy wiele zależy i na mechanicznej dokładności wyrobu, wypada, iż C-y portlandzkie, pomimo jednej ogólnej nazwy fabrycznej, wyróżniają się swojemi własnościami, i różne marki fabryczne tych C-ów mniej lub więcej są poszukiwane. Najlepsze gatunki C-u portlandzkiego są mieszaniną mielonej kredy i niebieskiej gliny (wyborowe gatunki z brzegów r. Medway), jak również wapienników zawierających znaczny procent kwasu krzemnego i magnezyi Części składowe, służące za podstawę przyszłego C-u, są zwykle proszkowane, mieszane dokładnie drogą pół mokrą lub całkiem mokrą, odmierzane uprzednio sposobem, o ile możności, jednostajnym i ścisłym, urabiane w ciasto jednorodne, formowane w cegiełki lub bryły, wysuszone sztucznie lub na woluem powietrzu, a następnie wypalane. Otrzymana masa podlega sproszkowaniu na miał, odpowiadający najdelikatniejszym gatunkom mąki; następnie materyał już przygotowany poddają odleżeniu się przez pewien przeciąg czasu, przez co staje się on ściślejszym i pozbywa się własności zbyt gwałtownego wciągania wilgoci. Dobry C. portlandzki jest w rostarciu pomiędzy palcami szorstki, w stanie świeżym posiada kolor szary z odcieniem zielonkowatym, w wyrobach jest ciemniejszy. Kolory w samym cemencie lub jego wyrobach—żółte, brunatne, białe, nieMesko-szarę lub

I)ośvTiadc⁻ze-nia E. Cand-lot’ * dla cement. franc i zagranicz.

01 . lo

58—67

20—26

5-10

2— 6 0,5— 3

0,5— 2

Średnie dobrego cementu podług Michaelisa.

Części składowe Cementu

°/

lo

60,05

61,26-64,41

19,80—25,37 4,31- 8,29

24,31

7,50

2,47— 3,96 0,47— 2,23

0,80— 2,27

3,34

1,17

0,80

0,74

1,82

0,41— 1,70

0,35— 1,38 0,66— 1,51

Powyżej przytoczony normalny skład cementów portlandzkich ostatecznie ustanowiony został w r. 1882 przez T-wo niemieckich fabrykantów cementu.

Uprzednio pod nazwą C-u portlandzkiego znajdowało się w sprzedaży bardzo wiele fabrykatów, które, pod ogólną nazwą portlandzkich, przedstawiały materyał posiadający pozorne cechy, od C-ów wymagane, nieczyniący jednakże zadosyć warunkom wytrzymałości tego materyału. Podrabianie takich cementów zależało na domieszywaniu do części składowych takich czynników, które, wywołując skutek twardnienia cementu, działały na szkodę innych jego własności. W roku 1885 początkowo 27 fabryk niemieckich, a następnie 55 fabryk cementu, zarówno niemieckich, jak i zagranicznych, oświadczało się stanowczo za stosunkowym składem części cementu, zwanego w sprzedaży portlandzkim, protestując przeciwko domieszkom szkodliwym, i od tego czasu składniki powyżej przytoczone stanowią normę dla wszystkich prawie fabryk.—Próby cementu odbywają się trojakim sposobem: mikro- dnego śladu na powierzchni placka nie zostawi, skopowo, chemicznie i mechanicznie. Pierwsze określa czas twardnienia. Temperatura przy te jo

czerwone, występujące w ogólnem zabarwieniu lub plamami w wyrobach, cechują pewne usterki w fabrykacyi i dobroci C-u. C. portlandzki, badany pod mikroskopem, przedstawia się krystalicznie w formie łuskowatej, t. j. składa się z pojedynczych tabliczek lub listków kantowatych, z podniesionemi brzeżkami, na podobieństwo łuski rybiej. Wystawiony na działanie powietrza, silnie wchłania wilgoć i kwas węglany i z tego względu na składach stosownie powinien być ochraniany. Skład chemiczny C-ów portlandzkich bywa baidzo rozmaity, jakkolwiek co do składników głównych dość jednostajny Podług badań Michaelisa nad cementami normalnemi, prób dokonanych przez królewsko-pru-ską stacyę doświadczalną dla 12 fabryk wyrobów cementowych, i doświadczeń E. Candolofa nad cementami francuskiemi i zagranicznemi, skład C-ów portlandzkich tak się przedstawia:

Dane z 12 fabryk cementowych niemieckich po dług prób stacyi doświadczalnej w Berlinie.

Kwasu siar-czanego .

Nieokreślon. pierwiast. .

Popiołów.    .

określają stan krystaliczny cementu, drugie jego skład ilościowy i jakościowy, ostatnie delikatność zmielenia, prędkość twardnienia, wytrzymałość i t. p. Próby te odbywają się bezustannie przez cały czas trwania produkcyi nad świeżo otrzymywanym materyałem, zarówno jak i nad naturalnemi produktami, do przyrządzeń cementu służącemi, a to w tym celu, aby cała masa produkcyi posiadała jedne i też same własności, według przyjętych norm wymagane. Sposób wykonywania tych prób i rezultaty, jakich oczekiwać należy od dobrych cementów portlandzkich, w latach 1876 i 1877 podane zostały przez Towarzystwo inżynierów berlińskich i przedsiębiorców budowlanych. Tegoż samego roku Towarzystwo niemieckich fabrykantów cementu opracowało warunki upakowania i ekspe-dycyi, a wspólne te prace, odnoszące się do C-ów portlandzkich, z małemi zmianami zatwierdzone zostały d. 12 listopada 1878 r. przez niemieckie rni-nisteryum handlu i przemysłu i zalecone, jako warunki dostawy przy wszelkich robotach rządowych. W r. 1879 również Towarzystwo inżynierów i architektów w Wiedniu wskazało warunki dobrej ekspedycyi wyrobu i ścisłych prób nad cementami portlandzkiemi; normy te mniej więcej odpowiadały warunkom niemieckim. Zasady ułożone przez inżynierów wiedeńskich d, 23 sierpnia 1881 roku przyjęło ministeryum dróg i komunikacyi w Petersburgu; im też odpowiadają zasady przyjęte przez związek szwajcarski. Z powodu znacznych ulepszeń w fabrykacyi C-ów portlandzkich, warunki, o których wyżej mowa, już w r. 1887 ponownie musiały być rozpatrywane i pod wieloma względami uzupełnione. Znane one są pod nazwą przepisów zrewidowanych i zatwierdzone zostały dla Niemiec w d. 28 lipca t. r., wkrótce zaś przyjęte i przez inne państwa, jako obowiązujące przy wszelkich dostawach i budowlach rządowych. W streszczeniu warunki dostawy, dobroci i wytrzymałości cementu portlandzkiego podług przepisów zrewidowanych są następujące: Materyał dostarcza się w beczkach wyłożonych papierem, normalna waga beczki brutto wynosić powinna 180 kgr., netto zaś 170 kgr. (dla Austryi brutto 200 kgr.). Waga brutto zarówno jak i marka fabryczna winny być na beczce oznaczone. Ekspedycya odbywać się może także w pół-beczkach lub workach, zawsze jednak z określeniem wagi i oznaczeniem marki.—Pod względem czasu twardnienia cementów Niemcy odróżniają wolno twardniejące od prędko twardniejących, w Austryi wydzielają jeszcze średnio twardniejące. Wolno twardniejące C-y wiążą najprędzej po 2-ch godzinach, lub po dłuższym przeciągu czasu, prędko twardniejące—po 10 minutach. Próby nad twardnieniem C-u odbywają się za pomocą tak zwanej „igły cementowej“, mającej w przecięciu l,o mm. □ i wagi 300 gr. Placek masy cementowej, urobiony z wodą, wysokości 4 cm. i średnicy 8 cm., i wyłożony na taflę szklaną, próbuje się igłą normalną, a czas, jaki upłynie do chwili, gdy igła, nie tylko nie wciśnie się w masę cementową, lecz i ża-

rodzaju doświadczeniach powinna być od 15°—18°. których produkcya jest dość znaczna, a mianowicie: Okrzepły placek cementowy, powyższych wymia- „Wysoka" w gub. Piotrkowskiej, pow. Będziński, rów, włożony do wody i co najmniej przez 24 godziny gm. Rokitno, właściciele sukc. J. Eigera, z produk-w niej zostawiony, nie powinien zmieniać pierwotnej cyą roczną 300,000 beczek rocznie; „Grodziec11 swej formy, skręcać się lub okazywać szpar po w gub. Piotrkowskiej, pow. Będziński, właściciel brzegach. Delikatności sproszkowania C u próbuje Ciechanowski, marka również rozpowszechniona się, przesiewając go przez sita, które na 1 cm. □ jak i „Wysoka"; „Rudniki" pod Częstochową, wła-posiadają 900 lub 5,000 oczek. Do każdej próby sność Herberta. Nadto projektowaną jest budowa używa się 100 gr. C-u, przyczem pozostałość fabryki pod Lublinem. Znaczne partye na składach na sicie o 900 oczek na 1 cm. □ wynosić powin- znajdują się cementu „Ryskiego¹* Schmidta, który do na najwyżej 10°/₀, a na sicie o 5,000 oczek — 30°/o- drobnych robót jest poszukiwany. Z russkich C-ów Próby wytrzymałości odbywają się z mieszaniną największą wziętością cieszy się C. „Rochet", cementu z piaskiem, przyczem na dwie części pia- wyrabiany w fabryce newskiej, z wapniaków to-sku bierze się jedną cementu. Uformowane z tej saeńskich, tudzież marki „Portkunda" „Głucho-mieszaniny prawidłowe sześciany pozostawia się zierska" i „Noworossyjska". Z francuskich najsław-przez jeden dzień na powietrzu, a przez 27 dni w wodzie, niejszy jest „buloński¹¹ Do cementów sztucznych, przyczem próby na odpowiednich aparatach wyko- oprócz rzymskiego i portlandzkiego, zaliczyć należy nane wyuosić powinny: na rozerwanie od 16 kg. jeszcze te gatunki C-ów, które z powodu, albo silnie na 1 cm. □ (wAustryiod 15—12 kg.), na zgniece- wyróżniającego się składu, albo też sposobów otrzy-nie zaś co najmniej 160 kg. na 1 cm. □ (w Austryi mywania, do powyższych dwóch gatunków zaliczo-150 — 120 kg.' Próby wytrzymałości cementu ne być nie mogą,jak: C. magnezyowy, C. magne-są prowadzone ustawicznie, przy wszystkich więk- zyowy Sorela, C. Scotta (otrzymywany przez dzia-szych robotach, do których używaną bywa łanie kwasu siarczanego na wapno gryzące) i inne. znaczna ilość C-u, i stosownie do osiąganych rezul- Z powodu własności swoich twardnienia pod wodą tatów stanowią o najważniejszych zaletach tego ma- pierwsze miejsce po cementach zajmuje Wapno teryału.—Zastosowanie C-u w technice bardzo jest hidrauliczne (ob.) i produkta działań wulkanicz-obszerne i różnorodne. Materyał ten jednak rzadko nych, jak puzzolany (ob.), jak również cemianki używany jest samodzielnie jako zaprawa, lecz zwykle (ob.).—Literatura; Kutcher „O wapnie i cementach" w połączeniu z wapnem, piaskiem, żwirem lub kil- (1856); „O cementach i ich użyciu" (1860); Mi-koma naraz z wymienionych domieszek. Ze wzglę- chaelis „Die hydraulischen Mórtel, inbesondere der du na wysokie hydrauliczne własności jest C. nieo- Portlaudcement" (Lipsk, 1869); Lipowitz „DiePort-cenionym materyałem przy wszystkich robotach landcementfabrication" (1869); Ertel „O użyciu podwodnych i podziemnych, ważne znajduje zasto- cementów¹* (1871); Gotgetreu „Physische u. Chemi-sowanie przy budowie sklepień i przy innych konstru- sche Beschaffenheit der Baumaterialien¹* (Berlin, kcyach, wymagających znacznej wytrzymałości. Po- 1875); Bolley-Birnbaum „Handbuch der chemischen łączony z piaskiem i żwirem w odpowiedniej pro- Technologie" (t. 6, 1862); Feichtinger „Die che-porcyi i stosownie urobiony, tworzy Beto n(ob.), któ- mische Technologie der Mórtelmaterialien"; Tar-rego zastosowanie coraz więcej się rozpowszechnia, nowski „ Kalk, Gips, Cementkalk u. Portlandce-Spójność C-u z żelazem, z której skorzystano w no- meut** (Wiedeń, 1887); nadto pisma techniczne jak: wszych czasach w t. zw. „systemie Monier,** oczeki- Dinglera „Politechnisches Journal; „Thonindustrie wać pozwala szerokiego użytkowania tego materya- Zeitung"; „Notizblatt des deutschen Vereins fur łu do budowy lekkich sklepień, pokryć dachowych, Fabrikation von Ziegeln"; Wagnera „Jahresberich-kanałów i t. p. Wogóle produkcya cementu, przy te iiber die Leistungen der chemischen Technolo-coraz - to nowych jego zastosowaniach do rozmai- gie" i inne.    E- D

tych użytków technicznych, wzrasta z każdym Cemianka jest materyałem, który w stanie niemal rokiem. Znakomita twardość wyrobów ce- sproszkowanym z wodą nie wytwarza zaprawy wią-mentowych, możność otrzymywania odlewów, po- żącej, zmieszany jednak z wapnem tłustem nadaje dobnie jak gipsowych, podatność do zupełnie gład- temu ostatniemu własność twardnienia pod wodą. kiego obrobienia powierzchni wyrobu przez praso- C. otrzymuje się sposobem czysto mechanicznym wanie, wreszcie wytrzymałość na zmiany atmosfe- przez sproszkowanie należyte materyałów zawie-ryczne, gdy masa cementowa w dość grubej znaj- rających w sobie rozpuszczalny kwas krzemny, ja-duje się warstwie w połączeniu z pewną ilością ko to: wypalonej gliny tłustej, bazaltów, tra-piasku, pozwalają używać C-u na ozdoby architekto- ehitów, cegły, wyrobów garncarskich i t. p. Po-niczne, pomniki, baseny, stopnie schodowe i t. p., łączenie C-i z tłustem wapnem nazywa się zapra-i w tym zakresie odpowiednio użyty zastępuje wą cemiankową i dokonywa się drogą chemiczną, ze C. nawet twarde gatunki kamienia naturalnego. Do rzę- względu zaś na własności odpowiada cementom du największych producentów C-ów należy Towarzy- naturalnym, puzzolanie (ob.) i innym. Podług stwo Akcyjne wapna hidraulicznego i cementu port- j Wicka najlepszym materyałem do otrzymania landzkiego w Perlmoos, wyrabiające rocznie 350,000 j C-i jest glina garncarska, zawierająca dostateczną beczek cementu portl. i 750,000 beczek cem. rzym- ilość kwasu krzemnego, przyczem wypalauie po-skiego. U nas z cementów zagranicznych najbar- j winno być doprowadzone do temperatury, w któ-dziej rozpowszechniony je3t „szczeciński" i szląski, rej glina pozbywa się w zupełności wody, co się piarka „Opole"; posiadamy jednak i własne fabryki, dokonywa przy 480°— 560° C. W braku lepszego

E. D.

Dr J. B-r.

K. K.

materyału C-ę przyrządzają ze średnio wypalonej cegły, proszkując ją przez drobne sito. Zaprawę ce -miankową przyrządza się z 20 części na wagę tłustego wapna i 100 części C-i. Stosownie do swoich własności dzieli się C. na: bardzo silnie twardniejącą (od 2 — 5 dni, a po roku odpowiadającą twardości kamienia), silnie twardniejącą (od 5—6 dni), słabo twardniejącą (od 15—30 dni, a po roku posiadającą twardość suchego mydła), i martwą, która zupełnie prawie nie twardnieje, a po roku zaledwie ma twardość świeżego mydła. Zaprawa cemian-kowa do robót hydraulicznych po raz pierwszy w Ros-syi zastosowaną została przy budowie kanału Saj-meńskiego w Finlandyi.

Cena w obiegu bogactw stanowi pojęcie zasadnicze. Zależy ona przeważnie od konkurencyi, między tymi, co chcą sprzedać, a tymi, co chcą kupić, czyli od tego, co nazywają prawem podaży i poszukiwania (popytu). Podaż zależy od obfitości lub rzadkości danego towaru lub rodzaju usług osobistych, potrzeba zaś reguluje jego poszukiwanie. Na zasadzie odwiecznego tego prawa ekonomicznego, w każdem ognisku społecznem stanowią się bieżące ceny targowe. C-ą konieczną lub naturalną nazwano sumę niezbędną do pokrycia kosztów produkcyi wraz z wynagrodzeniem za pracę około wytworu. Jeżeli cena targowa, skutkiem zbyt obfitej podaży dauego produktu, niższą jest chwilowo od owej ceny koniecznej, produkujący traci i przestaje produkować dany rodzaj wytworu, a im wytwór ten rzadszym się staje na rynku, cena jego targowa, dzięki prawu podaży i poszukiwania, na-powrót się podnosi i do wznowienia produkcyi zachęca. Podobnież jeżeli C. bieżąca przenosi koszta produkcyi i daje wyjątkowe zyski, odpowiedni rodzaj wytworu przyciąga do siebie kapitały, ilość jego produkcyi się powiększa i C. spada. W starożytności i wiekach średnich uwzględniano także t. zw. cenę sprawiedliwą (justum praetium), to jest C-ę ustosunkowaną do wartości przedmiotu — prawo rzymskie dopuszczało też rozwiązanie umowy, gdy różnica przechodziła pewną normę wartości. Pojęcie o C-ie sprawiedliwej, jako przeciwne swobodnej umowie stron, odrzucają nowsi ekonomiści. W społeczeństwach cywilizowanych pieniądz jest wyłącznym znakiem do wyrażania C-y, niegdyś wszakże, a i dotąd wśród dzikich ludów Afryki, C-y oznaczano w różnego rodzaju przedmiotach. Najlepszym środkiem dobrego oznaczenia ceny jest bezpośrednie zetknięcie się wszystkich przedstawicieli podaży i poszukiwania, ku czemu służą: giełdy i j armarki (ob.).

Cenabum, stolica gallijskiego ludu Karnutów, (ob. Car nutęs), nad Ligerą (Loire), później zwana Aurelianum, skąd Orlean: było to ważne targowisko, założone przez Cezara.

Cenacle (le) (z łacińskiego Coenaculum jadalnia, albo izba biesiadna, w P. św. wieczernik), nazwa używana w dziejach piśmiennictwa francuskiego na oznaczenie nowego ruchu literackiego. Były to kółka, złożone z pisarzy i artystów, zbierających się peryodycznie dla narady, odczytywania ostatnich swoich prac i planów na przyszłość.

Już w r. 1542 Ronsard należał do C. przy kolegium Coąuerel, w którego skład wchodzili: Jan Do-rat, Jan Antoni de Baif i Remy Belleau, i odbywszy tam siedmioletnie studya, przygotował grunt do przewrotu literackiego, który pchnął język i poe-zyę francuską na nowe tory.—Około r, 1822 młodzi pisarze francuscy postanowili związać się w stowarzyszenie w kole ściśle zamkniętem, gdzieby mogli, jak pod strzechą rodzinną, żyć po bratersku i pracować w spokoju i ciszy. Wychodziło podówczas w Paryżu peryodyczne wydawnictwo „La Muse franęaise" i pod hasłem tego tygodnika skupili się w jedno grono: Wiktor Hugo, Alfred de Yigny, Julian de Resseguier, Emil i Antony Dcs-champs, Ulric Guttinguer i inni: zebrania tych młodych romantyków, którzy nazywali się między sobą po imieniu, nosiły cechę związku rodzinnego i były źródłem wielu późniejszych wspóiuych myśli i czynów. Wielkiem świętem dla grupy „Muzy francuskiej" było przedstawienie w „Theatre franęais“ „Klitemnestry", tragedyi w pięciu aktach, napisanej wierszem przez Aleksandra Soumefia, która spoczywała w tece autora już od piętuastu lat; przedstawienie odbyło się d. 7 września 1822 r. D. 9 listopada t. r. Soumet wystawił w Odeonie „Sarnia"; te dwie sztuki otworzyły mu podwoje Akademii. Po upadku Chateaubriand’a „Muza" przestała wychodzić i grupa się rozpadła (1824), ale raz rzucone ziarno wydało plon obfity. W r. 1828 skupili się znów dokoła Wiktora Hugo: Alfred de Viguy, Emil i Antony Deschamps, Sainte-Beuve, Alfred de Musset, rzeźbiarz David d’Angers i malarz Ludwik Boulanger. Młodzi romantycy, pełni entuzyazmu, nadali temu zebraniu swoich przywódzców miano C., sami zaś, nie czując się być dosyć godnymi zasiadania obok takich gwiazd, założyli swoje kółko pod nazwą „Petit C.“, lecz podlegali wpływom i głosom tamtej, starszej, grupy mistrzów. Były jeszcze inne kółka, które się zbierały przy stole biesiadniczym, juk: „Souper d’Auteuil“ i „Diner Magny". Historya literatury francuskiej zaznacza jeszcze pięć C.: I-o wyżej opisany C. Hugo z r. 1828.

2- o C. „Parnassien", utworzony r. 1866 przez grupę młodych pisarzy, którzy się zbierali co sobota u dziekana swojego i mistrza, Leconte’a de Lisie; stowarzyszenie to otrzymało swoją nazwę od zbiorowo napisanego tomu poezyi pod tytułem „Le Parnasse contemporain“. Naj czynniej szy mi członkami C. „Parnassien" byli: Catulle Mendes, Andrzej Theu riet, Villiers de 1’Isle Adam, Emanuel des Essarts, Paweł Verlaine, Henryk Houssaye, Anatol© Franco, Armand Silvestre, Gaston Paris, Ludwik Menard i Jose-Maria de Heredia. Nazywano ich także „Los Impossibles", ale oni, chlubiąc się z tego tytułu, głosili, że większa jest chwała w opiewaniu dziejów bóstw indyjskich lub kosmicznych miłości Olimpu, niźli miłostek gryzetek ze studentami. —■

3- o C. „Diner Magny", do którego należeli: George Sand, Sainte-Beuve, Renan, Berthelot, bracia Gon-court, Taine, książę Napoleon, Paweł de Saint-Victor, Scherer i t. d.—4-o C. „realistea, założony po wojnie z r. 1870 w Medan, przez Emila Zolę, i prowadzony następnie przez Edmunda de Goncourt

11111

I ] j| jf

A *1

N.

And S.

w którego skład weszli: Alfons Daudet, Guy deMau-passant, Paweł Alexis, Leon Heuniąue, Huysmans, Juljan Case, Geoffroy i t. d.—5-ta C. „des Dóca-dents*, założony w ostatnich czasach; należą do niego Edward Rod, Jan Moreas, Paweł Adam, Julian Tellier i wielu jeszcze pisarzy doby obecnej, mniej lub więcej znanych. Grupy te naturalistów i dekadentów nie wywierają dziś żadnego poważnego wpływu na dzieje piśmiennictwa francuskiego, ale należało je zaznaczyć dla ścisłości i całego szeregu artykułów polemicznych, jakie ich działalność wywołała w prasie paryskiej.    r-

Cenci, stary szlachecki ród rzymski, który bierze swój początek od trybuna Crescentiusa. Do liczby główniejszych członków jego należą: 1) J an X, papież (ob.) — 2) Franciszek C., magnat rzymski XVI w., głośny ze swych okrucieństw, zwłaszcza względem własnej rodziny; zamordowali go w pałacu swym, Rocca di Petrella, w r. 1598 zbóje, prze kupieni przez własną żonę i dzieci.—3) Beatrice C. (* 1577 —fl599), córka Franciszka, która, porozumiawszy się z macochą swą, Lukrecyą, i trzema braćmi (Giacomo, Paolo i Bernardo), kazała zamordować ojca. Gdy najęci mordercy po dokonaniu

SIMfra-w

-A'?¹

nyii

HKm

■

Fig. 85. Beatrice Cenci, malowana w więzienia przez Gwido Reniego.

zbrodni wyjawili tajemnicę, B. razem z macochą i bratem Giacomo była z rozkazu papieża, Klemensa VIII, ścięta, poczem cały majątek C-ich skonfiskowany; później dopiero część jego była zwrócona Bernardowi C., który dzięki swej mało-letności nie uległ losowi siostry. Obrońca sądowy, Prosper Farinaccio, chcąc przed sądem zmniejszyć winę swej klientki, oskarżał Franciszka o gwałt, którego jakoby chciał się on na własnej córce dopuścić. Jakkolwiek posądzenie to nie miało żadnej podstawy, mimo to było ogólnie przyjęte jako prawdziwe, skutkiem czego B. stała się bohaterką kilku utworów poetycznych, a między niemi tragedyj: Custin’a, Shelley'a, Nicolini’ego i Słowackiego, oraz romansu Guerazzego. Dopiero w czasach najuowszych historyk włoski, Bertolotti, w dziele: „Francesco C. e la sua famiglia* (Florencya, 2 wyd., r. 1879) ostatecznie dotychczasowe to mniemanie ogólne obalił. Znany obraz w pałacu Barberinich w Rzymie, przypisywany Guido Reniemu, niewątpliwie nie wyobraża Beatryczy C., jak dotychczas błędnie twierdzono, lecz Maryę Pannę podczas ucieczki do Egiptu (Madonna in abito egiziaco) i dla tego w zawoju na głowie; malował ją Paweł Veronese, jak przekonywają katalogi galeryi Barberinich z r. 1604 i 1623.—Pisał o tern H. del’Epinoy; „La familie de Beatrice C.“ w „Revue des Quest. hist“, XXVII, Bruzzone „II testamento di B. C.“ (Rzym, 1884), Dalbono „Storia di B. C. e di suoi tempi eon documenti inediti* (Neapol, 1864).

Cendalia, spolszczone Chelidonium (ob.).

Ceneri, góra (1190 m.) i przełęcz (555 m.) w Alpach środkowych, w kantonie Tessyńskim (Szwajcarya), wiedzie tędy droga bita z Bellinzony do Lugano, oraz droga żelazna Gotardzka; ta ostatnia przebiega tu w tunelu 1,670 m. długim.

Cengler Faustyn Juliusz, rzeźbiarz polski (* z Wawrzyńca i Reginy z Bąkowskich w Krakowie d. 15 lutego 1828 —■ f tamże d. 29 kwietnia 1886 r.), po ukończeniu szkół wydziałowych, został złotnikiem, następnie, wbrew woli rodziców — rzeźbiarzem, na wydziale szkoły technicznej pod profesorem Ciepłowskim; bawił w Dreźnie czas jakiś; w r. 1849 udał się przez Kraków do Wiednia i w Akademii sztuk pięknych pracował pod Fern-kornem, pomagając w wykonaniu modelu na posąg arcy-ks. Karola w Burgu.—Zwiedziwszy Wiedeń i Paryż w r. 1858, przyjechał do Warszawy. Osiadając w tem mieście, marzył o rozwinięciu rozległej działalności artystycznej, zdaje się jednak, że nie był do niej dostatecznie przygotowany, o pomysły bowiem do zamierzonych posągów prosił kolegę malarza zwykle, który mu ich w konturach dostarczał, lub brał wzory, gdy szło o zamówienia kościelne z modeli zagranicznych. — W pracy był szybki i wprawny, kamień umiał obrabiać bardzo zręcznie i tem z kolegami współzawodniczył, w życiu codziennem prawy, oszczędny, uczynny; młodzież, którą w początkach rzeźby kształcił, miłował i popierał. Uczniami C-a byli: Weloński, Marczewski, Mikulski i inni. Najważniejsze i najlepsze z rzeźb C-a są: popiersie Januarego Suchodolskiego, Fr. Szustra, ks. A. Jakubowskiego, budown.: Orłowskiego i Rozpędowskiego, Mickiewicza, Zyg. Krasińskiego. Jego są popiersia uosabiające „rodzaje wina“ na hotelu Maringe’a, na placu Zielonym; jego „Cztery pory roku* na domu obok Karmelitów przy Krak. Przedmieściu; jego grupy i posągi na jednym z budynków uniwersyteckich w dziedzińcu (gabinety fizyczny i chemiczny). Na wystawie Tow. zach. sztuk pięk. w Warszawie wystawił w latach 1872—1874: „Chrystusa Pana na krzyżu⁴, statuetkę hetmana Zamoyskiego na koniu, z wosku, i Kopernika, modele z gipsu do nagrobków dziecięcych (1875—76), „Chrystusa Pana błogosławiącego* (gips), medaliony portretowe Popławskiego i Pę-

sil-,:

Hi®

gi

w o.

Fig. 86. Cengler Faustyn.

W. K. Z.

w. o.

K. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

!<Ąl

■Ą

Fig. 87.

•U,-, u

Czarskiego (1877); popiersie Leopolda Kronenber ga pośmiertne (1879). Pracownię pierwszą miał na ul. Leszno, następnie na Oboźnej N. 4, nako-niec na Solcu N.

111 w domu własnym; mimo powodzenie i upo dobanie, jakie w nim mieli ludzie dla dowcipu i o-twartego umysłu, zniechęcony do życia, p r z e c i ął je s a m o w o 1 nie, udawszy się z tą myślą do Krakowa na grób swych rodziców.

Cenhak, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem pięć kostek do gry, między niemi w pośrodku srebrna laska poziomo leżąca. W koronie szlacheckiej nad hełmem dwa bawole rogi, na każdym z nich po trzy dzwonki, między rogami zaś znak mincarski zwany: Cenhak. — Herb ten, wraz Iz nobilitacyą r. 1663, nadał Jan Kazimierz, mincarzowi Tomaszowi Tymph vel Tymf. — („Enc. powsz. S. Orgel.* 1883, t. III; „Metr. koron. 1663“).

Cenis, ob. Mont Cenis.

Cennino Cen ni ni, malarz włoski (* w Colle di Valdelsa r. 1360—f w Padwie 1440 r.) uczeń Agnola Gaddego, dużo z nim współpracował. Z fresków C a znane są: „N. Panna z wielu świętymi*, w szpitalu Bonifacego Łupi, we Florenoyi, i w szpitalu św. Jana Chrzciciela, tamże; ceniony był też w Padwie. Wsławił się głównie dziełem „Trat-tato della Pittura*, wydanem po raz pierwszy przez Tambroniego w Rzymie w r. 1821, po raz drugi zaś, z kompletniejszych rękopisów, we Florencyi. Oto całkowity tytuł: „II libro d’arte o trattato della pit-tuia di Cennino da Colle di Valdesa; di nuovo pu-blicato, eon molte correzioni e coli’ aggiunta di piń capitali tratti dai codici Fiorentini, per cura di Gae-tano e Carlo Milanesi,* (Firenze, 1859). Z tego wydania jest tłómaczenie niemieckie—z pierwszego francuskie. Książka ta jest zbiorem zupełnym, w 178 rozdziałach zawartych, sposobów wykonywania wszelkiego rodzaju malowideł i rysunków, pełna rad dotyczących techniki ówczesnej; moralnego stanowiska artysty mało dotyka, ale z godnością i namaszczeniem sztukę uprawiać radzi; dzieło wielkiej wagi.

Cenobici, ob. Zakony.

Cenomani, potężny odziomek plemienia Celtyckiego ze szczepu zw. Auleici, w Gallii przodalpej-skiej, rozsiadły na półn. ku Recyi, na płnz. sięgający aż ku Euganejom, na zach. do Wenecyi, na płd. opierający się o łożysko Padu, z miastami Brixia, Cremona, Bedriacum, Mantua, Verona.

Cenomańskie piętro (geolog.). Jest najniższem

Wielka Enc. ilustr. T. XI.

piętrem wyższego ogniwa formacyi kredowej według podziału d’Orbignyego, przyjmowanego zwykle przy oznaczaniu różnych piątr tej formacyi. Piętro to w tak zwanym północnym obszarze kredowym (Anglia, północna Francya, Westfalia) składa się przeważnie z piaskowca glaukonitowego, z podrzędnemi pokładami glin i margli. Piaskowiec ten w Anglii, dla odróżnienia go od leżącego niżej piaskowca piętra neokomijskiego, należącego już do dolnego ogniwa formacyi kredowej, nosi nazwę górnego zielonego piaskowca (upper green-sand). — Skamieniałościami charakterystycznemu dla piętra cenomańskiego są: Holaster subglobosus, Di-scoidea cylindrica, Cidaris resiculosa, Rhynchonella Mantelliana, Ostrea carinnta, Pecten asper, Inocera-mus virgatus, Ammonites (Acanthoreras) Rhotomagen-sis, Amm. varians, Scaphites aegualis i inne. W Anglii u podstawy tego piętra leży ów piaskowiec zielony, przechodzący stopniowo ku górze w mar-giel glaukonitowy, który często traci barwę swą

git

raW

'MJph

ligali

L-J-BKS

'335m

Cenotaf w S. Remy pod Arelatem (ob. art. na str. 266).

zieloną i staje się białym. W północnej Francyi piętro ceuomańskie składa się głównie z margli, poniżej których leży margiel glaukonitowy, niekiedy naprzemian z piaskiem lub piaskowcem glauko-nitowym. Piętro c-e typowo występuje przy uściu Sekwany w postaci kredy glaukonitowej, której pokłady dochodzą 50—60 metrów grubości. W Saksonii i Czechach piętro to w dolnych poziomach stanowi zwykle niższy piaskowiec glaukonitowy kostkowy (Unterguader) w wyższych—wapień (opoka), zwana dolnym „plenerem* z powyżej wymienionemu skamieniałościami. Zupełnie odmienny charakter przedstawia piętro c-e w obszarze kredowym południowym, mianowicie w południowej Francyi; składa się bowiem przeważnie z jasnych, twardych

31

wapieni, zawierających szczególne wymarłe orga- I i psychologii u prof. Branissa, uczęszczał na pre-nizmy, zwane Rudistami, a miedzy innemi bar- ! lekcye filologii słowiańskiej Czelakowskiego, częstym dzo charakterystyczne: Caprina adversa d’Orb. C. i zaś bywał gościem u Purkyniego, prezesa „Sło-triangularis d'Orb. i Sphaerulites foliaceus Lam. — j wiańskiego towarzystwa literackiego". W ten spo-U nas pierwszy K. Jurkiewicz zaliczył do pię- ; sób, nie zaniedbując swoich studyów lekarskich, tra tego pokłady zielonkowato-szarego wapienia, | zapoznał się z językami słowiańskiemi i piśmien-zwanego siwakiem w gub. Lubelskiej (Nałęczów, nictwem narodów pobratymczych; przyczem żywo Końskowola, Kazimierz), co następnie stwierdził interesował się prądami literackiemi i politycznemi, J. Siemiradzki, znalazłszy w nim charaktery które wówczas ożywiały Słowiańszczyznę i zacho-styczne dla piętra tego skamieniałości. K-J- dnie społeczeństwa europejskie. Za udział w wypadkach r. 1846 C. uwięziony został wraz z wielu Polakami z w. księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich. Osadzony w Moabicie pod Berlinem, wyrokiem trybunału państwowego (2grud. 1847) skazany został na śmierć, do egzekucyi jednak nie przyszło, podczas bowiem rozruchów berlińskich 21 marca 1848 roku lud uwolnił go z więzienia. Gdy burza wypadków ucichła, C. wrócił do przerwanych studyów lekarskich, udając się już tym razem do Królewca, gdzie przebył pięć półroczy; w ciągu tego czasu obok gorliwej pracy nad przedmiotami medycznemi słuchał także metafizyki u prof. Rosenkrantza. Po ukończeniu studyów i napisaniu rozprawy o przesądach leczniczych u mieszkańców ziemi Puckiej: „De terrae Pucensis incolarum superstitione in re medica" (Berlin, 1851, stron 30 w 8-ce), otrzymał w uniwersyt. berlińskim stopień doktora medycyny i chirurgii (11 grud. 1851); następnie osiadł w Bukowcu, koło Terespola, w południowej, polskiej, części Prus Zachodnich, gdzie pozostał już do końca życia. Przejęty dążnością szerzenia oświaty ludowej wśród swoich ziomków, pragnął zawsze przenieść się na właściwe Kaszuby, zamieszkać w Gdańsku, Wejherowie lub Kościeszynie, założyć drukarnię, wydawać czasopisma i rozbudzać życie umysłowe na Kaszubach. Żyjąc jednak w pew-nem oddaleniu od Kaszub, pragnienia swoje w części tylko mógł urzeczywistnić. W r. 1866 założył wspólnie z d-rera. Janem Żaczkiem (Zóczk) ze Sła-woszyna „Tovarzestvo rzemięsniczo - przemesłove kaszebsko-słovinskióho narode", którego miejsca posiedzeń były: „v Wólivie, v Brusach (wókrąg Chojnicki), v Sviecu, v Smełdzenie (wókrąg Słópski) i v Sztumie". Towarzystwo to jednak nie zdołało się długo utrzymać; poczem C. nie próbował już więcej organizować sił społecznych na Kaszubach i ograniczył się wyłącznie na pracy publicystycznej. Demokrata i zwolennik federacyi ludów, zabezpieczającej istnienie i rozwój swobodny najdrobniejszym indywidualizmotn narodowym, i występujący z programem odrębności narodowej Kaszubów, C. znalazł wielu przeciwników, zwłaszcza ze strony duchowieństwa i szlachty polskiej, przeciwko którym często namiętnie występował. Przyczynić się to musiało w niemałym stopniu do niepowodzenia usiłowań C-wy, mających na celu stworzenie kaszubskiej literatury ludowej, której potrzebę i pożytek wobec postępów giermanizacyi uznawało zresztą wielu Polaków. Zapatrywania swoje społeczno-polityczne, oparte na zasadach postępowych i liberalnych, tudzież poglądy w duchu filozofii materyalistycznej wypowiedział C. w artykule: „Rozmóva Kaszebe s Pólóchę", drukowanym w zbio-

Cenotaf (greckie oteyot&pioy, %svVjpiov; pusta mogiła). Tak się w starożytności nazywał grobowiec, w którym z jakichbądź powodów nie było zwłok zmarłego, zatem tylko pomnik kogoś co umarł na obczyźnie i tam był pochowany, albo pomnik wzniesiony na cześć jakiej znakomitości. Najskromniejszy typ Cenotafu stanowi prosta kolumna (co 1 u me 11 a, cippus),—dalej wchodzą różne kombinacye architektoniczne, na nich napisy, objaśniające stanowisko, stan, ród zmarłego, mieszczące wypadki lub czyny odnoszące się do jego żywota, nawet całe sceny, jako to: łowy, bitwy, po chody i t. p. Najwspanialsze mi C-mi były oczywiście mauzolea, jak np. Augusta na Polu Marso-wem, Adryana i innych wielkości.

Cenowa albo Cejnowa Florjan Stanisław, dr. medycyny, etnograf kaszubski i krzewiciel oświaty między Kaszubami, * 4 maja 1817 w Sławo-szynie, wsi powiatu Puckiego nad Bałtykiem „w sła wnym—jak go sąsiedzi nazywają—Sławoszenie", gdzie ojciec jego, Wojciech (Wójk), był kowalem; stąd przy nazwisku swoim C. często dodawał: „Wójkasen" lub „sen Wójkwójca", lub też „stóre-ho kowńla sin ze Słavoszena“. Um. 26 marca

TC. K.

1881 r. Mieszkańcy Sławoszyna czyli „Sławosze-ce“ należą językowo do gwary żarnowskiej, którą mówi lud kaszubski na całej Żarnowiźnie, t. j. ziemi Żarnowskiej, należącej niegdyś do opactwa panien Benedyktynek w Żarnowcu. Właścicielami ziemi są tu zamożni włościanie Kaszubi, „gburami" zwani, siedzący na kilkudziesięciu, a nawet parusetmorgowych folwarkach; oprócz nich są posiadacze dóbr „rycerskich“, wyłącznie Niemcy; właścicieli większej własności ze szlachty polskiej, ani drobnej szlachty kaszubskiej niema tu wcale. Językiem towarzyskim jest tam wyłącznie kaszubszczyzna. C. do 14 go roku życia wzrastał na wsi, wśród rodzinnego otoczenia, w którem też nabrał przywiązania do języka i obyczaju ojczystego. Oddany następnie do gimnazyum w Chojnicach (Konitz), w Prusach Zachodnich, ukończył je po latach 9-ciu, w r. 1841. Powziąwszy zamiar zostania lekarzem, w jesieni tegoż roku udał się do uniwersytetu wrocławskiego, gdzie podtenczas rektorem był prof. Elvenich, a dziekanem wydziału medycznego Jan Purkynie, znakomity profesor fizyo-logii. Wkrótce C. wszedł w koła młodzieży sło-- wiańskiej, bawiącej tam w znacznej liczbie dla słuchania wykładów głośnych uczonych czeskich: Frań. Ładysława Czelakowskiego i Purkyniego. Oprócz Polaków byli tam słuchaczami Czesi, Słowacy i Łużyczanie. C. obok wykładów przyrodniczych i medycznych, słuchał także logiki u prof. Thila

ropiśmie p. t. „Skórb kaszebsko-słovinskió móve“ \ sena Wójkwójca ze Słavoszena“. R. P. 1850 w 8-ce 1868 r. (N. IX—XII, str. 134 nst.). Był to niema- i str. 16. Humoreska ta doczekała się trzech wyły błąd ze strony C-wy, że, zamiast pisania książek i dań, „Dregie vedanie s krajobrazę zemię Kaszeb-dla ludu istotnie pożytecznych, zastosowanych do ! skie“, v Sviecu n. Yisłą wu czórnoxężnika J. Hauffe wyobrażeń i potrzeb religijnych prostaczków, druko- i wał dla nich dysputy filozoficzne i polityczne, dostępno dla umysłów wykształconych. Nieoględność autora pod tym względem przyczyniła tylko niechęci pismom jego i piśmiennictwu kaszubskiemu. Dodać należy, że i pisownia a poczęści i grafika, w pismach C-wy zaprowadzone, nie bardzo sprzyjać mogły po-czytności tych wydawnictw. Nowości takie, jak częste użycie litery i zamiast y, znaku j bez kropki żarn. zwykłej j, zaś j zam. ji, czterech o, kilku e i t. d. utrudniały czytanie a nieraz i rozumienie tekstu czytelnikom, nawykłym tylko do książek nabożnych polskich, drukowanych ogólno-polską pisownią.—Działalność pisarska C-wy .uwydatniła się głównie w dwóch kierunkach: pisał on przede-wszystkiem dla’ ludu, a obok tego gromadził wiado-

V-

Fig. 88. Cenowa Florjan.

mości i materyały do etnografii kaszubskiej. Do liczby książek czysto ludowych należą: 1) „Xążeczka dló Kaszebóy przez Wójkasena" (ve Gdąnsku, 1850, v drukarni Wedela, w 12-ce str. 11); jest to elementarz kaszubski; na str. 8 i 9 mieści „Przesłovio e nowuczki". 2) „Pinc głóvnech woddzałóv evan-gielickióho katechizmu, z niemieckieho na kaszeb-sko-słowinski język przełożeł Wójkasin ze Słavóse-na, r. p. 1861. V dodatku: Spovjedz e nabożeństwo codzienne" (w 12-ce, str. 16) Do nabeco w Svie-cu (Schwetz) nad Visłą wu xęgarza J. Hauffee. 3) Doradę lókarskie v róznech chorobach vevnętrznech, zewnętrznech e półogóvech s dodanim srodkov le-dovech, zabobouov e guseł i t. d. R. p. 1862 Xę-ga pirsa: Chorobę vevnętrzne. Zeszet pirsy: 1) Wograzki cele Febre. 2) Krwią nabranie e zawo-gnienie. 3) Krvavienio i krvie zepseco“. V SvieGU nad Visłą, w 8 ce str. 16.    4) Wydana przez C-wę

„Rozmóva Pólocha s Kaszebą, napisąno przez s. p. Xędza Szmuka z Pucka, a do dreku pódąno przez 1865.—Jako etnograf ogłosił C. następujące prace:

1)    „Pół kópe szętopork“ (zbiorek pieśni ludowych):

2)    „Sto frantóvek z południowej części Pomorza Kaszubskiego, osoblivie z ziemi Svieckiej, Krajny, Koczevia i Boróv (na środku okładki rycina: wesele i Kupido jadący na bocianie). S dodatkiem trzech prosb na vesele“ w 8-ce str. 80 v Svieciu bez roku (1866?). Tekst wszystkich zawartych tu pieśni jest w jęz. polskim. 3) „Sbiór pieśni śviato-vycli, które naród słoviański v królestwie Pruskim śpievać lubi. Seszyt 1-szy: Dumki i Arije", w Gdańsku, str. 96 w 16-ce. Pod tymże tytułem 4) „Sbiór pieśni sviatovych, które lud słovianski... spievać lubi. Seszyt trzeci. Frantóvki, Szętopórki, Prośby na wesele i t. d.“ V Svieciu n. Visłą 1878, w 8-ce str. 96. Tekst w obu dziełkach polski, pisownią C-wy, a w zesz. 3-im ze zmianami w grafice. 5) „Kile słov wó Kaszebach e jich żerni“ (rozprawka etnograficzno-historyczna, str. 19); do tego dołączona „Rzecz o języku kaszubskim ze zdania sprawy Prajsa* Kraków 1850, w 12-ce (str. 20—36), wylał i przedmową opatrzył Lesław Łukaszewicz.

6)    „Trze rozprawó (t. j. Wó zniemczeniu Kaszebóv nadwódrzanskich; Dzeje Sviatopełka, xążęea ka-szebskieho; Porównanió raóve kaszebskió s polską), e kilka słóv wó zemi kaszebski". Kraków 1851.

7)    W wydawnictwie akademii nauk w Petersburgu p. n. „Pamiatniki i obrazcy narodnavo jazyka i sło-vesnostiu 1853, jako próby narzecza kaszubskiego. („Obrazcy kaśebskavo narećija") zamieścił C.: „Prze-słovio kaszebskie" (str. 95 —108, przysłów 495). Piesn ledovo: żołnerz“ *T(st. 107—110) i „Zabobo-ne, gusła e jinsze fraszki" (str. 110—112). Uwagi lo tego artykułu dodał I. Srezniewski, tamże str. 93—96. Artykuły te zainteresowały innych także filologów russkich, wskutek czego w r. 1856 znany dawista russki, Aleks. Hilferding, wybrał się na Kaszuby i w towarzystwie C-wy zwiedził siedziby Słowińców i Kabatków, badając ich mowę i spisując materyał językowy. Owocem tych studyów była cenna książka Hil-ga: „Ostatki Sławian na jużnom bieregu 8ałtijskavo moria" (Petersb. 1862), przejęta żywą lympatyą dla tamtejszej ludności. 8) Nadto w wy-ławnictwie akademii petersb. p. n. „Maferjały do 5ravnit’elnavo i objasnit’elnavo słovarja“ tom 5-ty, 1861 r. ogłosił C. „Sbornik osnovnych słov ka-subskavo narećja" (str. 257—272); słowniczek ten obejmuje około 1200 wyrazów kaszubskich z tłó-maczeniem ich rossyjskiem (z wielu błędami). 9) „Przysłowia kaszubskie" ze zbioru C-wy, nadesłanego przez Tymot. Lipińskiego K. Wójcickiemu, ogłosił tenże w „Bibliot. Warsz." 1856 r. (t. II, 105—114). 10) Najważniejszem jednak wydawnictwem C-wy było zbioropismo, wychodzące zeszytami arkuszo-wemi w 8-ce w Świeciu pod nagł. „Skórb kaszeb-sko-sloyinskió móve“, od N. 1 do 13 włącz,, które utworzyły dwa tomiki po 6 numerów: „Pirszó xęgi pirszi seszet vedeł Dr. Florjan Cenóva“ (u dołu stronicy) „Czórnoxężnik J. Hauffe. Svjecó, 1866 r

Ptr. 90; „Pręgi seszet, 1868 r., str. 91 —198; nr. powszechny, źe nawet Jarosz Derdowski, autor 13 ty oddzielnie, str. 16. Książki te zawierają bardzo „Pana Czorlińściego“ napisał swemu przeciwnikowi cenny materyał zarówno dla etnografa, jak i dla badacza mowy kaszubskiej. Mamy tu: 1) Zbiór przysłów kaszubskich „Pirszi tesąc kaszebsko-sło yiuskich gódk" (str. 1—25); 2) „Kaszebsko-słovin skie abecadło", gdzie przedstawiona w krótkości głosowuia kaszubska (25—31); 3) „Spis kaszebsko słovinskich miąn vszótkich miast, vsi e pustkóvi pódług wókręgóv v regencijach: Gdąński, Kvidzin-ski e Koszaliński, s dodanim gór, rzók e jęzor....", str. 32 i nst. do 182 (bardzo obfity zbiór miejsc z 31 okręgów); 4) „Zvóczajo e yóbeczaje kaszebsko-slovinskieho narode“, gdzie także podany opis ubiorów „Słovincóv czele Słavóv“ i „Kabót-kóv nad Łebskim jezorę" (str. 62); 5) Zbiór podań i powieści: „Pirszy mędel póvióstku (st. 102 ns.),

serdeczne epitafjum w tak gorąco przez zmarłego ukochanej mowie kaszubskiej. — Pisali o Cenowie: I. Srezniewski w wydawnictwach: „Otucth Il-ro oT^hJieHia mmii. AKa^;. HayKu (Petersb. 1851 str. 288—299) i nM3BrhcTia AKa#. h.“ (I str. 75— 77). A. A. Kr. Uwagi o pismach C-wy w „Pracach filolog." t. I, 664 i 672; Warsz. 1885 i L. B. w t. III, 693. 1891); Ks. G. Pobłocki, kilka uwag we „wstępie" do swojego słownika kaszubskiego (str. X — nazw XIII). Poznań, 1887 i Stef. Ra muł t również we „wstępie" do swojego dzieła „Słownik jęz. pomorskiego czyli kaszubskiego" str. 37 i nast. Niektóre miejsca i szczegóły powyższego życiorysu zaczerpnąłem z wiadomości, łaskawie mi przez pana St Ramułta nadesłanych.

Censor, Ob. Cenzor.

Censorimis, gramatyk z Iii-go w. naszej ery Nadisał traktat „O akcentach", który zaginął. Pozo stało dzieło osobliwe: „De die nataliu (O dniu uro dżin), gdzie autor podaje niektóre, częścią niezna ne, szczegóły historyczne, a nadewszystko prawi o wpływie gwiazd na narodziny człowieka. Ponieważ napisane to było w hołdzie dla dobrodzieja, Kaja Caerelliusa i jemu dedykowane, tern się tłó-maczy ton pisma, przesadnie retoryczny.— Wydanie Hultscha, 1867.—Ob. Liibkera „Reallex.“.

Censura, ob. Cenzura.

Census w Rzymie. Jako wyraz, oznacza ocenę majątkową, stan czyjejś zamożności; jako in-stytucya, na podstawie tej zamożności pojedyńczego członka społeczeństwa ułatwia ustanowienie stosunku jego do praw, przywilejów, obowiązków i ciężarów wspólnych. Zaprowadzenie w Rzymie tej instytucyi, dzielącej obywateli pod względem stanu majątkowego, (a z którą wiąże się system podatkowy, podział na klasy, centurye i gminy na [tribus], oraz powszechna służba wojskowa),—instytucyi, która przetrwała wieki, a zmodyfikowana, wcieliła się zasadniczo w prawodawstwa nowożytne, przypisują dziejopisowie jednemu z pierwiastkowych naczelników rządu społeczności rzymskiej, Serwiu-szowi Tulliuszowi, który władał tam pod tytułem rex. Nie wchodząc w krytyczne zastrzeżenia co do tej epoki, pod względem samej instytucyi C-u, podstawowe jej świadectwa znaleźć możemy w historykach: Liwiuszu (I, 42—44), Dyonizyin z Halik. (IV, 13—26), Cyceronie (Rp. II, 22). Bez względu na zachodzące między nimi różnice podrzędne, system, z którym związane jest imię Serw. Tuli., przedstawia się tak: Aż do owego czasu lud rzymski wyobrażali wyłącznie patrycyusze (ob.) osiedli że bardzo zaś razem z nimi plebejusze (ob.) mieli wprawdzie prawo posiadania gruntów i w służbie wojskowej przyjmowali udział, tylko nie w legiach, a wreszcie żadnego udziału w rządzie i wpływu marca na bieg spraw publicznych nie posiadali. Przewidujący Serw. Tuli., ażeby zapobiedz objawom niezadowolenia tej licznej i silnej części społeczeństwa, wymyślił nowy podział wszechludności, odnośnie do my ludu odprowadziły z płaczem zacnego filantropa majątku ziemskiego, pochodzącego z nadań rządo-cmentarz w Przysieku. Żal po nim był tak wych (bo im dalej szli Rzymianie w zaborach, tern

A. A. K.

„Pół kópe podań" (str. 146 ns); 6) „Dvie kópó szętopórk" (t, j. pieśni ludowych, str. 105 ns.); 7)

Tu także zamieścił C. wspomnianą na początku „Rozmóyę Kaszebś s Pólóchę" (str. 134 ns.), opowiadanie „ Stano visko chłopóy za czasóv pólskich“

(166 —175). Nadto, obok powiastek kaszubskich, jest tu przekład z Puszkina powieści „Wó róbóku e ribceu (str. 128 — 132) „v rószkach miarovóch“.

K. K.

cze

Nr 13 „Skórbu“, bez osobnej karty tytułowej, bez miejsca i roku, zawiera: „Spogląd na vszet,kió cząstki kaszebsko-słovinskie móve“ i „Słovniczk (kasz.) słoyinskie e niemieckió móvć“. Jest to króciutki zarys gramatyki mowy kaszubskiej. Przedmiotowi temu poświęcił następnie C. obszerniejsze dziełko, 11) „Bntwurf zur Grammatik der kassubischslovinischen Sprache — Zares do Gra-matikj Kasebsko-sloyjnskjó móve, napjseł e vódeł Dr. Plorjau Cenóva, wójskasin ze Sławóśena" Poznań, 1879, w 8-ce str. 96. Pod koniec w dziełku tym zamieścił cztery powiastki kaszubskie, a w do datku „Rozmowę Pólócha s Kaśebą"; w tekście kaszubskim wprowadzone są pojedyncze litery oddanie cz, sz, ch, z abecadła ks. Frań. Malinowskiego. Oprócz wymienionych pism, C. ogłosił jesz-po polsku dwie broszurki polityczne, nie odnoszące się do Kaszubów, p. t. „Cztery rozprawy i jednę szętopórkę wydał Kaszuba gburcząn", praw-dopod. w Swieciu nad Wisłą, 1867? str. 16) i „Dwie rozprawy o poddanych Królestwa Polskiego" (Gdańsk, czcionkami H. F. Boeniga, 1867?, w 8-ce, str. 16).

— C. jako człowiek prywatny cieszył się powszechnym szacunkiem, a jako lekarz ogromną wziętością i sławą. Obdarzony niezwykłą bystrością i przenikliwością umysłu, w rozpoznawaniu chorób przypominał ś. p. Tytusa Chałubińskiego. Mógł się był dorobić znacznej fortuny, jednakże do niej nie do szedł, był bowiem takim „dziwakiem" często zwracał część honoraryum, skoro uznał je za wysokie; od ubogich zaś nic nie przyjmował, ale zaopatrywał ich jeszcze w bezpłatne lekarstwa.

To też nagły i przedwczesny zgon jego (26 1881) na udar serca, gdy wrócił zmęczony od chorego, wywołał w okolicy wielkie przygnębienie i szczery żal w najdalszych stronach kraju. Tłu

na

więcej obdarzali gruntami wojowników) ze wszyst-kiemi doń przynależnościami, oraz obowiązkowej za takie nadania służby wojskowej, a tona tej zasadzie, że im którzy członkowie społeczeństwa więcej obciążeni są podatkiem (ten zaś wzrasta w stosunku do majątku), i im cięższą pełnią służbę wojenną, tem więcej przy głosowaniu na zgromadzeniach ludowych, na system rządu i sprawy publiczne, mianowicie na wybory i prawodawstwo, wpływ swój wywierać powinni. Tym dopiero sposobem ple-bejusze, opłacający często dość wysokie podatki, zdawna służący wojskowo, mogli być wciągnięci w regestr obywateli i dostąpić jakiegoś, choćby teoretycznego, równouprawnienia. Jak więc pa-trycyusze dzielili się na 30 kuryj, tak plebejusze podzieleni zostali na 30 gmin (tribus) według miejsca zamieszkania, z których 4 miejskie i 26 wiejskich, a zarówno jak kurye patrycyuszowskie, gminy zyskały swych przywódzców i uroczystości własne. Odtąd też ogół Populi Romani uległ nowemu podziałowi, bez względu czy kto należał do kuryi, czy do tribus, które swoją drogą prawnego znaczeuia, a raczej sankcyi obyczajowej (jak później szlachta i nieszlachta) nie utraciły,—podziałowi według stopnia zamożności, i to się nazywało cen sus. Oszacowywanie takie, połączone z wielce uroczystą ofiarą, zwaną lustrum (ob.), odbywało się co lat pięć; przebieg zaś jego był następujący: Każdy obywatel, przed powołanym do tego urzędnikiem, z początku przed kuratorem gminnym (curator tribuum), potem przed konsulem, ostatecznie od r. 443 przed cenzorem, stawiał się, wymieniając nazwisko (nomen, cognomen i agnomen), wiek, rodzinę, ilość niewolników, wszelkie dobra ruchome i nieruchome (res mancipi i res nec mandpi), z opisem szczegółowym. Wymienienie to (professio censualis), powinno było być jakuajściślej-sze, pod karą konfiskaty za zatajenie czegobądź. W nocy poprzedzającej dzień czynności C-u cenzorowie odbywali a u s p i c i a (ob.), poczem p r a e c o (herold) przyzywał lud na Pole Marsowe, gdzie się zwykle czynność ta dopełniała. Przed przystąpieniom do szacowania majątków na gotówkę, cenzorowie losem wyciągali przewodnictwo w tej czynności i ogłaszano edykt (lex censui albo formula censendi) wska-zujący warunki szacowania, oraz wszystko, co tej czynności dotyczyło, tak, aby się nikt nieświadomością tłómaczyć nie mógł. Pod względem majątku, jaki wykazany był przez C., obywatele na pięć klas podzieleni zostali. Do pierwszej należeli ci, których majątek na gotówkę wynosił sto tysięcy asów (*); do drugiej 75,000; do trzeciej 50,000; do czwartej 25, do piątej 12,500 (a według innych 11 tys.)—jako minimum zamożności. Czyj majątek do tej ostatniej sumy nie dochodził, ten już nie należał do żadnej klasy, ale wszyscy tacy tworzyli razem jedną, ostatnią centuryę, znowu z pewnem odróżnieniem, ukrywającem w sobie znaczenie na wadze społecznej. Posiadacze majątku od 1,500 do 11 tysięcy asów zaliczali się do zamożnych (assidui, locupletes) i zwali się accensi; posiadacze wyżej nad 375 asów zwali się proletarii; mniej zamożni od nich byli to capi te censi (cenieni tylko pogłownie, jako jednostki żyjące), albo zwano ich też aerarii (opodatkowani). Członkowie wszystkich tych trzech kategoryj, z pięciu klas wyłączeni, lubo opłacali podatek proporcyonalny do zamożności, a raczej ubóstwa, nie pełnili jednak służby wojskowej, ale używani byli tylko jako straż miejska, lub powoływani do szeregów w razach nagłych jako pospolite ruszenie (po bitwie Kannejskiej powołani zostali pod broń, nietylko accensi i capi te censi, ale podobno nawet niewolnicy). Jako dźwigający pewne ciężary publiczne, zyskali oni, po ustanowieniu C u, i pewien przywilej publiczny, wyrażający 3ię w tem, że razem wzięci, jedną stanowiąc centuryę prawną, mieli jeden głos na zebraniach ludu, tylko że, według zapewnienia Liwiusza, do tego głosowania nigdy nie przyszło. I nic dziwnego, skoro, nietylko ci nieklasowi, ale nawet klasy niższe, zacząwszy od drugiej, także prawie nigdy do głosu nie przychodziły, bo i jakże przyjść miały?... Występuje tu kwestya centuryj (ob.), stanowiących poddział klasy, tak, że każda klasa dzieli się na kilkadziesiąt centuryj, czyli setek, chociaż nie idzie zatem, żeby to była setka ścisła. Lud tedy zbiera się na głosowanie i głosuje centuryami, skąd i zebrania takie mają nazwę comitia centuriata; głosuje w sprawach: wyboru urzędników, nowych praw, wyroków za przestępstwa państwowe, rokowań o wojnę lub pokój. We wszystkich tych ważnych sprawach uchwała zapada większością głosów, a każda centurya to tylko jeden głos: członkowie centuryi porozumiewają się między sobą i głos taki z pomiędzy siebie wydają, tak, że uchwałę stanowi prosta większość. Owoż we wszystkich pięciu klasach centuryj wszystkich było wogóle 193 (podług Liwiusza 194, podług Cycerona 195), czyli, według tej liczby, jeżeli za projektem głosowało 97 lub 98 centuryj, to projekt albo upadał albo się utrzymywał. Ponieważ zaś porządek głosowania odbywał się porządkiem klas, poczynając od pierwszej, los więc uchwały zależał od klasy pierwszej, mającej, jak zobaczymy, największą liczbę centuryj. I tak: na klasę tę przypadało ich 80; na drugą, łącznie z dwiema centuryami rękodzieluiczemi (fa-brum) 22; na trzecią 20; na czwartą, razem z dwiema centuryami muzykantów (cornicinum i ti-bicinum) 22 • na piątą 30 centuryj. Klasa pierwsza sama przez się miała już 80, ale do niej przystępowało jeszcze 18 centuryj tak zw. equi-

(*) Trudno ocenić ten majątek według miary dzisiejszej. As w pierwotnym bycie Rzymu oznaczał wagę 1 funta miedzi, a tym sposobem, ze względu na wartość samego przedmiotu w porównaniu z pieniężnym znakiem dzisiejszym, równał się prawie 33 kopiejkom (zob. Mommsena „Ueber das rom. Miinzwesen“, (Lipsk, 1850) oraz tegoż ,Gresch. des rom. Miizwesens“ (Berlin, 1860), co przedstawione w liczbie 100 000 asów uczyniłoby sumę 33,000 rubli; ale wartość asa coraz się zmniejszała w stosunku do funta miedzi z postępem czasu, tak, że ostatecznie zeszła do 736 funta. Wysokość więc majątków, podaną tu dla oznaczenia klasy, uważać trzeba, nie jako wartość bezwzględnie realną, ale tylko jako stosunek zamożności jednej klasy do drugiej.

tum (stan rycerski, to jest 6 c. dawnych patry- senatorius). Fiskaluość, jako przeważny cel spisów, cyuszów i 12 nowo uformowanych z plebejuszów) widzimy z rygorów do tej czynności przywiązanych, czyli razem 98; kiedy inne cztery miały razem zwłaszcza od czasów Dyoklecyana, kiedy wszelaka

tylko 94, do których jako 95 ta przystępowała jedna centurya pozaklasowych, błędnie przez niektórych za szóstą klasę podawana, zawsze więc te klasy przy głosowaniu były w mniejszości. Lubo znane nam źródła co do tego nie są jasne, przypuścić jednak trzeba, że centuryę ustanawiano nie według jednostki osobowej, ale według jednostki podatkowej, według jakiegoś minimum podatku ; bo skoro po wszystkie czasy liczebnie daleko więcej bywało ubogich, niż bogatych, toż i w tym razie klasy uboższe osobowo stanowió-by musiały większą ilość centuryj, niż bogate, kiedy tu rzecz ma się odwrotnie, i dlatego - to Cycero (1. c.) powiada: „Servius Tullius curavit, quod semper in republiea teuendum est, ne plurimi leant plurimum“ (Serw. Tuli. miał na uwadze, co zawsze w państwie przestrzeganem być winno, ażeby! nie najliczniejsi ważyli najwięcej). Zatem S. Tuli., czy ktobądź kryje się pod tern nazwiskiem jako twórca instytucyi C, przeciwnym był głosowaniu powszechnemu i, przekształcając społeczeństwo z patryarchalnego na samorządne, urządził je na tymokratyczny sposób ustawy Solona: najmożniejsi, względnie najpoważniejsi, tylko rządzili, mniej możnych nie dopuszczając nawet do głosowania, chyba o tyle, oileby cen-turye klasy wyższej poróżuiły się między sobą, i tym sposobem nie dały większości, co zmusiłoby do powołania klasy następnej i dania jej udziału rozstrzygającego.—C. tę przynajmniej korzyść przynosił ludności, że pięcioletnie szacowania służyły do spisywania obywateli wtabulae censoriae, które spoczywały w archiwach cenzorów, a po skończonem pięcioleciu przechodziły do archiwum skarbu (aera-rium) i tym sposobem stanowiły legitymacyę każdego członka respubliki, a skarb był heroldyą.—Z samego miasta Rzymu przedostał się C. stopniowo i na inne miejscowości, gdzie załatwiali go cenzorowie miejscowi w 60 dni po ogłoszeniu C u w Rzymie, z obowiązkiem przesyłania regestrów do metropolii. Upowszechniło go prawo Juliuszowe (lex Julia) po całej Italii, są ślady jego i na prowincyach; a lubo za cesarstwa nie było już cenzorów, zastąpili ich: m agi str i ad census accipiendos, legati acensibus,cen-sitor es, dopełniający spisów, jak to widzimy i w Palestynie, gdzie, według Ewangielii Św. Łukasza (2, 1): — „Stało się w one dni, że wyszedł wyrok od Augusta cesarza, żeby był popisan wszystek świat. Ten pierwszy popis stał się od starosty Syryjskiego, Cyryna. Tedy szli wszyscy na pole, każdy do swego miastau. Czy spisy takie, których cel od pierwotnego założenia C u ogromnie już za cesarstwa się oddalił, odbywały się w każdej prowincyi, rzecz nie wyjaśniona; to wszakże pewna, że po upadku rzeczy pospolitej, kiedy wola pojedyńcza, nie zaś głosowanie, stanowiła prawo, o prerogatywach obywatelskich nie mogło być mowy, i C. służył głównie do wyciskania pieniędzy albo do kwalifi-kacyi na jakieś dostojeństwo państwowe (census

K. K.

nierzetelność w podaniu wysokości majątku, jakiejby się dopuścił, czy-to kontrybuent, czy urzędnik, karana była śmiercią, poprzedzoną torturami.—Zob. Lange „Rom. Alterthiimer* (Beri., 1863); Merivale „History of the Romans under the empire* (Londyn, 1862); Bouche Leclercą „Manuel des Iusttutions roraaines“ (str. 26—28, 65 —67); Marąuardt „Rom. Staat8verwaltung“.

Census (polit.), stopa zamożności, t. j. majątku obywatela, od której zależy wykonywanie praw politycznych. W wiekach średnich C. majątkowy wogóle nie miał wielkiego znaczenia; warunkiem bowiem wykanywania praw politycznych było wówczas przedewszystkiem należenie do pewnej klasy va- społecznej. Tak naprzykład: szlachta wykonywała prawa polityczne bez względu na stopę swego majątku, na mocy tylko tego, że należała do klasy uprzywilejowanej. — Dopiero w nowszych czasach, wskutek rozwoju, na wzór Anglii, konstytucyona-lizmu i parlamentaryzmu, zaczęto zwracać większą uwagę na C. majątkowy i oznaczać go w ustawach, określających prawa wyborcze czynne i bierne obywateli, najpierw do ciał prawodawczych, a następnie i do instytucyj samorządu miejskiego gminnego lub prowincyonalnego. W obronie C-u majątkowego powoływano się na to, iż prawa polityczne winny należeć tylko do ludzi samodzielnych pod względem majątkowym, co do których nie można obawiać się, że będą ulegali wpływowi innych, bogatszych. Twierdzono też, iż jednem z najgłówniejszych zadań państwa jest obrona własności, wskutek czego do wykonywania praw politycznych należy dopuszczać tylko ludzi posiadających własność, Jeżeli znów reprezentacya narodowa ma być wier-nem odbiciem pewnego społeczeństwa i przedsta-zarazein wicielką różnych jego klas i interesów, to potrzeba w niej zapewnić pewien oznaczony udział klasom posiadającym. — Przeciwko temu przytaczano, iż wpływ na sprawy krajowe nadać wypada każdemu obywatelowi kraju, bez względu na jego majątek, bo i ten także, kto go nie posiada, jest w równym stopniu, co i posiadający, zainteresowany w dobrem zarządzaniu państwem. Zasady tej trzymali się stronnicy tak zw. głosowania powszechnego. Inni znów przytaczali, że oprócz C-u majątkowego należy ustanowić pewien C. umysłowy, na mocy którego prawa polityczne byłyby nadane i takim obywatelom, którzy nie posiadali wprawdzie wymaganego przez prawo majątku, ale na mocy swego wykształcenia dawali rękojmię wytrawniejszego sądu o sprawach krajowych. Wskutek tego w nowszych prawodawstwach spotykamy przepisy, odnoszące się do C-u zarówno majątkowego, jak i umysłowego.—W Anglii już w 1430 postanowiono, że ci tylko w hrabstwach mogą prawnie wziąć udział w wyborach na członków parlamentu, którzy mają tak zw. wolną własność ziemską (free-hold), przynoszącą przynajmniej 40 szylingów rocznego dochodu. Ta stopa majątkowa odpowiadała 20 funtom Bterl. w czasie reformy wyborczej z r.

A. 0.

1832. Dzierżawcy lub wogóle posiadający ziemię na mocy innego tytułu nie mieli praw politycznych. Reforma parlamentarna z 1832 r. nadała prawo wyborcze, oprócz właścicieli (fre eh o 1 der s), mających ze swej własności 10 funtów sterlingów, także wieczystym dzierżawcom (copyholders) i czasowym (leaseholders), jeżeli płacili dzierżawy 10 f. st. rocznie, a nawet dzierżawcom bez terminu (tenants at will), którym właściciel mógł w każdym czasie wypowiedzieć dzierżawę, jeżeli płacili 50 f. st. dzierżawy rocznie. W miastach prawo to nadane zostało właścicielom nieruchomości, mającym z nich dochodu rocznego przynajmniej 10 f. st., tudzież lokatorom (o cc lipie rs), płacącym cenę dzierżawną w takiej samej wysokości. Następne reformy w 1867 i 1884 roku rozszerzyły jeszcze prawo wyborcze, zniżając C. majątkowy. Wskutek tego prawo wyborcze czynne nadane zostało w hrabstwach i miastach bez różnicy, nietylko właścicielom nieruchomości, ale wszystkim zamieszkującym całkowity dom, albo oddzielny lokal (lodger), a nawet tym, którzy zajmują mieszkanie na mocy swego urzędu lub obowiązku, jeżeli nie mieszkają w niem z osobą, od której zależą. Prawo z 1884 r. powiększyło ilość wyborców do 5,711,325, zamiast 200,000 przed r. 1832. Tym sposobem Anglia zaprowadziła u siebie prawie głosowanie powszechne, gdyż nadała prawa polityczne nieomal wszystkim pełnoletnim obywatelom kraju płci męskiej. Prawo to ustanowiło jednakowe warunki dla Anglii, Szkocyi i Irlandyi. Co się tyczy praw wyborczych biernych, prawo z 1710 r. stanowiło, iż wybieralnymi w hrabstwach mogli być ci, którzy mieli 600 f. st. dochodu z nieruchomości ziemskiej, a 300 f. st. z nieruchomości miejskiej. Warunek ten jednak został zniesiony przez prawo z 1858 r., na mocy którego każdy wyborca jest wybieralnym, jeżeli nie ulega niektórym prawnym ograniczeniom, niezależnym jednak od C-u majątkowego. — We Francy i konstytucya z 1814 r. nadała prawa polityczne tylko ludziom bogatym, gdyż wyborcą mógł być tylko ten, kto płacił 300 fr. rocznie podatków bezpośrednich. Prawo z 1831 r. zniżyło C. majątkowy, żądając płacenia tylko 200 fr. rocznych podatków. Konstytucya z 1848 r. zniosła zupełnie C. majątkowy, zaprowadzając głosowanie powszechne, które zostało przyjęte i do konstytucyi drugiego cesarstwa z 1852 r. Wskutek tego każdy obywatel mający 21 lat używa praw politycznych, jeżeli nie ulega prawnym ograniczeniom lub wyłączeniom, bez względu na swój majątek.— W Prusach, gdzie wybory do sejmu są dwustopniowe, na mocy czego prawyborcy wybierają pewną ilość wyborców, którzy dopiero obierają deputowanych, jakkolwiek C. majątkowy nie jest bezpośrednio przepisany, stosunki majątkowe wywierają jednak znaczny wpływ na wykonywanie praw wyborczych, w każdym bowiem okręgu prawyborczym oblicza się suma podatków bespośrednich i dzieli się na trzy części. Stosownie do tego dzielą się i prawyborcy na trzy klasy: do pierwszej należą najbogatsi, opłacający Y₃ wszystkich podatków, do drugiej, mniej

zamożni, którzy opłacają drugą ¹/₃ część, a do ostatniej najmniej zamożni, opłacający trzecią ¹/3 część. Każda z tych klas, o nader nierównej ilości prawyborców, ma jednak prawo wybrać równą ilość wyborców. Konstytucya wszakże Cesarstwa Niemieckiego z 16 kwietnia 1871 r., nie uwzględniając wcale stosunków majątkowych przy nadaniu praw politycznych obywatelom Cesarstwa, zaprowadziła powszechne głosowanie na wyborach do parlamentu. — W Austryi C. majątkowy jest dotychczas wymagany, przyczem inaczej określono go w Cislitawii, a inaczej w Translitawii. Najniższy C. wyborczy został określony przez prawo z 1882 r. na pięć guldenów opłacanych podatków z gmin wiejskich i miejskich. Tymczasem wyborcami z ku-ryi większej własności ziemskiej mogą być tylko ci, którzy opłacają podatków od 50—250 guld., stoso wnie do praw wyborczych specyalnych dla różnych krajów koronnych. W Węgrzech prawo wyborcze z 1874 r. określa bardzo szczegółowo C. majątkowy w sposób dosyć zawikłany. Prawo znów z r. 1885, reformując izbę magnatów, postanowiło, iż członkami jej dziedzicznymi mogą być tacy, którzy opłacają 3,000 guld. rocznie podatków. Z innych krajów europejskich, w których ustanowiony został C. majątkowy, można przytoczyć Belgię, na mocy konstytucyi z 1831, obecnie (styczeń 1894) pod tym względem modyfikowanej; Włochy, na mocy praw z r. 1882, Hollandya, Szwecya z Norwegią i niektóre inne. Pod względem C-u umysłowego powyższe prawo włoskie wymaga udowodnienia, że wyborca umie przynajmniej czytać i pisać. Hiszpańskie prawo z 1878 r. nadaje prawo wyborcze członkom akademii, kapituł, urzędnikom administracyjnym, dymisyonowanym oficerom armii i floty, no-taryuszom, profesorom i nauczycielom wszystkich zakładów naukowych i wielu innym osobom, choćby te nie odpowiadały ustanowionemu C-owi majątkowemu. C. majątkowy i umysłowy został też w różnych krajach zastosowany do wyborów prowin-cyonalnych, gminnych, wiejskich i miejskich. — W Rossy i zaprowadzono C. w instytucyach ziemskich, na mocy ustawy z 1864 roku, tudzież miejskich, na mocy ustawy z 1870. W Królestwie Polakiem C. majątkowy został przepisany przez ukaz z 1864 i później wydane postanowienia o wyborach na urzędy administracyi gminnej.

Cent (z łac. centum sto, setna część), w różnych krajach moneta zdawkowa, bądź rzeczywiście bita, bądź rachunkowa tylko. W Hollandyi jest C. setną częścią guldena; wybijają tam z miedzi sztuki 2y₂ 1 i V₂ centowe. W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej jest C. setną częścią dolara, a sztuki 1-centowe wybijają się z bronzu, zawierającego ¹⁹/₂₀ miedzi i ¹/₂₀ cyny i cynku; monety 5-i3-cen' towe biją się z miedzi niklowej, zawierającej ³/4 miedzi i x/₄ niklu. Kraje amerykańskie, które liczą na piastry, dzielą piastr (peso) na sto części, zwane centavos; na wyspach zaś jońskich, o ile używaną jest jeszcze dawna jednostka monetarna— dolar czyli właściwie dawny piastr meksykański, dzieli się on na 104 obole czyli centy. Również i w Austryi setna część guldena, czyli złotego

miedzi,

ioo

me-

ioo

i/

ara, centylitr Yioo l’tra> a centy-

S. K.

/100

austryackiego, nazywała się centem lub kraj carem, nowa zaś jednostka monetarna, Korona, dzieli się na 100 halerzy, czyli groszy. We Francyi frank dzieli się na 100 centymów (centimes), które biją z bronzu (⁹⁵/

⁴/ioo cyny i Yioo cynku), w sztukach 10, 5, 2 i 1-centymowych, ważących 10, 5, 2 i I gram. W Belgii i we francuskich kantonach Szwajcaryi centym zachował tęż samą nazwę, w kantonach niemieckich nazywa się rapp, we Włoszech cente-simo (centimos di pesetta), w Grecyi lep ton.—Przed stanowczem zaprowadzeniem miar metrycznych w Niemczech był cent drobną jednostką wagi = 7₁₀ kwiatki (Quentchen)=¹/₃₀o łuta=. V3ooo funta (t- j- funta celnego, czyli połowy kilo grama), cent zatem wyrównywał ¹/G grama. W no menklaturze miar metrycznych setna część jedno stki głównej danego układu miar oznacza się umieszczeniem przed jej nazwą wyrazu centy (centi); według tego więc centymetr jest 7 tra, centyar gram 7,₀₀ grama.

Cenb (w prawie dawnem niemieckiem, z łac. p., Centena) 1) Jurysdykcyą, terrytoryum, w którem pewien sąd wykonywa swą władzę 2) sam ten sąd; wedle sposobu mówienia ostatnich czasów, sąd kryminalny, z władzą sądową, wedle tegoż sposobu mówienia, karną. Powodu nadawania takiego znaczenia wyrazowi C. szukać należy w dawnym germańskim ustroju państwa. W ustroju, tym kraj był po dzielony na powiaty, zwane Gaue, z tych zaś każdy składał się z C-ów, które znowu dzieliły się (ale nie wszędzie) na dziesiątki (decennia). Powiat (Gan, vicus, pągus), był to prawdopodobnie wielki obszar kraju, w którego obrębie pierwotnie mężowie zdolni do broni, oraz ich współplemiennicy, dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa wewnątrz i nazewnątrz, zostawali w związku politycznym. C., w starofrankońskim języku zwany także Hu nd-reda, był mniejszym obwodem, który pierwotnie zawierał w sobie sto rodzin (centum=100), Decennia, gdzie się znajdowały, mogły to być pojedyńcze gminy, zawierające w sobie, każda, dziesięć rodzin. Na czele zarządu każdego powiatu stał, jako bezpośredni zwierzchnik lub jako zastępca króla w powiecie, Gaugraf (Comes), stanowił on najwyższą zwierzchność wojskową, a także przewodniczył w sądzie i był organem wykonawczym w powiecie. Każdy C. miał swojego centgrafa (cente-n a r i u s), zwanego także we Frankonii h u n g i r i a s, w Saksonii advocatus—Voigt, albo yicarius. Ci setnicy byli podwładnymi Comesa i sprawowali władzę sądową względem lżejszych wykroczeń i mniejszych spraw sądowych, podczas gdy ciężkie przestępstwa i właściwe sprawy gardłowe: o morderstwo, podpalenie, zgwałcenie, rabunek, kradzież i t. p., oraz ważniejsze sprawy cywilne, należały do grafa i jego sądu. Funkcya setnika (centenarius) ściągała się głównie, a być może wyłącznie, do zarządu sądowego i stąd widocznie poszło, że zwolna w języku zwykłym wyraz C. miał oznaczać jurysdykcyę sądową, a nawet sam sąd ją sprawujący. To, z podziału dawnego na powiaty (Gaueneintheiluug) wynikające, urządzenie sądów, utrzymało się tak, jak i sam ów podział, przez cały czas rządów Karolingów. — Wkrótce jednak potem zostało zachwiane, gdy ówcześni biskupi swoje stolice i dobra do ich kościołów przynależne, a powoli i świeccy książęta swoje posiadłości, od powinności i od podlegania władzy sądowej Gaugrafa oswobodzić zdołali; uległo zaś całkowitemu upadkowi z wytworzeniem się w wiekach XI i XII najwyższej władzy krajowej. Miejsce sądów hrabiowskich zajęły teraz sądy krajowe (Landgerichte). Sądy setne (Centgerich-te) istniały wprawdzie nadal obok sądów krajowych, ale oprócz tej modyfikaeyi, że odtąd setnicy sprawowali swoją władzę sądową w charakterze urzędników panującego, ulegli oni licznym jeszcze ograniczeniom w wykonywaniu tej władzy. Bo oprócz tych zwyczajnych sądów powstały wolne sądy albo urzędy wójtowskie (Vogteigerichte=amter), które panujący ustanawiali dla swoich kmieci z dóbr koronnych, uwalniając ich od podlegania zwykłemu sądownictwu; dalej sądy dóbr (Guts gerichte), którym później nadano także nazwę sądów wójtowskich (Vogteigerichte), i sądy miejskie (Stadt-gerichte), obok tego i duchowieństwo, i stan rycerski pozyskały również, już to na mocy nadań panującego, już to wskutek układów ze zwierzchnimi panami, władzę sądową nad kmieciami swych dóbr, a miasta nad swymi obywatelami i mieszkańcami, a tern samem osiągnęły wyłączenie z pod sądownictwa zwyczajnego. Władza sądowa, nadana tym sądom, była prawidłowo nie inna, jak ta, która służyła sądom setnym, ponieważ wykonywanie właściwej kryminalnej jurysdykcyi wyższego, gardłowego sądownictwa (Blutbahn, centena subli-rais) pozostało we władzy sądów krajowych, tak, że jej w wielkiej mierze i posiadacze sądów wójtowskich i włościańskich podlegali. Później przelewali panujący wielokrotnie tę wyższą jurysdykcyę (hohe Cent) na sądy setne, a w dalszym przebiegu czasu zaszły, też liczne nadania jej sądom wójtowskim i włościańskim. Tak tedy stopniowo weszło w zwyczaj, że wyrażeniu „jurysdykcya sądów setnych (Centgericht3barkeityu nadawać zaczęto znaczenie różne od pierwotuego i uważać C. za równoznaczny z jurysdykcyą kryminalną, a wykonywają-cy ją sąd—C-m, sądem Centu, zwano. Ten sposób mówienia przechował się aż do czasów, gdy sądownictwo w Niemczech ostatecznie uorganizowauem zostało, lecz w czasach ostatnich nazwie Cen tg e-richt nadawać zaczęto ściślejsze znaczenie i nazywano tak te sądy włościańskie, które obok sądów krajowych jurysdykcyę kryminalną wykonywać mogły. Stąd posiadacz dóbr, do których ta jurysdykcyą przywiązaną była, nazywał się Centherr; Cent-bar nazywano te osoby lub rzeczy, które pewnemu sądowi kryminalnemu podlegały, stąd: Centbare Leute, Centbare Grundstiicke, byli to ludzie ulegający i grunta poddane C-owi; Centdienste, Centgetreide, zwano usługi, które poddani C-u spełniać byli obowiązani daniną w zbożu, np.: owsem, żytem, którą panu lub sędziemu Centu składali; Centschoeppen, posiadacze sądu setni,

dykcyi..

S. K.

mięć.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Centfall, czyn pociągający za sobą odpowiedzialność karną. Centkosten, koszta dochodzenia karnego; Centpflicht, Centfolge, obowiązek, wskutek którego podsądny winien był stawać przed sądem i uznawać jego nad sobą władzę. — Centpflicht nazywał się także hołd, jaki gdzieniegdzie poddani obowiązani byli składać posiadaczowi C-u. Centfrei wreszcie zwały się te osoby i rzeczy (grunta), które wprawdzie znajdowały się w okręgu pewnego sądu, ale nie ulegały jego jurys-

F. Jt.

Centaur, rozległy gwiazdozbiór na półkuli nieba południowej, u nas niewidzialny, rozciągający się między 35° a 60° zboczenia południowego, oraz między godziną 12 a 15 wznoszenia prostego, na południe względem Węża wodnego i Niedźwiadka; rozłożony jest obok drogi mlecznej, która się tu, przy konstelacyi Krzyża południowego, dzieli na dwie odnogi, łączące się znów na półkuli północnej w gwiazdozbiorze Łabędzia. C. zawiera 389 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, t. j. aż do 6 — 7 wielkości, a w tej liczbie 2 pierwszej i 5 drugiej wielkości. Najjaśniejsza z nich a Centaura, położona pod 60® 25' zboczenia południowego i 14 godz. 33 min. wznoszenia prostego, należy do rzędu najświetniejszych gwiazd nieba, przewyższa ją bowiem blaskiem jedynie Syryusz oraz Kanopus, a nie dorównywa jej żadna z gwiazd północnych. Jest ona z tego zwłaszcza względu godna uwagi, że ze wszystkich gwiazd stałych najbliższa jest naszego układu słonecznego. Paralaksę jej oznaczył po raz pierwszy Hendersen około 1840 r. na Przylądku Dobrej Nadziei; pomiary jego wydały 0.91", według następnych jeduak badań Elkina, Macleara i Stonek jest to wartość nieco za wielka, a najprawdopodobniej wynosi 0.75", skąd wypada, że światło dla przebieżenia drogi od tej gwiazdy do nas wymaga 4 lat. a Centaura jest nadto gwiazdą podwójną, której jedna bryła składowa jest pierwszej, druga zaś drugiej wielkości, a obie należą do typu gwiazd białych. Czas ich obiegu dokoła wspólnego środka ciężkości wynosi około lat 87, a epoka najznaczniejszego ich ku sobie zbliżenia, czyli przej -ścia przez periastron, przypadła w r. 1875; średnia ich odległość według obliczeń Powella wynosi w mierze kątowej 18.89", a mimośród ich drogi 0.5443. Ponieważ zaś odległość tej gwiazdy podwójnej jest znana, można też obliczyć odległość istotną obu części składowych, która jak się z obliczenia okazuje, przechodzi 27 razy promień drogi ziemskiej, czyni zatem 4,030 milionów kilometrów; ztąd też dalej, na zasadzie trzeciego prawa Keplera, ocenić można, że ogólna masa obu tych słońc wyrównywa 0.8 masy słońca naszego.—Druga pod względem jasności gwiazda tej konstelacyi, (3 Cen taura (zboczenie południowe 59u 39’, wznoszenie proste 13 godz. 53 min.), również pierwszej wielkości, świeci już jednak prawie trzy razy słabiej, a paralaksa jej, według dotychczasowych, niezupełnie dokładnych, oznaczeń, wynosi 0.47”, przypada zatem w dwa razy większej, niż poprzednia, od nas odległości.—Trzecia pod względem jasności gwiazda

Encykl. Powiz. Iluitr. T. XI.

X Centaura, (zboczenie 48° 25’, wzn. proste 12 god. 36 min.), drugiej Wielkości, jest gwiazdą podwójną, złożoną z dwu gwiazd 4 wielkości.—Oprócz tej zawiera C. kilka jeszcze gwiazd podwójnych, a gwiazda R. Centaura (zbocz. 59° 27' wznosz. proste 14 godzin 9.4 minut) to według Goulda, gwiazda zmienna, tak, że w największym swym blasku jest

6-ej, w najmniejszym 10-ej wielkości; okres tej zmienności jednak dotąd oznaczony nie został.

Centaur, herb polski, ob. Hippocentaurus.

Centaurea L. Chaber.; rodzaj roślin należący do rodziny złożonych Compositae (podrodziny rurko-kwiatowych). Trawy o liściach wycinanych, niekiedy ciernistych, i wielkich, różowych, żółtych lub błękitnych, kwiatach. Cechy jego: koszyczek z kwiatkami, niby promieniowemi; kwiatki zewnętrzne zwykle płonne, nieumiarowo 5-wrębne, najczęściej od kwiatków środkowych większe, a niekiedy obupłcio-we; łatki kielichokrywy bez lub z rozmaitemi przyrostkami, bezbronne albo cierniste; pylniki bezogo-niaste; nasiona puchem szczeciuowato-nitkowatym opatrzone. Bogaty w gatunki rodzaj ten jest przeważnie rozpowszechniony w obszarze śródziemnomorskim. Samych krajowych liczy się 24; z tych większa część na stepach ukraińskich i łąkach podolskich. Najbardziej pospolity jest C. cyanusL. (bławatek m o drak); kwitnie przeważnie niebiesko, od czerwca do sierpnia, w zbożach. Pochodzi z Sycylii i rozpowszechniony został po całej Europie prawdopodobnie za czasów budowli palowych; barwa kwiatów zmienia się od różowej i blado-niebieskiej do purpurowo-brunatnej. Hoduje się w ogrodach jako roślina ozdobna. C. montana L. (Ch. górski), o kwiatach brzeżnych niebieskich, w środku purpurowych, rośnie w Tatrach, Pieninach i dalszem paśmie Karpat, również jak i C. axillaris Willd, spotykany także i na Wołyniu. Centaureajacea L. (Ch. łąkowy, przestrzelon), C. scabiosa L. (Ch. wielkokwiatowy) i C. ma-culosa Lam. mają kwiaty brzoskwiniowej i wiśniowej barwy, spotykają się prawie wszędzie po łąkach. Rzadsze są C. phrygia L. i G. austriaca Willd. Ziółte chabry stanowią przeważnie gatunki podolskie. G. atropurpurea Waldsh et Kit. dosięga 2 metrów wysokości; liczne jego odmiany hodowane w ogrodach jako rośliny ozdobne. G. caldtrapa L., rosnąca w Europie środkowej, używana w lecznictwie jako roślina goryczkowa; we Francyi —przeciw zimnicy. G. Belnen nad Eufratem, daje biały korzeń behenowy, używany na wschodzie jako środek przeciw truciznom oraz jako podniecający czynuości umysłowe i oświecający pawi. M. K.,

Centaurowie (xśvTaopoi), istoty mityczne kształtem, pochodzeniem, o których rozmaite obiegają podania. Iliada oznacza je nazwą <I>flpeę i przedstawia jako zwierzęta z najeżoną sierścią, na górach Tessalii w stanie dzikim mieszkające. W Odys-sei noszą oue miano C-ów, a odznaczają się takie-miż brutalnemi i zmysłowemi popędami, jak satyry, również przedstawiciele człowieka pierwotnego. Najdawniejsza źródłosłownia wyprowadza tę nazwę

35

K. K.

••■"V

-IM.

A. S.

od dwóch wyrazów greckich: %svtsiv kłuć i taopoę tur, na poparcie zaś przytacza podanie, jakoby pewien król Tessalii, aby ściągnąć swe woły, rozproszone przez bąka, wysłał w pogoń za niemi jeźdźców, którzy je zawrócili, koląc bodźcami (Gu-bernatis w dziele o mitologii zoologicznej, t. I). C. zatem byłby to lud pasterski, który dla chwytania wołów używał tego samego sposobu, jakiego i dzisiaj jeszcze używają konni pasterze łąk rzymskich lub Gauchowie w Ameryce płd. Inna, nowoczesna źródłosłownia, z wyrazem x,evrsiv łączy wyraz aópoę, zając, i C-ów mieni łapaczami (przez ukłucie) zajęcy. Zródłosłów ten dosyć się zgadza z podaniami i pomnikami, które przedstawiają nam C-ów jako lud łowiecki. W granicach podań greckich C. wyobrażają nam plemiona pierwotne, dzikie jeszcze, niewstrzemięźliwe, a lubieżności poddane, skąd figurują też oni i w pochodach dyoni-zyackich. Mitologia porównawcza, przypisując im początek azyatycki, zbliżyła ich do Gandharwów indyjskich, bogów kosmatych jak małpy, lubiących, zarówno jak C., kobiety i wino, i jak tamci uprawiających lecznictwo, wróżbiarstwo, muzykę. To zbliżenie do Gandharwów (Warwan“ w sanskry-cie znaczy koń), kroi na to, ażeby z C ów, tych półludzi, półkoni, uczynić uosobistnienie promieni słonecznych, które wyobraźnia aryjska porównywa do koni; albo też wcielić ich w chmury, zdające się obiegać nakształt koni około słońca. Takie jest tłómaczenie realistyczne, a pojęcie to ma też swoją analogię w Grecyi. Jedno z podań wyprowadza C-ów jako synów Apollina i Heby, córki Peneja i jednej z Oceanid, której imię oznacza blask, światłość (Diodor; IV, 69), co odnieść można do świetlanych obłoków jakie wysuwa słońce z łona wód ponad sławną dolinę Terope.—Ale najbardziej upowszechnione podanie o pochodzeniu C ów przytacza Pindar (Pyth. II, 35). Według tego podania pierwszy C. ma być synem Iksy ona (ob.) i Ne-feli (chmury). Przyszedł on na świat w postaci potwornej, a odpędzany przez bogów i ludzi, błąkał się po dolinach Pelionu wśród klaczy magnezyj-skich. Ze związków z niemi miały powstać dzieci niższą połową ciała podobne do matek, wyższą do ojca. W Iksyonie, skazanym na wieczne obracanie koła, niektórzy tłómacze mitów chcą widzieć obraz słońca wirującego nieustannie, inni przystosowują go do orkanu; a według tego C. są albo promień-mi słońca albo chmurami. Preller (w „Griech. Myth.“) upatruje w nich znowu symbol potoków pędzących z Pelionu. Z ludźmi i bohaterami w zetknięcie wchodzą C. najczęściej nieprzychylnie, i doznają porażki. Na weselu Pirytoosa, króla Lapitów, za popełnioną awanturę król ten gromi ich i wypędza z pomocą Tezeusza. Herakles ma z nimi kilkakrotnie do czynienia, i sam pada ofiarą podstępu jednego z nich, Nessusa (ob. D ej a-nira). Lubieżnie ubiegają się C e za Atalantą, dziką dziewicą Arkadyi, która przeszywa ich strzałami. Wśród imion nadawanych C-om niektóre, jak: Arktos, Lykos, Eurynomos, Bianor, Agryos, oznaczają dzikość, gwałtowność; inne, jak: Petrajos, Urejos, Dryalos, wskazują siedziby górskie i leśne;

inne jeszcze dają wyobrażenie charakteru łagodnego, jak Pilos, który ugaszczai Heraklesa, a zwłaszcza Chiron (ob.), różniący się wielce od C-ów tessalijskich charakterem i pochodzeniem. Co do postaci, C-r zawsze głowę i przednią częśó ciała w wyobrażeniu plastycznem posiada ludzką, tylną częśó końską; z tą różnicą, że sztuka pierwotna nawet przednie nogi daje mu ludzkie, tak iż dalsza częśó postaci z nogami końskiemi niedosyó jednoczy się z całością i wygląda na podstawkę do przodu; późniejsza sztuka cały biust tworząc ludzki aż do kłębu, osadza go na podstawie końskiej, doskonale zlewającej się z częścią górną, tak że obie stanowią jednolitą całośó. W tym charakterze bardzo piękny obraz C-ra z Erosem na grzbiecie części końskiej znajduje się w Luwrze, między pomnikami sztuki starożytnej. — Z o b. A. Maury „Religion de la Grece antique“ t. I.

Centesimo, ob. Cen t.

Centetes Illig. Tanrek czyli Jeż szczeci-niasty. Zwierzę ssące, do rzędu Owadożernych, Insedwora, zaliczone, blizkie Jeża, od którego różni się tem, że ma ciało pokryte krótkiemi i miękkie mi kolcami, pomieszanemi ze szczeciną i włosiem i że jest zupełnie pozbawiony ogona. Ciało niezgrabne, przednie i tylne nogi 5 cio palcowe,

34SHP

:Kr?.

Fig. 89. Centetes.

pyszczek długi i ostry, ryjkowaty. C. ecaudatus Wagn. jest koloru żółtawego, kolce, szczecinki i włosy ma po środku czarno-brunatne, na końcu żółtawe. Nie może się zwijaó w kłębek, dorasta do 27 cm. długości; głowa wyrównywa ¹/₃ długości ciała. Mieszka w jamach podziemnych na Madagaskarze, zapada w sen letni. Wydaje nieprzyjemny zapach piżma.

Centezymalny oznacza to samo co setny, kiedy mowa o podziale na części setne lub o układzie liczenia, którego podstawą jest liczba 100. Stosuje się zwłaszcza do podziału ćwierci okręgu koła na stopnie centezymalne (grades po francusku), każdego takiego stopnia na minuty cen-tezyinalue, każdej minuty na sekundy centezymal-ue i t. d. Podział ten, jako konsekwencya systemu decymalnego (dziesiętnego) miar i wag, został wprowadzony poraź pierwszy przez Delambre’a do pomiarów i rachunków geodezyjnych, nie zdołał wszakże wyrugować podziału zwykłego, sześódzie-siętnego (seksagezymalnego). Ma podział centezymalny niezaprzeczone zalety, zwłaszcza jest na-

der dogodny w rachunkach; dotąd używają go I ruńskiego, wydał: 1) „Geehrte und Gelehrte Thor-np. w Service geographiąue armii francu-| ner, ausser ihrer Vaterstadt, nebst Stammtafeln und skiej.—Porówn. „Nouvelles tables de logarithmes... dans les deux systómes de la division centesimale et de la dmsion sexagesimale du quadrantu (Paryż 1889). — Alkoholo metr lub termometr eentezy-malny.—Waga centezymalna, tak urządzona, że ciężar dany pozwala zważyć setną częścią gwich-

Nachrichten von alten Thornischen Familien* (Toruń, 1763, in4to); 2) „De philosophia exemplari“, (Toruń, 1753, w 1 ark. in fol.). Jest to progra-mat; 3) „De Dodwelii sententia de paucitate Marty rumu (Toruń, 1753, in.fol. 1 ark.); 4) „De Statu Scholarum Thoruniensium et Gymnasii antiąuis tem-poribus* (Regiomontani, 1766). Jest tu także wyjątek z pisma D. Hoffmana o szkole chełmińskiej w Prusiech; 6) „Versuch ob nicht aus der Geschi-chte alterer Zeiten der wahre Ursprung des nach und nach entstandenen Ansehensder PolnischenReichstan*

tów (ob. Waga).

Oentiloąuium, tak po łacinie tytułowano zbiór stu sentencyj, zdań, aforyzmów, czyli twierdzeń astrologicznych, spisanych, jak utrzymują jedni, przez wielu uczonych Arabów, a jak chcą drudzy, przez bajecznego Hermesa Trismegistosa. C. Ptolemeusza—dziełko astrologiczne, składające się także z aforystycznie rzuconych sentencyj.    *

Centimani, łacińska nazwa Hekatonchei-r ó w (ob.).

Centinajo, nazwa włoska Centnara.

Centlivre Zuzanna(* 1670 w Irlandyi—fl723 w Londynie), autorka angielska. Wcześnie zostawszy sierotą, po różnych przygodach przybyła do Londynu i tu w 16-m r. życia (1686) wyszła za mąż. Owdowiawszy po latach kilku, poślubiła pewnego oficera (1689), ale gdy znów owdowiała, zmuszona była piórem zarabiać na utrzymanie i w r. 1700 wystawiła pierwszą swoją tragedyę „The perjured husband*, a wkrótce potem i sama zaczęła występować jako aktorka. Tymczasem w r. 1706 pojął ją w małżeństwo C , kuchmistrz królowej Anny. Z pomiędzy jej komedyj większem cieszyły się powodzeniem: „The busy body“; „The wonder"; „A bold stroke for a wifeu i t. d. Literacka ich wartość mierna; zalecały się tylko żywością akcyi.

Centnar, cetnar (z łac. centum —sto), waga handlowa, obejmująca w ogólności 100 funtów. W układzie miar nowopolskich czyli warszawskich C. dzieli się na 4 kamienie po 25 funtów, zatem — 405.505 kilogramów. W Niemczech, jakkolwiek przyjęty jest układ miar metrycznych, zachowaną została nazwa funta (funt celny) dla połowy kilograma; cetnar zatem, obejmując 100 funtów == 50 kilogramom i nazywa się zwyklecetnarem metrycznym. Dawny cetnar austryacki = 56 kg. Przed wprowadzeniem miar metrycznych C. w Prusiech i Saksonii obejmował 110 funtów. We Prancyi 100 kg. stanowią kwintal metryczny (ąuintal me-triąue), podobnie jak w Hiszpanii, Portugalii i we Włoszech; w tym ostatnim kraju nazywa się też centinajo. Na wschodzie C. nazywa się kan-tar (cantaro) W Anglii i Ameryce północnej cetnar handlowy ma nazwę hundredweight albocent-weight i dzieli się na 4 ąuarters po 28 funtów, zatem = 112 funtów; przez skrócenie oznacza się Cwt. W różnych zresztą rodzajach handlu, stosownie do zwyczajów miejscowych, C. zawiera niekiedy różną od stu ilość funtów, jak np. u nas cetnar świec liczył się po 120 funtów; rozpowszechnienie miar metryczne ruguje tę dowolność i wprowadza do handlu pożądaną jasność i jednostaj-ność.

S. K.

de und der Biirgermeister in den Stadten* (Toruń, bez roku, str. 32.) — „Encykl. S. Orgelbranda*.

Dr. A. P.

Centnerbrunn, osada lecznicza na Szląsku Pruskim, w hrabstwie Kładskiem (Glatz), powiecie Neu-rode, zabezpieczona od wiatrów, z dobrym krzepiącym klimatem, uzdrowisko letnie; zakład hydropa-tyczny, mleczny i serwatczany. Stacya kolejowa Neurode, na linii Glatz-Waldenburg.

S. D.

Centnerszwer Jakób, matematyk i pedagog polski (* w Warszawie 15 lipca 1798 r.-zm. tamże dnia 30 listopada 1880 r.). Młodość swoją, jak prawie cała ówczesna młodzież wyznania mojże-szowego, spędził na nauce języka hebrajskiego i talmudu. Poznawszy początki matematyki i rozmiłowawszy się w tej nauce, postanowił w niej wydoskonalić się i, zwalczywszy niemałe przeszkody, udał się na studya matematyczne do Berlina. Owocem jego pracy w tern mieście są tablice ułatwiające rachunki arytmetyczne, wydane w Berlinie u Maurera w r. 1825, p. t. „Neu erfundene Multiplications und Quadrattafel yermittelst wel-cher man die Producte aller yierzifferigen und die Wurzeln aller funfzifferigen Zahlen sehr leicht finden kann, wie auch zur Erleichterung anderer ma-thematischen Rechnungen“. Do dzieła tego napisali przedmowę profesorowie Griison i Ideler. O tablicach C-a wspomina matematyk angielski Glaisher w Raporcie Komisyi tablic matematycznych (Report of the Commitee on mathematical tables, Londyn, 1873). Po ukończeniu nauki w Berlinie udał się C. do Hamburga, gdzie uczęszczał do szkoły budownictwa. Powróciwszy do miasta rodzinnego jako wykwalifikowany budowniczy, zajmował się prywatnie sporządzaniem planów i kosztorysów budowy domów. Głównie jednak pracował jako nauczyciel. W założonej w r. 1825 w Warszawie Szkole rabinów objął posadę nauczyciela matematyki, na której pozostał aż do zamknięcia tego zakładu naukowego w r. 1862. Od roku 1852—1864 wykładał także w szkole handlowej niedzielnej. Oprócz tablic wyżej wymienionych wydał C. „Nowe tablice zamiany monety polskiej na rossyjską i odwrotnie, wraz z tablicą ruchomą ku temuż celowi służącą* (Warszawa, 1842). W „Bibliotece Warszawskiej* (1847) ogłosił rozbiór „Zasad Algebry Meyera i Choquet’a“.

S. K.

Cento, miasto okręgowe w departamencie włoskim Ferrary (Emilia), na lewym brzegu rzeki Reno, i na samej granicy departamentu Bolonii; Centner Godfryd, profesor gimnazyum to- 4,975 m-ców (gmina przeszło 20,000). Jest tu re-

zydencya biskupa, piękna katedra, szkoła techniczna i starożytny ratusz. W C. urodził się malarz Barbieri, zwany powszechnie Guercino da C., który założył tu szkołę malarską (pomnik wystawiony 1862 r., dłóta Galettego). Na prawym brzegu rzeki Reno leży osada Pieve di C., ze słynnym z odpustów kościołem N. Panny Maryi.

bes“, była ciekawym zlepkiem z samych przysłów ludowych, a dwie pięcioaktowe: „Comediedes chan-sons“ i „Inconstant vaincu“ z urywków różnych piosnek.—W w. XVIII głośnym był jeden tylko C., wywołany przez spór z powodu bulli „Unigenitus**. Po rewolucyi ponowiła się moda na centony: w r. 1814 Beuchot ułożył jeden C. przeciw Bonapartemu, drugi przeciw dworakom wczorajszym, a oszczercom dzisiejszym. Rymy utrudniały niezmiernie układanie C-ów z wierszy francuskich; z pisanych prozą zasługuje na wzmiankę „1’Oraison funóbre de Bonaparte**. — Nazwę C-u miał także antyfonarz, czyli zupełny zbiór pieśni kościelnych, ułożony w w. VI przez Grzegorza Wielkiego, który je częścią

And. S.

Cento, w mnog. liczbie Centones, (z grec.

Kevrsiv=kłuć, szyć, łatać), tak się po łacinie zwała materya, zszywana z rozmaitych kawałków, której używano na pokrowce, obicia, kurtki dla niewolników, oraz na materace napychaue wełną surową, dla osłony robót i machin, ęzy to przy oblężeniu, czy obronie warowni. Nadto jeszcze żołnierze nosili z niej pod

częścią poprawił i wzbogacił nowemi. Oryginał tego antyfonarza zatracony, późniejszy tylko odpis z drugiej ręki przechowuje się w klasztorze St. Galleńskim w Szwajcaryi.—W muzyce nazywa się C-em opera, albo też inna większa sztuka muzyczna, nie oryginalna, ale ułożona z wyjątków rozmaitych kompozytorów; mniejsze zlepki tego rodzaju po włosku, zwą się pospolicie „pasticcio**, po francusku „ąuodlibet**, albo „potpourri**.—Borgen „De centonibus homericis et virgilianis“ (Kopenhaga, 1828); Hasenbalg „De centonibus virgilia-nis“ (Puttbus, 1846); Dełepierre „Tableau de la lit-terature du centon** (Londyn, 1875).    *

Osntofanti Sylwester, poeta, filolog i filozof włoski (* 1794 r. w Pizie,—f 1880 tamże), otrzymawszy stopień doktora prawa w mieście swojem rodzinnem, udał się do Florencyi, gdzie blizko 20 lat przepędził, oddając się głównie studyom filologicznym. Tamże roku 1829 wydał tragedyę „Oedipo re“, która żywe obudziła zajęcie. W dziesięć lat potem wystąpił C. z odczytami o Boskiej komedyi Dantego, do których wstęp p. t. „Preludio al corso di lezioni intorno a Dante Alighieri“ wydany w roku 1838 we Florencyi, głębokością zawartych w’nim poglądów filozoficznych zjednał w święcie uczonym autorowi takie uznanie, iż go w r. 1841 powołano na katedrę historyi filozofii w nowo ustanowionem Athenaeum w Pizie, gdzie wstępna jego prelekcya „Prolusione alla storia de’siste-mi di filosofia** (wyd. 1842 r.), przyjęta była z nadzwyczajnym zapałem. Dzięki świetnej wymowie i wysokim zaletom, tak umysłu, jak charakteru, C. stał się wkrótce najprzedniejszą ozdobą szkoły i bo żyszczem uczącej się młodzieży. W tymże czasie (1842) ogłosił swoję pracę „Sulla vita e sulle ope-, re di V. Alfieri**. Żywe współczucie, jakie okazywał dla dążności rewolucyjnych r. 1848, a szczególniej ogłoszona przezeń broszura „Sopra il diritto della nazionalitń** sprawiły to, że go pozbawiono katedry profesorskiej, a zamianowano natomiast inspektorem biblioteki toskańskiej. W roku wszakże 1859 przywrócony do dawnych obowiązków, wkrótce potem powołany został na członka inst. Consultń di stato. Następnie był przez parę miesięcy prezydentem sekcyi filozoficznej i filologicznej w Istituto di

hełmem kapturki, zabezpieczające głowę od starcia wybrał z rozpowszechnionych w owych czasach skóry i okrywali się nią, gdy, zdjąwszy zbroję, pracowali przy szańcach. Robotnicy, przeznaczeni do osłaniania machin wojennych centonami, zwali się centonarii. — W znaczeniu przenośnem, zwano Centonami utwory będące osobliwszą łataniną literacką, której autor wybierał z cudzego dzieła wiersze pojedyncze i zesztukowywał je w taki sposób, iż tworzył z nich rzecz nową, zupełnie innej treści. Najdawniejszym z C ów, była tragedyą p. t.

„Medea“, którą r. 47 po Chr. Hegidius Geta ułożył z wierszy, powyrywauych z „Eneidy** Wergiliu-sza. Potem r. 369, Auzoniusz, wyzwany przez cesarza Walentyniana w poetyckie zapasy, w których szło o to, który z nich wiersz udatniejszy na weselne gody napisze, bojąc się odnieść tryumf nad takim współzawodnikiem, a nie chcąc również być pobitym, chwycił się dowcipnego wybiegu i z wierszy stąd i zowąd zrabowanych u Wergiliusza, wy-sztukował swój „C. nuptialis“, w którym słodki poeta łaciński przeobraził się w cynika rozwiązłego.

Powodzenie wprowadziło w modę ten pomysł, a według reguł zaleconych przez Auzoniusza, C-y należało układać z wierszy całych lub półwierszówek, powybieranych czy-to z jednego, czy z kilku poematów, ale zestawionych w taki sposób, żeby nigdy dwa wiersze, stojące obok siebie w oryginale, nie figurowały razem w C-ie. Poetka chrześciańska,

IV w., Próba Falconia, ułożyła też z wierszy Wergiliusza historyę Starego i Nowego Testamentu (wydana przez Kroinryera w Halli 1719). — W w.

V. Atenais (ob.) ochrzczona pod imieniem Eudok-syi, żona cesarza Teodozyusza II, ułożyła cały Żywot' Jezusa Chrystusa z urywków z „Iliady** i „Odysseiu. Wielką wziętość miały C-y w wiekach średnich, a nawet uprawiano je i w czasach nowszych. W w. XII zakonnik z Tegernsee, Metellus z od Horacego i eklog Wergiliusza układał pieśni na cześć św. Kwiryna („Quirinalia“, wyd. w Amsterdamie przez Vasnage 1723); Lalius Capilupus (1535) również Wergiluszowemi wierszami wyszydzał zdrożne obyczaje mnichów; a Stefan de Pieur centonami z tego poety opiewał czyny Chrystusowe („Sacra AeDeis** Paryż, 1618). Zbiór C-ów religijnych z wierszy Petrarki zawiera się w dziele minoryty H. Maripetro „Peirarca spirituale** (Wene-cya, 1536).—W latach 1633, 1640 i 1661 ukazały studii superiori we Florencyi, a nareszcie został się we Francyi trzy komedye centonowe, z których rektorem uniwersytetu pizańskiego oraz senatorem jedna w trzech aktach p. t. „ComćJie des prover- królestwa; umiarkował się bowiem w dawnych po-

w one wemi.

chopach liberalnych, był nawet w r. 1869 jednym z tryumwirów kontr-rewolucyjnych, a nigdy się nie zachwiał w przywiązaniu swem do papiestwa. — Najprzedniejszem dziełem C go jest „La letteratura greca dalie sue origini, e studio critico sopra Pita-gora“, cenne, zarówno pod względem historycznym, jak i filozoficznym, (Florencya, 1870). Z innych pism jego zasługują na zaznaczenie: „Storia dei sisterai della fi!osofiau; „II Platonismo in Italia", „Raccolta dei poeti greoi tradotti", i wreszcie „Vi-ta poetica“ (wydanie pośmiertne 1881 r. we Flo-rencyi).    *

Centradenia G. Don. Rodzaj roślin, należący do rodziny Melostomaceae. Są to zioła, których pędy czworograniaste unoszą bardzo nierówne liście. — Kwiaty czteroczłonkowe, z podwójną ilością pręcików i zawiązkiem czterokomorowym. Znane są tylko trzy gatunki, rosnące w południowo-zachodniej części Ameryki północnej. Jeden z nich, C. flori-buncla Planeh., spotyka się w cieplarniach Europy jako roślina ozdobna. Jej liście owalne posiadają na dolnej stronie żyłkowanie różowe, a pędy czer-zakończone są licznemi kwiatami liliowi. M K.

Centra!izacya. w zarządzie sprawami państwa wyrobiło się historycznie kilka systematów, jak np.: systemat prowincyonalny i realny, ministeryalny i kolegialny;, centralizacyi i decentralizacyi. Pod centralizacyą należy wogóle rozumieć podzielenie zadań administracyjnych państwa na kilka głównych gałęzi i powierzenie każdej z nich jednemu, osobnemu centralnemu organowi władzy, która-by rozstrzygała we wszystkich ważniejszych interesach odnoszących się do tej gałęzi administracyi. Stąd widać, iż centralizacya zostaje w najściślejszym związku z systematem realnym urządzenia władz administracyjnych, który również polega na podziale czynności administracyjnych na pewne grupy i powierzeniu każdej z nich pewnemu specjalnemu zarządowi. Centralizacya musi być zawsze połączona, do pewnego przynajmniej stopnia, z systematem realnym. W pozornem przeciwieństwie do centralizacyi jest decentralizacya, polegająca na powierzeniu interesów administracyjnych władzom miejscowym — pozornem, powiadamy, gdyż obok centralizacyi w każdem państwie konieczna jest decentralizacya, zadaniem zaś prawodawcy jest usunięcie tej pozornej sprzeczności. Systemat centralizacyjny powstał historycznie. W Średnich Wiekach, kiedy władza państwowa była nader słaba, przeważał systemat decentralizacyi. Każda prowincya miała swój oddzielny zarząd. W pro-wincyach znów władze miejskie załatwiały interesa miejskie, o ile wtedy istniały. Po wsiach właściciel ziemski, pan feodaluy, miał władzę patry-mouialną, na mocy której spełniał rozmaite zadania administracyjne. Średniowieczne państwo było rozbite na większe i mniejsze cząstki, z których każda żyła odrębnem, autonomicznem życiem, pozostając w nader luźnym związku z całością, z państwem. Nawet sprawy wojenne, tak żywotue dla każdego państwa, były wtedy bardzo mało scentralizowane, bo przeważnie ograniczały się do dowództwa na wojnie, panowie zaś feodalni i miasta obowiązane były do wystawienia pewnej siły zbrojnej własnym kosztem. Władza jednak państwowa, jeżeli miała odpowiedzieć swemu zadaniu, nie mogła poprzestać na tak skromnej roli. Musiała ona dążyć do rozszerzenia się i wzmocnienia przez wciąganie coraz - to nowych interesów w sferę swojej działalności. Cała historya średniowieczna państw europejskich wykazuje ten ruch, przejście od decentralizacyi do centralizacyi. Ruch ten doszedł do najwyższego stopnia rozwoju w XVIII wieku, w epoce absolutyzmu państwowego, czyli, jak w Niemczech mówiono, państwa policyjnego, Poli-zeistaat. Jednem z następstw tego był ogólny upadek na Zachodzie Europy samorządu miejscowego, prowincyonalnego, miejskiego i gminnego, gdyż wszystkie interesa administracyjne, załatwiane przez nie poprzednio, przeszły na władze państwowe, najsilniej scentralizowane. Taki stan rzeczy i połączone z nim zgubne następstwa, objawiające się przedewszystkiem w pogwałceniu wolności osobistej, nawet na polu ekonomicznem, musiały wywołać reakcję. Reakcya ta objawiła się naprzód we Francyi, pod wpływem rewolucyi roku 1789, następnie zaś i w innych krajach, w dobie konstytucjonalizmu w XIX w., kiedy w różnych państwach europejskich zaczęto zaprowadzać konstytucye i ustanawiać reprezentacyę narodową. Wtedy też społeczeństwo i państwo przyszły do przekonania, że zbyteczua centralizacja może przynieść zgubne następstwa, wskutek czego zaczęło się dążenie do zdecentralizowania interesów admi-nistracyi państwowej. Przeciwnicy centralizacyi przytaczali przeciwko niej wiele zarzutów. Twierdzili oni, że przy centralizacyi dla wszystkich części państwa ustanawiane bywają jednostajne przepisy, przez co administracya często chybia swego celu, działając na szkodę tych części, gdyż pewne miejscowości, wskutek odmiennych warunków bytu, wymagają też odmiennych przepisów. Z tego znów, że władze administracyjne, niższe lub średnie, nie mając należytej samodzielności, muszą w najmniej ważnym wypadku odwoływać się do wyższych, centralnych, organów po decyzyę, a przynajmniej po wskazówkę, jak w danym wypadku postąpić, — wynika przeciążenie władz wyższych, które ogromowi pracy nie mogą podołać. Jeżeli władza wyższa, nieraz bardzo odległa, zdecydowała po pewnym czasie jakiś interes, okazywało się często, że decyzya jej, wskutek zmienionych warunków miejscowych, była niewłaściwą; mogła być nawet zupełnie nieodpowiednią, bo władza wyższa, centralna, odległa od miejsca wykonania takiej decyzyi, mogła nawet nie znae warunków miejscowych, wymagających szczególniejszego uwzględnienia. Zbyteczna centraliza-cya odbijała się też zgubnie na samej administra-oyi, która cierpiała wskutek nagromadzenia się wszystkich interesów w centralnych, najwyższych zarządach państwa. Prowadziła ona do powiększenia kosztów administracyi, bo wymagała znaczniejszej liczby urzędników; bywała powodem znacznej zwłokę w załatwianiu interesów administracyjnych, bo

A. O.

And S.

Wł. V,. M.

Centreville, wioska w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Wirginii, pamiętna szeregiem bitw i potyczek, w których wojska Unii walczyły zwycięsko przeciw federalistom (koniec

And. S.

Wł. M. K.

Płetwa

miejscowy urzędnik nie miał prawa rozstrzygać wynikających kwestyj, ale był obowiązany udać się po decyzyę do wyższego, nieraz odległego, organu administracyjnego. — Jako przykład można przytoczyć, że kiedy za Napoleona I Hamburg podlegał Francyi, magistrat tego miasta musiał udawać się do Paryża po pozwolenie ścięcia kilku zeschłych drzew na ulicy. Wogóle mówiąc, zbyteczna centralizacya prowadzi do zabicia wszelkiej samodzielności społeczeństwa. Nie ulega wątpliwości, że zarzuty przeciwko centralizacyi są jedynie o tyle uzasadnione, o ile odnoszą się do jej nadużyć, nie zaś do samej zasady, to pewna bowiem, iż centralizacya do pewnego stopnia jest konieczna, gdyż bez niej żadne państwo dobrze urządzone obejść się nie może i każde potrzebuje pewnych centralnych organów, któreby rozstrzygały pewne in-teresa. Brak zupełny centralizacyi może sprowadzić najzgubniejsze dla państwa następstwa, grożąc mu w ostateczności rozpadnięciem się na drobne autonomiczne cząstki. Dlatego niezmiernie ważnem jest rozstrzygnięcie pytania: w jakich granicach winna się zamknąć centralizacya, aby była wolną od nadużyć i nie przynosiła zgubnych skutków, wypływających ze zbytniego jej zastosowania? Pod tym względem można postawić ogólną zasadę, iż wszystkie kwestye, w których idzie o inte-resa ogólne, całości państwa lub ogółu społeczeństwa dotyczące, które z tego powodu należy rozstrzygać ze stanowiska ogólno-państwowego, winny być rozstrzygane przez organa centralne. Przeciwnie interesa, przy których rozstrzyganiu idzie przedewszystkiem o sprawy pewnych tylko części państwa, interesa miejscowe, nie kwalifikują się do tego i winny być załatwiane przez władze decen-tralizacyi, miejscowe. Ponieważ zaś władze te z innych względów należą do organów miejscowego samorządu, przeto decentralizacya znajduje się w najściślejszym związku z rozwojem tych ostatnich in-stytucyj. Im władze te będą silniej rozwinięte, tern większa będzie decentralizacya administracyjna. — Zadaniem prawodawstwa winno być ścisłe odgraniczenie sfery działalności organów centraliza-cyjnych i decentralizacyjnych, w celu zaprowadzenia między niemi harmonii, niezbędnej dla pożytecznej i pomyślnej działalności wogóle administra-cyi państwowej i usunięcia pozornego przeciwieństwa, o którem wyżej nadmieniono. W szczególności można powiedzieć, że zarząd spraw zagranicznych państwa wymaga ścisłej centralizacyi. Toż samo stosuje się do zarządu siłą zbrojną, lub finansami. — Wymiar sprawiedliwości, jakkolwiek wymaga jednakowych norm prawnych, pozwala na większą decentralizacyę, zapewniając udział społeczeństwa w formie sędziów przysięgłych lub sędziów wybieralnych. Największe jednak ograniczenie centralizacyi może mieć miejsce w zarządzie sprawami wewnętrznemi państwa, w których idzie o zapewnienie społeczeństwu warunków rozwoju i postępu. Literat.: Biilau „Die Behorden in Staat und Gemeinde" (1836); Tocqueville „L’ancien regi-me et la revolution* (1856); Vivien „Etudes admini-stratives“ (1859, t. I); Dagail „De la decentralisa-

tion administrative“ (1872); Dupont-White „L’indi-vidn et 1’etat" (1858); Dupont-White „La centrali-sation, suitę ń L’individu et l’etat“ (1861); Dupont-White „La liberte politiąue consideróe dans ses rap-ports avec 1’administration locale" (1864); Ritchie „The principles of state interference“ (1891); La-veleye „Le gouvernement dans la democratieu (1892); Avenel „La reformo administrative“ (1891); Makay „A plea for liberty, consisting of an intro-ductiou by H. Spencer and essays by various wri-ters“ (1892); Leroy-Beaulieu „L’etat moderno et ses fonctions" (1890); J. Stuart Mili „On Liberty";

H. Spencer „The Man versus the State".

Centralny albo Środkowy kanał, Canal du Centre, we Francyi, łączy Loarę z Rodanem, a właściwie z jego prawym dopływem Saoną.— Pierwsze roboty tego ważnego połączenia rozpoczął już Sully za Henryka IV, wszakże kanał został ostatecznie wykończony dopiero w latach 1785 do 1793 r. Linia wododziałowa leży 76.6 m. ponad zwierciadłem Loary w m. Digoin, a 130.6 m. ponad zwierciadłem Saony, w m. Chńlon s. Saóne; tam kanał ciągnie się na długości 64 km. z 30-ma szluzami, tu zaś na długości 48 km. z 52-a szlu-zami — ogólna długość wynosi przeto 112 km. Szluzy mają 5.2 m. szerokości a 30.3 m. długości —głębokość kanału chwieje się między 1.5 a 1.8 m. Wielkie zakłady żelazne w Creuzot zapewniają kanałowi ruch dość silny.

Csntranthns D. C. Biedrzynek. Rodzaj roślin, należący do rodziny Kozłkowatych [Valeńaneae)\ znanych jest kilka gatunków (5—6), rozpowszechnionych w obszarze śródziemnomorskim—G. ruber D. C. (B. czerwony) jest pięknem zielem trwałem, Wysokiem na 4—7 decymetrów, o grubych liściach owalnych lub lancetowatych, o kwiatach czerwonych lub białych z przysadkami. Korona ma kształt rur-kowato-lejkowaty z ostrożką. Pręcik jeden, zawiązek trójkomorowy, jednonasienny, owoc—niełupka. Pochodzi z Europy środkowej, Korzeń jego ma zapach waleryany i używany był dawniej w medycynie.

sierpnia 1862)

Csntrolepi&aceae, rodziaa roślin Jednoliścienio-wych, należąca do rzędu Enantioblastae, obejmująca ok. 30 gatunków, zamieszkałych w Australii; zbliżona najbardziej do rodziny Eestiaceae (a z krajowych do Ci bor o waty ch—Cyperaceae)\ różni się od niej bardziej uproszczonymi kwiatami, ułożone-mi w złożone kwiatostany i opatrzonemi w liczne przysadki.

Centronotus BI. Schn. Jeden z rodzajów, do rodziny Blenniidae, rzędu ryb Cierniopłetwych (Acanthopterygii) zaliczany.—Gatunki tego rodzaju zamieszkują północne morza i wyróżniają się ciałem wydłużonem, z boków ścieśnionem, pokrytem dro-bnemi bardzo łuszczkami. Pyszczek krótki, szczęki uzbrojone bardzo drobnemi zębami, grzbietowa bardzo długa, pojedyńcza, cała utwo-

rzona z promieni ciernistych,—ogonowa i podogono- hyperboli, paraboli, kuli, elipsoidy i t. d. Patrz wa połączone z sobą. Brzusznej płetwy często środek, brak, jako też linii nabocznej. Otwory skrzelowe dość szerokie. Znanych kilka gatunków; do najpospolitszych należy: G. gunellus BI. Schn., zwany rybą maślaną, odznacza się ciałem bardzo wydłu-żonem, tak, że długość jego dziewięć razy przewyższa wysokość. Kolor ciała brunatny lub żółto-brunatny marmurkowaty. Płetwa grzbietowa niz-ka, opatrzona przy nasadzie szeregiem 10 — 13 plam czarnych, otoczonych białą obwódką Dochodzi do 30 cm. długości. Mieszka na brzegach północnych Europy, między innemi w morzach Północnem i Baltyckiem,—wchodzi w wązkie szpary i szczeliny skał; karmi się drobnemi skorupiakami i służy za przynętę przy łowieniu ryb.A- ⁸-

Centrum (polit). W krajach, w których życie polityczne się rozwinęło, tworzą się, nie tylko w społeczeństwie samem, ale i w reprezeutacyach narodowych, ciałach prawodawczych, parlamentach, sejmach, rozmaite partye. Skupienia te, wypływające z różnych interesów i dążące do urzeczywistnienia różnych celów, mogą być rozmaite, i dlatego pozostają z sobą w ciągłym antagonizmie, walce. Najogólniej podzielić je można na dwie kategorye, mianowicie: konserwatywną i postępową. Stronnictwa pierwszej kategoryi dążą do utrzymania istniejącego porządku rzeczy, — drugiej—do zmienienia go i zaprowadzenia nowego. Tak pierwsze jednak, jak i drugie, mogą się rozmaicie nazywać, stosownie do różnych między niemi odcieni. Tak np. konserwatywna partya nazywa się partyą tory sów, jak w Anglii, w innych krajach absolutystyczną, klerykalną i t. p. Partya postępowa może przybrać nazwę wigów, progresi-stów, liberalnych, radykalnych, oppozycyjnych i t. p. Między temi jednak skrajnemi partyami może się utworzyć trzecia, stojąca pośrodku między niemi i dążąca do pogodzenia zachodzących między niemi przeciwieństw, albo nawet do urzeczywistnienia swoich własnych celów. Partya ta nosi nazwę centrum, partyi środkowej. Ponieważ znów członkowie i tej partyi mogą się w przekonaniach swoich skłaniać więcej na stronę jednej lub drugiej skrajnej dążności, partya ta więc może się także dzielić na odłamy. Tak np. w parlamencie francuskim widzimy le centre droit, środek prawy, skłaniający się więcej na stronę konserwatystów, le centre ga uchę, środek lewy, przechylający się więcej do partyi postępowej. Partya środkowa, oczywiście, głosując raz z jedną, drugi raz z drugą partyą, często może wywrzeć wpływ stanowczy na rozstrzygnięcie spraw rozpatrywanych w parlamencie. W parlamencie niemieckim znaną jest partya C. katolickiego, która pod kierunkiem Windthorsta odegrała tak ważną rolę w dziejach t. z. Kulturkampfu.—Lit. Rohmer „Lehre von den politischen Parteien“ (Zurych, 1844); Minghetti „I partiti politici e la ingerenza loro nella giusti-zia e nella amministrazione” (1880); Bluntschli „Charakter und Geist der Politischen Parteien" (1869); Frantz „Der Untergang der alten Parteien und die Parteien der Zukunft" (1877); Kuefstein „Grundsatze der politischen Parteien “ (1880); Ni-col „Political Life of our Time" (1889); Parisius „Deutschlands politische Parteien" (1879); Schult-hess „Die Lehre von den politischen Parteien" (1885); Stahl „Parteien in Staat und Kirche” (1885); Wiliams „Party and Patriotism, or Degeneracy of Politics“ (1886); „Die Ceutrumsfraction und die polit. Parteien" (Berlin, 1882).

Centryfuga, machina, mniej lub więcej skomplikowanej konstrukcyi, oparta na zasadach działania siły odśrodkowej. C. znajduje bardzo częste zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu i używana jest do celów mechanicznego oddzielania danych substancyj, i tak np. przy apreturowaniu (ob.) służy do wy-

Centronowie, 1) lud belgijski, w pobliżu dzisiejszego Courtray lub Bruges. — 2) lud w „Gallia provincia“ nad górną Izerą. Oba ludy, plemienia celtyckiego, różniły się tylko topograficznie.

Centropogon Presl. Rodzaj roślin należących do rodziny Btroiozkowatych (Lobeliaceae). Są to podkrzewy o liściach całkowitych, naprzemian-ległych. Kwiaty kątowe, na długich szypułkach, mają kielich prawie kulisty, koronę rurkowatą i pięć pręcików. Owoc — jagoda okrągła, dwunasienna.

Należy tu około 80 gatunków, rosnących w krajach zwrotnikowych Ameryki. Niektóre (G. surina-mensis) hodują się w cieplarniach europejskich jako rośliny ozdobne.    Wł' M-lL

Centrospermae, Sródłożne. Rząd roślin Dwu-liścieniowych. Cechy jego są: kwiaty obupłcio-we, nagie lub z okrywami. Słupek zwykle górny jednokomorowy, z jednym na dnie stojącym lub licznemi, na środkowem łożysku umieszczonemi, zalążkami. Są to przeważnie zioła; opręciki stanowią 1 lub 2 koła; słupek utworzony ze zrośnięcia 2—5 listków owocowych. Należą tu rodziny: Rdestowatych (Polygoneae),

Komosowatych (Chenopodiaceae), Goździków a-ty ch (Caryophyllaceae) Szarłat o w a tych (Amar an-taceae), Szkarłatko waty ch Phytolaceae), Por-tulakowatych (Portulaceae), Aizoaceae i Nyctagi-

neae.

Wł. M. K-

Centrotus, Fabr. Zgarb. Przedstawiciel rodziny Menibraddae (Zgarbowatych), rzędu owadów półtęgopokrywych (Hemiptera)—Wyróżnia się przedkarczem mocno wypukłem, twardein, pan-cerzowatem, — przedłużającem się w 2 wyrostki boczne, uchowate, i jeden (trzeci) tylny, długi, ostry, ciernisty. Przednia para skrzydeł błonkowa-ta; głowa ku dołowi posunięta, ciemię z czołem zrosłe, różki króciutkie, z końcową szczeciną.—

A. O.

A. S.

Przeważnie amerykańskie gatunki; w całej Europie i u nas mieszka G. cornutus L. Zgarb u szaty, szary lub brunatno-czarny,—na dolnej, piersiowej stronie porosły białemi, gęstemi włoskami. —Nogi czerwone, wyrostek ciernisty przedkarcza, łukowato zgięty, dochodzi do końca odwłoka. Długość ciała 8—9 mm. Pospolity od maja do lipca w lasach i zaroślach, szczególniej w leszczynie, brzezinie i topolach.

Centrum, środek geometryczny, np. koła, elipsy,

dzielenia z ciał stałych (tkanin) pewnej ilości wody czyli do suszenia tych ciał, i jako taka, jest niezbędną w pralniach i blicharniach; przy wyrobie papieru służy do odwadniania masy papierowej; przy fabrykacyi cukru—do wysuszania skrobi; w gospodarstwach mlecznych—do odtłuszczania mleka, i t. p. Zasadą tych maszyn, jak wyżej zaznaczono, je3t działanie siły odśrodkowej (ob.), która przejawia się w naczyniach o ścianach dziurkowanych, zwanych bębnami centr yfu galnemi. Bębny te, osadzone na osi, zapomocą pasów lub kół zębatych, obracanych ręcznie lub działaniem pary, dają się wprowadzać w nadzwyczaj szybki ruch obrotowy. W naczyniu takiem pomieszczona np. mokra tkanina, przy stosownej ilości obrotów, wydziela przez otworki w ścianach całą znajdującą się w niej zawartość wody, czyli wysusza się. Pierwszą C-ę, zastosowaną do suszenia, zbudował w r. 1836 Penzold w Paryżu, a jakkolwiek obmyślana przez niego konstrukcya nie była doskonałą, ulepszenia szych skutków samego działania. Najwięcej rozpowszechnione są C-gi o osiach pionowych i dzielą się na takie, których miejsce przyłożenia siły znajduje się: a) powyżej bębna, b) poniżej bębna i na c) machiny o ruchu ciągłym. C. pierwszego rodzaju przedstawia fig. 90. Na osi pionowej a umieszczony jest bęben b z blachy dziurkowanej, otoczony „płaszczem “ c posiadającym wylot d. Materyał, który ma być poddanym działaniu C-i, wkłada się do bębna; podczas ruchu ciecz wydobywająca się przez otwory zbiera się na ścianach płaszcza, spływa na dno i otworem d wychodzi nazewnątrz. Dolne łożysko osi obrotowej, odpowiednio urządzone, zabezpiecza ruch prawidłowy i bez uderzeń, górną zaś część osi, ujętą w łapy e, wprowadzają w ruch obrotowy tak zwane „tarcze frykcyjne" f, poruszane maszyną parową g, przymocowaną do płaszcza. Fig. Nr. 91 w przecięciu a Nr. 92 w planie, przedstawia C-ę, w której miejscem przyłożenia siły jest dolna część osi obrotowej. W ogólnej konstrukcyi bębna i płaszcza nieznaczne za-

ŁcSt

yBSBeBSgFSBBB

ii

/>

liii 11 lii li

leli

I¹

dfea

mc

Ppi Jll i

-c

ffl

ii

UL

—r-

gfs. 3.

■    -vnr»-»r:

SŚS

Fig. 90.

bardzo szybko po sobie następowały. Oprócz warunków ułatwiających pranie i bielenie, pracowano głównie nad możnością uzyskania największej ilości obrotów bębna, która pierwiastkowo 1,000 na minutę nie wynosiła. Zapomocą kombinacyj kół czołowych i stożkowych udało się Ofermanowi zwiększyć ilość obrotów do 1,800, a przez zastosowanie pasa do przenoszenia ruchu na koła stożkowe otrzymano ruch jednostajny, wolny od drgań i uderzeń. Skuteczność C-i zależną jest, nie od wielkości bębna, lecz od ilości jego obrotów, skąd wynika, że wszelkie tego rodzaju przyrządy, ręką ludzką w ruch wprowadzane, w działaniach swoich są słabsze od poruszanych siłą pary. Oprócz prędkości obrotów bębnów c entryfugalnych, ważną rolę odgrywa w C-dze osadzenie samego bębna na osi, które bywa poziome lub pionowe. Pierwsze mniej w praktyce są zastosowywane z powodu nierównomiernego układania się na ścianach bębna materyału poddanego działaniu, a tern samem i słab-

i-';-

o i*

Fig. 91 i 92.

chodzą tu różnice z mechanizmem poprzednio opisanym, natomiast oś obrotowa w tego rodzaju Centryfugach może być znacznie krótszą, przez co unika się drgań i wstrząśnień i osiąga ruch prawidłowy; nadto górna część osi pod bębnem, utrzymywana w łożysku za pomocą 6-ciu buforków a, przyczynia się również do zmniejszenia długości osi, silnie drgającej przy znacznej ilości obrotów, a tem samem spokojny ruch zapewnia. W załączonym rysunku obrót osi odbywa się za pomocą pasa, który z wału A przechodzi na wał B, W miejscu zaś, gdzie skrzyżowanie dokonywać się może, znajdują się drążki hamulcowe, służące do naciskania pasa. Wał A obraca się wskutek dzia-

E. D.

C. otrzymała u nas

Ed W.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

łania maszyny parowej C-gi, o ruchu ciągłym; tych maszyn konstrukcye bywają bardzo rozmaite, ale urządzone są w ten sposób, że zawartość bębna po oznaczonej ilości obrotów samodzielnie przez spe-cyalny mechanizm usuniętą zostaje, przez co nie przerywa się ruchu obrotowego C gi. Przyrządy tego rodzaju przeważnie znajdują zastosowanie w cukrowniach. Bardzo już wielkiego zna-znaczenia nabrała C. w gospodarstwie mlecznem, gdzie służy do oddzielania śmietanki od mleka. Od r. L877 konstrukcya togo rodzaju przyrządów bardzo udoskonaloną została i dziś posiadamy dość znaczną ilość C-ug, zastosowanych, tak do ruchu maszynowego, jak i do ręcznego, które w zupełności zadaniu swemu odpowiadają, jak: Lefeldta w Schóningen (Brunświk), Lawala w Sztokholmie, Burmeistra i Waina, separatory Victoria, Watsona Laidlow et Comp. w Glasgowie i inne. Bliższe szczegóły o tego rodzaju urządzeniach znajdują się w „Lehrbuch der Milchwirtschaft*⁴ Prof. Fleischman-na (Brema, 1893). Dobra C., przy jednostajnym dopływie mleka, temperatury 30° C., i oznaczonej ilości obrotów, może wydać mleko chude, zawie-

Ig

MitBI

Fig. 93.

rające tylko 25% tłuszczu. Działanie tego rodzaju C-ug zależy: 1) Od wielkości czyli mocy siły odśrodkowej; 2) Czasu jej działania; 3) Temperatury mleka i szczególnych jego własności, 4) wreszcie od konstrukcyi samej C-gi. Załączony rysunek Nr. 93, przedstawia C-ę do mleka systemu Feska w przekroju. Dopływ mleka odbywa się przez otwór a, łopatki b b służą do ułatwienia prze-mieszywania mleka, które w miarę działania C-gi układa się warstwami koncentrycznemi do osi w ten sposób, że warstwy najtłustsze, tj. śmietanka, zbierają się przy ścianach bębna AA, mleko zaś chude przy osi obrotu b b. Otrzymaną śmietankę wypuszcza się otworem c. W C-ach używanych do mleka miejsce przyłożenia siły znajduje się w dolnej części osi obrotowej.

W cukrownictwie

En cykl. Pow*z. Illu»tr T. II

i w Rossyi nazwę wirówki. Odciekanie cukrzycy, które uskuteczniało się dawniej za pomocą stożków, dokonywa się dzisiaj na wirówkach. Z pomiędzy wielu systemów najwięcej rozpowszechniona jest wirówka Peska. Oprócz niej jeszcze C-i systemu angielskiego Roberta uważane są, za maohiny dobrej konstrukcyi. Zasadniczą część wirówki, jak i we wszystkich C-ach, stanowi bęben z blachy stalowej dziurkowanej, na wale pionowym umocowany i w szybki ruch wprowadzany. Cukrzycę znajdującą się we wnętrzu bębna działanie siły odśrodkowej po powierzchni jego rozrzuca, syrop otworami odcieka, spływając po ścianie wewnętrznej płaszcza, i stąd odchodzi do osobnego zbiornika, cukier zaś krystaliczny pozostaje w bębnie. Liczba obrotów stosuje się do wymiarów bębna. Bęben z blachy 5—6 mm. grubej, o średnicy 785 mm., może się obracać 1,100 razy na minutę. Ładunek cukrzycy wynosi 200 k!gr. Przy działaniu wirówek zwraca sięuwagę na to, aby cukrzyca, którą napełniamy wirówki, była jednostajnej gęstości, co się uskutecznia za pomocą młynków i mieszarek.

Centryfugalna i centrypetalna siła, siła odśrodkowa i dośrodkowa, ob. Odśrodkowa siła i ruch obrotowy.

Centryfugalne i Centryfpetalne nerwy, ob. Nerwy.

Centumviri—stumężowie, sądzili w starożytnym Rzymie, w imię narodu, sprawy dotyczące własności, służebności i dziedzictwa, rozstrzygali zawiłości prawa, stosunki i pytania prawne, odwołując się do zasad wyższej sprawiedliwości (aeąuitas•), Dzielili się oni na 4 wydziały czyli radztwa—consilia, ju-dicia, tribunalia, liastae. Dziryt zatknięty w czasie ich posiedzeń, godło obrony i nabycia własności (esc'jurę Quiritium), był sądu stumężów oznaką, ztąd sam sąd zwano: centumviralis hasta. Pierwotnie, ze względu na plebejuszów, wybierano ich po trzech z każdej tryby (tribus), a ponieważ było tryb 35, więc liczba sędziów wynosiła 105. W czasach cesarstwa, według świadectwa Pliniusza, było ich najmniej 180. Sądowi temu przewodniczył w obecności dziesięcio-mężów (decemviri) pretor, kierując sprawami. Niekiedy i kwestorów do tego zaszczytu powoływano. Znakomici mówcy stawali w tym sądzie, jako obrońcy, i w tłómaczeniu zawiłych stosunków prawnych rozwijali swoją zdolność. W czasach rzeczypospolitej posiedzenia sądu odbywały się na Forum, za cesarstwa w bazylice Julia. Podług rodzaju spraw lub ich ważności wydziały mogły sądzić z kolei, albo w połączeniu dwóch, nawet czterech razem. Stąd duplex, ąuadruplex ju-dicium, o których wspominają Pliniusz i Kwintylian. Ważne znaczenie w praktyce miał sąd centumwi-ralny za czasów Augusta, rozstrzygając przede-wszystkiem spory tyczące się dziedzictwa i określając zasady skargi zwanej „ąuerela inofficiosi testamenti“. Sądy powyższe, również jak władza pretora, nie rozciągały się do dzielnic państwa rzymskiego. W roku 395 p. n. Chr. źródła (św. Hieronim) wspominają po raz ostatni o tym sądzie.

36

Za czasów cesarza Justyniana niema już śladów sądu stumężów.—Por. Zumpt „Uber Ursprung, Form u. Bedeutung des Centumviralgerichts“ (1838);

cecha nietylko okazuje się w wyrazach: klasa i se-tnictwo, ale w podziale ludzi na starszych (seniores) i młodszych (juniores), w^przeznaczeniujednych i drugich, w rodzaju broni do majątku zastosowanym, w sposobie zwoływania sejmu (imperare exercitum) i z miejsca nareszcie obrad, za obrębem miasta odbywanych (extra urbem). Król Serwiusz zamierzył ogół narodu rzymskiego, majątek powszechność i siły i zasoby wojenne przez klasy i setnictwa w jedną całość połączyć. Przedtem nie było politycznego węzła między lulem (plebejuszatni) a rodowymi; umyślił więc król przez setnictwa na podstawie majątku i własności dwa te pierwiastki na stałych prawidłach w jedną całość połączyć.—Por. Jireda „Die Centurienverfassung des Servius Tul-liusw (1848); Schwegler „Romische Geschichte"

Keller „Romischer Civilprocess* (1863); Beth-mann-Holl w eg „Der r6mischeCivilprocess“ (1865);

Tegoż autora: „Ueber dieCompetenz des Centum-viralgerichts“ w czasopiśmie: „Zeitschrift fur gesch.

T D.

Rechtswiss". (T. V, str. 358—400).

T.D.

Centurya, jako poddział rzymskiej clas-sis, miała prócz znaczenia politycznego także i wojskowe. Co do politycznego, zob. wyżej oraz art. Census; co do wojskowego, źródłosłów wskazuje, że był to oddział, złożony, w ścisłem znaczeniu, ze stu ludzi; nie trzeba jednak przywiązywać wagi do tej ścisłości arytmetycznej, ale, bez względu na źródło* słów, uważać C-ę wprost za pewien oddział wojska, rotę, kompanię: idzie tylko o jej formacyę. C-e, jako jednostki wojskowe, istniały jeszcze przed ustawą przypisywaną Serw. Tulliuszowi, wiadomo

Wł. M. K.

Centunculus L. Niedośpiałek, Much o -trzew. Rodzaj roślin, należących do rodziny Pier-wiosnkowatych (Prinwlaceae), pokolenia bażanowco-watycb (Lysimachieae). Typowy gatunek C. minimus jest zielem jednorocznem, bardzo drobnem, rosną-cem na polach piaszczystych, wilgotnych lub w cienistych gajach, na gruncie piaszczystym. Pędy jego, wysokie na 2—6 centymetrów, okryte są liśćmi na-przemianległemi, siedzącemi lub krótko'ogonkowe- (L. I. p. 738). mi. Kwiaty bardzo drobne, pojedyncze, kątowe, mają okwiat podwójny 4-miarowy i 4 pręciki osadzone w gardzieli korony. Owoc—torebka kulista, otwierająca się szparą okrągłą.

Centuripe, Centorbe, w starożyt. Centuri-pa, Kentoripa, miasto na wyśpię Sycylii, w departamencie Katanii, okręgu Nikozyi, na wyżynie 700 m. nad p. m. wzniesionej, na południo zachód od Etny, ma kopalnie marmuru i siarki, produkuje zboże i owoce południowe, liczy do 9,000 m-ców.

And. S.

tern rzymskim".

Centurya (bot.). Pod tą nazwą opisują po pul sku kilka gatunków roślin, głównie zaś Erythrea Centaurium (ty s i ą c z u i k), również i Gentiana Cru-ciata\ Centuryą żółtą nazywano Chlor a perfoliata wskutek dawnej nazwy farmaceutycznej jej trawy: Herba centaurei lutei (ob. nazwy łacińskie).

Centurya, od słowa centum, oznaczała pierwotnie oddział składający się ze 100 ludzi, mianowicie 100 jedźców. Król Serwiusz, wprowadzając nową reformę, podzielił naród (plebejuszów i pa-trycyuszów) na klasy i ceuturye, czyli setnictwa. Podzielono wszystkich obywateli, służbę pieszą odbywających, na 5 klas (exercitus) stosownie do zasobów majątkowych. Wszystkich setnictw było według świadectw Dyonizyusza z Halikarnassu i Cycerona—193. Głosowanie zaczynało się w sejmie (comitia ceuturiata) od ^setnictw (80), klasy najstarszej, z któremi setnie rycerskie (eąuites), przez Ser-wiusza do ośmnąstu pomnożone, głos dawały. Każda centurya jeden tylko głos miała. Ta reforma, zgodna z duchem i potrzebą owego czasu, dawała całą przewagę w obradach możnowładztwu, które reprezentowała klasa pierwsza. Skoro setnictwa najstarszej klasy (80) i setnie rycerskie (18) zgadzały się jednomyślnie na przedmiot obrady, to większością głosów sprawa przechodziła w sejmie i dalsze głosowanie następnej klasy nie miało miejsca. Podział na klasy i setnie miał nie tylko charakter polityczny i finansowy (census), ale nosił na sobie przedewszystkiem piętno wojskowości i ta

Wł. M. K.

Cesarz Fryderyk II w r, 1233 zburzył do szczętu miasto, sięgające odległej starożytności,— odbudo- f bowiem, że niektóre gminy dawne (tribus) jak: Ratn-wało się ono dopiero 1548 r. Z epoki greckiej nes, Tities, Luceres, dostarczały Rzymowi po stu i rzymskiej wiele ciekawych zabytków.—Tu urodził jezdnych; ale instytucya Census, dzieląc poi się Aulus Cornelius Celsus (ob.), zwany „Hippokra- względem majątkowym obywateli na klasy, a klasy na C-e, nie naruszyła zkądinąd wojskowego charakteru ludu, tylko go z nowym podziałem połą-, czyła, tak, że lud, zebrany do głosowania na Polu Marsowetn pod wezwaniem co mi ti a centuria ta, zwał się zarazem wojskiem (exercitus), a zwoływany był na pole przez zasadzenie na niem czerwonej chorągwi (vexillum), przy grzmocie surm wojennych. Z wyjątkiem czterech centuryj, na które składali się rękodzielnicy (dwie), surmiśei i trębacze (po jednej), wszystkie inne stanowiły wojsko i miały każda dla siebie osobnych przywódzców, dzieliły się zaś na C. junior urn (młodszych) od lat 17 do 45, i s'eniorum- (starszych) od 46 do 60 lat: pierwsze wyciągały w pole, drugie pełniły służbę na miejscu, nakształt dzisiejszej milicyi. Pierwsze cztery klasy obywatelskie stanowiły wojsko regularne i uzbrojenie miały rozmaite, stosownie do celów strategicznych, własnym kosztem sporządzane; klasa piąta walczyła tylko lekką bronią. Obywatele nieklasowi, a stanowiący jedyną C-ę, accensi, assidui, cap i te censi, wyruszali na pole tylko dla zastąpienia zabitych i rannych, a za całe uzbrojenie otrzymywali procę, aż dopiero podczas drugiej wojny punickiej zastąpili ich veli tes. Ponieważ nic się na świecie nie ostawa wiecznie, więc przyszła kolej i na reformę w zgromadzeniach ludowych układanych na podstawie C-yj (comitia ceuturiata), podobno około r. 240 przed Chr. Reforma ta znacznie poparła interesa klas uboższych. Jak widzieliśmy w art. Census, klasa pierwsza, magnacka, w połączeniu z eąuitami, liczyła 98

K. K.

C-yj, czyli miała 98 głosów, t. j. tyle, ażeby, przy głosowaniu Ć-ami, przeważyć wszystkie inne, a raczej poprostu nie dopuścić ich do głosowania, i chyba że C-e klasy pierwszej między sobą albo z eąuitami poróżniły się w zdaniu, przypuszczano dla otrzymania wymaganej większości klasę drugą,—i tak następnie, co się jednak, jak świadczą historycy rzymscy, nie wydarzyło nigdy, czemu łatwo uwierzyć, ponieważ ta kategorya obywateli miała interesa wspólne i umiała ich pilnować. Reforma zmieniła ten tryb. Za podstawę C yi obrała, nie klasę, opłacającą proporcyonalnie taki a taki podatek, ale gminę (tribus), w której jakiś obywatel był zapisany, licząc w to nawet nieklasowych (jak accensi, capite censi, i inni), a tym sposobem zamożui pomieszali się z niezamożnymi, w jednej gminie stutysięczny znalazł się obok proletaryusza. Gmin w Rzymie, między które rozpadły się owe Serwiuszowe pięć klas, było wtedy 35, co dawało 175 C-yj; ale ponieważ te po połowie rozdzielały się na młodszy eh i starszych, więc liczebnie wypadło dwa razy tyle, czyli 350 C yj na wszystkie gminy. Do tych dodawszy 18 C-yj eąuitów, 4 złożone z rzemieślni ków i muzykantów, oraz 1 z nieklasowych, powstaje według nowego systemu utworzonych C-yj 373, które przy głosowaniu, ażeby była większość wydać muszą przynajmniej 187 głosów. Ale, że teraz nie głosowało się C-ami dawuemi, tylko gminami, gdzie się C-e i interesa mieszały i łatwo przychodziło do różnicy zdań, więc nietylko w każdej gminie każda klasa mogła wyrazić swe zdanie, ale, przy ostrzej występujących różnicach, a tern samem w braku większości, coraz nowa gmina powoływaną być mogła do głosowania, aż do końca. Była to porażka tymokracyi, dotąd ciążącej przeważnie.— Bliższe szczegóły, łączące C-ę z dziejowym przebiegiem innych instytucyj, podane są w art. Co mi tia—Bibliografia ta sama, co przy art. Census.

Centurye magdeburskie, pierwsza wielka próba teologów protestanckich opracowania historyi powszechnej Kościoła o szerokim zakresie. Dzieło to rozłożone było na 13 foliantów, z których każdy obejmował jedno stulecie—stąd centurye. Myśl tę powziął i był duszą jej wykonania, gorliwy i uczony, ale zarazem jednostronny i zapalczywy, Mateusz Flacius, właściwie Vlasić, Illiryjczyk. Dopomagali mu w tej pracy: Jan Wigand, Mateusz Judex, Bazyli Faber, Andrzej Corvinus i inni. Autorowie C-yj tych mieli na celu udowodnienie, że nauka reformowana nie była bynajmniej nowością, lecz tylko odnowieniem tego, czego nauczał kościół chrześciański pierwotny, a co zczasem (podług ich zdania) albo skażonem, albo zaciemuioaem zostało. Wielkim nakładem czasu i pieniędzy zgromadzili oni do tego dzieła nader bogate materyały źródłowe, które przy sumiennem a wolnem od uprzedzeń zbadaniu mogłyby się znakomicie przyczynić do wyjaśnienia historyi kościelnej. Foliant pierwszy wyszedł w Bazylei r. 1560 pod tytułem: „Ecelesiastica historia, integram ecclesiae catho’i-cae ideam complećtens . .. in urbe Magdeburgica",

trzynasty—1574. Materyały rękopiśmienne do dalszych tomów, aż do w. XVI, znajdują się w Wol-fenbiittel. Wiatach 1560 — 1565 ukazały się cztery pierwsze centurye w tłómaczeniu niemieckiem. Całe dzieło w skróceniu, z ciągiem dalszym, doprowadzonym do w. XVI, wydał Ozyander w Tybindze r. 1592; drugie zupełne wydanie łacińskie opracował profesor Lucius w Bazylei 1623 r. — C. wywołały żywą polemikę ze strony pisarzy katolickich i pobudziły ich do zaznaczenia swego stanowiska w pojmowaniu dziejów Kościoła, a najważniejszą z prac w tym zakresie były „Annales ecclesiastici* Baro niusza (ob.).    *

Centuryon (łac. Centurio, gr. hekatontar-ches, setnik). Z artykułów Census i Centu-rya widzieliśmy, co to były centurye, które miały swych przywódzców przy głosowaniu ludu na zebraniach politycznych, a ponieważ stanowiły one zarazem wojsko, przeto z początku tenże sam przy-wódzca wyprowadzał je w pole. Od ustanowienia jednak legij, bez względu jak tam było na zgromadzeniach wyborczych i prawodawczych,—w zakresie czysto strategicznym C-ów, jako dowódzców centuryj, mianowali i ustanawiali przy wojsku bezpośrednio tribuni militum. Ażeby przeto zrozumieć urząd Centuryona, trzeba wiedzieć, jak wyglądał szyk wojenny rzymski, legia.— Wyciągała ona frontem do nieprzyjaciela długą linię żołnierzy, a raczej trzy takie linie, jedna za drugą. Pierwsza linia nazywała się Hastati (kopijnicy), za nią druga Principes (ciężko zbrojni), trzecia Triarii (żołnierz wyborowy). Linie te nie wyciągały się łańcuchem nieprzerwanym, ale, przeciwnie, składały się z osobnych oddziałów, każda po 10, tak, że wszystkich oddziałów było 30, i to stanowiło jedną ,’egię, niby dzisiejszą dywizyę, jeślibyśmy każdą linię uważali np. za brygadę. Każdy z takich dziesięciu oddziałów nazywał się Manipulus i odpowiadał dzisiejszej np. rocie, i ten dopiero manipulus składał się każdy z dwóch centuryj.—Pomiędzy wszystkiemi 10 manipulami znajdowała się pewna przestrzeń, w razie potrzeby mogąca dać przejście jakiemu innemu wojsku, albo oddziałowi jazdy. — Łatwo też było przez to naczelnemu wodzowi wrazie potrzeby oderwać jakiś mauipul i rzucić go w miejsce dowolne, zagrożone, i t. p. Owoż, po -nie waż manipul składał się z dwóch centuryj, stanowiących najważniejszą i zakładową podstawę legii, przeto miał i dwóch C ów: jednego na prawem skrzydle, i ten nazywał się Centurio prior; drugiego na lewem, C. posterior. Pod względem hierarchicznym rzecz odbywała się w sposób następujący: Trybun wojskowy samodzielnie na C-ów wybierał z legii oficerów najdzielniejszych, sprężystych i mających zmysł organizacyjny; wybór dokonywał się porządkiem trzech rodzajów broni, jakie wymieniliśmy wyżej, dla każdego manipulu po dwóch, wszystkich ich zatem w legii było 60. Każdy C. dowodził swoją setką (lub w przybliżeniu), tylko teu z prawego skrzydła w manipulu, prior, miał przewagę nad lewym, posterior, który tamtego tylko w razie obezwładnienia lub przeszkody zastępował w manipulu. Nie było też

rych lewa zdjęta jest z grobowca, mającego napis: „Quintus Publius Festus, Centur(io) Leg(io-nis) XIu; druga przedstawia C-na z epoki i z łuku Tra-jana, według płaskorzeźby umieszczonej obecnie na łuku Konstantyna, a przy tej figurze z hełmem stoi właśnie chorąży (aąuilifer), jakby na potwierdzenie tego, co mówi Vegetius (1. c.). (Bibliografia ta sama co przy wyr. Centurya). — Z powyższem łączy się Centurio classiarius, lub Classicus: funkcya niedość znana, w każdym razie określająca u Rzymian morską służbę wojskową; a większa część napisów, wzmiankujących o C-ach floty mizeńskiej, znale-

pod względem hierarchicznym absolutnej równości między C-ami w legii, a zależało to i od gatunku broni, i od liczebnego porządku manipulów, z których oznaczony numerem pierwszym w poszczególnej linii miał znaczenie największe, dziesiąty—najmniejsze; ponieważ znowu linia Tri arii była najprzedniejszą, po niej szli Principes, a za nimi dopiero Hastati i ci też najmniej byli oszczędzani, bo ich wystawiano na pierwszy pocisk nieprzyjacielski, ztąd też i C. prior z linii Triarii był w znaczeniu hierarchicznem pierwszym i zwał się centurio primi pili, albo Primi pilus; lewy zaś C. czyli posterior z linii Hastati był w hierarchii ostatnim. Dla skrócenia w oznaczeniu o którym C-nie mowa w legii, mówiono na przykład: „ąuartus princeps posterioru; to znaczyło: „Centuryon z lewego skrzydła czwartego manipulu linii Principum“. Primipilus, jako weteran, żołnierz wyćwiczony długiem bojowaniem, miał wielkie zachowanie w armii, tak, iż często powoływano go do rady wojennej, w której zasiadali tak zwani duces majores, dygnitarze, jak: legaci, kwestor i trybunowie wojskowi; jemu też powierzano straż nad orłem legii (vexillum), i dlatego w boju zawsze stawał obok chorążego (Vegetius „Epit. inst. rei milit.“ II, 8). Obowiązkiem wszystkich C-nów był nadzór nad urządzaniem obozów, ćwiczenie żołnierzy centuryi w robieniu bronią, w marszu i obrotach, przegląd stanu broni. Mieli też oni swoich podkomendnych, zwanych Optiones (ob.). — Od czasu Scypiona Emiliana znamieniem C-ów była wić (vitis, stąd vite donari=otrzymać wić, czyli zostać powołanym na C-na), służąca do trzymania w subordynacyi opornych lub niesfornych żołnierzy (Pliniusz „Hist. Natur.“ XIV, 3); — oprócz tego, podczas bitwy, hełm ogoniasty, jak to widzimy na dwóch załączonych tu figurach, z któ-

Fig. 94.

zioną była w Rzymie, Atenach, Civita-Vecchia i Porto, to jest poza obrębem głównej stacyi floty stojącej w Misenum: prawdopodobnie więc ci C-owie dowodzili oderwauemi oddziałami. Ponieważ zaś żołnierze morscy przy służbie lądowej dzielili się na kohorty, stąd pochodzi względnie znaczna liczba C ów dostarczona przez napisy odkrywane w Rzymie i w okolicach, gdzie żołnierze floty mizeń-skiej i raweńskiej mieli swe stałe pomieszczenia, jako pełniący służbę lądową. Tacyt („Ann.“ XIV, tudzież XV, 51), mówiąc o mordercach Agrypiny, wymienia trzech: jeden z nich był to triera r-chus, Herculejus; drugi C. cl-s, Obaritus; trzeci nayarchus, Volusius Proculus. W I więc wieku naszej ery zachodziła jakaś różnica między temi trzema urzędami; w napisach zaś niewątpliwie późniejszych od panowania Nerona, centurya zdaje się zupełnie odpowiadać okrętowi. Trudno jeduak przypuścić, aby na jednym okręcie było dwóch zwierzchników, jeden z tytułem C-na, drugi tr er-archa. Powodu do rozstrzygania tej kwestyi dostarczył napis znaleziony w Bajach („Inscr. regni Neap.“ nr. 2,653). Jedni, jak Mominsen (tamże), mniemają, iż ces. Antonin do stopnia C-ów wyniósł navarchów i trierarchów floty mizeńskiej, którym za Marka-Aureliusza i Luc. Verusa dodano tak zw. principes classis, czyli, że tym sposobem na każdym okręcie byłoby po 3 ch C-ów, z tytułami: trierarchus, navarchus i priuceps. Drudzy, jak Hen-zen („Buli. dell’ Inst.“ str. 174), sądzą, iż trierar-chom i navarchom ces. Antonin nadał tylko ozuaki centuryońskie, wyższemu, niż ich, urzędowi odpowiadające. Za takiem mniemaniem przemawia głównie okoliczność, sprawdzona przez napis C. Sulgiusza Ce-cyliaua, że navarcbus stał w hierarchii wojskowej niżej od C-na legii lądowej, co znowu nie przeszkadzało temu, że w oddziale odderwanym od floty mógł zupełnie C-na zastępować, a tym sposobem i tytuł jego na ten czas przyjmować. Wreszcie, jak powiedzieliśmy z góry, rzecz ta dotąd należycie nie jest wyjaśnioną. — Ob. Ferrero „L’ordinamento delle armatę romane“.    K> K‘

Centyar, setna część ara (ob. Metryczne miary).

Centyfolia, ob. Róża.

Centygram, setna część grama (ob. Metryczne miary).

Centylitr, setna część litra czyli kwarty warszawskiej (ob. Metryczne miary).

Centym (Centime), setna część franka (ob. Cent).

Centymetr, setna część metra=5.76 linij warszawskich (ob. Metryczne miary).

Cenzor, dygnitarz rzymski, odbywający cen su s (zob.), od censere, szacować. Pierwiastkowo za rzeczypospolitej czynności szacowania majątków, oznaczania wysokości nadań gruntowych i kwalifi-kacyj do służby wojskowej dokonywali konsulowie, jako następcy po królach; ale gdy plebejusze w r. 443 przed Chr. zdobyli sobie udział w najwyższym zarządzie państwa, jako „tribuni militares consulari potestate¹*, wtedy patrycyusze, ażeby przy sobie zatrzymać jakąś wyższą prerogatywę, usiło-

wali na rzecz własną odjąć im szacowanie (Liw. i na regestrze szacowanych, już go strącano z cen-IV, 8) pod pozorem „że konsulowie nie mają czasu do zajmowania się czynnościami censu“. Ztąd też w r. 443 ustanowieni zostali osobni dwaj urzędnicy pod nazwą C-ów, chociaż później, a mianowicie w r. 350-tym, i ta godność również plebejuszom przysądzoną została. Ponieważ lustracye czyli szacowania odbywały się co pięć lat, więc pierwotnie i C-owie na urzędzie tym pozostawali przez całe pięciolecie; ale konsul Emilius Mamercus w r. 434 przed Chr. ograniczył termin ten do 18 miesięcy, a to ograniczenie przyczyniło się ogromnie do wzmożenia ich władzy, tak, że pierwotne i bezpośrednie powołanie ich, jako lustratorów, zeszło na drugi plan wobec czynności nierównie wyższego znaczenia. Według Liwiusza (IV, 8) i Varrona (Lingua lat. 45, 14, 81), który powiada, że C. jest; to ten, ,,ad cujus censionem, id est arbitrium, cen-seretur populus“, urzędnicy ci stopniowo zyskują moc nieograniczoną szacowania, nietylko majątków, ale moralnej wartości obywateli kraju, a za przestępstwa moralne, których prawo nie przewiduje, bo nie może sięgać w skrytość życia ludzi pojedynczych, C-wie z własnego ramienia wymierzają nawet pewne specyalne kary. Co raz to innej żądali oni pod tym względem attrybucyi, wyjednywali ją prawnie, aż dostała im się w ręce cała cenzura obyczajów (regimen morum), oraz kontrola nad majątkiem publicznym, prócz zwykłych 5-letnich lustracyj. — Przy przeglądzie jazdy (recognitio eąuitum), usuwali z centuryj tych, których wygląd i obejście im się nie podobało; karcili jednych, innym odbierali obrok skarbowy dla konia; a eąues pozbawiony konia wychodził z cen-turyi i dostawał się do grupy zw. a er arii, nie-klasowych a ciężko opodatkowanych. Ogromny wywierali też C e wpływ na organizacyę senatu. Prawo zw. Iex Ovinia, które zapadło wkrótce po surowych, względem Obyczajów, prawach Licyniusza, upoważniło C-ów do czynności zw. „lectio senatus".

turyi do kategoryi „aerarii", lubo później mógł się rehabilitować i nawet dojść do senatu. Ale jakież to były sprawy, za które otrzymywało się notę bez sądu i apellacyi? Oto, złe wychowywanie dzieci, nieład domowy, tryb życia gorszący, bez-żeństwo, okrucieństwo względem niewolników, bezbożność, a zwłaszcza sprzedajność urzędników, krzywoprzysięstwo, i t. p. Nota C-ra za jedno z podobnych wykroczeń wywoływała karę honorową raczej (ignomiaia), niż kryminalną, pozbawiała przywileju, który skutkiem poprawy, mógł być powró-conym. Tak więc, kierunek obyczajów C-wie trzymając w ręku, wydawali nawet przepisy w obronie starorzymskiej prawości i prostoty (edicta censoria), powstając szczególniej przeciw zbytkowi w stole i odzieży, który zaglądał do Rzymu, w miarę zbo-gacania się państwa zdobyczami zwycięstw. W imię obyczajów występowali C-e przeciw teatrom stałym, przeciw szkołom retorów (Au. Gell. XV, 2), bez względu, że zakazy podobne trąciły barbarzyństwem. Pod tym względem prawo niczem wyroków cenzorskich nie ograniczało, władzy ich żadna inna władza nie równoważyła, rękojmię zaś ich prawości w postępowaniu, tak arbitralnem, stanowiła jedynie wykonywana przy obejmowaniu urzędu przysięga, że postępować będą bezstronnie i tylko w imię dobra publicznego. — Nie do samej kontroli obyczajów ograniczała się działalność C ów. Jako trudniący się szacowaniem majątków i rozkładem podatków od dochodu, a więc wtajemniczeni więcej od innych w machinę finansową i administracyjną, pozyskali oni rozmaite w tej gałęzi funkcye, jako to: wydzierżawianie gruntów skarbowych, kopalni, ceł, monopolu solnego i wszelkich dochodów państwa, puszczanych w dzierżawę; zarazem nadzór nad budową, konserwacyą i naprawą wszelkich gmachów publicznych, świątyń, pomników, ulic, mostów, wodociągów, kanałów, grobli, i t. p., a roboty około tego wypuszczali przedsiębiorcom przez licytacyę. Oprócz tego jeszcze zawiadywali dostawami wszelkich potrzeb obsługi publicznej, jako to: uzbrojeń i odzieży wojskowej, transportów, porządków, i t. p. Wszelkie ich w tym względzie projekta, przedstawienia, umowy, rachunki, zwały się „Tabulae cen-soriao“. Poza obrębem m. Rzymu, w municypiach, zwłaszcza po prawie Juliuszowem, wszędzie zaprowadzającem census, obowiązki C-ów sprawowali najwyżsi urzędnicy miejscowi, po dwóch lub czterech, na pięciolecie wybierani (ąuinąuennales), z władzą równą C-om samego Rzymu, prócz, jak się zdaje, cenzury moralnej. Ku schyłkowi rzeczypo-spolitej władza cenzorska zaczęła upadać. Przyczynił się do tego nasamprzód niesłychany łup, jaki Emilius Paulus wyniósł z wyprawy na Macedonię i Grecyę w r. 167 przed Chr. (powiada Vell. Patero. I, 9, jakoby 200 mil. sesterców), tak iż odtąd zniesiono wszelkie nadania rządowe udzielane obywatelom. Powtóre, Maryusz wprowadził powsze chną służbę wojskową, rozciągając ją nawet do proletaryatu. Obie te reformy dotknęły w samej rdzeni urząd C-ów, jako taksatorów i regulujących centurye. Sulla też zniósł zupełnie Cenzurę,

W moc tego mandatu C-owie, przystępując do urzędu, układali listę senatorów, którą następnie odczytywano na posiedzeniu Renatu: czyje nazwisko pominiętem było w liście, ten musiał z senatu ustąpić, jako dotknięty skazą (praeteritus, pominięty, zob. u Festusa), i to bez tłómaczenia się i bez regresu, tak samo też C. stawiał w liście przy jego nazwisku notę bez motywów; dopiero później, r. 650 od założenia Rzymu, prawo Kas-syuszowe (lex Cassia) zażądało od C-ów motywu przy nocie. W każdym razie ta nota cenzorska była czemś straszliwem dla obywatela rzymskiego, a obawa jej ciążyła nad nim jak miecz Damokle-sa; i temu też-to zapewne w części przypisać należy utrzymanie w karbach za rzeczy pospolitej obyczajów narodu, za któremi tak wzdychała (mores majorum) lepsza część społeczeństwa imperyalistycz-nego, kiedy funkcyę cenzorów spełniali pokątui denun-cyanci. Nietylko bowiem senatorów dotykała nota cen-zuralna, ale i tych, co ku senatowi mierzyli, i dokąd żaden notowany nie wkroczył; dotykała każdego obywatela, bo gdy który coś skrewił czasu lustracyi i przez to zasłużył na notę przy swem nazwisku

spalone, wskutek wyroku, dzieła Labienusa. Za Ty-beryusza skazane zostały przez senat na spalenie roczniki Creinutiusa Cordusa, za to, że ośmielił się se- w nich chwalić M. Brutusa, a K. Kassyusza nazwał najlepszym Rzymianinem. Antyoch Epifanes kazał palić księgi żydowskie, a Cesarz Dioklecyan księgi chrześciańskie (por. Peignot „Dictionnaire... des livres condamne3 au feu“ Paryż, 1826). Kiedy chrystyanizm stanowcze odniósł zwycięstwo, nadzór nad książkami z natury rzeczy był wykonywany przez sobory i papieźów. Nauka świecka wówczas nie istniała. Cała wiedza koncentrowała się w kościele i duchowieństwie. Dla tego Kościół przyswoił sobie prawo sądzenia, czy ta lub owa książka nie zawiera w sobie nic przeciwnego dogmatom kościelnym, jeżeli zaś co takiego znalazł, skazy wał książkę na zniszczenie. Wyrok potępienia, wydany przez sobór, wykonywany był później przez władzę świecką, cesarza. Gdy sobór nicejski potępił w 398 naukę Aryusza, cesarz Konstantyn nakazał spalić jego pisma. To samo kazał zrobić cesarz Arkadyusz w 398 r. z pismami Eunomiosa, Manichejczyków i innych sekciarzy, na przedstawienie św. Jana Chryzostoma. Tak samo Teodozyusz II nakazał spalić pisma Nestoryusza wskutek postanowień soboru w Efezie, a Marcyan pisma Eutychejczyków, tern, że starano potępione w 452 r. przez sobór w Chalcedonie. Cesarz Justynian wykonał w 536 r. wyrok soboru Konstantynopolskiego na pismach Sewera z Antyochii i innych, a cesarz Bazyli w 869 r. wyrok VIII soboru eukumenicznego na pismach Focyusza. Po 800 r., kiedy papieże zaczęli się bezpośrednio mieszać do rządów świeckich, sami też zaczęli skazywać na spalenie pisma, sprzeciwiające się naukom Kościoła i polecali wyroki owe wykonywać bez odwoływania się do władzy świeckiej. Tak np. Innocenty II skazał w 1140 r. pisma Abelarda i Arnolda z Brescii na spalenie z powodu herezyi. Później uniwersytety, z początku przeważnie instytucye kościelne, przywłaszczyły sobie prawo wskazywania już naprzód dzieł, które mogły być rozpowszechnione i z tego powodu zasługiwały na sanLcyę. Tak uniwersytet paryski wydał w 1275 r. statut, urządzający porządek przepisywania i przedaży książek rękopiśmiennych. Uniwersytet ten zaprowadził przepisy podobne do cenzury prewencyjnej wzglę dem rękopisów, wskutek czego żaden rękopis nie mógł być wystawionym na sprzedaż bez jego zezwolenia. Uniwersytet uważał się za odpowiedzialne-su- go ich wydawcę; dla tego księgarze ówcześni, jeżeli tak można nazywać handlarzy rękopisów, pozostawali pod jego nadzorem, zajmowali się swym przemysłem pod przysięgą i za złożemem kaucyi. Wszyscy kopiiści, miniaturzyści, illustratorowie, wszyscy wreszcie, którzy brali jakikolwiek udział wfabrykacyi rękopisów, zostawali w zależności od uniwersytetu. Przepisy te byłymaśladowane i przez inne uniwersytety. Próby te wszakże miały znaczenie tylko środków wyjątkowych, z powodu bowiem rzadkości rękopisów i drożyzny ich, książki były dostępne tylko dla wyższych klas społeczeństwa, ludzi bardzo zamożnych, władza zaś kościelna lub uniwersytecka rzadko mogła robić użytek z tego,

nadzór nad finansami i budowlami przeniósł na konsulów i pretorów, a senat sam się miał uzupełniać. W kilka lat jednak po jego śmierci cenzura została przywróconą, zapewne dlatego, aby do natu, złożonego pod wpływem Sulli, wprowadzić żywioł demokratyczny. Jul. Cezar znowu zniósł urząd cenzorski, ale sam w r. 46 przed Chr. powołany został na dozorcę obyczajów (praefectus morum) na trzy lata, a we dwa lata potem na dożywocie. Jako podobny praefectus, ces. August wziął na siebie całkowitą władzę dawnych C-ów, wprawdzie z pomocą współtowarzysza, Agryppy, lecz z attry-bucyami jeszcze szerszemi, niż za czasów rzpltej. O tern wszystkiem mówi on na swoim słynnym pomniku (zob. art. A ncyranum monumentum), według krytycznego odczytania Mommsena, i tak też z tą władzą pozostało nadal za Klaudyusza i Wespazyana, póki, stawszy się w ręku Cezarów ironią i karykaturą przeszłości, zczasem nawet co do formy i imienia nie wywietrzała.— Bibliografia, jak pod wyrazem Cen sus.    K-K-

Cenzura, w usiłowaniach, mających na widoku zapobieganie zgubnym skutkom utworów literackich wyrobiły się historycznie dwa główne sy-stemata, stosownie do celu, jaki miano na oku, tudzież środków do osi lgnięcia go używanych. Pierwszy systemat polegał na się zapobiedz pojawieniu się samego dzieła, lub przynajmniej usunąć z niego te miejsca lub te ustępy, które uważano za szkodliwe. Był to systemat tak zwanej cenzury prewencyjnej. Drugi systemat wychodził z zasady, że pozwalano wogóle autorom ogłaszać swoje dzieła, pod warunkiem, iż następnie będą odpowiadali karnie, gdyby w dziełach tych zawierało się coś przestępnego, dającego się podciągnąć pod pewne przestępstwo, lub przeciwnego prawom ustanowionym. Jest to syste-mat tak zwany represyjny. Różnica między jednym a drugim polegała, jak widać stąd, głównie na tern, że pierwsze środki stosowano do książki przed wydrukowaniem jej, drugie zaś dopmro po wydrukowaniu. Systemata te wszakże wyiobiły się dopiero wtedy, kiedy sztuka drukarska została wynalezioną i pojawiły się książki drukowane. Dopóki utwory literatury istniały tylko w rękopisach, usiłowano zapobiedz zgubnym skutkom rozpowszechnienia się ich za pomocą zupełr ego zniszczenia dzieła. Tak więc w historycznym rozwoju widzimy, iż usiłowania w celu zapobieżenia szkodliwym wpływom utworów literatury przechodzą od rowszych do łagodniejszych środków. Naprzód pojawia się zniszczenie całkowite dzieła, następnie zapobieżenie jego ukazaniu się za pomocą cenzury prewencyjnej, a wreszcie pociągnięcie autora do odpowiedzialności karnej, gdyby za pomocą swego dzieła spełnił jakie przestępstwo.—II. Co się ty-czyrękopisów, Beckmann w „ Geschichte der Erfin-dungen“ (1786 — 1800, T. II, str. 246), przytacza już ze starożytności wiele przykładów palenia dzieł uznanych za zgubne lub niebezpieczne. Losowi temu miały uledz między innemi dzieła Protagorasa w Atenach; Cesarz August kazał spalić około 2,000 dzieł wróżbiarzy. Pierwszy raz, o ile się zdaje, były

sowo,

co uważała za swoje prawo.—ILI. Zupełny przewrót pod tym względem wywołał wynalazek druku (między 1450—60), który stał się przyczyną całej re-wolucyi w rozwoju umysłowości w Europie. Wynalazek ten uczynił książki taniemi i dostępnemi dla ludzi bardzo mało nawet zamożnych. Nadzwyczajne ich rozpowszechnienie wywołało czujność władzy kościelnej, a potem i władzy świeckiej, w celu zapobieżenia mo gącym grozić ztąd złym skutkom dla Kościoła lub państwa. W 1479 r. papież Sykstus IV wydał surowy edykt o C-e, na mocy którego biskupi mieli cenzurować książki przed wydrukowaniem. Papież Aleksander VI Borgia bullą z 1501 r. zabronił drukarzom pod groźbą klątwy i kary pieniężnej druko wać książki bez poprzedniego zezwolenia biskupa. Bulla ta, wydana do arcybiskupów kolońskiego, tre-wirskiego, mogunckiego i magdeburskiego, polecała im czuwać ne guid imprimatur, guod orthodoxae jldei contr arium, impimn et scandalosum existat. Ponieważ zaś do owego czasu wydrukowano już wiele książek, potępianych przez Kościół, bulla więc ta polecała biskupom przejrzeć je, i, gdyby znaleźli w nich coś przeciwnego Kościołowi, popalić. Tak samoX-ty sobór lateraneński w Rzymie w 1515 r. postanowił, że odtąd żadna książka nie może być wydrukowaną bez pozwolenia C-y duchownej. Papież Paweł IV wydał pierwszy Index librorum prohibitorum, wykaz książek zabronionych, wymieDiająey te, których czytanie było wiernym zakazane, nadzór zaś nad tern powierzył duchowieństwu. Władza kościelna zostawiała C-ę arcybiskupom, biskupom, fakultetom teologicznym, a nawet oddzielnym doktorom teologii. — IV. Wkrótce też po wynalezieniu druku i władza państwowa zaczęła zaprowadzać C-ę prewencyjną i ustanawiać przepisy dla druka rzy. Z początku państwo poprzestawało na tern, iż tworzyło cechy drukarzy, którym nadawało przywileje, poddając ich i pewnym obowiązkom. Wsku tek tego drukarz mógł otworzyć drukarnię tylko na mocy przywileju, książki zaś mógł drukować tylko po przedstawieniu ich właściwej władzy i uzy skaniu od niej pozwolenia, którego mogła odmówić, jeżeli znalazła w nich coś szkodliwego lub nie bezpiecznego dla państwa. Późniejsze prawa były tylko rozwinięciem powyższych zasad. Jedno cześnie poustauawiano kary za niezachowywa-nie tych przepisów, polegające na odjęciu przywileju, zniszczeniu książki, grzywnach, więzieniu, a nawet i śmierci. — Prawodawstwo takie prze trwało na zachodzie Europy do końca XVIII w, a nawet w niektórych krajach do połowy XIX w.— V. Kiedy sztukę drukarską zaprowadzono we F r a n c y i, była ona przyjęta z początku z zachwytem. Dekret Ludwika XII z 9 kwietnia 1513 r. uwolnił drukarzy miasta Paryża od podatków, z powodu, że zajmują się sztuką, „l’invention de laguelle semble etre plus divine que humaine, laąuelle, grdces d Dieu, a ete inventee et trouvee dans nostre temps“. Wkrótce je duak, w 1533 r., Uniwersytet i Sorbonna połączył> wspólne usiłowania w celu zniszczenia vla diaboliąue invention, qui enfantę chague jour me infinite de livres pernicieuxlt. Ulegając ich przedstawieniom, Franciszek I, protektor nauk i sztuk piękuych, wy

dał reskrypt 3 stycznia 1534 r., znoszący wszystkie drukarnie w całym kraju i grożący drukarzom za naruszenie tego postanowienia karą śmierci, przez powieszenie. Wskutek jednak energicznego protestu parlamentu paryskiego, który odmówił zare-gestrowania, oraz dzięki wpływowi Małgorzaty Nawarskioj, reskrypt ten został cofnięty. Nakazano tylko parlamentowi wybrać 24 osoby, hien guali-fiees et cautionnees, z których król miał wyznaczyć 12 do drukowania w Paryżu książek upoważnionych i pożytecznych dla dobra publicznego. Wybrani w ten sposób drukarze pozostawali pod ścisłą kontrolą parlamentu. Do jakiego zaś stopnia parlament srogo pod tym względem postępował, przekonać się można z wyroku wydanego na Stefana Dolet (2 sierpnia 1546), skazującego go na torturowanie, powieszenie i spalenie wraz z jego książkami, za wydrukowanie książek „damnables, pernicieux et d’lieretique dodrineu. Świecki cenzor do dzieł historycznych i prawnych we Francyi był ustanowiony dopiero po zaburzeniach Ligi. Cenzorem tym do Ludwika XIII był Maitre des reguetes. Postanowienie król. z 1629 nadało kanclerzowi prawo mianowania cenzorów. Już za Henryka II zobowiązano księgarzy i drukarzy-do zamieszkiwania w dzielnicy uniwersytetu. Żadna książka nie mogła być drukowana bez wskazania nazwiska autora, pod karą 500 liwrów i wygnania. rNie wolno było drukować książek treści religijnej, bez poddania ich pod ocenę fakultetu teologicznego, a książek treści lekarskiej — pod rozpoznanie trzech doktorów medycyny. Żadna książka, nowa albo dawna, nie mogła być wystawiona na przedaż, bez przedstawiania jej cenzorowi. Edykt Karola IX z 15 września 1563 r. zabronił drukowania jakiejkolwiek książki bez przywileju królewskiego, sous peine d’estre pendus et estranglez. Edykt ten zachował moc obowiązującą w głównych przepisach aż do 1789 r. Postanowienie z Moulins z 1566 zniosło karę śmierci za naruszenie przepisów o drukowaniu książek, kara ta jednak była przywrócona przez Richeliego, tak, iż istniała aż do 1728 r., kiedy ją zamieniono na galery, piętnowauie i obrożę na szyi. Regulamin kanclerza d’Aguesseau z 28 lutego 1723 r. ustanowił przepisy, które w części utrzymały się aż do Napoleona III. Podług tego regulaminu drukarz, chcąc wydrukować książkę, obowiązany był dostać upoważnienie od naczelnika policyi (lieutenant de police), od cenzora, tudzież pozwolenie pod wielką pieczęcią. Winien był także złożyć obowiązkowe egzemplarze różnym instytucyom. Jeszcze z d. 16 kwietnia 1757 r. deklaraeya królewska groziła karą śmierci wszystkim, którzy byliby przekonani o napisanie lub wydrukowanie utworu literackiego napadającego na religię, dążącego do zaniepokojenia umysłów, lub podkopania władzy królewskiej i wzniecenia nieporządków. Za niezachowanie innych przepisów, autorowie, drukarze, kolporterowie ulegali karze zesłania na galery, dożywotnio lub cza-stosownie do ważności wypadku. Karze pieniężnej 6,000 liwrów ulegali właściciele domów, lub lokatorowie, w których domach lub mieszkaniach zualezionoby drukarnie nie upoważnione przez rząd. Według danych statystycznych od 1660 — 1756 r.

blizko 900 autorów, drukarzy lub księgarzy było zamkniętych w Bastylii, za ogłoszenie drukiem lub przedaż niedozwolonych książek.—Hatin. „Histoire politiąue et littóraire de la presse en France.* VIII vol. 1859—61; Hatin „Manuel thęoriąue et pratiąue de la liberte de la presse. Histoire, Legislation, Doctrine et Jurisprudence, Bibliographie” 1500—1868, (Paryż,

1868). VI. W Niemczech postanowieniarzeszy niemieckiej z 18 kwietnia 1524 r. i 22 kwietnia 1529 r. orzekły, że drukarz mógł otworzyć drukarnię tylko na mocy przywileju, że nie mógł drukować książek, nie uzyskawszy na to poprzednio pozwolenia właściwej władzy cenzuralnej i że na książce winno być wskazane miejsce, gdzie była wydrukowana, oraz nazwisko drukarza. Postanowienie sejmu z 1570 r. zobowiązało drukarzy do składania kilku egzemplarzy każdej książki miejscowej władzy policyjnej. Kary za naruszenie tych przepisów polegały na odjęciu przywileju, zniszczeniu książki przez spalenie, grzywnach lub więzieniu, a dotykały tak drukarza, jak autora. Prawa te zachowały moc obowiązującą do początku XIX w., chociaż wskutek tolerancyi niektórych panujących, jak np. Fryderyka W., nie zawsze były ściśle wykonywane.— Hoffmann „Geschichte der Censur* (1819); Wiesner „Denkwurdigkeiten der oesterr. Censur vom Zeital-ter der Reformation bis auf die Gegenwart* (1847); Collmann „Quellen, Materialien und Commentar des gem. deutsch. Pressrechts* (Berlin, 1844); Sachse „Anfange der Biichercensur in Deutschland* (Lipsk,

1871); Wiedmann „Die Kirchl. Biichercensur der Erzdiocese Wiea“ (Wiedeń, 1873).—VII. W Anglii już przed wynalezieniem sztuki drukarskiej były wydawane prawa przeciwko książkom. Statut Henryka IV z 1400 dehaeretico comburendo groził surowemi karami za napisanie lub rozpowszechnianie dzieł niebezpiecznych dla religii katolickiej. Statut Henryka V, wydany przeciwko Lollardom, ustanawiał 12 inkwizytorów w celu wyszukania kacerzy i pism Wiklefa. Po wprowadzeniu druku usiłowano zapobiedz rozpowszechnianiu się pism Tyndala i innych protestantów. W 1525 r. Henryk VIII mianował Wolseya wielkim inkwizytorem, mającym przestrzegać, żeby nie były rozpowszechniane zabronione książki. W 1527 r. spalono wielką ilość Biblii w obecności Wolseya, przy katedrze św. Pawła w Londynie. Inny statut Henryka VIII zabraniał rozpowszechniania dzieł teologicznych, a nawet czytania Biblii w tłómaczeniu angielskiem, niektórym osobom, zwłaszcza kobietom. Za Edwarda VI palono, jak dawniej, publicznie książki treści religijnej, gdyż do tego czasu zwracano uwagę . przedewszystkiem na stronę religijną dzieł. Dopiero proklamacya Maryi z 1558 r. zwróciła uwagę na ich stronę polityczną. Według tej proklamacyi każdy, posiadający książki kacerskie lub buntownicze, miał być uważany za buntownika i sądzony przez sąd wojenny. W tymże roku, 16 listopada, był wniesiony w parlamencie ogólny projekt do prawa o prasie, ale nie przyszedł do skutku z powodu zaszłej na drugi dzień śmierci królowej. Za królowej Elżbiety prowadzenie spraw tego rodzaju było powierzone Star Chamber, Izbie gwiaździstej, która rozwinęła wielką energię w tępieniu książek nieprzyjemnych dla rządu. Izba ta postanowiła w swoich dekretach, że odtąd żadna broszura ani pamflet nie mogą być bez jej pozwolenia drukowane, i że drukarnie mogą się znajdować tylko w Londynie, Oksfordzie i Kembrydżu. W ten sposób właściwa C. była zaprowadzona w An-gli, nie przez prawo, ale przez postanowienie Izby gwiaździstej, która moc tę sobie przywłaszczyła. Za Karola I procesy przed Izbą gwiaździstą stały się coraz częstszemi, uznani zaś przez nią za winnych podlegali torturom i innym ciężkim karom. Później Izba gwiaździsta przywłaszczyła sobie prawo mianowania C-ów, a w 1637 r. naznaczyła t. z. Messenger of the Press, który miał śledzić, gdzie się drukują niecenzurowane książki, sekwestrowaó je i odsyłać, do dalszego postąpienia, arcybiskupowi kantu aryjskie mu lub biskupowi londyńskiemu. Izba gwiaździsta została zniesiona w czasie rewolucyi, w 1641 r., później jednak Długi Parlament, wstępując w jej ślady, wydał wiele postanowień, odnoszących się do C-y. Po restauracyi Stuartów, w braku wyraźnego prawa ograniczającego prasę, pociągano do odpowiedzialności przed zwykłe sądy, pod zarzutem zdrady stanu i buntu, autorów dzieł uznanych za niebezpieczne. Pierwszy taki proces wytoczono w 1660 r. Miltonowi za „Pro populo anglicano Defensio*. Później wytaczano takie procesy i innym, sądy zaś skazywały ich na kary pieniężne, tortury, więzienie, wystawienie pod pręgierzem, a nawet powieszenie. Za Karola II wydane zostało prawo o cenzurze (13 i 14 Kar. II cap. 33), które jednak obowiązywało tylko do 1679 roku. Prawo to, przywrócone na siedem lat w pierwszym roku panowania Jakóba II (1685 r.), a za panowania Wilhelma i Maryi tylko na rok jeden, straciło całkowicie moc swoją w 1694 roku. Od tego czasu zaniechano stanowczo w Anglii systematu C-y prewencyjnej. Późniejsze prawodawstwo angielskie starało się wyrobić systemat represyjny, określając, w jakich wypadkach i w jakiej formie można pociągnąć do odpowiedzialności karnej autorów pism, zawierających w sobie cechy przestępstwa, czyli tak zwanego li beli (paszkwil).—Cucheval-Clarigny „Hist. de la Presse en Angleterre et aux Etats-Unis* (Paryż, 1857); Duboc „Geschichte der englischen Presse*; Homersham Cox„Die Staatseinrichtungen England “ w tłom. Kuhnego (str. 247 i nast.).—VIII. W końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX w. daje się spostrzegać w prawodawstwie dążenie do zniesienia C-y prewencyjnej i zastąpienia jej systematem represyjnym. Najpierwszemi pod tym względem (po Anglii, która, jak wyżej powiedziano, zniosła C-ę prewencyjną w 1694 r.) były Stany Zjednoczone, które w projekcie konstytucyi z 1787 nie zrobiły o niej żadnej wzmianki, uważając ją za zbyteczną i niepotrzebną ; poprawka jednak I do konstytucyi, przyjęta 15 grudnia 1791 :r. zabroniła kongresowi stanowczo wydawać prawa, mające na celu ograniczanie wolności prasy (Congress shallmake no law... abridging the freedom of Speech or of the Press). We Francy i Zgromadzenie narodowe ustanowiło 24

„Innere Yerwaltungs

Wyrazy meumieszczone pod C znajdują się pod K.

sierpnia 1789 r. wolność prasy. Toż samo zrobiło Zgromadzenie ustawodawcze, zamieszczając wdekla-racyi praw człowieka z 1791 r. art. 11, który ją gwarantował, pod warunkiem odpowiadania za nadużycia w sposób przez prawo przewidziany. Wolność ta jednak nieraz jeszcze była ograniczana, a nawet znoszona, a C. przywracana. Już dekret Konwencyi z 1793 r. postanowił, że ktoby napisał lub wydrukował książkę, żądającą przywrócenia władzy królewskiej, miał być śmiercią karany. Na mocy tego ulegli wyrokom śmierci: du Rozay, re. daktor dziennika Am i du Roi, tudzież Cazotte. Rada Pięciuset postanowiła w 1797 r., że dzienniki i drukarnie winny być oddane pod dozór policyi. Wskutek tego 67 redaktorów dzienników było skazanych na deportacyę. Napoleon I-szy zaprowadził inne jeszcze ograniczenia; dekretem z 5 lutego 1810 r. ustanowił cenzurę prewencyjną. Prawa z 17 i 27 maja 1819 r., w szczególności zaś z 17 marca 1822 r. takzw. loi des tendau-ces narzuciły inne jeszcze ograniczenia. Postanowienie z 20 lipca 1830 poszło pod tym względem jeszcze dalej. Wogóle na prawodawstwie francuskiem, odnoszącem się do druku, odbijała się, w jednym lub drugim wprost przeciwnym kierunku, każda zmiana polityczna, zachodząca we Francyi. Konstytucya z 1830 r. powiedziała: la censure ne pourra jamais ełre retablie; pomimo to prawa z 1834 i 1835 r. zaprowadziły różne policyjne ograniczenia, ścieśniające wolność prasy. Dziennik LaTribune miał 102 procesy prasowe w ciągu czterech lat. Ścieśnienia te były zniesione przez prawo z 1849 roku., wznowiło je wszakże prawo z 17 lutego 1852 roku pod wpływem reakcyi drugiego cesarstwa. Prawa jednak z 11 maja 1868 r., 25 grudnia 1875 r., a zwłaszcza z 29 lipca 1881 r., zniosły te ograniczenia i zaprowadziły stanowczo systemat represyj ny. —A. Ravelet „Codę manuel de la presse” (Paryż, 1872); Robaglia „Presse, imprimerie, librairie, Manuel administratif* (Lyon, 1874 r.); Ameline de la Briselaine „Commentaire de la loi du 29 juillet 1881 sur la presse" (1881); Laire „Examen criti-que de la jurisprudence en matióre de presse* (1883); C. Baizille et Ch. Constant „Codę de la presse“ (Paryż, 1883); Dutruc „Explication pratiąue de la loi du 29 Juillet 1881 sur la presse“ (1883); A Faivre et E. Benoit-Levy „Codę Manuel de la presse" (1885); Barbier „Codę explique de la presse* (1887). — IX. W Niemczech art. 18 konstytucyi związku niemieckiego z 1815 r. stanowił, że sejm wyda następnie prawo w celu zabezpieczenia wolności druku, praw autorów i wydawców; obie tnica ta wszakże nie była nigdy dotrzymana. Decy-zya tylko sejmu z 20 września 1815 r. orzekła, że książki, mające więcej niż 20 arkuszy druku, wolne były od cenzury prewencyjnej, której ulegać miały mniejsze utwory. Prawo związkowe z 1819 r. poszło pod tym względem nawet dalej. Pod wpływem znów wypadków politycznych z 1848 r. sejm wtakzwanych Grundrechte, prawach zasadniczych, zniósł cenzurę prewencyjną, koncesye, kaucye, ograniczenia drukarni i księgarni i t. p. i przyrzekł

Encykl. Poważ. Ilaatr. T. XI.

wydać prawo, czego jednak nie ziścił. W pojedynczych tylko państwach były wydawane prawa trzymające się systematu represyjnego, jak w Prusach z 12 maja 1851 r., w Bawaryi z 17 marca 1850 roku, w Saksonii z 14 marca 1851 roku i t. p. Wskutek znów art. 4 konstytucyi Cesarstwa Niemieckiego było wydane ogólne prawo prasowe z 7 maja 1874 r. dla całego cesarstwa. W Austryi C. prewencyjna została zniesiona przez patent z 15 marca 1848 r. Później ukazały się prawa prasowe z 13 marca 1849 r., rozporządzenie z 6 lipca 1851 r., prawa z 27 maja 1852 r, 17 grud. 1862 r. i 1869 r.— Kaiser „Die preuss^sche Gesetzgebung in Bezug auf Urheberrecht, Buchhandel und Presse" (Berlin, 1862 r.; Jacques „ Abhandlungen zur Reform der Gesetzgebung. I. Pressgesetzgebung* (Lipsk 1874); Schletter „Handbuch der deutschen Pressgesetzgebung* (Lipsk, 1846); Stein lehre. Die allgemeine Bildung und die Presse* (Stuttgart, 1868); Lienbachor „Historisch genetische Erlauterungen des oesterreichischen Pressgesetzes.* (Wiedeń, 1863); Thilo „Das Pressgesetz fur das deutsche Reich.* (Berlin, 1874).—X. W Anglii po zniesieniu C-y prewencyjnej w 1694 r. były wydawane rozmaite prawa, mające na celu określenie, co jest przestępstwem prasowem. Do rzędu takich praw należy „Fox libel bill* z 1792 r., mocą którego rozstrzyganie spraw prasowych oddano sądom przysięgłych. Lord CampbeH’s libel act z 1843 r. i prawo 22 kwietnia z 1848 r. były uzupełnieniem i wyjaśnieniem powyższego prawa. Ostatecznie przedmiot ten został określony przez prawo z 27 sierpnia 1881 r. „Newspaper and libel and Registration act* (44 i 45 Vict. cap. 60), tudzież „Law of Libel Amendment Act* (1888 r.).—Starkie „Treatise on the Law of Newspaper Libel* (Loudyn, 1889 r.). XII. Co do innych krajów, można przytoczyć, że systemat represyjny był zaprowadzony w kr. Sardy ńskiem przez prawo z 26 marca 1848 r. Późniejsze prawa z 13 listopada 1859 r., 20 marca 1865 i dekret z 22 maja 1883 r. określiły go dla całych Włoch.—Bonasi „Sulla legge della stampa* (Bolonia, 1881).— W Danii systemat represyjny zaprowadzony został przez prawo z 3 stycznia 1851 r. i 13 sierpnia 1886 r., w Szwecyi w 1882 r., w Hiszpanii 26 lipca 1883 r. w Bulgaryi 17/29 października 1887 r., w Serbii 12/24 marca 1881 i 11/23 czerwca 1884 r., a także w Belgii, HollandyiiSzwaj-caryi.—XI. W Polsce od zaprowadzenia druku istniała C. duchowna dla książek treści religijnej, której świeckie książki nie ulegały; w razie jednak nadużyć książki były palone, a autorowie ich pociągani do odpowiedzialności karnej. Były wszakże próby podciągnięcia wszelkich dzieł pod cenzurę duchowną. Tak np.: 26 kwietnia 1546 r. zapowiedział Maciejowski, biskup krakowski i kanclerz koronny, drukarniom, aby się nie ważyły nic wydawać bez przejrzenia i wyraźnego pozwolenia biskupa, jego umocowanych, albo rektora uniwersytetu. Drukarze otrzymywali przywilej królewski na założenie drukarni. Tak np: Haller w Krakowie otrzymał w 1505 roku przywilej, w którym by-

37

ło zabronione kupcom, cudzoziemcom i krajowcom, sprowadzać z za granicy i wystawiać na przedaż takie dzieła, które tenże Haller w Krakowie drukował. W przywileju Rossowskiego z 12 lipca 1624 roku pozwolono mu drukować uchwały sejmowe i rozmaite dzieła, byle tylko nie były przeciwne religii katolickiej i dobrym obyczajom, a także uzyskały aprobatę władzy duchownej. Podobne przywileje były nadawane później i innym drukarzom. Zresztą wiele drukarni utrzymywało samo duchowieństwo, albo zakony, wielcy panowie a także osoby prywatne (Por. „Encyklop. Orgelbranda" tom VII, Drukarstwo). Właściwa C. prewencyjna zaprowadzona została za pruskich rządów. Później, w XIX wieku, C-ę prewencyjną zaprowadzono przez organizacyę ministrów z 20 kwiet. 1808 r. Według niej zachowanie wolności druku, w granicach przepisać się mających, było włożone na ministra spraw wewnętrznych. W szczególności zaś na niego włożona została C. wszelkich dzieł, z wyjątkiem gazet i pism peryodycznych w ma teryi politycznej. C. tych ostatnich wydawnictw należała do ministra policyi. Następnie obowiązki te przeszły na Komisyę wyznań religijnych i oświe cenią, tudzież Komisyę spraw wewnętrznych i policyi. Postanowienie Namiestnika z 22 maja 1819 r. („Dzień. Praw⁴⁴ t. VI, 327) poruczyło Komisyi wyznań religijnych i oświecenia publicznego przedsięwzięcie środków, jakieby uznała za stosowne, dla ukrócenia nadużyć wolności druku. Na mocy tego postanowienia wszystkie gazety i pisma peryodycz-ne miały ulegać C-e rządowej. Przepis ten został rozciągnięty do wszelkich innych dzieł przez postanowienie Namiestnika z 16 lipca 1819 roku („Dz. Pr.“, t. VII, 363). Ponieważ do tego czasu C. prewencyjna była sprawowana oddzielnie dla pism peryodycznych, a oddzielnie dla wszelkich innych wydawnictw, przez dwie odrębne Komisyę, postanowienie zatem Namiest. z 7 maja 1822 („Dz. Pr.“, VII, 368) powierzyło ją jednej tylko Kom. wyznań relig. i ośw. publ., w szczególności Radzcy Stanu, Dyrektorowi generalnemu wychowania publicznego. Winien on był ułoży ćinstrukcyę dla sprawowania C-y, w kwestyi zaś wydawnictwa dzieł religijnych miał obowiązek znosić się z właściwą władzą duchowną. Przy dyrektorze tym utworzony został wydział C-y z urzędników, dodanych mu do pomocy. Organizacya władz administracyjnych z 5 lutego 1816 r. włożyła na wydziały wyznań religijnych i oświecenia publicznego w koraisyach wojewódzkich obowiązek czuwania nad wolnością druku, według ustanowionych przepisów. Postanowienie Namiestnika z 28 kwietnia (10 maja) 1836 r. („Dz. Pr.“, t. XVIII, 429) rozszerzyło C-ę do płodów litografii i szty-charstwa, wskutek czego żadne sztychy, rzeźby, litografie, medale, odlewy albo wyciski, żadne godła nie mogły być na widok publiczny lub przedaż wystawione, nie uzyskawszy na to poprzednio upoważnienia. Z utworzeniem, wskutek Ukazu z 20 listopada (2 grudnia) 1839 roku („Dz. Pr.“, XXIV, 233) Okręgu naukowego warszawskiego, zarząd C-y przeszedł na Kuratora tegoż okręgu, przy którym był ustanowiony Komitet C-y. Ostatecznie Ukaz z 17 kwietnia 1869 r. („Dz. Pr.⁴⁴, LXIX, 439) ustanowił Warszawski Komitet C-y, poddając go, stosownie do ogólnego porządku w Cesarstwie, ministe-ryum spraw wewnętrznych, w szczególności zaś Głównemu Zarządowi do spraw prasowych. Warszawski Komitet C-y, składający się z Prezesa, starszych i młodszych cenzorów, tudzież inspektorów nad drukarniami i handlem księgarskim w Warszawie, obowiązany jest stosować się do Ustawy o C-e, zawartej w Zbiorze Praw Cesarstwa, i dodatkowych do niej rozporządzeń („Zb. Pr.“, t. XIV). W szczególności zaś do niego należy miejscowa wewnętrzna C. w Warszawie; C. pism peryodycznych sprowadzanych z za granicy za pośrednictwem warszawskiego pocztamtu; C. przywożonych z za granicy utworów prasy, malarstwa, snycerstwa, rytownictwa, litografii, metalografii i fotografii; nadzór nad drukarniami, litografiami, metalografiami, giserniami i wszystkiemi zakładami, wyrabiającemi i przeda-jącemi utwory i przynaleźytości prasy, tudzież nad zakładami fotograficznemi i handlem księgarskim w Warszawie. Komitet Cenzury, oprócz ministeryum spraw wewnętrznych, pozostaje w zależności od Głównego naczelnika Kraju, stosownie do artykułu 294 i 321 ogól. urządzenia o gub. („Zb. Pr.⁴⁴, t. II, Cz. I). Na mocy decyzyi ministra spraw wewnęt. z 21 grud. 1879 („lipami-TOJiLCTBeHHŁiM BficTHHKT.“, 1880 X® 12) wydawnictwo Warszawskiego Dniewnika wyłączone zostało od ogólnej C-y, i oddane pod bezpośrednio zawiadywaniu Warszawskiego Generał - Gubernatora—A, Okol-ski „Wykład prawa administracyjnego⁴', 1880, t. I, str. 48 i 166; Dzierożyński „Rzecz o wolności druku pod względem prawnym⁴⁴ (Warsz., 1831); J. Czar-nomski „Rys historyi księgarstwa⁴⁴ (Warsz., 1880); J. Bednarski „Dodatek do książeczki z r. 1888 p. t. „Materyały do historyi o drukarniach w Polsce" a mianowicie o drukarniach lwowskich i prowin-cyonalnych⁴⁴ (Lwów, 1890) XII. — W Rossy i, z powodu, że po zaprowadzeniu pierwszej drukarni w Moskwie drukowano książki jedynie treści religijnej, wszystkie książki drukowane były tylko za pozwoleniem Patryarchy. Ukaz z 5 października 1720 roku polecił żądać na to pozwolenia kolegium duchownego, a ukaz 25 stycznia 1721 roku pozwolenia synodu. Książki świeckie nie ulegały C-e, a z początku było zabraniano tylko czytanie książek uważanych za niebezpieczne. Ukaz z 18 marca 1742 r. polecił Akademii Nauk wydawać Rossyjskie Wiadomości, po przejrzeniu ich przez kantor Senatu. W taki sposób C. prewencyjna była naprzód zastosowana do dzienników, a pierwszą instytucyą, mającą ją stosować, był kantor Senatu. Wkrótce potem Ukaz z 25 sierpnia 1750 r. polecił Akademii nauk przeglądać książki zagraniczne i palić te, któreby uznała za szkodliwe. Kiedy za panowania Katarzyny II pozwolono cudzoziemcowi Hartungowi założyć prywatną drukarnię dla drukowania książek w obcych językach, polecono mu żądać pozwolenia na drukowanie od Akademii nauk. Wskutek powiększenia się ilości drukarni prywatnych przy każdej z nich był ustanowiony przez Akademię Nauk i Synod nadzorca, który miał pilnować, aby w drukowanych książkach nie było nic przeciwnego prawu, rządowi i dobrym obyczajom. W różnych znów punktach pogranicznych byli ustanowieni cenzorowie dla książek zagranicznych, przywożonych do Rossyi. Ukaz Aleksandra I z 9 lutego 1802 r. zniósł zupełnie C-ę prewencyjną i zaprowadził systemat represyjny. W każdym razie Ukaz ten polecał książki wydrukowane przedstawiać gubernatorowi, który winien był przesłać je dyrektorowi szkół, tak, że książka nie mogła być przeda-wana, dopóki nie uzyskała ich pozwolenia. Wkrótce jednak potem ukazała się ustawa o C-e z 1804 roku, na mocy której przy każdym uniwersytecie urządzono komitet cenzury, składający si§ z profesorów, i bez pozwolenia tego komitetu nie można było książek drukować. Z pod tej C-y były wyjęte wydania uczonych towarzystw i instytucyj rządowych; następnie dzienniki zagraniczne, dla których była ustanowiona oddzielna C. przy zarządzie poczt, tudzież książki treści religijnej, podlegające cenzurze duchownej. Nowe ustawy cenzuralne wyszły w 1826 i 1828 roku. Na mocy tej ostatniej ustawy dla sprawowania C-y był utworzony Główny Zarząd C-y, podległy ministeryum oświecenia. W uniwersyteckich miastach funkcyonowały komitety, składające się, jak dawniej, z profesorów uniwersytetów, tudzież osobnych cenzorów. Profesorowie uniwersytetów zostali z obowiązków tych zwolnieni dopiero w 1848. Zresztą istniał także tymczasowy komitet (od 1848—1856 r.), który miał prowadzić nadzór nad tern, czy instytucye cenzuralne wykonywają swoje obowiązki. Po 1860 r. zaczęto reformować instytucyę C y. W 1862 roku zniesiono Główny zarząd C y, a obowiązki jego włożono na ministra oświecenia publicznego i ministra spraw wewnętrznych. Przepisy z 6 kwietnia 1865 roku zaprowadziły ważną reformę, gdyż uwolniły wiele druków od C-y prewencyjnej, i w ten sposób podddały je systematowi represyjnemu. Według ukazu z tejże daty uwolnione zostały od cenzury prewencyjnej: a) w stolicach—wszystkie dzienniki do owego czasu wychodzące, jeżeli wydawcy tego żądali, wszystkie książki oryginalne mające więcej niż 10 arkuszy druku, a tłómaczenia mające więcej niż 20 arkuszy; b) wszędzie — zostały od C-y uwolnione wszystkie wydawnictwa instytucyj rządowych, akademij, uniwersytetów, uczonych towarzystw, wydania autorów klasycznych starożytnych i tłómaczenia ich dzieł, wreszcie, plany, mapy i rysunki. Zdanie Rady Państwa z tegoż dnia utworzyło Główny zarząd do spraw prasowych, podległy ministe-steryum spraw wewnętrznych. Wydawanie dziennika lub pisma peryodycznego bez C-y zależy od pozwolenia ministra spraw wewnętrznych. Wydawcy takich pism winni złożyć ustanowioną kaucyę (od 2500—5000 rub.), dla zaspakajania z niej kar pieniężnych, nakładanych na pismo. Minister spraw wewnętrznych ma prawo dawać takim dziennikom ostrzeżenie. Po trzykrotnem ostrzeżeniu wydawnictwo dzieur’'ka może być wstrzymane, albo zupełn;e nawet zakazane. Minister Spraw Wewn. ma także, na mocy Uchwały Komitetu ministrów z 14 czerwca 1863 r. tudzież Najwyższego Rozkazu z 14 czerwca 1868 r., prawo zabronić sprzedawania pism peryodycznych osobnemi numerami na ulicach, placach i w innych miejscach publicznych. Przepisy te ustanowiły też prawidła względem drukarni, litografij, metalografii, nadzoru nad handlem księgarskim i zakładami wyrabiającemi lub przedają-cemi potrzeby drukarskie, tudzież względem pociągania do odpowiedzialności sądowej osób, obwinionych o naruszenie tych przepisów. Porządek postępowania sądowego w takich wypadkach przepisało Zdanie Rady Państwa z 12 grudnia 1866 r. („Zb. Praw.“, 1866, Nr. 206). Przepisy z 6 kwietnia 1865 r. zostały częściowo zmienione lub uzupełnione przez Zdanie Rady Państwa z 1872 roku („Zb. Pr.“, 1872 r., Nr. 457), z 16 czerwca 1873 („Zb. Pr.“, 1873, Nr. 754) i uchwałę Komitetu ministrów z 27 sierpnia 1882 r. („Zb. Pr.“, 1882 r., Nr. 639). Według uchwały Kom. min. z 27 sierp. 1882 r. redakcye pism peryodycznych, wychodzących bez C-y, przynajmniej raz na tydzień, jeśli otrzymały trzecie ostrzeżenie, winny składać Komitatowi C-y numera tych pism najpóźniej o godzinie 11-ej wieczorem, w wigilię dnia, w którym wyjść mają, przyczem cenzorowie, jeżeli obawiają się złego skutku, artyk. jakiegoś, mogą wstrzymać wydanie, nie pociągając wszakże winnych do odpowiedzialności. Redakcye pism peryodycznych, wychodzących bez C-y, obowiązane są na żądanie ministra spraw wewn. udzielać mu wiadomości o nazwiskach autorów artykułów, pomieszczonych w tychże pismach. Zupełne zabronienie wydawania pisma, wychodzącego pod C-ą lub bez C-y, albo wstrzymanie wydawnictwa, z zabronieniem redaktorom lub wydawcom być na przyszłość redaktorami lub wydawcami pozostawiono do wspólnego porozumienia się ministrów spraw wewnętrznych, oświecenia publicznego, sprawiedliwości, Oberprokuratora N. Synodu, tudzież tego ministra, przez którego sprawa została wniesioną. Podług przepisów z 6 kw. 1865 r. Główny Zarząd do spraw prasy prowadzi nadzór nad miejscowemi komitetami C-y i od-dzielnemi cenzorami, tak pod względem C-y we-wewnętrznej, jak i zagranicznej. Komitety C-y w Petersburgu, Moskwie, Warszawie, Rydze, Wilnie, Kijowie, Odesie i Tyfłisie, oraz osobni cenzorowie w Jurjewie, Rewlu i Kazaniu, stosują się do przepisów ustawy o C-e z 1828 r. Tak samo Komitety C-y zagranicznej w Rydze, Wilnie i Odesie, obowiązane są trzymać się ustawy z 1828 r. C. książek treści religijnej wyznania prawosławnego powierzona jest duchowno-cenzuralnym komitetom Petersburskiemu i Moskiewskiemu, a dla niektórych dzieł—Kijowskiemu i Kazańskiemu. Każdy z tych komitetów podlega władzy duchownej dyecezyalnej i stosuje się do ustawy z 1828 r. Najwyższy Rozkaz z 1881 („Zb. Pr.“, 1881, Nr. 748) uwolnił Ty-depHCKiu Bi^OMOCTH, jako wydawnictwa rządowe, od C-y prewencyjnej, pozostawiwszy je pod odpowiedzialnością władz guber. Tenże rozkaz włożył obowiązek cenzurowania pism peryodycznych w miastach, gdzie niema komitetów C-y, na wice-gubernatorów lub pełniących ich obowiązki, bez oddzielnego wynagrodzenia. Wreszcie Zdanie Rady Państwa z 20

a. o.

treści religijnej Papież św. Pius V r. 1566 w Rzymie ustanowił kongregacyę Indexu (Congr. Indicis), którą Sykstus V urządził ostatecznie. Każdy też biskup w swej dyecezyi przeznacza kapłanów, zwanych cenzorami, którzy mają obowiązek rękopism przygotowany do druku przejrzeć ściśle i wyrazić swe zdanie: czy nie zawiera czegokolwiek przeciwnego wierze lub moralności. Dopiero po tej opinii cenzora władza dyecezyalna wydaje piśmienne pozwolenie. Prawo to Kościoła każdy rząd uznaje za słuszne i stosuje się do niego. W naszym kraju cenzura rządowa żadnego manuskryptu dzieła religijnego dopóty nie pozwoli drukować, dopóki władza duchowna swego zezwolenia nie udzieli.Ks R F-Cenzury Kościelne są to kary duchowne, wyznaczane na chrześcian upornych za wielkie występki, głównie w celu poprawienia winowajcy. Kary te zasadzają się głównie na pozbawieniu niektórych dóbr duchownych, oraz czynności przywiązanych do pewnych urzędów. Prawo takie zasadza się na władzy, jaką Chr. Pan nadał swemu Kościołowi do otwierania i zamykania nieba, do rozwiązywania i związywania na ziemi. „I tobie dam klucze Królestwa Niebieskiego. A cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związano i w niebiesiech; a cokolwiek rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązano i w niebiesiech" (Mat. 16 v. 19). „Powiedz Kościołowi; a jeśliby Kościoła nie usłuchał, niechci będzie jako poganin i celnik. Zaprawdę powiadam wam: Cobyściekolwiek związali na ziemi, będzie związano i na niebie; a cobyściekolwiek rozwiązali na ziemi, będzie rozwiązano i na Diebiew (Mat. 18, v. 17—18). Nie tylko więc nadał Zbawiciel moc Kościołowi błogosławić i rozgrzeszać, ale nadto strofować i karać według tego, na co kto zasłuży. Tak to rozumieli Apostołowie' i tak wykonywali. Okazuje się to z nauki i postępowania św. Pawła. „A jeżeli kto nieposłuszny słowu naszemu, przez list tego naznaczcie, a nie mieszajcie się z nim, aby się zawstydził (II Tess. 3, v. 14). Jeśli ten który się bratem mianuje, jest porubnikiem, albo łakomym, albo służącym bałwanom, albo złorzeczącym, albo pijanicą, albo drapieżcą, żebyście z takowym ani jedli. Wyrzućcie złego z pośrodka was (I Corinth. 5, v. 11 —12). Podać takiego szatanowi na zatracenie ciała: aby dueh był zachowań w dzień Pana naszego Jezusa Chrystusa (I Corinth. 5 y. 5). Mając wiarę i dobre sumienie, które odrzuciwszy niektórzy, ze strony wiary rozbili się. Z których jest Himeueusz i Alexauder; którem oddał szatanowi, aby się nauczyli nie bluźnića (I Tym. 1 v. 19—20). Po Apostołach Kościół nigdy nie przestał używać nadanego sobie prawa upominania i karania winnych i przestępców, a papież Innocen-za- ty III słusznie mówi, że władza Kościoła byłaby niedoskonałą, gdyby karami znaglać nie mogła do zachowywania praw swoich (C. Pastoralis 28 de Offic. jud.). Koncylium Trydenckie kary kościelne za nieodzowne uznaje i nazywa je: nervus eccle-siasticae disciplinae (Sess. 2 c. 3 de refor.). Ponieważ kary zwane C-ami pozbawiają niektórych dóbr duchownych pojedyncze osoby lub pewną część społeczeństwa, przeto są trojakiego gatunku:

stycznia 1886 (1886, Nr. 161) ustanowiło przy ge-nerał-gubernatorach w Wilnie, Rydze, Kijowie i Ode-sie inspektorów, mających nadzór nad drukarniami i handlem księgarskim; Zd. zaś R. P. z 21 grudnia 1887 (1887, Nr. 204) zreformowało Petersburski Komitet C-y duchownej. Ostatnie wydanie Ustawy o Cenzurze wyszło r. 1890.—Audrejewskij „IIojih-neficKoe IIpaBO“, t. I; Flerowskij „CBoOo^a pkun, TepnHMOCTL u nanie 3aKOHo^aTeJiŁCTBo o neuaTH⁴*, 1872; Notowicz „McTopnuecKin ouepKB Hainero 3a-KOHO^aTejiLCTBa o neuaTn“.

Cenzura ksiąg treści religijnej jest to urzędowe zaświadczenie właściwej władzy duchownej, wyrażone piśmiennie, że dzieło nic w sobie nie zawiera przeciwnego wierze i moralności chrześciań-skiej. Bez takiego zaświadczenia nie wolno używać książek treści religijnej, a świadectwo to powinno być wydrukowane na początku, lub na końcu książki. Prawo kontrolowania przez Kościół książek treści religijnej wypływa z samego ustanowienia Kościoła przez Chrystusa Pana. Albowiem Zbawiciel nie tylko powierzył całość swej nauki Kościołowi i rozkazał mu opowiadać ją po całym świecie przez wszystkie wieki, ale nadto polecił jej strzedz, żeby nic z niej nie uroniono i niczem jej nie skażono. Dla tego Kościół, nie tylko naucza prawd wiary i moralności, ale nadto usilnie czuwa nad ich czystością, a potępia hłędy przeciw wierze, moralności, obrzędom i karności duchownej. Prawo to wykonywał Kościół od początku swego założenia i wykonywa ustawicznie. Już Apostoł Paweł św. ostrzega Tymoteusza i wiernych: „Strzeż tego coć powierzono: wiaruiąc się niezbożnych nowości słów, y odporności fałszywie nazwanej umiejętności, którą niektórzy obiecując odpadli od wiary" (I Tira. 6 v. 20—21, 21—2), „Nie błądźcie: nie da się Bóg z siebie naśmiewać. Baczcie iakim wam list pisał ręką moią" (ad Galat 6 v. 7, 11). A gdy już wówczas odważyli się niektórzy kazić świętość moralności chrześciańskiej, zgromił ich Apostoł i wyłączył ze społeczeństwa wiernych do czasu poprawy. Tegoż prawa używał Kościół od samego początku aż dotąd. Po wszystkie czasy biskupi w listach pasterskich i zebrani na koncyliach ostrzegali wiernych, aby w czytaniu dzieł religijnych byli ostrożnymi i chronili się od pism szkodliwych. Gdy poczęto drukować książki, na ich rozpowszechnianie Kościół zwrócił szczególniejszą uwagę. Papież Sykstus IV, około r. 1480, i Aleksander VI, około 1490 r., zażądali, aby na drukowanie dzieł religijnych wymagano pozwolenia Stolicy Apostolskiej. Powszechne koncylium Lateraneńskie r. 1515 na V swej sesyi nakazało, aby pod karą klątwy nikt nie śmiał drukować książki treści religijnej, pokąd biskup lub przez niego oznaczony cenzor nie opiniuje, że nic przeciwnego wierze i moralności nie zawiera; w razie zaś nieposłuszeństwa ma być książka skonfiskowana, a autor i wydawca ukarani Te dekreta potwierdziło koncylium Trydenckie w zupełności, dodając, że i ci, coby w obieg puszczali egzemplarze książek zakazanych, będą ulegali karom takim, jak drukarze (Conc. Trid. appendix, reg. X, de libr. proh. reg. 10). Do rozpatrywania ksiąg

1) klątwa czyli ekskomunika dotykać może osoby świeckie, duchowne i zakonne; 2) Suspensa, czyli zawieszenie od obowiązków, odnosi się tylko do osób duchownych i zakonników; 3) Inter dy k t obejmuje nietylko osoby duchowne i świeckie, ale nawet te miejsca, do których jest zastosowany (ob. Klątwa, Susp. Interd.). C-y powyższe mają na celu bezpośrednio duchowne ukaranie winnych, ale pośrednio karzą nawet materyal-nie; bo kapłan, ekskomunikowany czy suspendowa ny ode Mszy św., traci stypendya na ten cel ofiarowane. C-y są to kary poprawcze, a więc wymierzane bywają tylko na tych, którzy dają rękojmię nawrócenia; na tych zaś, o których poprawie zwątpiono, wymierza się degradacyę czyli złożenie z urzędu i tacy utrącają zarazem dochody przywiązane do zajmowanych obowiązków. Nieochrzcze-ni i niewierni, jako niepodlegający Kościołowi i nieposiadający dóbr (łask) duchownych, Cenzurom Kościelnym podlegać nie mogą. Że zaś cenzury są najcięźszemi karami, przeto nakłada się je tylko za wielkie grzechy zewnętrzne i pewne, wykonane z uporem. Za małe przekroczenie wymierzać C-ur prawo nie pozwala (C. Nullus 42; Conc. Trid. ses. 25, o. 3, de refor.). C-om dotyczącym osób podlegają tylko popełniający wy- prawo, stępek, chyba że prawo wyraźnie rozciąga tę karę i na doradzców. Interdykt, ponieważ obejmuje miejscowości, więc odnosi się do wszystkich mieszkańców oznaczonego miejsca. Co do sposobu nakładania C-ur, te są: 1) wynikające z prawa (a j u r e) oznaczonego kanonami i konstytucyami papieskiemi za popełnienie tego lub owego występku, za który wpada się w C-y; 2) naznaczane przez sędziego (ab ho minę) są te C-y, jakie sędzia sam wymierza na winnego, bo prawo nie oznaczyło kary, a zostawiło uznaniu zwierzchnika. Nadto są C-y: la-tae sententiae, czyli ipso facto, t. j. samem spełnieniem występku bez żadnego sądzenia; albo też: ferendae sententiae, którym winni podlegają dopiero wtenczas, gdy sędzia wyda taki wyrok. Ponieważ C. są karami kościelneini, więc ich żaden urząd świecki nakładać nie może, lecz tylko urząd mający władzę duchowną. I tak: Papież, kongre-gacye kardynałów w jego imieniu działające i kon-cylia powszechne mają prawo wymierzania C-ur w całym Kościele; Legaci Apostolscy i Nuucyusze —w miejscowości, gdzie spełniają obowiązki swego urzędu (C. Novit. 7, de Off. legati X, 1, 30); Pa-tryarchowie i Arcybiskupi—nie tylko w swojej dyo-cezyi w czasie wizyty swych metropolij i patryar-chatów, ale w razie apellacyi, mogą C-ami karać i swoich suffraganów (C. Venerabiiibus 7, de Sent. excom. in VI, 5, 11); Biskupi, nawet niekonsekro-wani, ale już przez Papieża zatwierdzeni, oraz Wikaryusze generalni—względem podwładnych swego biskupa. Generałowie, prowineyałowie i przełożeni klasztorów mają prawo karać C-ami kościelnemi.

nadania sobie władzy; ze śmiercią zaś, albo ustąpię* niem z urzędu delegującego lub odwołaniem zlecenia, ustaje wszelka władza wydelegowanego. Co do formalnośoi w nakładaniu C-ur, należy je wydawać na piśmie, z określeniem przyczyny, i w przeciągu miesiąca doręczyć obwinionemu, poczerń spisać z tej czynności protokół i opatrzyć go pieczęcią. C-oin naznaczonym przez prawo (1 a t a e sententiae) podpada winowajca w chwili spełnienia występku, bez orzekania przez sędziego tej kary. Bez ścisłych formalności może biskup zasuspendo-wać kapłana od obowiązków na mocy swego sumiennego pojęcia (ex informata conscientia). Podpadający ważnie nałożonej C-rze powinien jej się poddać we wszystkich szczegółach; przekroczenie albowiem C-y pociąga za sobą karę tak zwaną irregularitas, czyli niezdolność do spełniania obowiązków właściwych duchownym. Kary cenzu-ralne ustają wskutek upływu oznaczonego czasu, jeśli termin w nałożeniu cenzury był zakreślony; albo wskutek zwolnienia od C-y przez tego, kto ją wymierzył, przez wyższego zwierzchnika, przez następcę lub przez delegowanego prawnie. Rytuał rzymski zawiera w sobie formę, według której należy uwalniać od zaciągniętych C-ur, gdy się ma ku temu

Ks R. F.

Ceo Violanta, poetka portugalska (* 1601 w Lizbonie—f 1693). W młodym wieku wstąpiwszy do zakonu św. Dominika, układała na uroczystości- klasztorne sztuki sceniczne („Santa Engracia" już w r. 1619), które, lubo, zarówno jak i „Rimas varias“ (Rouen, 1643), po większej części pisane były po hiszpańsku, językiem napuszonym, na wzór Gongory, i odznaczały się przesadą w obrazowaniu, cieszyły się jednak u współczesnych wielkiem uznaniem. Do języka ojczystego powróciła C. w „Par-naso lusitano de divinos e humanos versos“ (Lizbona, 1733), zbiorze poezyj, przenikuionych nawskroś mistycyzmem. Jakkolwiek nazywano ją dziesiątą muzą portugalską, znacznie się jednak przyczyniła do upadku literatury narodowej w czasach, gdy jej ojczyzna upadała pod supremacyą Hiszpanii. * Ćeolfrid lub Coolfrith (* 641—f 716), opat z Wearmuth i Jarrow, z rodu szlachetnego; w ośm-nastym roku życia wstąpił do zakonu w Gilliug, (w Yorkshire), którego Opatem był brat jego, Cy-nifrith, a gdy zaraza nawiedziła Gilliug, przeniósł 3ię do klasztoru w Ripon, gdzie otrzymał święcenie kapłańskie. Po przejściu długoletniej służby klasztornej C. brał udział, wraz z Benedyktem Bi-scopem, w założeniu opactwa św. Petersa w Wearmuth (672), a w roku 682 założył opactwo świętego Pawła w Jarrow i został opatem obu. Był to człowiek nadzwyczaj surowy na punkcie karności klasztornej i oddawał się z zamiłowaniem literaturze; między iuuemi przepisał kilka bardzo cennych rękopisów i wystosował list do króla Piktów, Naitona (Nechtau Mac Derili), w kwestyi

Ale biskupi i niżsi od nich urzędem mogą wymię- święta Wielkiej Nocy i tonsury (710). Czując się rzać cenzury tylko na podwładnych sobie, i dla tego j już starym, przeprowadził na swojo miejsce nomi-kapłana z innej dyecezyilub prowincyi biskup nie ma i nacyę Hwaetberkta i udał się do Rzymu, gdzie mocy ukarać C-ą. Biskup może nałożyć C-ę i przez \ pragnął życia dokończyć, ale nie dojechawszy do delegata, który powinien ściśle się stosować do wiecznego miasta, zmarł w Langres, gdzie go po-

chowano w kościele „Jumeaux Martyrs". Kościół używany w medycynie proszek; mają one około 5 uważa go za świętego. Beria zamieścił jego list do mm. grubości, korę pierścieniowo pomarszczoną. Naitona, w swojej „Historyi Kościelnej Anglów“.r- Proszek korzeni jest szary i ma niewyraźny zapach, Ceolit (miner.) ob. Zeolity.    smak gorzkawy, nieprzyjemny. Obok śladów olejku

Ceos, gr. Keos, Kia, łac. Ce a, poetycznie, dla eteryczuego o bardzo niemiłej woni, zawierają one mnóstwa źródeł i stawów, nazywana Hydrussa brunatny, bezpostaciowy, gorzki kwas ipekakuano-(dziś Tsija, stanowiąca eparchię nomu Cyklad), wy (CM H₉ 0₇) i czynną fizyologicznie emetynę. wyspa grupy Cyklad na morzu Myrtojskiem pomię- Głównej masy ipekakuany dostarcza prowineya dzy płd. krańcem Eubei i Cytnosem, mająca 3 mi- Rrazylijska, Matogrosso, leżąca u źródeł Paragwaju.

le kw. rozległości, obfitująca w wino, miód, owoce, : figi, grzyby i t. p., a tak urodzajna, że utrzymy- • wała w starożytności cztery miasta: Julis (dzisiej Tsijn, główne miasto wyspy), Koressia, Pojeessa, | (dz. Pisa), Kartaja. Miasta te stanowiły gminy wprawdzie samodzielne, ale nazewnątrz zwykle występowały wspólnie pod nazwą Ksloi, przyłączyły się do morskiego związku Attyckiego a następ nie trzymały z Etolijczykami. Po Julis i Kar-tai pozostały jeszcze zwaliska. Na tej wyśpię przyszli na świat poeci: Symonides i Baehylides, lekarz Erazystratos i filozof Aryston (Strabo X. 486), ob. Keos.

Transport towarów stąd do Rio Janeiro trwa 5

^fg|

K. K.

miesięcy, co prawdopodobnie stanowi przyczynę wysokiej ceny tego korzenia. W najnowszych czasach robiono próby uprawy tej rośliny wIndyach. Ipeka-kuana stanowi główny środek wymiotowy (5 —8 gran.); w małych dawkach używa się w

■Ii

Cep, powszechnie znane narzędzie, służące do    jj    katarach oskrzelowych,

młócenia zboża; składa się ono z laski z mocnego,    U    przewlekłych katarach

sprężystego drewna czyli t. zw. dzierżaka, do i    \\    ff    kiszkowych, przy dy-

niego zaś jest przymocowany o połowę krótszy dębo- j    senteryi (zwłaszcza w

wy bijak albo bicz, którym młócący, trzymając '    fiT^Indyach w wielkich

dzierżak obiema rękami, uderza po kłosach rozpo- i    1/    Ss    dawkach do 20 gran.) i

■i

startej na klepisku w stodole warstwy zboża, czyli i ’'    a 1 Ś '' d- Ma ona przewagę

posad u. Miarowy ten, półkolisty ruch odbywa |    ' ^    na(^ ein etykiem, ra-

się od lewej ku prawej stronie, wolniej lub szyb- i    *f"    ^ f zem z którym często ją

ciej, stosownie do tego, czy bijak jest cięższy czy    dają, że wymioty wy-

lźejszy. Połączenie jego z dzierżakiem stanowi    ₉₅ Cepliaelis Ipecacuana. wo^ane ipekakuaną

trok z mocnego kręconego rzemienia, zwany w nie- ’    nie są tak uciążliwe i nie

których okolicach gęzwą. Gdy kilku młocków    zostawiają po sobie ta-

dyseuteryi w 1686 r. i sprzedał tę tajemnicę Ludwikowi XIV za 1000 luidorów. Nazwa brazylijska pospolita jest Poaya lub ęipo; rzadziej używana—Ipecacuan a, co znaczy „wzniecające wyrnio-

Wł. M. K.

St Rew.

razem na jednym posadzie młóci, muszą wtedy kiego osłabienia. Pierwszy wspomina o niej pewien za-uderzaó każdy po kolei, tak, aby każde uderzenie j konnik portugalski, który mieszkał w Brazylii mię-dawało się słyszeó oddzielnie. Nie zachowanie tego j dzy 1570 — 1600; w Europie poznano ją bliżej do-taktu staje się powodem nieregularnego młócenia, i piero w 1648 przez Pisa i Marcgrafa. Lekarz przyczem cepy uderzają jedne o drugie, co żartobli- j Helvetius w Reims dawał ją jako środek przeciw wie nazywają biciem dziada, wyśmiewając niezręcznych robotników. Przy zgodnej młócce wszyscy muszą pracować z jednakową pilnością i żaden sobie w robocie folgować nie może.

Cephalantłiera Rich. (bot.) Buławnik. Rodzaj roślin z rodziny Storczykowatych (Orchideae), pokolenia Neottieae. Są to trawy, o korzeniach włóknistych, rosnące w górzystych lasach i wilgotnych gąszczach. Znane są tylko nieliczne gatunki, rozpowszechnione w Europie środkowej i południowej: C. rubra Rich., o pięknych różowych kwiatach, C. grandifolia Babingt,. C. ociphophyllum Rehb.Wł M- K Cephalanthus L. Puchowicznik. Rodzaj roślin z rodziny Marzanowatych (Rubiaceae) podrodziny Chinowych. Drzewa lub krzewy o liściach przeciwległych, kwiatach drobnych, białych lub żółtych, ułożonych w główki okrągłe, końcowe lub kątowe. Znanych jest 5—6 gatunków krajów gorących i umiarkowanych Azyi i Ameryki. Jeden z nich, G. occidentalis L., rosnący w Ameryce od Kanady do Florydy, hoduje się w Europie, jako roślina ozdobna. Kora jego, posiadająca własności

Cephaelis Swartz. (botan.). W y m i o t n i a, ty zielsko", skwarni a. Rodzaj roślin z rodziny Marzano-watych (Rubiaceae), podrodziny Kawowatych (Coffeaceae). Krzewy lub podkrzewy, rzadziej zioła, o liściach ostro-jajowatych, przeciwległych, ogonkowych, z przylistkami, kwiatkach małych, najczęściej o kwiatkach w główkach kątowych; owoc—suchy lub mięsisty pestkowiec, najczęściej dwuuasienny. Należy tu około 70 gatunków, przeważnie amerykańskich. C. Ipecacuanlia Willd.(W. ipekakuana) pół-krzew o łodydze podziemnej, wyrastającej nad ziemię na 60—90 cm., u dołu drzewiastej, o owalnie-podłużnych liściach z przylistkami i białych kwiatach; owoc — jagoda ciemno-fioletowa, wielkości grochu. Rośnie w dziewiczych lasach Brazylii między 8 a 20° szerokości południowej, również na górach San Lucar w Nowej Grenadzie i w Peru.

Łodyga podziemna wypuszcza z siebie kilka korzeni robaczkowato skręconych, z których otrzymuje się

Wł. M. K.

Di.

K J.

Uzębienie:

K. J.

garbnikowe, używa się w Stanach Zjednoczonych, jako lekarstwo zewnętrzne na choroby skórne.

Cephalalgia, także Cephalea, ból głowy (Od x={>aX'i]—głowa i akyoę ból). Ból głowy jest objawem najrozmaitszych chorób, bądź miejscowych, jako to: sprawy zapalne czaszki i jej powłok, zatok kości czaszkowych (czołowej i klinowej), lub narządów w głowie umieszczonych (oka i ucha), bywa wreszcie przy chorobach mózgu i opon mózgowych. Z chorób ogólnych, jakim ból głowy często towarzyszy, wymieoimy: neurastenię i histeryę (G. neurasthenica, histerica); braknie go też rzadko przy chorobach gorączkowych. Z pod pojęcia „C.“ wyłączamy wszystkie te sprawy, w których ból głowy jest ograniczony do pewnych dróg nerwowych (ob. Neuralgia), jak również ból występujący w postaci napadów, połowiczny ból głowy (ob. Migrena). Prócz wyżej wymienionych odróżniamy: G., hyperaemica — przy chorobowo wzmożonym napływie krwi do głowy, lub też przy upośledzonym odpływie; G. anaemica—przy niedostatecznym przypływie krwi do naczyń głowy, u dotkniętych błędnicą kobiet i dziewcząt, u ludzi wyniszczonych długotrwałemi chorobami, lub osłabionych silnemi krwotokami. Ból tu występuje w postaci szumu w uszach i zawrotów, często z uczuciem pulsacyi. Nizkie położenie głowy zwykle w tych razach sprowadza polepszenie; przy C. hyper. ma to skutek przeciwny. Dalej tu należą: G. rheumatica po miejscowem zaziębieniu głowy; G. syphilitica, wskutek zmian syfilitycznych w okostnej kości czaszkowych, oponach lub mózgu; G. sympathica, przy której ból głowy towarzyszy zaburzeniom w oddalonych narządach (np. Żołądku, Kiszkach, Macicy); G.toxica—przy otruciach np. alkoholem, chloroformem, narkotykami, czadem, etc. Przyczyna bólu głowy nie zawsze ściśle daje się określić. G. nervosa— nerwowy ból głowy, służy wtedy jako czcza nazwa do pokrycia naszej niewiadomości.

Cephalaspis (paleont.). Rodzaj kopalny, obejmujący ryby najdawniejsze na globie, znajdowany tylko w pokładach górnego syluru i dewonu. Dopóki szczątki jego lepiej znane nie będą, trudno jest wyznaczyć mu ścisłe miejsce w systematyce naukowej. Kręgosłup nie skostuiały, głowa pokryta jednolitą wielką tarczą kostną, z oczodołami bardzo zbliżonemi. Kadłub pokryty rombowemi łuskami; ogon nie symetryczny. Członki parzyste nieznane. Gatunek G. Lyelli Ag. nie rzadko spotyka się w starym czerwonym piaskowcu (dewońskim) w Szkocyi.

Cephalea, ob. Cephalalgia.

Cephalica vena, żyła odpromieniowa; początek bierze ze splotu żylnego na zewnętrznym brzegu grzbietu ręki, od dużego palca, przebiega dalej podskórnie po zewnętrznym brzegu przedramienia; tu często bywa podwójna i wchodzi w połączenie z są-siedniemi żyłami. W przegubie łokciowym daje większą gałązkę, łączącą się z żyłą pośrodkową (mediana), lub odłokciową (basihca), przedramienia. Gałązka ta nazywa sią vena mediana cephalica i z powodu powierzchownego położenia, oddalenia od tętnicy łokciowej i obfitego połączenia z sąsiednie-mi żyłami jest ulubionem miejscem dla dokonywania upustów krwi.—Dalej na ramieniu żyła odpro-mioniowa przebiega już pojedyńczo, z sąsiedniemi żyłami wcale prawie się nie łączy; pomiędzy mięśniami: piersiowym wielkim i naramiennym (delto-ideus), pogrąża się w głąb i wreszcie wlewa się poniżej obojczyka do żyły pachowej (v. axillaris). Dz-Cephalocele (od %£<paX7]—głowa i %7)Xt]—guz), przepuklina czaszkowa—miauo ogólne dla takich spraw patologicznych, w których zawartość czaszki przez nieprawidłowy otwór w kości wychodzi na zewnątrz pod nieuszkodzone powłoki i sterczy tu w postaci guza. Stosownie do zawartości odróżniamy: meningocele, gdy w guzie takim znajdujemy tylko opony; encephalocele, gdy w zawartości i mózg się znajduje; wrzeszcie—hydrencephalo-cele—gdy wypuklona część mózgu zawiera wewnątrz płyn wodnisty. Przepukliny czaszkowe bywają zwykle wrodzone i należą do liczby najrzadszych wad rozwojowych; najczęściej zdarzają się w okolicy potylicowej, następnie na czole, powyżej nosa, w innych miejscach niesłychanie rzadko. Wielkość ich i wygląd bywają bardzo rozmaite; dla dotkniętych niemi często są groźne, a gdy zawierają ważne dla życia części mózgu, nie dają się leczyć operacyjnie. Dz-Cephalogale Jourdan (paleont.). Rodzaj kopalny zwierzęcia z rodziny psów (Ganidae).

3. 1. 4. 2.

3. 1. 4. 3.

czaszka krótka i szeroka, zresztą dosyć podobny do rodzaju Amphicyon. Występuje w pokładach oligocenowych i mioceaowych europejskich. Gatunki: G. G-eoffroy Jourd. w dolnym miocenie z Allice i Weissenau; G. minor Filh. z fosforytów Quercy i dolnego miocenu w Allier.

Cephalometr (z grec. %£cpaX7)=głowa i |X£tpov = miara) narzędzie, używane przez antropologów do pomiaru różnych kątów i linij krzywych na głowie. Pierwszy instrument tego rodzaju został wynaleziony przez Antelme’a jeszcze w r. 1838, drugi jest dziełem rąk d-ra Luys’a i początek jego datuje się od r. 1886. Dr. Luys wziął za punkt wyjścia instrument znany we francuskiem rzemiośle pod nazwą: conformateur, a używany przez kapeluszników dla otrzymania krzywej, którą dostajemy w poziomem przecięciu górnej części głowy. Narzędzie to, bardzo niedokładne, zostało dopasowaue przez d-ra Luys’a do wymagań ścisłego, naukowego badania, ale w ostatecznym rozwoju przybrało taką złożoną postać, że praktyczne jego użycie jest zbyt uciążliwe. Z tego powodu C. Antelme’a cieszy się wciąż dawną wzię-tością w kołach antropologów, gdyż odznacza się wielką prostotą i z łatwością daje się stosować przy pomiarach kątów i wykreślaniu linij krzywych z osobników żywych. Polega on na zasadzie tak zwanych biegunowych współrzędnych geometryi analitycznej w przestrzeni i daje położe-żenie każdego punktu na głowie w odniesieniu do pewnego stałego, idealnego środka, z którym spotykają się osie obu kół C u. Wyobraźmy sobie koło zasadnicze AA, które za pomocą odpowiednio urządzonych sztyfcików-przyciskaczy a .. .b można

w sposób nieruchomy przymocować do głowy tak, j uzbrojona językiem z ząbkami oraz szczęką.—Do że jego płaszczyzna leży w płaszczyźnie podstawy | tej grupy zaliczają następujące gromady: 1) Gło-czaszki. Przez środek tego koła przechodzi oś dru- w o nogi (Cephalopoda), 2) S kr z ydłonogi (Ptero-giego półkola, UD, znanego pod nazwą dwuuszne- poda), 3) Brzuchonogi (Gastropoda). Niektórzy go, a tak przymocowanego do tamtego, że może systematycy - zoologowie nazwę C. stosują tylko do obracać się dokoła swojej nieruchomej osi CC, gromady Brzuchonogich (Gastropoda). a względem koła zasadniczego przybierać pochylenie Cephalopoda, ob. Głów onogi. pod rozmaitemi kątami (kąt pochylenia możemy odczy-    Cephalopterus Geoff. Kruczy na. Jeden z naj-

A. S.

tać na kołowym przyrządzie G, umieszczonym przy bardziej charakterystycznych rodzajów z rodziny lewem uchu). Półkole dwuuszne jest przymocowa- Cotingidae, rzędu ptaków Wróblowatych (Passe-ne w ten sposób, że oś jego przechodzi przez res). Gatunki tego rodzaju zamieszkują dziewicze otwory uszne—stąd jego nazwa. Wzdłuż półkola lasy Peru, Ekwadoru i Kolumbii, żyją parami, rza-możemy przesuwać pręcik I, a nadto wysuwać go dziej w towarzystwach, odznaczają się dziwaczną mniej lub więcej z oprawy i ostrzem dotykać do postacią i uderzającym głosem. Są to ptaki boja-wszelkiego punktu na głowie. W każdej chwili źliwe, obdarzone małą zmyślnością, bardzo czujne, wiemy odległość tego ostrza od idealnego punktu karmią się soczystemi owocami, rzadziej owadami;

gniazda budują niedbale na wierzchołkach wysokich drzew. Wogóle ptaki te dochodzą wielkości wrony, odznaczają się okazałym czubem na głowie w kształcie hełmu lub kępy piór które wyrastają z całej prawie górnej powierzchni głowy i pokrywają na-

⁷WD

ik

a ii

mii

m.50

V-

, ,1

lab

c:

AJ

L. K.

Fig. 96. Cephalometr.

środkowego systemu kół, miejsce zaś przytwierdzenia pręcika na dwuusznem półkolu, oraz nachylenie dwuusznego półkola do zasadniczej płaszczyzny określają ostatecznie położenie danego miejsca na głowie. W ten sposób możemy przeciągnąć dowolną linię na powierzchni głowy i następnie, mając przy pomocy C-u współrzędne wszystkich jej punktów, wykreślić na papierze odpowiednią linię .graficzną. Antropometrya poprzestaje na wykreślaniu środkowej krzywej, przechodzącej wzdłuż górnej powierzchni czaszki od nasady nosa, i różnych dwu-usznych krzywych, idących od jednego otworu usznego do drugiego (z pośród nich wybiera ona krzywą, pochyloną do płaszczyzny zasadniczej pod pewnym stałym kątem). C. Antelme’a, zreformowany przez Ed. Bertillona, służy do studyów nad kształtami skieletu głowy.

Cephalopagus, Ob. Potwory.

Cephalophora, Mięczaki jawnogłowe, nazwa nadawana wielkiej grupie Mięczaków (Mol-lusca) posiadających głowę wyraźną,—opatrzonych zwykle jedną tylko skorupą, których gęba jest

Fig. 97. Cephalopterus ornatus. Kruczyna ozdobna.

wet górną część dzioba; według upodobania ptaki mogą nastawiać lub składać swą sutą ozdobę. Nadto opatrzone są wyrostkiem skórzastym, zaokrąglonym, porosłym piórami ze wszystkich stron, który zwiesza się w dolnej części szyi i z wiekiem u samców wydłuża się do tego stopnia, że niekiedy dochodzi długości ciała (C. penduliger). W wyjątkowych razach, np. u C. glabricollis, bywa ten wyrostek całkiem nagi.—Upierzenie tych ptaków czarne, z małemi odmianami, czub czarny z niebieskawym połyskiem, grzbiet czarny, z odcieniem zielonym. Dziób mają przy nasadzie spłaszczony, szeroki, ku końcowi z boków ścieśniony, czarno-brunatny. Podczas lotu lub przyjmowania pokarmu ptak składa czub, wyrostek zaś szyjowy zbliża do ciała; siedząc na gałęzi spokojnie, czub nastawia w całej okazałości. Rano lub po zachodzie słońca ptaki te wydają głos silny, donośny i przenikliwy, podobny zdaleka

A. S.

Wł M. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

do ryku wołów, wskutek czego Indyanie nadali mu nazwę „ptak-byk“. Wyrostek skórzasty na szyi, według Batesa, zostaje w związku z tchawicą, nadyma się podczas wydawania głosu przez ptaka, i wzmacnia głos. — Znane są trzy gatunki tego rodzaju: C. ornatus Geoff. C. penduliger Id. i C. glabricollis Goull.

Cephalotazus S. i Zucc. Rodzaj roślin z rodziny Cisowych (Taxineae); małe drzewka, rosnące bardzo wszerz, rodem z Chin i Japonii; u nas wy rastają zwykle tylko w krzewy, o wązkich, trwałych, dwurzędowych liściach i brunatno-fioletowycb owocach (pestkowcach), dojrzewających dopiero na drugi rok. C. Karińngtoni Forb. i C. drupacea 8. et Zucc., oba z Japonii, hodują się w Europie południowo - zachodniej jako krzewy ozdobne; dalej ku północy wymagają ochrony na zimę.

Cephalotomia (odxe7]aX7]=głowa, t£jjlvco—ts[A(o=s tnę) craniotomia, perforacy a—tak nazywają się zabiegi operacyjne, mające na celu zmniejszenie główki płodu p^zy dysproporcyi pomiędzy jej wymiarami a wymiarami dróg rodnych matki. Ope-racye te wykonywają się za pomocą odpowiednich instrumentów—perforatorów, które mają bądź to kształt nożyc z ostremi i na zewnątrz ostrzami (Naegele, Levret), lub też zbudowane są nakształt trepanu (Leissnig—Kiwisch). Przy płodzie nieżywym C. przedstawia najkorzystniejszy dla matki sposób rozwiązania; przy płodzie żywym stosuje się tylko w razach wyjątkowych, wobec absolutnej niemożliwości rozwiązania inną drogą, gdy matka nie zgadza się na cięcie cesarskie. Za per-foracyą następuje zwykle excerebratio—wy możdżenie, to jest wypłókanie mózgu, po uprzedniem mecha-nicznem rozerwaniu go. Czasami dostateczne zmniejszenie otrzymuje się już po samej perforacyi, w innych razach trzeba jeszcze dokonać i wymóż-dżenia, poczem można pozostawić już dalszy przebieg porodu siłom natury. Przy silnych jednak zwężeniach lub osłabionej działalności macicy trzeba poród doprowadzić do końca ekstrakcyą płodu lub zmniejszyć bardziej jeszcze objętość główki, zupełnie już ją wtedy gruchocąc (ob. Cep halo tripsi a). Dz-Cephalothoracopagus, ob. Potwory.

Cepłialotripsia (od słowa łłporcTco,—(pw rozłamać, rozdusić). Znaczenie i zastosowanie tej operacyi ob. Cephalotomia. Wykonywa się ona za pomocą narzędzi t. zw. cephalotrybów, (cephalo-tryptorów), które bywają różnej konstrukcyi, a wogó-le mają kształt zbliżony do kleszczy akuszeryjnych, z mniejszą tylko krzywizną dla główki. Ramiona cephalotrybów, podobnie jak kleszczy, zakładają się oddzielnie, przy rękojeściach mają urządzenia szru-bowe, umożliwiające silne, dla zgruchotania główki, zbliżenie ramion. Ramiona cephalotrybów przy operacyi obejmują główkę zzewnątrz. Do tegoż samego celu służą kranioklasty; są to narzędzia budową zbliżone do cęgów kostnych, zakładają się w ten sposób, że jedno ramię męzkie przychodzi nazewnątrz główki, drugie zaś wkłada się wewnątrz główki przez otwór perforacyjny. Po

Encjrkl. Powm. Uułtr. T. XL założeniu i zamknięciu kranioklastu ruchami obro-towemi kości główki się wyłamuje, poczem oddzielne kawałki można pojedynczo wyciągać. Za pomocą kranioklastu daje się osiągać jeszcze większe zmniejszenie główki, użycie jego jest jednak dla matki znacznie niebezpieczniejsze. Wskrzeszone obecnie cięcie łonowe (ob. 8 y mfy seotomia), wskazane do powyższych operacyj, zwłaszcza przy żywym płodzie,ogranicza się do bardzo rzadkich przypadków.—Ob. podręczniki akuszeryi Krassowskiego, Barne8’ów, Schroedera i inne; Neugebauera „O wskrzeszeniu cięcia łonowego “(Medycyna, 1892).Dz-

Cephalotryb, Cephalotryptor, ob. Cep halo tripsi a.

CephalotllS Labill. Wyżygłówka. Rodzaj roślin, dla którego początkowo chciano utworzyć osobną rodzinę, dziś pospolicie zaliczany do Łomi-kamieniowatych (C. Saxifragaceae). Jedyny znany gatunek jest C. follicularis Labill. (W. workowata). Jest to ziele trwałe, którego podziemna łodyga wydaje liście dwojakie: jedne eliptyczne, całkie, ogonkowe, drugie w postaci woreczków, zaopatrzonych w trzy skrzydła podłużne i w nakrywki zlekka wypukłe; u brzegu każdego woreczka znajduje się szereg mocnych haczyków, wygiętych ku wnętrzu. Z pośród liści wychodzi głąbik, wysoki na 30—40 cm. z zielonawo-białemi kwiatami,

Fig. 98. Cephalotus follicularis.

opatrzonemi w przysadki. Każdy kwiat składa się z dna kwiatowego wklęsłego, okwiatu prostego o sześciu listkach i z 12 pręcików, z których sześć większych, naprzemianległych z listkami okwiatu, a sześć mniejszych między niemi, słupków 6 wolnych, które przy dojrzewaniu dają tyleż woreczków krótko - szypułkowych, jednonasiennych. Nasienie zawiera bielmo mięsiste. — Ojczyzną tej rośliny są bagna Ameryki Południowej. Spotyka się ją w cieplarniach Europy.    wł> K’

Cephenomyia, ob. Gez i Gzy (Oestridae). CepłlUS Fabr. Zdzieblarz, rodzaj należący

A. S

St Rew.

K. K.

And S.

Zn.

do rodziny Trzpieników czyli os drzewnych (TJro-seridae) rzędu owadów Błonkoskrzydły ch (Hy-menoptera), Rośliniarek (Phytophaga). Niektóre gatunki tego rodzaju należą do owadów szkodliwych zasiewom, szczególniej żytu i pszenicy. Jest to owad drobny, o ciele szczupłem, głowie grubej, rożkach 22-członkowych, ku końcowi grubiejących, maczugowatych. Odwłok nieco z boków ścieśniouy, od tułowia wyraźnie oddzielony. Na szczególną uwagę zasługuje: G. pygmaeus L. Ździeblarz karlik, czarny, połyskujący, z jasnemi skrzydełkami, z brunatnemi żyłkami; odwłok z żółtemi przepaskami, tułów i koniec odwłoka, u samców, żółte. Długość ciała 5—7 mm. Samce i samice

-3——

Fig. 99. Ździeblarz karlik (Cephus pygmaeus).

latają często już na wiosnę i przez czerwiec składają jaja w źdźbła żyta lub pszenicy; z jajek wylęgła gąsienica wchodzi do wnętrza źdźbła i toczy miąższ w kolankach. Uszkodzenie można poznać przed dojrzeniem zboża, kiedy jest jeszcze zielone; między zdrowemi pochylonemi nieco kłosami dostrzegać się dają żółte, prosto stojące, które są puste, jako uszkodzone. Gąsienica opuszcza się do samej nasady źdźbła, gdzie zimuje, a na wiosnę przemienia się w poczwarkę. Można liszki niszczyć, nizko ścinając lub zrzynając zboże, i pozostawiając uizką ścierń, którą następnie należy zaorać przed zimą.

Cepiga lub Czepiga albo Czapiga, rękojeść u pługa; bywa ich zwykle dwie; służą one do zapuszczania pługa w rolę i do wyważania go z ziemi, oraz do kierowania nim podczas orki, szczególnie pługami bezkolesnemi. Niektóre pługi mają jedną tylko C-ę, co jednak nie stanowi dodatniej strony narzędzia. Obecnie C-i, również jak wszystkie części pługa, wyrabiane są z żelaza, chociaż trafiają się jeszcze i drewniane. C i w angielskich bezkolesnych pługach są bardzo długie, zgrabnie falisto wygięte, co czyni powodowanie pługiem, oraz zapuszczanie go i wyważanie z ziemi, nader łatwem. U pługów kolesnych C-i są krótsze i w ustawieniu swojem więcej się zbliżają do linii pionowej. Nacisk wywarty na C-i w pługu kole-snym pogrąża go w rolę, przeciwnie zaś, pług bez-kolesny wyważa z ziemi na zasadzie działania mechanicznego drąga.

Cepotaphium (xY];rozarpiov), jest to grób w ogrodzie, albo też ogród otoczony pewną czcią religijną, z powodu umieszczonego w nim grobu jakiejś osoby powszechną cześć wzbudzającej. Św. Jan Ewangielista (roz., 41, 42.), po opisie śmierci Chrystusa, powiada: „A na miejscu gdzie był ukrzyżowan, był ogród, a w ogrodzie grób nowy, w którym jeszcze żaden nie był położony. Tam tedy, dla przygotowania żydowskiego, iż grób był blizko, położyli Jezusa¹*.— Porówn „Inscript* u Fabrette-go, str. 80, n.—9, oraz str. 115 n.—293.

Ceprano, miasto we Włoszech, w departamencie Rzymu, okręgu Frosinone, na prawym brzegu rz. Liri i w pobliżu ruin starożytnego miasta Fre-gellae; 5,230 m-ców.; w okolicy kilka potyczek między Austryakami a Muratem w 1815 r.

Cer (cer i urn), pierwiastek metaliczny, znak Ce, ciężar atomowy według tablicy L. Meyera i Seuber-ta 141. 20, według zgodnych oznaczeń kilku ba-daczów późniejszych—139. 858 do 139. 87. Jeszcze w połowie przeszłego wieku zauważony przez Cron-stedta, a w ćwierć wieku później przez Bergmanna, wydzielony w stanie przybliżonej czystości dopiero około 1803 r. przez Klaprotha i jednocześnie przez Berzeliusa z Hisingerem. W przyrodzie występuje prawie wyłącznie w postaci złożonych mieszanin, w związkach—obok lantanu, neodymu, prazeodymu i wielu metali z gromady itrowej oraz torowej. Minerały, które ten pierwiastek zawierają, t. z w. cerytowe, należą do najrzadszych w przyrodzie, do ich liczby wchodzą: ceryt właściwy, ortyt, alanit, eschinit, pirochlor, polimignit, monacyt, lantanit, fłuoceryt i w. i., znajdowanych przeważnie w Szwe-cyi i Norwegii. Według niektórych badaczów Ce w nader małych ilościach jest znacznie rozpowszechniony w przyrodzie, wchodząc do składu popiołów różnych roślin i kości zwierzęcych; podanie to jednak wymaga potwierdzenia. Wiadomości nasze co do czystego Ce metalicznego są dość skąpe. Wydobywa się on zapomocą elektrolizy stopionego swego chlorku, Ce Cl₃, jako metal ze świetnym połyskiem, kowalny i ciągliwy, z cięż. właść. około 6.7; topliwy łatwiej od srebra, lecz trudniej od antymonu. W powietrzu suchem się nie zmienia; ogrzany, pali się nadzwyczaj świetnie, kwasy stężone trudno nań działają, rozcieńozone — przeciwnie—bardzo łatwo. Z tlenem tworzy kilka związków, z których tlenek —Ce₂ 0₃ i tlennik—Ce 0₂ są zasadowe. Sole odpowiadające pierwszemu są bezbarwne, odpowiadające drugiemu żółtawe, różowo brunatne i brunatne, Z pomiędzy związków tego pierwiastku pewne znaczenie ma szczawian, uznawany przez niektóre farmakopeje za środek lekarski. Związki cerowe wchodzą do składu mieszaniny soli rzadkich metali, któremi są napawane siateczki Auera von Welsbach, służące w palnikach gazowych jego systematu do wytwarzania światła o bardzo Wysokiem natężeniu. Zielonawy odcień, temu właściwy, zależy w części także od obecności związków cerowych

Cera, K^p. Bogini śmierci, uosobienie nieszczęścia, nieszczęsnej predestynacyi, a głównie śmierć gwałtowną sprowadzająca (w tym razie wyraz ten używa się też i w liczbie mnogiej rrjpsę); zkąd przydomek: czarna, zgubna, zła. Razem z bóstwami, zwanemi Erys i Cydemos (Ko5oijj.ó^), ukazuje się ona na polach bitew, nakształt Wal-kiryj z legend północnych, rzuca się na rannych i konających, w szacie czerwonej od bryzgów krwj

K. K.

Cerae (po łacinie liczb. mn. od cera = wosk) tak się nazywały tabliczki, mocno nacierane woskiem, na których Rzymianie pisali spiczastym rylcem (stilus), z metalu albo kości słoniowej. Tabliczki owe pospolicie drewniane, a niekiedy także z kości słoniowej, łączono po dwie, trzy albo więcej (diptychi, triptices), aby zaś nie zlepiały się jedna z drugą, zaopatrywano je w ramki drewniane. Były to wszakże właściwie tylko notatniki, jak

w. o.

And. S.

Przed-

ludzkiej, czyli, jak się wyraża Homer (II. 18, 535; przek. Szmurły): —,,Cera też zgubna, co utrzymuje przy życiu rannego, drugiego od rany chroni, a znów poległego za nogi wśród wrzawy wyciąga: szata jej barwę szkarłatną na barkach ma z mężów po-soki". Jeśli człowiek ma życie skończyć w sposób gwałtowny, to mu już przy urodzeniu sądzona jest Ć., która w czasie wyrocznym stawić się nie o-mieszka (II, 23, 79). Zeus nawet dwie Cery stawia na dwóch szalach wagi, rozstrzygającej np. między śmiercią Achilla lub Hektora (11, 22, 210). I Achilles miał dwie Cery, między któremi wypadło mu wybierać (II, 9, 411): tyle zatem, pokazuje się, było Cer, ilu ludzi zawyrokowanych na śmierć przedwczesną, gwałtowną, czyli tysiące ([j/jpiai); stąd u Homera: Cery Achajów, Trojan (11, 8, 73).    C., w postaci wędki, nawet i do ryb

się przyczepia:— „do ołowianki podobna., co osa dzona na rogu wzrosłego na halach buhaja, tonie, by przynieść zagładę żarłocznym rybom topieli" (II, 24, 80). Ale jakkolwiek wyroczną jest C., można się przed nią uchronić ucieczką lub za ła ską bogów (II, 3, 32; 4, 11; 12, 402), tak dalece, że, jak to wyraża znowu „Odysseja" (11, 171, sq) C. nawet łagodną śmierć czasami przynosi. Tyle o tera Homer. —Hezyod, zatrzymując ten charakter C-y w „Tarczy", co do udziału w bitwach, w „Teogonii" (w 211) czyni ją nadto córką Nocy, siostrą Morosa, Tanatosa, Hypnosa (śmierci zwyczajnej, snu); tylko ustęp ciągnący się od wiersza 217, gdzie C-y karzące (vy]Xsótuocvoi) zestawione są z Moirami i znaczenie pokrewne z Erynnyami mają jest pochodzenia świeższego. Pojęcie kary i pomsty przychodzi dopiero z Eschylosem, gdy homeryczna C. wyobraża tylko los okropny. Ob. Liibker’s „Real-lex“.

11

mak

Fig. 100.

Cerae i stilus, podług malowidła pompejańskiego.

i dziś używane pergaminowe, albo z kości słoniowej, i służyły jedynie do notatek potocznych, do rachunków, do zapisywania rzeczy zasłyszanych czy to na forum, czy też w szkole, albo własnych pomysłów i zamiarów „pro memoria". Styl w górnym końcu był spłaszczony, aby można nim było wosk wygładzać dla poprawienia, albo zupełnego zatarcia pisma.

Oeraochi Józef, rzeźbiarz, ur. na Korsyce 1751 r. stracony w Paryżu 30 stycznia 1802. Znany jest nadewszystko z mniemanego spisku na pierwszego konsula Bonapartego. Uczył się u naj pierwszych rzeźbiarzów włoskich i zjednał sobie imię tak głośno niemal, jak Canova. W 1796 r. rozpoczął w Medyolanio posąg generała Bonapartego. W Rzymie 1798 r. przyczynił się do ogłoszenia rzeczypospolitej. W Paryżu, w 1800 wszedł w koło zapalonych, dó których należeli Arena, Demerville i Topino-Lebrun. Wszakże rzeźby nie zaniechał i jeszcze wykonał popiersia Masseny, Moreau i Bernadotte’a.—Zmowa na pierwszego konsula, uknuta przez ministra po-licyi Fouchego —z domniemanym celem zamordowania go, sprawiła, iż Ceraechi wraz z trzema towarzyszami poniósł śmierć.

Ceram (Serang), wyspa z archipelagu austral-skc-azyatyckiego, druga co do wielkości z grupy Moluckicb, przecięta 130° południka dł. wd. Gr. i 3° równoleżnika sz. pd., obejmuje wraz z drobne-mi wysepkami nadbrzeźnemi 18,198 km. □ powierzchni i liczy około 100,000 m-ców, w tern za-regestrowanych w 1882 r. było 39,997, tj. 11,658 chrześc., 16,303 mahometan i 12,306 bałwochwalców. —Całość przedstawia się w kształcie wydłużonego prostokąta, zwężonego pośrodku w przesmyku Tanun, który wysepkę dzieli na dwie nierówne części: większą, wschodnią (Wielki C.) i zachodnią, mniejszą (Huwamohel). Wnętrze górzyste, mało znaDe; środkiem przeciąga łańcuch znacznych wyniosłości, których pojedyńcze szczyty przenoszą 2,000 m. (Nussaheli do 2,500 m.); wyniosłości te pokryte są bujnym lasem na zboczach, a w dolinach zwrotnikową roślinnością. Wybrzeże w przeciwstawieniu do napół dzikiego wnętrza jest dość starannie uprawne i zamieszkane gęsto przez ludność na pewnym już stopniu kultury stojącą.—Rośnie tu palma sagowa i kokosowa, ryż, tytoń i kakao. Zwierząt ssących mało, ptaków za to wielka obfitość. Pierwotni mieszkańcy, Alfurowie, zostali wyparci do wnętrza przez Malajów, którzy zajęli wybrzeże, trudnią się handlera, wyznają głównie islam, są odważnymi żeglarzami i sły-uą z rozbojów. Politycznie cała wyspa należy do Holendrów i podlega władzy rezydenta w Amboi-nie (ob.)., wszakże faktyczne posiadanie ogranicza się tylko do wybrzeża. Holendrzy utrzymują niewielki garnizon w Sawaai, na północnem wybrzeżu; główną zaś osadą jest Elpaputi na wybrzeżu połu-dniowem.

Ceranibyx L. Kozioróg. Jeden z licznych rodzajów (typowy) rodziny Cerambycidae, Długo-rogów, do rzędu owadów Tęgopokrywych (Goleo-ptera) należący. Odznacza się rożkami 11-o człon-kowemi, które u samca są dłuższe od całego ciała, u samicy zaś równej długości z ciałem; —pierwszy członek rożków guziczkowato zgrubiały.

Gąsienica.

A S.

karcze z poprzecznie wyraźnemi zmarszczkami, na tylnym końcu rozszerzone, o długości równej szerokości. Po bokach przedkarcza znajduje się po jednym, silnym spiczastym wyrostku. Tarczka trójkątna, o kątach tępych; pokrywy skrzydłowe przy nasadzie prawie 2 razy szersze od tylnego brzegu przedkarcza, a długość ich więcej niż dwa razy większa od szerokości razem wziętej. Oczy wyraźnie siatkowate, wąsiki szczękowe i wargowe równej długości. Znane są liczne gatunki tego rodzaju, mieszkające na całej ziemi, z tych około 7 w Europie. — Do liczby najważniejszych należą: C. cerdo L. (C. heros. Scop.), K. wielki czarny; pokrywy skrzydłowe, które ku tyłowi silnie się zwężają, brunatno-czerwone; przedkarcze czarne, połyskujące, o powierzchni nieprawidłowo pofałdowanej. Kąt szwowy, powstały wskutek

j!/

Mm

a;

Fig. 101. Cerambyx heros Scop. Kozioróg wielki (dębowy).

Owad dorosły.

zetknięcia się wewnętrznych brzegów pokryw skrzydłowych, przedłuża się w ostry kolec. Różki u samców znacznie dłuższe od ciała. Długość ciała 28 —50 mm. Mieszka w całej Europie i u nas,— wogóle dość rzadki, w lasach dębowych; gąsienica do 80 mm. długa, żółtawo-biała, żyje wiele lat w drzewie starych dębów. Chrząszcze w dzień siedzą w ukryciu, wieczorem (od połowy czerwca do połowy lipca) latają.—C. Scopoli Feistl. Kąt szwowy pokryw skrzydłowych tępy, mniejszy niż w poprzednim gatunku; gąsienica żyje na drzewie bukowem.

Ceramika. Wyraz ten pochodzi od greckiego Kepa[i.oę, znaczącego „glina, „wyrób garncarski, zduński⁴⁴, k e r a m ei k ó s=garncarski, zdnński, ke-rameike (—tóchne). Pod nazwę C-i podciągamy te wszystkie wytwory przemysłu i rękodzieł, do których wyrobu koniecznie nieodzowną jest glina w jednej ze swych licznych odmian, i które, dla większej trwałości, poddawane są wypalaniu. Przemysł ceramiczny, na równi z tkackim, należy niewątpliwie do najpierwszycb, jakie wytworzył człowiek; zjawisko to nader łatwe jest do zrozumienia, zasadniczy bowiem materyał — glina, występująca obficie na powierzchni ziemi, a pod wpływem atmosferycznych opadów w różnym stanie plastyczności, musiała na siebie zwrócić uwagę człowieka. Wyśledzenie pierwocin przemysłu ceramicznego jest niemożliwem, gdyż w zamierzchłych przedhistc-rycznych epokach znane już były wyroby w zakres C-i wchodzące, na potwierdzenie czego powołać można fakt, że przy poszukiwaniach świdrowych, dokonanych w dolinie Nilu, napotkano odłamki palonej cegły na głębokości 18 a nawet i 22 metrów od jej dzisiejszego poziomu, co z osadzonych warstw dozwala wnioskować, że ta cegła była wytworem człowieka, żyjącego co najmniej przed 12,000 lat. Takie same odłamki znaleziono w jaskiniach, obok kości zwierząt zaginionych i w torfowiskach Europy.—Zabytki assyryjBkie dostarczają nam licznych okazów cegły, barwną emalią przyozdobionych; świadczyło że, w owej dobie przemysł ceramiczny nie stał już na stopie pierwotnej, lecz przeciwnie doszedł pewnego wykształcenia, pozwalającego na stosowanie szkliwa i emalii. Z tego widzimy, że kuszenie się o odszukanie pierwocin przemysłu ceramicznego jest bezowocnem; zaznaczyć tylko można, iż pozostałości z epok przedhistorycznych wielu ludów, przechowane przeważnie w ich cmentarzyskach, grobach i grobowcach, świadczą nam, że znanym im był wyrób przedmiotów ceramicznych. Wprawdzie nie były one tak doskonałe i tak doniosłego znaczenia, jak nowoczesne, nie używano ich w zupełności jako naczyń do gotowania i przyrządzania pokarmów; lecz natomiast ważne znaczenie miały w obrzędach pogrzebowych, słu żąc jako urny do przechowywania spopielonych na stosach ciał zmarłych, rozdawano je także na igrzyskach jako nagrody zwyciężcom.—Ze względu na rozwój przemysłu ceramicznego, jak i odrębności, jakie on przedstawia u różnych ludów, odróżniają dziś kilkanaście jego epok rozwojowych. Dla jasności jednakże poglądów na historyę rozwoju przemysłu ceramicznego nieodzownem jest poznanie technicznych własności różnych jego typów, które, stosownie do materyału, dzielą się na porowate i ścisłe. Pierwsze, wypalane przy względnie nie wysokiej ciepłocie, są nieprzezroczyste, w przełomie ziemiste, wydają dźwięk stłumiony, nożem się rysują, dla płynów są przesiąkliwe, dotknięte językiem, przylegają do niego. Tej ostatniej, ujemnej własności zaradza się, pokrywając wyroby szkliwem. Drugie—to jest wyroby ścisłe, wypalane są przy bardzo wysokiej ciepłocie, przez co materyał ich zlewa się i staje na wpół szklistym, odłam ich jest muszlowy, do języka nie przylegają, a tak są twarde, że uderzane wydają przyjemny czysty dźwięk, nóż ich nie rysuje i nie są prze-siąkliwemi, nawet gdy ich szkliwem niepowleczo-no. Do pierwszego rodzaju wyrobów, to jest do porowatych, należą obok zwykłej cegły i dachówki: terrakoty, t er r o lity czyli wyroby terrakotowe kryte lakowemi farbami, siderolity, stanowiące

przejście do naczyń kamiennych, dalej wszystkie tak stają się temniepewniejszemi, im bardziej cofamy się zwane wyroby garncarskie, o szkliwie ołowia- do prastarych epok lub wymarłych ludów, nie dają nem czyli z soli kuchennej, fajanse, których nazwa się ściśle określić. W szeregu epok rozwojowych pochodzi od włoskiego miasta F a e n z a, zwykłe Epokę chińską uważać należy za najpierwszą, i emaliowane, lub grubo cynową emalią nakładane, a znane fakta przemawiają za tern, że Chińczycy łącznie z majolikami, których nazwa od hiszpańskiej byli najprawdopodobniej pierwszymi producentami wyspy Majorka, uprzednio Majolika zwanej, po- wyrobów ceramicznych. Według podań chińskich chodzi; dalej—tak zwana Mezzamajolika wyroby już na 2,600 lat przed erą chrześciańską garncar-zDelftczyliD elfty,pół-porcelana i faj ansHen- stwo było szeroko rozpowszechnionem w Chinach, ry ka II, o przezroczystemszkliwie i białem podłożu, a wykopaliska ceramiczne z ruin Teb posiadają Wyroby te, stosownie do tego, czy wypalają się barwnie lub biało, a następnie czy powleczone są szkliwem czy emalią, dają się schematycznie w następujący sposób zestawić:

MIII**¹'"¹'*

Wyroby ceramiczne porowate

wypalające się barwnie

wypalające się biało

bez szkliwa    ze szkliwem    bez szkliwa    ze szkliwem

wyrobystry-    wyroby    wyroby bia-    pół-porcela-

charskie: garncarskie łe niepole-cegła, da-    polewane,    wane z tak

chówka;wy-    delfty,fajan-    zwanej gli-

roby garn-    se, majoliki,    ny fajkowej

carskie nie- fajans Hen-polewane, ryka II. terrakota.

Aoooooc

& Q J ooooo

ferii

Si

na

1!ijl 'li

oPOo

00

00

00

00

1*

00000,0 °

Fig. 102.

Chińskie wazony, znalezione w grobach Egipcyan.

Do drugiego rodzaju wyrobów ceramicznych, szklistych, należą wyroby pospolicie zwane kamienne-mi i porcelanowe; do pierwszych z nich zaliczają się: zwykłe naczynia kamienne, których wyrób sięga odległych czasów, a szkliwo pospolicie nadawane jest ulatniającą się solą kuchenną, wprowadzaną do pieców w ostatnich chwilach wypalania; dalej tak zwane berlińskie naczynia zdrowia, których ma-teryał podobnym jest do porcelany, wszakże bez własności przeświecania, a powstaje z mieszaniny białej ogniotrwałej glinki i masy porcelanowej—tu należą naczynia noszące nazwy: jaspisowych, biskui-towych,wedgwood, egyptian, bamboa, także słynna ongi porcelana Rottger’a i jej współczesne imitacye, zwane porcelaną brandenburską. Schematycznie wyroby ^szkliste dają się zestawić, jak następuje:

Wyroby ceramiczne szkliste

wypalające się barwnie wypalające się biało

bez szkliwa ze szkliwem bez szkliwa ze szkliwem Cbromolity, wyroby wyroby    porcelana

Klinkiery,    kamienne    biskuitowe

Wedgwoody

porcelana Rdttgera

Powracając do epok rozwojowych C-i dla przedstawienia ich cech charakterystycznych, z góry zaznaczyć należy, iż ściśle chronologiczne ich zestawienie jest niemożliwem. Niektóre z nich stoją zupełnie oderwane, inne, dla braku ścisłych danych, które niewątpliwe cechy pochodzenia chińskiego (f. 102). Podania chińskie cytują jako wynalazcę porcelany, Kouen-ou, który miał żyć na 2,700 lat przed Chr. za panowania cesarza Hoang-ti. Faktem jest, że wyroby porcelanowe w Chinach rozpowszechnione były już w epoce około 160 r. pd. Chr., a były to wyroby o kształtach i materyale bardzo pierwotnym. C. chińska udoskonaliła się dopiero za panowania dynastyi Song, w latach od 960 — 1270 po Chr. Zachowany manuskrypt japoński stwierdza wprowadzenie wyrobu porcelany do Japonii około 27 roku przed Chr. Inne dokumenta świadczą, że do Persyi dostała się porcelana chińska w VII i VIII wieku, do Arabii w IX i następnych. W Europie pojedyńcze egzemplarze znane były już w średnich wiekach, większą ich ilość przywieźli Portugalczycy w początkach XVI w., znacznej zaś dostarczyli Holendrzy w XVII w. Staro-chińska porcelana, charakteryzująca się podługowatemi kształtami, jest białą, o słabo-zielonkowatym odcieniu, i przyozdobiona malowidłem o barwach jaskrawych, przedsta-wiającem meandry, trzciny, kwiaty lub fantastyczne twory. Zasadniczemi kształtami chińskich naczyń porcelanowych, są: urna i waza, o najrozmaitszym rysunku, jednakże zawsze wysmukłe, a ich wielkość, wykwint wyrobu i dekoracyi są imponującemi. Tabl. figura 4. Zaletami najbardziej cenionemi porcelany chińskiej są: jej białość, cienkość i przezroczystość, obok wykwintu form. Statuetki porcelanowe chińskie przedstawiają prawie wyłącznie bóstwa buddyjskie, w postawie siedzącej. Prócz tego w Chinach zastosowano C-ę do wyrobu sprzętów użytku domo-

wego i budownictwa, a w tym ostatnim dziale zasłynęła przepyszna wieża porcelanowa w Nankinie, zbudowana w początkach XV w. za panowania cesarza Young-lo a zburzona w czasie rewolucyi Tai-pingów w 1862 r.

one wyrobami garncarskiemi, eharakteryzującemi się matowym, kruchym materyałem, o barwie szarej, upiększanym czarnemi gzygzakami, oraz szty-wnemi postaciami. Z późniejszej doby odznaczają Wieża ta murowana, o 9-ciu piętrach, się materyałem trwalszym i charakterystyczną emalią łatwo topliwą, o barwie niebieskiej, turkusowej, lub zielonej, kształty zaś, —dla których pierwotnym wzorem było jaje,—cechują się poczuciem piękna i wykwintem w przyozdabianiu (fig, 104 i 105).

Epoka celtycka. O ile epoka ta chronologicznie na tern miejscu winna już być wspomnianą, tru-duo osądzić i czy wogóle poprzedziła następne, lub była im współczesną? nie wiele o tem się da powiedzieć. Zaliczają się zaś do niej wszystkie naczynia, znalezione w starodawnych grobach i cmentarzyskach środkowej i północnej Europy, a jakkolwiek jest przypuszczenie, że je wyrabiano je-Epoka assyryjsko-babilońska sięga datą    2000 lat    dynie ku czci zmarłych,    to jedna.k    część ich,

przed Chr.; głównemi jej przedstawicielami    są cegły    zdaje się, służyła i za naczynia codziennego użytku,

i kwadratele do wykładania ścian z gliny    palonej,    a tylko ze śmiercią ich    właściciela    składano je

wraz z jego spopielouemi    szczątkami    do grobów.

Co się tyczy sposobu wyrabiania, to mniemać można, że były robione z wolnej ręki, bez znajomości i umiejętności stosowania koła garncarskiego. Glina jako materyał, z którego je robiono, nie była czystą, lecz zmieszaną ze zwietrzałym granitem; nadawać polewy nie umiano. Wogóle materyał był kruchym, słabo wypalonym lub tylko suszonym, o barwie wszystkich odcieni, od blado-żółtego do ciemno-ceglastego i brunatnego, a tylko w rzadkich wypadkach błękituo-czarny. Dla upięknienia posługiwano się wtłaczanemi kropkowanemi liniami, zygzakami lub pokryte barwną emalią; liczne ich egzemplarze i od- liniami spiralnemi. Odróżnienie plemiennego ich po-łamki znaleziono w ruinach Babilonu i Niniwy. chodzenia, t. j. celtyckiego, germańskiego, skandy-Cechą charakterystyczną tych wyrobów jest ścisłość nawskiego albo też słowiańskiego, jest nadzwyczaj ich materyału, powierzchowne wypalenie i pokrycie trudnem, podobnież jak i to, do jakiej należą epoki,

krzemiennej czy bronzowej; przy wyróżnianiu tych Epoka egipska. Pozostałości jej znaleziono w ka- ostatnich za wytyczną służyć może to, że w pierwo-takumbach Teb, oraz ruinach Memfisu i innych; są ! tnych epokach używano do ozdoby tylko linij krop-

80 metrów wysoka, cała wyłożona była płytami majolikowemi i ozdobami porcelanowemu Cechą dekoracyj chińskich wyrobów ceramicznych jest zupełna onych swoboda, nigdy nie krępowana symetrycznym podziałem powierzchni naczyń, co sprowadza poniekąd pewien nieład, nie dozwalając pochwycić całokształtu dekoracyj; najsłabszą jej stroną są postacie ludzkie, natomiast harmonia barw zawsze jest utrzymaną. Pragnącym bliżej się zapoznać z wyrobami porcelauowemi chińskiemi, jak i ich rozwojem w szeregu wielu stuleci, zalecić możemy Królewski zbiór porcelany w Dreźnie.

ii!

,,

faii!

li

?Jr-

m

Fig. 103. Cegły^babilońskie (Muzeum Brytańskie)

szkliwem o barwach mieszanych (fig. 103).

mm

smm

WĘ-

1SL

IIP¹⁸

CK (

-A

...m

■.■a

;k:;.

lii

fsm

mmmmm.

Fig. 10±. Wazon egipski (Luwr).

Fig. 105. Flasza 'polna egipska (Luwr).

kowanych i kresek, zaś w epoce bronzowej dołączają się do poprzednich poziome kręgi, linie spiralne, łuki i linie faliste. Do omawianej tu epoki należą i naczynia nawodnych budowli na palach, jezior Szwaj-caryi, oraz perły gliniane obok poprzednich znajdowane (fig. 106 i 107).

Epoka grecka. Garncarstwo na gruncie klasycznej Grecyi gubi się w pomroce przedhistorycznych baśni, a nawet przypisywany Talesowi wynalazek koła garncarskiego jest o wiele starszym, znalezione bowiem pod gruzami Myceńskiemi odłamki naczyń były niewątpliwie robione przy pomocy koła. Płaskorzeźba wprowadzona do C-i rozwinęła się w Grecyi nader wcześnie, znalazłszy dla siebie zastosowanie i do przyozdabiania świątyń. Pła-szego rzędu, to znowu, ze względu na lekkość, wy-smukłość i elegancyę form, klasycznie zharmonizowanych, oraz traktowanie ornamentacyi, należą do rzędu najlepszych, najszlachetniejszych wyrobów ceramicznych wszystkich epok i ludów, i jako takie pozostaną pierwszorzędnemi i niedościgłemi. W początkach przyozdabianie ograniczało się do rysunku kół, kręgów, zygzaków i rozet, nadawanych czarną barwą na wypalane, lecz niepolewane naczynia; później zaczęto naczynia te polewać; szkliwo jednak, którego Grecy używali, dotychczas nie jest dostatecznie poznauem. Materyał tych klasycznych naczyń, pospolicie czerwono ceglastej barwy, wygładzano, tocząc dla nadania połysku, lub pokrywano szkliwem czerwonem. Ozdoby rysunkowe wykonywano nadzwy-

ŁL/wj

«J

IWJ

Jt*

HrisSs

śś

r4V

*y

'•;>

! t-.. „.i ni¹ •

•"ii®

dli

SśrjOPfFN⁷

< {A-

;t

__ *

itógai

Fig. 106. Garnki star.⁻'-germańskie.

,lr

Y«#

!- Vv

95 £]

fi

WMm

<-/

'A

'ŚBk

iinniiiijiiii

łM

Fig. 107. Garnki z grobów staro galijskich.

Fig. 108. Wazon grecki

z połowy V w. przed Ghr (Muzeum Brytańskie).

czaj starannie i równo czarną farbą tak, że w razie, gdy pokryto niemi całe naczynie, to wygląda jak gdyby wyrobione było z czarnego materyału. Naczynia, które przechowały się z owej epoki, zdaje się, przeważnie służyły do przyozdabiania świątyń i mieszkań, niektóre z nich były nader wielkie i z konieczności musiały być nieruchomemi, innych używano za popielnice do przechowywania spopielonych doczesnych szczątków zmarłych, i wogóle czci umarłych epoki owej również zawdzięczamy to, że

skorzeźby te wyrabiano z gliny suszonej i palonej. W Atenach garncarstwo było tak silnie rozwinięte, że jedno z przedmieść ateńskich nosiło nazwę Kerameikos, jako przez garncarzy zamieszkane, a przemysł prowadzono tu na tak szeroką skalę, że nawet stanowił on dla Fenicyan przedmiot wywozu do wybrzeży afrykańskich i północno-europej-skich. W epoce największego rozkwitu sztuki w Grecyi przodownicy jej, jak Fidiasz, Poliklet, dostarczali garncarzom modeli i dlatego też garncarstwo wykwitło tam na sztukę. Pozostałości grec- tak wiele pozostałości tej artystycznej doby prze-kich wyrobów ceramicznych są, z wyjątkiem bardzo chowało się do naszych czasów. Niemała ilość na-nielicznych figurek i płaskorzeźb terrakotowych, pra- czyń służyła za nagrody dla zwyciężców: nawie wyłącznie wazonami, wazami lub naczyniami, j pełnione oliwą, rozdawano je publicznie na igrzy-do czerpania wody lub picia służącemi, a jakkolwiek skach, i pospolicie wyróżniano stosowneini napi-ze względu na materyał zaliczyć je trzeba do niż- i sami. W ornamentacyi naczyń tej epoki nigdy nie na-

potykamy naśladownictwa natury: przeciwnie, wszyst- \ puhary do picia, dość dziwacznych kształtów, dwu-kie ozdoby są stylizowane, ku czemu przeważnie j twarzowe, jak przedstawia rysuaek(f. 110). Pod koniec służyły liście akantu i palmety, z postaci zaś epoki najwyższego rozkwitu sztuki garncarskiej pospolicie posługiwano się mitologicznemi. Ktoby w starożytnej Grecyi, ku schyłkowi IV wieku przed pragnął bliżej poznać pamiątki tej niedościgłej epo- Chr., zwolna zmysł piękna ustępuje pierwszeń-ki, znajdzie ich liczne i przepyszne okazy w Mu- stwa zbytkowi, ujawniająoemu się w polichromii wpro-zeum Paryskiem (Louvre), Berlińskiem, Londyń-skiem (British Museum), Petersburskiem (Ermitaż) i Monachijskiem. W początkach tej epoki, około 1000 r. przed Chr., materyał C-i greckiej był białym, żółtawym lub szarym, przyozdabianym brunatnemu lub czarne mi, zielonego odcienia, kręgami, gwiazdami lub kwadracikami, a tylko niekiedy bardzo niedokładnym rysunkiem ryb, ptaków lub wężów.

Jm

IV

iy

te

Fig. 109 Waza grecka    Fig. 110.

z V w. przed Chr. (Mu- Dwu-twarzowa waza grecka zeum Brytańskie).

(Luwr).

także i naczynia, które prawdopodobnie służyły za

W późniejszej epoce, około VII lub VI wieku przed Chr., ujawnia się w sposobach przyozdabiania naczyń wpływ Wschodu a zwłaszcza epoki assyryj-skiej. Naczynia podzielone są kręgami na pasy, powierzchnie ich zaś wypełnione rysunkiem dzikich zwierząt i roślin, a charakteryzuje rysunki z tej epoki wyżłabianie konturów ostrzem, a wypełnianie wyżłobień farbą. Później ornamentacya i rysunek stają się coraz śmielszemi; obok postaci ze świata mitologicznego występują epizody bohaterów; materyał nabiera coraz większej doskonałości, staje się delikatniejszym i twardszym; jego barwa przechodzi w jaskrawo - pomarańczową; kontury rysunków nie są już nacinane i na powierzchni naczyń ukazuje się słaby połysk. Postacie zwierząt wadzonej do przyozdabiania naczyń. Obok dawnej, zwolna giną, naczynia otrzymują ucha a kształty ich czarnej i białej barwy, służącej ku temu celowi, wystają się coraz piękniejszemi, doskonalszemi. Obok stępują: żółta, czerwona, fioletowa i złota. Pod koniec barwy czarnej, stosowanej do nadawania rysunków, IV w. przed Chr. sztuka garncarska zaczyna się pojawia się biała. Epokę tę zowią przejściową, a trwa- chylić do zupełnego upadku, stwierdzając go odstęp-ła ona prawdopodobnie do V w. przed Chr.—Naj- stwern od doskonałych proporcyj wazonów i zbytnią wyższy rozkwit sztuki garncarskiej w Grecyi przy- onych wielkością; szczególniej zaś upadek spostrze-pada na początek IV w. przed Chr., poczem zaczyna gać się daje w naczyniach służących do picia, prze-się jej upadek. W tej epoce materyał został ciążonych nadmierną dekoracyą, która gmatwała udoskonalony odpowiedniem barwieniem; otrzyma- i szpeciła piękno form zbytniem natłoczeniem ozdób no nieporównanie piękną jego barwę, czerwono- plastycznych i wielobarwnego rysuuku. Odtąd też ceglastą, a korzystając z niej, w wielu razach sztuka schodzi tylko do rzemiosła; to też podpisy czarną barwą nakładano tła, chociaż postępowano imion artystów stają się coraz rzadszemi. Rozmai-i odwrotnie. Z tej-to doby epoki greckiej pochodzą tość kształtów, jakiemi odznaczają się naczynia te wszystkie przepiękne naczynia, które swemi kształ- staro-greckie, skłoniła badaczów do wyśledzenia ce-tami, przyozdobieniem i zabarwieniem, wzbudzają po- lów, dla których służyły, oraz nazw, jakie im nadziw w zwiedzających bogate muzea Europy i które dawano; a jakkolwiek różność narzeczy, w owych dostrajają się tak harmonijnie do całego klasycyzmu epokach używanych, sprawia niemałe zamieszanie, sztuki greckiej. W tej-to dobie ornamentacya pla- to jednakże główniejsze typy udało się ustalić. Ta-styczna uzupełnia już poprzednio wyrobione piękno kiemi są: 1) Amfora, która służyła do przenoszenia form, harmonizując się z niemi w zupełności. Sztu- płynów i była opatrzona dwoma lub czterema ucha-ka i prawdziwy artyzm promienieją z pamiątek tej mi, dno zaś jej było zakończone śpiczasto, uła-epoki, dziś otaczanych należną czcią w muzeach (fig. twiając ustawianie w ziemi przez wtłoczenie; za-108 i 109). W tej też epoce twórcy tych dzieł sztu- sadniczych typów amfor odróżniano dwa, tak jak ki garncarskiej chętnie kładą na nich swe imiona, są przedstawione na rysunku (fig. 111). 2) Hydry a; w alfabecie, który był używanym w Atenach do 436 początkowo naczynia te służyły do czerpania i przy-roku, lub w jońskim, wprowadzonym tam w 403 noszenia wody, zczasera jednak zaczęto ich używać r. przed Chryst. Silnie rozwinięty kult dla piękna jako ozdób, a liczba uch, jakiemi były opatrzone, wa-i pięknych tej doby znalazł swe odzwierciedlenie hałasięod jednego do czterech (f. 112). 3) Krater był i w dekoracyi wyrobów ceramicznych: postacie, zdo- naczyniem dużem, służącem za zbiornik do wina biące wazy i wazony z tej epoki, przeważnie są podawanego na ucztach; naczynie to, o szerokim niewieście i uwydatniają piękno budowy ciał bądź otworze dla łatwego zaczerpywania wina, i o dwóch całkiem obnażonych, bądź tylko lekko przysłonionych, uchach lub bez nich, z powodu dna kulistego by nie tamować plastyki i ruchu. Do tej epoki należą lub tylko słabo spłaszczonego ustawiano na trójnogu

(f. 113). 4) Oinochoe było naczyniem do zaczer-

pywania wina z krateru, przed nalaniem do kubków, spolicie nadawana jest naczyniom służącym do prze-

5)    Patera, kształtem swym stanowiła przeci- chowywania popiołów z ciał zmarłych, w starożytnej wieństwo amfory; była ona naczyniem piaskiem, bądź Grecyi, zdaje się, nie miała tego, tak ściśle ogra* to w zupełności pozbawionem podstawy, bądź też opa* niczonego, znaczenia, jakie jej dziś nadano; na po-trzonem mniej lub więcej wysoką nogą. Największą pielnice używano naczyń wszelakich kształtów, i stąd rozmaitość nazw i kształtów, ze wszystkich naczyń to właściwego typu dla nich niema. Podobną różowej epoki, przedstawiały naczynia służące do pi- maitość i wielość kształtów przedstawiały i lampy, cia, których zasadnicze kształty przedstawia (f. 114). często o bardzo fantazyjnych formach.—Naczynia

6)    Oprócz przedstawionych na rycinie, Grecy przyswoili charakteryzujące epokę grecką, tak znamienne swe-

ii

V-

•t

c

;>•

i-

....

Fig. 111. Amfory ^greckie

sobie także do tego celu naczynie, kształt rogu mające, jakie było w użyciu u Assyryjczyków i Egip-cyan, które jednak uzupełnili podstawą, dając jej kształty głów zwierząt, a zwano je Rhy ton; f. 115 przedstawia piękny okaz takiego naczynia, znajdującego się w muzeum Luwru. 7) Lekythos (f. 116) było naczyniem służącem do przechowywania wonnych olejów i balsamów. 8) Urna, której nazwa po-

:i

fi

clii

Fig. 112. Hydrye greckie.

Fig. 113.

Krater grecki z V w. przed Chr. (Muzeum Brytauskie).

mi kształtami, jak i materyałem, z jakiego były wyrabiane, i w których harmonia proporcyj dościgła najwyższej doskonałości, noszą pospolicie nazwę naczyń etruskich. Uważanie ich jeduak za etruskie jest mylnem, gdyż zebrane już dziś dowody nie pozwalają powątpiewać, że, jakkolwiek znalezione zostały w większości wypadków na wybrzeżach dawnej ziemi Etrusków, nie mniej jednakże są pochodzenia greckiego: stwierdzają to napisy, na nich zamieszczone, w narzeczach greckich, używanych w samej Grecyi, jak i imiona ich twórców, którzy byli Grekami. To zaś, że znalezione zostały przeważnie w Etruryi, wo-góle w północnej części Włoch, tłómaczy się blizkiem sąsiedztwem tych,.krain, ożywionych handlem wymiennym, jaki prowadziły, a wreszcie zaborami Rzymu, który wywiózł z Grecyi wszystko, co się tylko wywieźć dało. Trudno byłoby twierdzić, że sztuka garncarska została przeszczepioną z Grecyi do Etruryi, jednakże i w przeciwnym wypadku byłaby ona jeszcze sztuką grecką, na jej pierwowzorach bowiem wyrosła i przez przesiedlonych Greków uprawiana była: stąd to wypadałoby zabytkom pomieuionym przywrócić właściwe im miano naczyń greckich, i z działu Włoskiego, gdzie są w wielu muzeach pomieszczone, poprzenosić je na właściwe ich miejsca —do działu klasycznej Grecyi.

Epoka etruska ma swój odrębuy charakter; przy-jąwszy z pierwotnej epoki greckiej sztywność, zespoliła ją z formami wschodniemi, a zwłaszcza assyryjskiemi, w dziwaczne kształty. Z wyjątkiem nielicznych produkcyj pozostała ona zawsze na stopie rzemieślnictwa. Wpływ Grecyi brał zwolna prze-

Sncyklep. Powiz. Iluttr. T. II

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

39

co

Ceramika.

--aZT

i®'

SU2

10

'ii ¹ i Tm

w"

5^3

*=%

3T

t >y^y

Fig. 115 Khyton grecki (Luwr) .

Fig. 114. Naczynia greckie służące do picia.

wagę; starano się naśladować dzieła sztuki garn- ₍ utworach, a z tych do rzędu słynniejszych należą: ko-carskiej greckiej, nigdy jej jednak nie dorównano. nie kióre zdobiły świątynię Kapitolińską w Rzymie, Jako specyficznie etruskie, oprócz wyrobów, pierwotnych (f. 117) wyróżniają się czarne wazony, przyozdabiane płaskorzeźbami, oraz naczynia opatrzoue j etruskiemi napisami. Materyał początkowy naczyń etruskich był barwy brunatno-czarnej, kruchy, tylko nawpół wypalony; z postępem czasu udoskonalał |

Im

i'*s

Fig 117. Pierwotne garnki etruskie.

I i w tejże świątyni pomieszczony gliniany posąg I Jowisza.

Epoka rzymska. Właściwie oryginalnej epoki rzymskiej w C-e niema; to, co się rozwinęło na gruncie Rzymu, powstało z pierwotnej epoki etruskiej, zmienionej pod wpływem kultury greckiej. Wygląd ogólny pierwotnych wyrobów garncarskich rzymskich nie różni się od etruskich, powiedzmy nawet: pierwotnych ogólno-europejskich, a dziełem ceramicznem najcharakterystyczniejszem tej epoki są zapewne cegły legionów rzymskich, cechowane ich stemplami; należąc do rzędu wyrobów bardzo jeszcze pierwotnych, mają one pewne znaczenie jako historyczne świadectwa granic, do jakich sięgały obszary państwa rzymskiego. Gdy po zdobyciu Syrakuz Mareellus, dla uświetnienia swego tryumfalnego powrotu, sprowadził z sobą do Rzymu pierwsze dzieła sztuki greckiej, poczęło się rozwijać zamiłowanie do nich we wszystkich warstwach społecznych Rzymu, co następnie wywołało złupienie Grecyi z jej dzieł sztuki; i rzeczywiście, została ona z nich literalnie ogołoconą,

stąd ziemia wioska stała się niewyczerpaną ko- a te lampy wyrabiane były już to z czerwonej, jużzczar-palnią zabytków sztuki etaro-greckiej. Wraz ze sztu- I nej gliny (fig. 120). W epóce rzymskiej szerokie za-ką przeszły tu i wyroby ceramiczne, które jednak i stosowanie znalazły wyroby terrakotowe w budow-są czysto helleńskiego pochodzenia, chociaż na wla- j nictwie, jako fragmenta do dekonicyj służące; wresz-ściwym gruncie doszukać się ich nie można. Kia- cie liczne podobizny, zwłaszcza bóstw, wyrabiane z gli-syczne wyroby Grecyi stały się wzorami dla prze- ny, są jej cechą charakterystyczną, mysłu ceramicznego Rzymu, doskonałości ich jednak Epoka gallo-romańska. Wraz z władztwem Rzy-tu nie dościgniono, lecz przeciwnie skażono je po l mu charakter jego garncarstwa rozszerzył się na

i plemiona zamieszkujące dzisiejszą Fraucyę, Niem-! cy i Anglię, a pod wpływem tym pierwotne garn-i carstwo celtyckie, naśladując wzory greko romańskie, uległo przekształceniu ku lepszemu; dowodzą | tego przedstawione tu na rycinie zabytki tej epo-! ki. Pozostałości tej epoki znaleziono w grobow-| cach Francyi i Południowych Niemiec, a ich udoskonalenie odnosi się, tak do kształtów, jak i do ma-teryału, z którego były wyrabiane (fig. 121).

Do jakiej epoki chronologicznie należy odnieść C-kę amerykańską, trudno orzec, ze względu jednak na pierwotność kształtów i materyału, najwłaściwiej będzie tu o niej wspomnieć. Hiszpanie, pierwsi zdobywcy Ameryki, mało się troszczyli o poznanie jej ludów: przeciwnie, tępili je, i Btąd zabytki po tych ludach wyginęły wraz z niemi samemi pod ciosami prześladowczego oręża i wreszcie pod działaniem bujnej roślinności zwrotnikowej, która je pokryła żywym całunem. Dopiero na początku bież. wieku odgrzebano różne pozostałości pierwotnych plemion Ameryki, a między niemi i ceramiczne, bardzo ciekawe swym typem. Naczynia, które znaleziono, są terrakoto we, już-to z bardzo delikatnego, twardego, lśnią

li

11

*IP

w®

KM

Fig. 118. Misa sarr.itańska.

wpływem popędu ogólnego zamiłowania Rzymian do zbytku. Najdoskonalszemi wyrobami epoki rzymskiej były naczynia terrakotowe, o barwie czerwo nej, o doskonałej, nader cienkiej i lśniącej, polewie przezroczystej, zwane Samitańskiemi (fig. 118), albo też arretyńskiemi. Naczynia te pierwotnie wyrabiano w Samie, a potem w Arretium, zczasein jednak w coraz - to liczniejszych miejscowościach, tak że w końcu dosięgły najodleglejszych siedlisk ko-lonij rzymskich, znajdujących się w Gallii i Germanii, cego, czerwonego lub czarnego materyału wyro Charakterystyką wybitną tej epoki jest to, że naczynia bione, już-to z szarej, mniej doskonałej gliny. Ozdo modelowano prawie zawsze w formach, a ozdoby bę tych naczyń stanowią albo płaskorzeźby, albo ry

Sm

(\V*V

■ c,>

iH

I®

Fig. 119.

Kubek rzymski (Luwr).

nadawano przez wyciskanie stemplami: to też zabytki tej epoki są do siebie zupełnie podobne, chociaż wykonane w różnych miejscowościach, niekiedy bardzo od siebie odległych. O sztuce nie może też tu być mowy: garncarstwo Rzymian stało jedynie na stopie rzeraieślnictwa. Ornamentacye plastyczne rzadko kiedy są urabiane, lecz pospolicie nakładane, postacie zaś wyobrażane są zazwyczaj bóstwami. Co się tyczy kształtu naczyń tej epoki, to te nie chlubią się one taką rozmaitością jak wyroby greckie. Charakterystyczne były kubki (f. 119), a nadto w dziale lamp Rzym rywalizować może formami o lepsze z epoką grecką, tak co do rozmaitości, jak i gustowności,

Fig. 120. Lampy rzymskie.

sunki nadane rylcem czarną farbą, a charakterystycz-nemi w nich są, obok form zbliżonych do egipskioh, kształty zaczerpnięte z otoczenia natury, lecz stylizowane. Do liczby najdawniejszych zabytków zdają się należeć misy i urny z czerwonej, niepolewanej gliny. wypełnione resztkami kości ludzkich, do późniejszych, zaś — naczynia o bardziej różnorodnych kształtach, niekiedy pokryte lśniącą polewą. Najbardziej charakterystycznemi są naczynia o kształtach zwierząt, szczytem zaś doskonałości wyrobu tej epoki są naczynia twarzowe, które przekazały nam podobizny wymarłych czy wytępionych pierwotnych plemion Ameryki (fig. 122 i 123).

^ Epoka indyjska, podobnie jak poprzednia, nie da się chronologicznie określić. W szeregu epok rozwojowych, pomimo wczesności ogólnej kultury indyjskiej, nie zajmuje ona jednak wybitniejszego stanowiska; wszakże ze względu na oryginalność kształtów naczyń terrakotowych, pospolicie czerwonych, z pierwocin owej doby, nie może być pominiętą. Znalezione typy te przedstawione są na Hg. 124 i 125. W późniejszych dobach ceramika w Indyach znalazła szczególnie zastosowanie w budownictwie, nie odznaczyła się tu wszakże niczem wybitniej-szem.

należą naczynia fajansowe, o kształtach mało uda-tnych, przedstawione"na rycinie (fig. 126 i 127); ich emalia jest szaro-różową lub krwisto-czerwoną, a de-koracya złożona z rozet i symetrycznych prosto- i krzywo linijnych kombinacyj wielobarwnych. Barwy używane do tych dekoracyj pospolicie były: cytryno-wo-żółte, bronzowe, zielone lub niebieskie. Pierwotne płyty fajansowe arabskie, do wykładania ścian przeznaczone, nie wiele się różnią od perskich, a ustępują ostatnim w piękności barwy niebieskiej; natomiast arabskie produkcye wykładania wielkich | ścian, w wielobarwnej kompozycyi kwiatowych gir-

ij

Ig:

SB

Lirałiiai

'/■

\Y-

jŁ

te

JsS

BKSi

W*

Sr

¹

ig 116. Lekyihos grecki.

się i w wazonach czarnych z płaskorzeźbami doścignął barwy zupełnie czarnej i dobrego wypalenia. Wczesne zamiłowanie Etrusków do rzeźby ceramicznej znalazło swe ostateczne rozwinięcie w pięknych wypukłych ozdobach, i w samoistnych

Fig. 121. Naczynia gallo-romańskie.

Fig. 122. Naczynia peruwiańskie (Luwr).

Epoka arabska ze stanowiska sztuki przedstawia tę niezrozumialość, że wobec wysoko wydoskonalonej umiejętności dekoracyi symetrycznej, złożonej z pięknych wzorów krzyżujących się linij prostych i krzywych, — nie dorównała rozwojowi dekoracyj kształtami naczyń, te albowiem pozo-land i symetrycznej dekoracyi na białem tle, są sobie właściwe i zupełnie oryginalne. — Pozostałości takich płyt spotyka się jeszcze w meczetach północnego wybrzeża Afryki; jakie jednak miejsco-

—u-

it

Mś1, 'Si

'-W

S|jFv * ' •!$

:<;p

'm

Fig- 124. Naczynia Indostanu terrakotowe.

m

S/ż

,v-.

lig. 12^. Naczynia peruwiańskie (Luwr).

stały na poziomie pierwotnych naczyń egipskich o zasadniczych formach fiaszy i misy.— Najwyższy stopień rozwoju tej ceramiki, która zdaje się była siostrzycą perskiej, a jest matką hiszpańsko-maury-tańskiej, przypada na epokę Wieków Średnich. — Wyroby arabskie po większej części są fajansowemi, a szczytu swej doskonałości rozwojowej dosięgły w emaliowanych płytach majolikowycb, zwanych z hiszpańska azulejos. Do początków tej epoki

IT^I'

Fig. 125. Naczynia Indostanu terrakotowe.

wości były siedliskami produkcyi i rozwoju dla tej epoki, — nie wiadomo, a zbiory europejskie skąpo są uposażone w odpowiednie zabytki.

Epoka perska. Czy i o ile znanym był przemysł

ceramiczny starożytnym Persom? trudno orzec, bo- J świecania, podobnie jak porcelana kaolinowa, wiem co do tego nie posiadamy żadnych danych, j ustępując tej jednak we wszystkich innych zale-Mniemać można, że jeżeli przemysł istniał, to tach. Z racyi też cechy przeświecania nadano jej w swych początkach zostawał pod wpływem miano porcelany, lecz miękkiej, dla odróżnienia assyryjskim, potem arabskim, w epoce podboju, od prawdziwej twardej czyli kaolinowej. Nie za-i wreszcie chińskim w XVI i XVII wieku, wywo- wsze jednak wyroby z masy porcelany miękkiej poddawano dostatecznemu wypalaniu, aby się zeszkliła, w wielu razach cechę tę widać tylko na cienkich miejscach ścianek; owoż dla odróżnienia takich wyrobów od poprzednich, idąc za Jac-quemart’em, pierwsze słusznie będzie mianować porcelaną emaliowaną, drugie zaś, nieprze-świecające, porcelaną miękką. Szkliwo tych wyrobów posiada cechy prawdziwego szkła alkalicznego, z dodatkiem tlenków ołowiu lub cyny. Wybitnie charakterystyczną cechą wyrobów ceramicznych tej epoki jest gustowność kształtów i ich nieskrępowana dekoracya. Obecnie coraz bardziej ustala się przekonanie, że wysoki rozwój ceramiki Arabów jest wynikiem wpływu Persów, z czasów podboju arabs., fakta bowiem stwierdziły, że uchodzące dotąd za typowo maurytańskie wzory dekoracyj sklepień i sufitów Alhambry znane i używane były w perskiem mieście Rbagos, zburzonem przed 600 laty, jak również, że w epoce panowania Maurów w Hiszpanii zamieszkiwało ją wielu Persów, którzy nawet mieli wyznaczone dla siebie miasto Rioja. Do liczby najdawniejszych wyrobów tej epoki należą z porcelany miękkiej misy, półmiski i filiżanki, których dekoracya wewnętrznych i zewnętrznych ścian rzadko jest jednaką, gdy bowiem wewnętrzna powierzchnia naczyń, po- . spolicie na białem tle upiękniona jest przepyszną, miedzianą, metalowo-lśniącą barwą, to zewnętrzna, na tle niebieskiem, blado-różowawem lub białem, ma dekoracyę brunatno - czarną. Rysunek ozdób tych naczyń zazwyczaj posługuje się typami roślin, mniej lub więcej znanych, już to zupełnie naturalnych, już stylizowanych; spotykamy niekiedy wpośród nich fantastycznego ptaka, do pawia podobnego. — Okazy perskiej porcelany emaliowanej należą do największych rzadkości muzealnych; europejczykom znane są tylko nieliczne. — Są to bardzo delikatne wyroby, nieustępują-ce pod względem białości porcelanie chińskiej. Dekorowane są symetrycznie, o brzegach często ażurowych, z otworkami zalanemi cienką warstewką szkliwa. Perskie wyroby faj anso we stoją niewątpliwie wyżej od poprzedzających je mało-azya-tyckich, od których pochodzą. Do rzędu dawniejszych zaliczane są płyty, służące do przyozdabiania ścian meczetów, a zwracające uwagę pięknym swym rysunkiem dekoracyjnym i harmonią barw o metalicznym połysku; najczęstszemi dla nich barwami są: biała, żółta, niebieska i miedziana; płyty te zdają się pochodzić z XI wieku, z czasów panowania dynastyi mongolskiej.—Perskiego fajansu odróżniają trzy typy: rodyjski, damasceński i anatol-ski, będące trzema stadyami ich rozwoju i tą koleją się doskonalące; w ich dekoracyach przeważa barwa niebieska, turkusowa lub ciemna kobaltowa, nieraz fioletowa, dalej żółta i brunatna. Świat roślinny i tu dostarcza motywów do rysunku, bądź

RS

⁷:'',

<m...............

Fig. 126. Kielich arabski.

łanym przez pośrednictwo Persów w handlu porcelaną chińską z Zachodem. —■ Najdawniejsze znane zabytki perskiej ceramiki odnoszą się do epoki po-zaborowej, mahometańskiej; należą zaś do rzędu fajansu, tak zwanej miękkiej porcelany i porcelany twardej czyli kaolinowej. Miękka porcelana

Oj

mfm

mm

V/

li

1

■J

-OT

Fig. 127. Dzban Arabski.

perska nie była wyrabianą z kaolinu, lecz, podobnie jak fajans, z białej gliny plastycznej, z domieszką alkaliów i znacznej ilości piasku kwarcy-towego. Masa taka, poddana silnemu wypalaniu lub nawet i mniej silnemu, lecz przez czas dłuższy, ulega zeszkleniu się i nabiera własności prze-

to ściśle kopiowany, bądź też stylizowany; ptaki, bowemi tarczami, późniejsze zaś, o tle żółtem, lśnią zwierzęta rzadziej są spotykane, a najrzadziej po- czerwono-miedzianą barwą, a dekoracya ich jest stać człowieka, co jest wynikiem zakazu Koranu.— bardziej zbliżoną do perskiej, przedstawiając ptaki Co do porcelany, to chociaż powątpiewano, aby lub herby wśród kwiatów. Najwyższy rozkwit ele-przemysł ten istniał w Persyi, zwłaszcza wobec gancyi form tej epoki przypada na XIV w., a szczytem wielkiego podobieństwa z porcelaną chińską, to je- C-i w t. w. są wazony Alhambry, zwane Jar dnak dziś już ustaliło się to przekonanie, że, wzo- ra. Do rzędu bardzo charakterystycznych wyrobów rując się na chińskiej, wyrabiano perską porcela- należąpłytki ścienne i posadzkowe, zwane a z ul ej os nę. Stwierdza to najlepiej charakter jej materyału, lub raj o las, pospolicie niebiesko- lub bromowo-eraa-różny od chińskiego, często kształt uaczyń, a bar- liowane, o iryzującej powierzchni. Do piękniej-dziej jeszcze charakterystyczna dekoracya. Perska porcelana jest przyozdabiana niebiesko, bądź jedno barwnie, bądź wielobarwnie; pierwsza jest pospolitszą i robioną była wMeszedzie, druga cechuje się bogactwem barw jaskrawych o metalicznym połysku, a i złoto często bywa w niej używanem. Wogóle jednak stawia sobie za pierwowzory porcelanę chińską; wpływ Chin wyraźnie się zaznacza na por celanowych wyrobach perskich (fig. 128 do 131).

Ii

tegri

iliS

Ul

U' < A T(\>

~~ -.

Ą C < 'JDrrC-.-^

Fig. 128. Misa perska z miękkiej porcelany.

Fig. 130. Naczynia porcelanowe perskie.

Epoka hiszpańsko - maurytańska. — Jakkolwiek

wpływ Arabów zaznaczył się w Hiszpanii już w VIII ; szych zaliczyć należy pochodzące z Alham ry, wieku przez powstanie kalifatu w Kordubie, to , stały się one tak ulubionemi, że i w czasie cny e-jednakże zabytki ceramiczne z tej epoki, ogra- j Q’a si§ do upadku tej epoki były jeszcze wyra lane. niczające się do nielicznych płyt ściennych, zdo- Sewilla pełną jest tego rodzaju zabytków, roznią-biącycb ówczesne meczety Kordubańskie, są o tyle cych się tern od poprzednich, że pierwszyc e-zbliżone do perskich, że doskonale za nie uchodzić koracya jest malowaną, drugich zas wy łaczaną.

Głównemi siedliskami rozkwitu tej epoki są: Malaga, Walencya, Barcelona i Majorka. Z tej wyspy

'UH

Fig. 129. Filiżanka perska z miękkiej porcelany.

mogą, lub co najmniej świadczą o wpływie Persy i na rozwój ceramiki arabskiej. Doniosłego znaczenia natomiast jest epoka panowania Maurów w XIII, XIV i XV w.; wtedy-to charakter właściwy nader wybitnie się zaznaczył, a tylko zwolna chylił się do upadku, przez XVI i XVII wiek. Wyroby z tej epoki cechują się właściwą sobie elegaucyą form i dekoracyj, a szkliwo ich jest emalią cynową, o iryzującym metalowym połysku. Wcześniejsze, z XIII i XIV w., lśnią blado-żółtą lub złotą, mieniącą się barwą i są przyozdobione arabeskami i her-

KI

silił

w''

L!

nap

kn

Fig. 131. Naczynie porcelanowe perskie.

wysyłano wielką ilość wyrobów do Włoch, a że jej pierwotna nazwa była Majolika, ztąd też we Włoszech nadano wyrobom tym nazwę majoli-k owych.

Epoka niemiecka lub raczej staro-niemiecka, w wiekach średnich powstała, pierwotny swój rozwój zawdzięcza używaniu płytek glinianych, wypalanych, do układania posadzki w kościołach. Ceramiczny przemysł tej doby w Niemczech, zastosowany do upiękniania świątyń chrześciańskich, rozwinął się, jak i one, w poważnym stylu gotyckim i rozkwitł w sztukę, ujawnioną pod postacią statuetek, figur świętych, oraz wzorzystych kafli na piece. Głównem siedliskiem C-i tej epoki były: Szwaj-carya i całe południowe Niemcy, zasilające swemi wyrobami Niemcy północne, a w Norymberdze do ścigłata C. swego szczytu. Wyroby jej cechują się różnej barwy porowatą masą, dobrze wypaloną, a są terrakotami, terrolitami, fajansami lub majolikami.—

Do liczby najlepszych zabytków należą do dziś dnia przechowane w kościołach, jak: nadgrobek szląs-kiego księcia Henryka IV, we Wrocławiu, w kościele św, Krzyża, z XIII lub początku XIV w.; figury św. Jana i Matki Boskiej w kaplicy zamkowej w Trausnitz; ambona w kościele w Strehle, w Saksonii, z XVI w. i terrolitowa Madonna w kościele Panny Maryi w Gdańsku. — Ze wszystkich wyrobów tej epoki majolikowe kafle piecowe, ze względu na doskonałość wyrobu i staranność wykończenia, budzą największe zainteresowanie. Szkliwo ich jest ołowianem, z domieszką miedzi lub manganu dla nadania barwy, pospolicie zielonej, bronzowej lub szarej. Całość pieców tych traktowana jest architektonicznie, ale spoczywa oa ozdobnych nogach; piece, zazwyczaj jednobarwne, rzadziej wielobarwną dekoracyą upięknione. —Nielicznemi są ich zabytki w stylu romańskim, natomiast dość liczne w stylu gotyckim, a piękne egzemplarze tych ostatnich spotyka się w muzeach południowych Niemiec, zwłaszcza zaś w Norymberdze.—Najwybitniejszym mistrzem tej epoki był August Hirschvogel z XVI w., a również i inni członkowie tej rodziny odznaczyli się chlubnie, pracując na polu rozwoju sztuki ceramicznej staro-niemieckiej. — Ryciny fig. 1 i 2 załączonej tablicy są odwzorowaniem jej okazów. —

W epoce odrodzenia sztuki w Niemczech wpływ ożywczy przeniósł się i na wyroby ceramiczne, odzwierciedlając się w plastyce pieców majolikowych i nad-reńs-kich naczyń kamiennych. Kiedy i gdzie te ostatnie zaczęto wyrabiać, niewiadomo; znany jednakże charakter wyrobów przejściowych dozwala twierdzić, że wyłoniły się one niepostrzeżenie z pierwotnych naczyń glinianych polewanych.— W Siegburgu wyrabiano je już w XIV w., w okolicach Riidesheimu zaczął się krzewić przyinysł ten w drugiej połowie XV w., w XVI nabrał kierunku artystycznego, zaś w połowie XVII rozszerzył się stąd do Hollandyi i Francyi.—Najpiękniejsze zabytki tych naczyń pozostały w ozdobnych dzbanach i kubkach, dziś bardzo już spopularyzowanych przez liczne nowoczesne reprodukcye, a są one charakterystyczne swym kształtem, ornainentacyą i zabarwieniem, ogólnie dobrze znanem.

Epoka włoska lub raczej staro-włoska datuje się od XV w. i zawdzięcza swe odrodzenie Łukaszowi della Robbia, który, jakkolwiek niebył zapewne wynalazcą emalii cynowej, jak to dawniej mniemano, to jednak, będąc wysoce utalentowanym rzeźbiarzem i wogóle badawczym umysłem, posunął we Włoszech szybkim krokiem naprzód przemysł ceramiczny, tak pod względem techniki, jak i sztuki. — W średnich wiekach przemysł ten we Włoszech pozostawał na nizkim stopniu rozwoju, a wybredniejsze wymagania zadawalniano wyrobami hiszpańsko-maurytańskiemi, które łatwą drogą komunikacyjną morską napływały w znaczuych ilościach. Do liczby najstarszych zabytków tej epoki należą talerzowate płyty, osadzone na zewnętrznych ścianach kościołów i pałaców, użyte jako ozdoby. Wyroby Luki della Robbia i późniejszych z jego rodziny, którzy wstąpili w jego ślady, jak Andrzej i inni, a wykształcili liczny poczet uczniów, były płaskorzeźbami, najczęściej przedstawiającemi epizody z życia rodziny świętej. Luca początkowo posługiwał się tłem blado-niebieskiem, dla swych postaci białych, nader delikatną polewą powlekanych (patrz fig. 5 załączonej tablicy). Późniejsze jego własne i jego następców prace są wielobarwniejszemi, spotyka się w nich bowiem barwę żółtą, zieloną, brunatną i fijołkową, zaś w jeszcze późniejszych—naturalny koloryt ciała. W tej epoce powstała też tak zwana Mezzo majolika, to jest wyroby fajansowe z czerwono wypalającej się gliny, które po wypaleniu pokrywano delikatną powłoką białej glinki, na niej wyżłabiano rylcem rysunek, przez co odsłaniano barwne podłoże, a stąd zarysy występowały czerwono na tle białem. Tak przyozdobione rysunkiem naczynia powlekano ołowianem szkliwem z domieszką żelaza lub miedzi, dla nadania zabarwienia żółtego, zielonego, a rzadziej niebieskiego.— Szkliwo to cechuje się pięknym perłowym połyskiem, a egzemplarze starannie wykonane trudno jest odróżnić od prawdziwych majolikowych. Majolika włoska datuje się z drugiej połowy XV w., a Pesaro, zdaje się, było pierwszą miejscowością jej wyrobu, do której zczasein przyłączyły się Gubbio, Faenza, Forli i Chaffdgiolo. Fajanse włoskie epoki Odrodzenia, zwane na miejscu majolikami, były dekorowane barwnikami, wytrzymałemi na wysoką ciepłotę i zachowującemi doskonale świeżość kolorytu, a także i właściwy im świetny i nieporównany blask. Wyroby te, pomimo całej swej elegancyi, cechują się jednakże pewną ociężałością form, a takż9 i znacznym ciężarem samego materyału, cechy zaś te dozwalają oku nawet niewprawnemu odróżnić je od innych. W barwach przodują niebieska i żółta, a dekoracya i ornainentacya przedstawia pospolicie fantastycznie pomieszane sceny biblijne i mitologiczne, arabeski i właściwe włoskiej sztuce odrodzenia dziwaczne upięknienia. Motywa scen historycznych są kopiami obrazów mistrzów pendzla, jak Rafaela i innych, a w części wykonane podług rycin Marc’ Antonia, Augustyna Veneziana, Mantegni. W początkach wyroby przyozdabiano głowami świętych, lub portretami osobistości historycznych, w XVI w. występują epizody z historyi i mitologii greckiej i rzym-

Jednakże

skiej, a najulubieńszeini były zaczerpnięte z „Przemian* Owidyusza. Harmoniowało to w zupełności z duchem owych czasów, gdy sztuka klasyczna stała u swego szczytu we Włoszech. Licznych też motywów dostarczały dzieła Dantego, Aryosta i Tassa. Na początku XVI w. zaczęto używać białej barwy dla podniesienia efektów światło-cienia, zaś w XVII arabeski biorą górę nad wszelką inną dekoracyą. Z pomiędzy różnorodnych wyrobów i naczyń podówczas używanych, a właściwe sobie nazwy noszących, do rzędu wybitniejszych należały wielkie półmiski i talerze, które, nie mając znaczenia jako użytkowe, służyły ku przyozdabianiu jadalni i rozmieszczane były na policach kredensów, zwano je zaś piatti di pompa. Dekorowane z wielką starannością, stały się też one prawdziwemi arcydziełami sztuki ceramicznej włoskiej. Również do piękniejszych wyrobów tej epoki zaliczają się i wazony. Do rozwoju odrodzonej sztuki ceramicznej we Włoszech przyłożyły się pierwszorzędne siły artystyczne ówczesne, a także opieka i poparcie sfer możnych i rządzących; ryciny fig. 10, 12 i 17 tablicy są wzorami okazów charakterystycznych.

Epoka francuska rozwinęła się względnie dość późno, gdyż właściwie dopiero w XVI w., jest zupełnie w sobie zamknięta, z wyjątkiem majolik, przeszczepionych tu z Włoch.—Strona jej techniczna rozwijała się bardzo powolnie i znacznie wyprzedzoną została przez estetykę form; wyrazem najdoskonalszego jej rozwoju są wyroby Bernarda Pa-lissy i fajanse z Oiron. — Do początków jej powstawania należą, nadobne co do kształtów, wyroby z Beauvais, o blado - zielonem szkliwie, które, według Loyzela, w latach 1540 — 1620 wysyłano w znacznych ilościach do Hollandyi i Auglii. Oprócz tej, wybitniejszemi miejscowościami dla tego samego typu wyrobów były: Savignies, Saintes, la Chapel-le de Pots, Rennes, Sadirae. — Przejście do stylu Odrodzenia nie ujawniło się samo przez się we Francyi w ceramice, lecz rozwinęło się pod wpływem majolikowych wyrobów Włoch, skąd przybyli mistrze kunsztu tego przeszczepili go na ziemię francuską; do najpierwszych z przybyłych należą: Hieronim Solobrinus, który w 1484 r. założył swój warsztat w Amboise i Giovanni Francesco z Pesaro, osiadły w 1560 r. w Lionie. Tak ci, jak i inni przybylcy, nie wyobrażali jednak najlepszych sił ówczesnych Włoch, przeciwnie, były to zdolności, mierniejsze, z wyjątkiem może osiadłych w Nevers. Niektórym garncarzom francuskim udało się dorównać włoskim producentom majolik, czego dowodem są płyty posadzkowe w zamku Montmorencych w Ecouen, które nawet początkowo przypisywano della Robiom. Płyty te, bardzo przypominające hisz pańsko-maurytańskie aculejos, a cechujące się czysto francuskim sposobem dekoracyi rysunkowej, noszą napis: „A Rouen , 1541“, i stwierdzono już, że są dziełem Macutusa Abaąuesne z Rouen. Z XVI w. datujące się płyty fajansowe z Oiron, pokryte bardzo cienką wastwą szkliwa, a znajdujące się w zamkowej kaplicy w Oiron, również niewątpliwie są czysto - francuskiego pochodzenia. Co się tyczy wyrobów terrakotowych z francuskiej epoki odrodzenia przemysłu ceramicznego, to przedewszystkiem należy przytoczyć pochodzące z Aviguon, w którem-to mieście już w średnich wiekach kwitło garncarstwo; w początkach XVI w. wyrabiano tam liczne, dziś bardzo cenione, terra-kotowe wazy, półmiski, dzbany i t. p. naczynia stołowe, powleczone ciemno-bruuatnem ołowianem szkliwem, które upiękniano żółtej barwy rysunkiem lub płasko-rzeźbą; podobne terrakoty wyrabiano także w Clermont-Ferrand i Armentióres. — Naczynia tak zwane kamienne wyrabiano głównie w Beauvais i Savignies, były one wszakże tylko naśladownictwem niemieckich nadreńskich, a wyrób ich prawdopodobnie przez niemieckich robotników został wprowadzonym. Najdoskonalszemi i epokowemi dla tej doby we Francyi są niezaprzeczenie wyroby Bernarda Palissy i fajans z Oiron, także fajansem Henryka II zwany. — Bernard Palissy, którego jedni może przecenili, a inni nawet poniżyć chcieli, jest bezsprzecznie jednym z największych koryfeuszów swego czasu i uważać go należy za człowieka, który smak estetyczny francuski ujawnił w przemyśle ceramicznym.—Palissy, któremu wypadkowo pokazauo piękną, biało emaliowaną filiżankę, tak się tym przedmiotem zachwycił i przejął, że zapragnął takież same wyrabiać; gdy jednakże z powołania był szklarzem, z któ-rem to rzemiosłem podówczas łączyła się i sztuka malowania na szkle, a stąd nie miał dostatecznego pojęcia o garncarstwie i budowie pieców ku temu celowi służących, przeto z konieczności doznać musiał licznych zawodów i, co zatem poszło, wyczerpania środków materyalnych, dla przeprowadzenia swych prób i dociekań, i największe przeciwności, z jakiemi się spotykał, nie zdołały go odwieść od raz powziętego zamiaru, który z niewyczerpaną energią dalej prowadził, skoro tylko zdobył nowe środki. To też wytrwałość jego została wreszcie nagrodzona po szesnastu latach mozolnej pracy, która go niejednokrotnie doprowadzała do ostatecznej nędzy. Osiągnął on pożądany wynik, a jakkolwiek nie zupełnie jeszcze doskonały, lecz już dający mu podstawy do zupełnego udoskonalenia. Pierwotue jego wyroby, zwa-ue pióces rustiąues, szybko zjednały mu sławę i opiekę najwybitniejszych osobistości, jak: króla Henryka II, Katarzyny de Medicis i Montmorencych; prac swych, mimo to jednak, w Saintes, gdzie był osiadłym i posiadał swój warsztat, spokojnie prowadzić nie mógł, gdyż zaraz po ogłoszeniu edyktu z roku 1559, liczny tłum fanatyków napadł na jego siedzibę i osobę, grożąc mu śmiercią jako protestantowi, a z wyroku trybunału zagorzalców cała jego posiadłość została zrównana z ziemią. Jego samego wszakże, za wstawieniem się Montmorencych, uwolniono i pozwolono mu przesiedlić się do Paryża, gdzie zbudował nową fabrykę, często odwiedzaną przez najdostojniejsze osoby z dworu; tu dopiero powstały jego najcelniejsze dzieła sztuki ceramicznej. Później przecież, lubo, otoczony opieką dworu, uszedł rzezi w nocy św. Bartłomieja, to jednak, jako niechcący od swej wiary odstąpić, uwięzionym został w 1588. Król Henryk III

odwiedzał go często w Bastylii, pragnąc go nawrócić, namowy jednakże jego, Palissy, podówczas 80-letni starzec, szorstko odtrącał; to też nie uwolniono go z więzienia i tam dokonał on swego żywota w 1589 r. Prancya szczycić się może tym swoim synem, który był nieporównanym w pracy, niepoślednim artystą, a posiadał wielką moc ducha.

dawniejszym; czy zaś wytworzył się pod wpływem niemieckim, czy francuskim, orzec trudno wobec jego wielkiego podobieństwa do fajansu obu tych krajów, co w stosunku do francuskiego o tyle jeszcze jest trudniejszem, że tak w Hollandyi, jak i we Francyi, używano jednakiej gliny, Bruyelle. Fajanse z Delft, pospolicie niebieską barwą npięknia-ne, różnią się od innych im współczesnych bogactwem form i dekoracyą o niesłychanie wielkiej rozmaitości motywów. Najwyższy rozkwit tej pro-dukcyi, tak w Delft, jak i wogóle w całej Hollandyi, przypada na drugą połowę XVII w.; w wieku XVIII spostrzegać się daje upadek, spowodowany zwiększającą się konkurencyą, która poczęła wyrabiać naczynia coraz to mniej kosztowne, dla wielkiego zbytu w sferach średnio-zamożnych, wskutek czego zaniedbano piękna form, a ubytek ten zastąpiono jaskrawą dekoracyą. Przeobrażenie to jednak postępowało zwolna i XVIII wiek w Hollandyi, a zwłaszcza w Delft, wydał wiele nader

Epoka angielska, która powstała w XVIII wieku, a więc w czasie, gdy wyrób porcelany twardej, kaolinowej, był już w Europie znanym, chronologicznie powinnaby iść po za następną, gdy jednak materyał wyrobów tej epoki stanowi przejście od fajansu i majolik do porcelany twardej, ze względu więc na naturę materyału, tu ją umieszczamy. Dla tej epoki charakterystyczuemi i najbardziej wyróżniającemi się są naczynia kamienne i o wiele wyżej od nich stojące wedgwoodowe, różujące Rię od pierwszych nadewszystko szlachetniejszym materyałem. Tomaszowi Astbury przypisują udoskonaleń e pierwotnego fajansu, przez domieszkę tłuczonego krzemienia do zwykłego materyału, który skutkiem tego przy wypalaniu ulega połowicznemu zeszkleniu się i nabiera większej mocy i trwałości. Głownem siedliskiem wyrobów tego typu było Staffordshire. J. Wedgwood, potomek starej rodziny garncarzy z Staffordshire, był tym, który w Anglii najbardziej posunął naprzód C-ę. Nie

czucie piękności form, które zczasem spotęgowane, przejęło się duchem klasycznym: w pięknych wazonach jego widać zwrot wyraźny do form staro-greckich. Odbywszy kilkoletnią praktykę, założył on w 1757 własną fabrykę, w której mógł się oddać swobodnie pracy nad ulepszeniem podówczas używanego materyału i nadaniem wyrobom znamion bardziej artystycznych. Na polu udoskonaleń technicznych mało czyja praca była płodną w tak liczne odkrycia, jak jego, a posuwając ją naprzód, z równą gorliwością pamiętał i o stronie estetycznej, powołując do współpracownictwa najdzielniejsze siły; stąd-to

Wynalezione i udoskonalone przezeń szkliwo cynowe wywołało epokowy zwrot tak w zakresie technicznym, jak i artystycznym, francuskich wyrobów ceramicznych. Wraz z Palissym jednakże zstąpiły do ziemi i sposoby, jakich używał, gdyż pozostało notaty, tak niejasno i nieściśle określały je, że następcy nie byli mogli już otrzymywać wyrobów o cechach, prace jego charakteryzujących. Fajans Palissy’ego posiada cechy, sobie zupełuie właściwe Oryginalne wyroby swe przyozdabiał on nie rysunkiem, lecz barwną emaliową płaskorzeźbą, o pięknym połysku, przedstawiającą sceny historyczno, mitologiczne i allegoryczne; orna-mentacya jest niebieską, żółtą i szarą, na tle zielo- pięknych wyrobów, któremi bezwątpienia szczycić nem, fioletowem lub brunatnem. Biała barwa Pal- się może. Odwzorowanie jednego z nich przedstawione lissy’ego jest raniej czysta, niż della Robiów, a tak- jest na fig. 3 załączonej tablicy. Z przyczyny, że że odmienna od Delftów. Charakterystyczną cechą przemysł tej epoki najsilniej był rozwinięty w Delft, jego wyrobów jest to, że spód nigdy nie jest jedno- fajansom tym nadano miano delftów, które się barwnym, lecz dwu - lub trójbarwnie nakrapianym, dotychczas utrzymało, kolorami niebieskim, żółtym i brunatnym. Materyał jego pięknych półmisków jest ścisły, czerwono biały, nadzwyczaj twardy, dźwięczny; szkliwo barwne, cienkie, ściśle z materyałem zespolone, o niezwykłem cieple i świeżości kolorów. Wszystkie te cechy wskazują, że Palissy wyroby swe wypalał przy bardzo wysokiej ciepłocie. Używając do dekoracyj motywów zaczerpniętych ze świata zwierzęcego i roślinnego, kopiował je, zda się, z żywych wzorów, tak są bowiem starannie wykończone co do kształtów i barw, że z reprodukcyj tych z całą ścisłością determinować można ich gatunki; nie wyda się to też dziwuem, gdy przytoczymy, że był on wielkim lubownikiem przyrody i przyrodoznawcą. Fig. 8 załączonej tablicy przedstawia jeden z typowych jego wyrobów. — Fajans z Oiron albo Henryka II, o szkliwie ołowianem, a białem podłożu, na zwykłej, barwnie wypalającej się glinie, znany dziś w niewielu, gdyż zaledwie 37, egzemplarzach, był, jak to stwierdzono, wyrabianym w zamku Oiron w XVI wieku pod kierunkiem Heleny Gouffier, a przy pomocy garncarza wielką za młodu wyposażony wiedzą, nabył jej je-Franciszka Chaipentier i kustosza zamkowej biblio- '/ dnakże przez usiluą samoistną pracę, a tę zespolił teki, Jana Bernarta. H. Gouffier nadała wyrobom tym w dociekaniach z wytrwałością, przypominającą Pa-wykwint i dystynkcyę, jaką się wyróżniają; to też lissy’ego; nadto Wedgwood już za młodu miał po-z jej śmiercią cechy te zwolna nikną. —Wogóle epoka wyrabiania tego fajansu była krótką i prześladowania religijne położyły kres dalszemu jej rozwojowi. W 1562 r. Klaudyusz Gouffier, jako protestant, zmuszonym był opuścić zamek, który w sześć lat później zniszczono do szczętu. Dziś pozostałe wyroby cenione są na wagę złota, choć z punktu widzenia artystycznego są może przecenionemu Jeden z nich przedstawia fig. 14 tablicy.

Epoka hoHenderska. Fajans w Hollandyi zaczęto wyrabiać w XVI w. i miasto Delft zdaje się być jednem z tych, w których przemysł ten był naj-

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Encykl. Pow»z. Ilrutr. T. XI.

wyroby jego cechują się zarazem doskonałym ma-teryałem i nader wielką gustownością kształtów i dekoracyi. Produkta, pochodzące z jego własnej fabryki, stosownie do materyału z jakiego były wyrabiane, zwały się: Terrakota porfirowa; Bazalt, czyli biskuit czarny, (miał on cechy niemal naturalnego bazaltu, dawał się polerować, opornym był na działanie kwasów, i znosił dobrze wysoką ciepłotę);—Biskuit biały, różny od poprzedniego jedynie barwą;—Jaspis, czyli biskuit biały, łatwo przyjmujący wszelakie zabarwienia i przeświecający;—Biskuit bambusowy, analogiczny z białym, a różny od niego zabarwieniem;— Biskuit por celano wy, twardy jak agat, oporny na działanie alkaliów, kwasów i innych substaneyj żrących, i dla tych swych właściwości używany do wyrobu różnorodnych naczyń chemicznych i aptekarskich, jak moździerze i t. p. Ta rozliczność materyału, którym dysponował Wedgwood, pozwoliła mu nie tylko wyrabiać wszelakiego rodzaju naczynia użytkowe i ozdobne, lecz także upiękuiać je wielką rozmaitością barw, oraz wywoływać efekta, wynikające z przeświecania i lśnienia jednych a matowości innych; stąd-to zakres wyrobów jego fabryk był bardzo szerokim, gdyż poczynając od gem i kamei, sięgał aż do imponujących wazonów, trzymanych w stylu surowym, poważnym i pełnym poczucia piękna. Wyroby te od nazwiska swego twórcy otrzymały miano, którem po dziś dzień się posługujemy dla określenia materyału, z jakiego są wyrobione; fig. 11 tablicy przedstawia dzbanek Wedgwoodowy z XVIII w. Spood’owi zawdzięcza C. zastosowanie fosforanu wapna i kwasu bornego, czego następstwem było to, że fajanse angielskie stały się najdoskonalszemi ze wszystkich znanych.

Epoka saska. Chińczycy, przez wzbronienie wstępu cudzoziemcom do swego kraju potrafili ukryć sposób wyrabiania swojej porcelany, a sposób ten właśnie, ze wględu na najdoskonalszą formę ceramiczną, przedstawiał niemało ponęt i był wielce pożądanym. Jakkolwiek więc już od początków XVII w. usiłowano tajemnicę Chińczyków posiąść, to jednakże przez czas długi dociekania nie doprowadzały do pożądanego wyniku.—Na dobrą drogę udało się wejść dopiero Janowi Fryderykowi Bdttgerowi, i to zupełnie przypadkowo, gdy zmuszony przez Frydo-ryka Augusta Mocnego, elektora Saskiego, do przemiany innych metali w złoto, wpadł w 1704 r. na sposób otrzymywania masy, podobnej do barwnej porcelany, którą nazwano porcelaną brunatną, lub Bottgera.—Uradowany tern król, który wreszcie dał się przekonać, że Bóttger nie umie wyrabiać złota, skierował jego prace ku produkcyi porcelany. Początkowo brunatną porcelanę Bóttger wyrabiał w Dreźnie, w jednej z baszt fortecznych, gdy zaś w roku 1709 odkrył sposoby wyrabiania porcelany białej, założono większą fabrykę w Meissen pod jego kierownictwem w 1710, i tę prowadził do r. 1719, w którym umarł. Gorliwości pracy Bottgera i opiece króla, zawdzięcza Europa, że wyrób porcelany w ciągu jednego dziesiątka lat zupełnie się wydoskonalił, wzorowany na królewskim zbiorze wyrobów porcelanowych chińskich, przy współpra-cownictwie dzielnych sił artystycznych i technicznych. Epoka ta początkowa ma charakter naśladowczy, lecz nie mniej przyznać należy, iż wywiązała się znakomicie z zadania. W ten-to sposób Meissen stało się kolebką i rozsadnikiem umiejętności wyrobu porcelany twardej dla Europy, a chociaż kunszt ten otoczono tajemniczością i strzeżono zazdrośnie, nie mniej jednakże w niedługim czasie sposób wyrobu przenieśli robotnicy do innych miejscowości i powstały fabryki najpierw w Wiedniu w 1718 r.,a następnie w Berlinie, Nymphenburgu, i Frankenthalu już w drugiej połowie XVIII wie ku; wyroby jednakże z Meissen przodowały swą doskonałością. Po śmierci Bottgera kierownictwo nad fabryką objął Herold, który, odstąpiwszy od ślepego naśladownictwa, pchnął jej wyroby na nowe tory pod względem artystycznym. Dalszy postęp wi dać w pracach Kandlera, zwłaszcza w wazonach przyozdabianych girlandami kwiatów w płaskorzeźbie i takąż figuralną dekoracyą, a najwybitniejszemi dziełami jego są piękne grupy, często złożone z bardzo wielu pojedynczych figurek, których liczba w słynnym „Karnawale weneckim* dochodzi stu. Okres najwyższego rozwoju artystycznego w Meissen przypada w latach od 1730 do 1750, a tak ten, jak i następne cechują się rozkwitem prawdziwego stylu rococo. Za Marcoliniego, który objął ster w 1796 roku, piękne były stołowe zastawy, dekoro wane w stylu Watteau. Ku końcowi jednakże wieku wyroby z Meissen tracą swą najwyższą zaletę, to jest piękno; powodem tego zdaje się być wzmagająca się coraz bardziej konkurencya coraz-to liczniej powstających fabryk. Fabryka w Meissen, która w poprzednich latach dawała znaczne zyski domowi królewskiemu, z końcem w. subwencyonowaną już być musiała, ażeby mogła istnieć. Dla odróżnienia porcelany saskiej z doby pierwotnej i rozkwitu od nowoczesnej, nadano jej miano staro-saskiej, a obok innych cech artystycznych, wybitnie ją wyróżniającą cechą jest grube złocenie, po którem z łatwością może być rozpoznaną.

Epoka współczesna. Schyłek XVIII w. powołał do życia wielką liczbę fabryk ceramicznych wogó-le, a porcelany w szczególności, do pomyślnego zaś ich rozwoju nie mało przyczyniły się rodziny panujące, które nie szczędziły swego poparcia. I tak pierwotnie w Wiedniu założona fabryka w 1718 r. przez Klau-dyusza du Pasąuier i Samuela Stenzela nabyta została w 1744 przez Maryę Teresę; taki sam los spot kał fabrykę, założoną w Berlinie przez Wegelego w 1750 r., która przeszła na własność Fryderyka II; założoną w 1746 roku fabrykę w Petersburgu przez Iwana Antonowicza znacznie wspomogła i rozszerzyła Cesarzowa Katarzyna II. W Só-vres zaczęto wyrabiać porcelanę w 1769 r., to jest w lat kilka po odkryciu pokładu kaolinu w Saint-Yrieux. Pierwotna fabryka, założona w 1734 roku w Neudeck, przeniesioną została 1752 do Nympheu-burga, fabryka zaś we Frankenthalu założona została przez Rieglera 1751 r. W Korcu (gub. Wołyń.) założono fabrykę około 1790 r., zaś w kilka lat później

J. L.

S! K.

Wł. M. K.

K. K.

w Tomaszowie lubelskim i w Baranówce, — Horodnicka jest wcześniejszą.—Wyroby ceramiczne epoki współczesnej odznaczają się nadewszystko niepomiernym postępem strony technicznej, która, poparta rozwojem nauk stosowanych, zdobywa sobie coraz to lepsze środki udoskonalania; to też w dziedzinie tej dziś coraz mniej panuje tajemnic, gdyż te przed okiem badawczej analizy chemicznej ukryć się nie mogą. Co się tyćzy strony artystycznej, wyznać należy, że na tern polu postępu właściwie nie zrobiono, jeśli wykluczymy koniec zeszłego i początek bieżącego wieku, gdy przodowało Sóvres, trzymające i po dziś dzień palmę pierwszeństwa. W epoce tej nietylko, że dorównano Chińczykom w doskonałości wyrobu, lecz także odtworzono te wszystkie rodzaje i typy wyrobów ceramicznych, których umiejętność została zatraconą, a nadto poznano i odkryto różne inne zupełnie nam współczesne metody i sposoby, które przyczyniły się do nadania wyrobom większej trwałości, oporności albo piękniejszego wyglądu. W obecnym kierunku artystycznym panuje albo naśladownictwo poprzednich epok, albo zwyrodnienie, podobnie, jak i w innych zakresach sztuki, pod wpływem uganiania sięzacoraz-to nowemi wrażeniami motywów, chociażby nawet spaczonych, wstrętnych byle świeżych. Ogólny brak podnioślejszych idei, cechujący koniec naszego wieku, ciąży także i na C-e; dla tego dziwić się nie można lubownikom piękna, że szukają go w epokach ubiegłych C-i, a znajdowane arcydzieła skrzętnie przechowują, ku czci przeszłości i nauce przyszłych pokoleń (ob. Fajans, Garncarstwo, Majolika, Porcelana).

Ceraski Witold Michał Henryk, astronom współczesny (* 1849 r. w Słucku), gdzie ojciec jego, Karol C., był nauczycielom gimnazyum. Po ukończeniu gimnazyum słuckiego, w r. 1866, udał się do uniwersytetu petersburskiego, a w r. 1867

Fig. 132. Ceraski Witold

do moskiewskiego, i tam w r. 1871 uzyskał stopień magistra, wraz ze złotym medalem. W tymże r. został młodszym obserwatorem w obserwatoryum moskiewskiem, a w r. 1879 docentem uniwersytetu.

W 1888 po obronieniu rozprawy o fotometryi uzyskał stopień doktora i został profesorem nadzwyczajnym, a w 1891 po Bredichinie, który się przeniósł do Pułkowa, objął dyrektorstwo obserwato-ryum moskiewskiego. W r. 1874 obserwował przejście Wenery przez tarczę słoneczną w Kiachcie, a w 1882 w Warnawinie w gubernii Kostromskiej. W r. 1883 i 1887 zwiedził ważniejsze obserwato-rya europejskie. Wykrył zmienność blasku dwu gwiazd, mianowicie w r. 1878 gwiazdy T Cefeu-sza, która w okresie 383.2 dni przechodzi od wielkości 6 do 10, i w r. 1880 gwiazdy U Cefeusza, której okres oznaczył na 2 dni, 11 godzin, 49 min., 45 sekund, przyczem obszar jej zmienności sięga od 7 do 9 wielkości. Udoskonalił fotometr do badań astronomicznych, a oprócz wielu rozpraw zamieścił w dziele zbiorowem, ogłoszonem w Moskwie w 200 letnią rocznicę wydania Newtonowych „Zasad matematycznych filozofii natury", pracę o Newtonie, jako twórcy, mechaniki niebieskiej.

Oerastes, Ob. Żmija rogata czyli Egipska.

Cerastium L. Kościeuiec. (Rogowica, Rogowiec, Rogoweziele). Rodzaj roślin z rodziny Goździkowatych (Garyophillaceae). Zioła roczne, dwuletnie lub trwałe, o liściach naprzeciwległych siedzących. Kwiatki ich białe, mają kielich z pięciu działek, koronę z tyluż płatków, z mniej lub więcej głęboko wciętym brzegiem, z 10 pręcików i słupka, dającego torebkę walcowatą, prostą lub zgiętą, która otwiera się u góry dziesięciu ząbkami. Należy tu około stu gatunków, rosnących przeważnie w strefie umiarkowanej półkuli północnej. G. awense L. i C. trwiale Link., rosną przy drogach; 0. tomentosum L. i G. Biebersteinii Dec., hodowane w ogrodach.

Cerasus, ob. Prunus,

Cerasus, starożytne miasto Pontu nad M. Czar-nem, osada Synopy. Stamtąd - to miał Lukullus w r. 83 przed Chr. sprowadzić do Italii drzewo wiśniowe (cerasus), a prędzej może jaki wyborowy jego gatunek.

Cerata, tkanina lniana, bawełniana lub konopna, dość rzadko tkana, pokryta warstwą werniksu (ob.), następnie w specyalnych walcach wygładzana i lakierowana. Rodzaj tkaniny, sposób i grubość pokrycia werniksem wpływają na gatunek Ceraty, która, jako materyał dość elastyczny, nieprzemakalny i względnie wytrzymały, przydatna jest szczególniej w gospodarstwie domowem, W sprzedaży C. znajduje się w zwojach rozmaitej długości i szerokości, lub też w arkuszach i pojedyńczych kawałkach formy prostokątnej lub okrągłej. Najpospolitsze gatunki C y służą jako materyał opa-kunkowy, lepsze, często drukowane, kolorowe, czarne lub białe, używane są na pokrycia stołów. Dość ścisłe gatunki tkaniny lnianej, pokryte specyalnym werniksem i tak przyrządzone, iż naśladują skórę na jaszczur wyprawną lub skórę amerykańską, stanowią C-ę używaną na pokrycie mebli. Grube tkaniny konophe lub bawełniane, z jednej lub obydwóch stron masą werniksową pokryte, dość sztywne, zwykle drukowane, służą jako chodniki pokojowe, podstawki, a często i pokrycia dywanowe

i stanowią rodzaj C-y w gatunkach i wzorowaniu l bardzo rozmaity. Najdelikatniejszą jest C. opa- znanych rodzajów ryb Dwudysznych (Dipnoi).— trunkowa, używana do celów leczniczych, z dwóch Ciało ma wydłużone, z boków ścieśnione, na obu stron specyalnym werniksem pokryta. Do wyrobu końcach zaostrzone, pokryte łuskami wielkiemi. — tej C-y bardzo często używaną bywa tkanina jed- t Skielet chrząstkowaty, w częscłtylko (głowa) skost-

1 niały; płetwy: grzbietowa, ogonowa i podogono-

wabna (tafta).

E. D.

sśmm

>Mp8g

m&M

i*

rij

T/'a2

'-'-■C

' -^STSi^”

Fig. 134. Ceratodns Forsteri. Barramunda.

JmĘ? ^SłSr^L

Ceratina (xepdi:tvoę XoYoę, od %śpaę róg, wniosek wa razem złączone. Płetwy piersiowe i brzuszne, rogaty), tak przez retorów łacińskich nazwany zo- długie, dość szerokie, na końcu zaostrzone, — skła-stał głośny sofizmat: „Czegoś nie zgubił, to masz; dają się z członkowatej części środkowej, pręto-rogów nie zgubiłeś, zatem masz rogiu (Au. Gellius; watej, z której z każdej strony wyrasta szereg promieni chrząstkowatych bocznych. C. oddycha za po-Ceratites (Ceratyty) (paleont.). Rodzina kopal- I mocą skrzel i płuca pojedyńczego, będącego pęche-nych mięczaków głowonogich (Cephalopocla), z rzędu ■ rzem pławuym zmienionym. Serce ma utworzone z 2-ch Ammonitowatych szerokosiodłowych (Amrn. latissel- j przedsionków i jednej komory.—Otwory wewnętrzne lati), właściwa wyłącznie formacyi tryasowej, o sko- nosa otwierają się do jamy gębowej. Zęby na le-rupie żeberkowanej, ozdobionej zwykle jednym lub j kilkoma rzędami brodawek. Linia zatokowa ząb- j kowana. Do rodziny tej zaliczają j obecnie rodzaje: Dinarites Mojs. Ce-ratites d. Haan, Arpadites. Mojs., j Tirolites Mojs. i Choristoceras Han. j ;/

—Rodzaj Ceratites bardzo obszernie występuje w starszych pokładach tryasowych, w ogniwie wapienia muszlowego (dolnym tryasie), rzadziej już w piętrze noryckiem (najniższym poziomie górnego tryasu), w Alpach, wogóle w Europie, Sy-beryi północnej, stepach Kiraizkich, w Japonii, w górach Himalajskich i na Szpicbergu. Szczególniej charaktery styczuemi skamieniałościami są: C. binodosus dla dolnych pokładów wapienia muszlowego w Alpach południowych; C. trinodostis Mojs. dla górnych jego pokładów tamże, C. nodosus d. Haen. dla średnich w Niemczech, występujący i u nas w wapieniu muszlowym pod Bzinern.    K J

Cerat:dus Ag. (paleont.). Rodzaj kopalny, i dziś jeszcze żyjący, ryb, z rzędu Dwudysznych (Dipnoi), o zębach płaskich, wachlarzowato sfałdowanych, bardzo często spotykanych mianowicie w pokładach tryasowych, a także i w jurajskich; ciekawy wielce z tego względu, że uważany dawniej za wyłącznie drugorzędową formę ryb dwudysznych, znaleziony obecnie został żyjącym w Australii. Gatunki kopalne G. Kaupi Ag. i G. runcinatus Plien. często spotykają się w piaskowcu węglowym piętra nory ckiego (najniższego poziomu górnego tryasu) w Wirtembergii. Gatunek C. Forsteri Krefft, z zębami o sześciu fałdach, żyjący w Australii.

18, 2).

IM

Cli

ioś

fof

itr

Eli

Fig. 133. Ceratites.

K. K.

K. J.

-cl

Fig 1*15. Płetwa piersiowa Ceratodusa. a. b. część osiowa, c. d promienie buczue.

mieszu, podobne z kształtu do zębów siecznych ssących.—Zęby podniebienne silne, głęboko fałdowane.—Do najlepiej poznanych gatunków należy G. Forsteri Krefft. Żyje w rzekach Nowej Hol-i landyi,—dorasta do 2 metrów długości; przebywa w wodach o dnie błotnistem, obfitującem w rośli-

,vv

(■

Fig. 136. Szczęka dolna z zębami Ceratodusa.

A. S,

K. J,

K. J.

IN

i.

fM

Wł. M. K.

ny gnijące, któremi się karmi. W czasie suszy zagrzebuje się w szlamie głęboko.—Mięso ma jadalne i cenione.—Ryba ta została odkryta w 1870 r., ale nazwę Ceratodus nadano oddawna znanym kopalnym szczątkom ryb, których zęby, zupełnie podobne do zębów obecnie żyjącego gatunku, znalezione w formacyi tryasowej i jurajskiej, i uważano za zęby ryby do rekina podobnej.

Csratoneis Ebrenb. (paleont), Rodzaj kopalny z grupy Okrzemków (Diatomeae) wód słodkich; stanowi pojedynczą komórkę, pływającą swobodnie w postaci długiego i wązkiego czółenka, z węzłem środkowym ku dołowi zwróconym, bez linii podłużnej.

Ceratonia (paleont ) Sapo rta pod nazwą C. ve-tusta opisał odciski liści z dolnego oligocenu w Aix;

Wessel i Weber pod nazwą C. septimontana—podobne odciski z oligocenu w Bonn; wreszcie H e e r, podnazwą C. marginata,—z górnego miocenu wOenin-gen, uważając je za poprzedników dzisiejszego C. siliąua (chleba świętojańskiego). Pierwsze dwa wszelako gatunki są wątpliwe, za to ostatni jest bardzo prawdopodobnym.

Ceratonia L. (Szarańczyn; Chleb św. Jana; Rożki). Rodzaj roślin z rodziny Brezy lko-wych (Gaesalpineae); jedyny gatunek stanowi C. siliąua L., (arabska nazwa Chirub lub Karub) drzewo wiecznie zielone, wysokie na 6—9 metrów, rosnące przeważnie na wchodniem pobrzeźu morza Śródziemnego. Liście pierzaste o dwóch lub trzech parach listków, okrągławych, skórzastych i błyszczących; kwiaty czerwone w gronach krótkich kątowych; owoce—strąki krótkoszypułkowe wiszące, spłaszczone, na 25 cm. długie, z nasionami czer-wonawo-brunatnemi, błyszczącemi i bardzo twarde-mi. Pochodzi drzewo to z Palestyny i hoduje się od niepamiętnych czasów na pobrzeźu morza Śródziemnego; w Hiszpanii, Sycylii, Grecy i, Afryce północnej i Lewanuie wszędzie, gdzie tylko dojrzewają cytryny i pomarańcze, spotykają się liczne jego odmiany utworzone przez szczepienie i okulizacyę. Owoce rodzić zaczyna dopiero w 20-tyin roku, ale od tej chwili w wielkiej je wydaje obfitości i żyje setki lat. Drewno twarde, pięknie żyłkowane, służy do wyrobów stolarskich. Kora i liście znajdują zastosowanie w garbarstwie. Strąki stanowią znane w handlu Rożki czyli Chleb św. Jana, nazwany tak stąd, iż św. Jan miał się niemi żywić na puszczy.

Świeże owoce są cierpkie i niesmaczne. Zbierają je przed dojrzewaniem i pozostawiają na słońcu.

Wysuszone w ten sposób strąki, idąc w handel, zawierają 60% cukru i gummy, 4% substancyi azotowych, 0.3% tłuszczu, 25% błonnika i ciał pektynowych, 3% popiołu i 7°/₀ wody. Arabowie używają ich zamiast cukru, lub poddając fermen-tacyi, otrzymują z nich wódkę. W Anglii używają icb jako karmu dla bydła, gdy idzie o tuczenie. Przy odpowiedniej fermentacyi wydają rożki znaczną ilość kwasu masłowego, używają ich też do wyrobienia jego eteru. W Hiszpanii owoce C-i służą do fabry-kacyi surogatu czekolady: ziarka prażone zastępują kawę biedniejszym. — Hektar plantacyi może wydać kilka tysięcy kilogramów owoców; niekiedy jedno drzewo daje do 1,000 kilogr. Dla zwiększenia wydajności szczepią gałązki z osobników żeńskich (o kwiatach słupkowych), na męskich (o kwiatach pręcikowych), przez co ułatwia się zapylenie. Szczepieniem też osiągają się najlepsze odmiany; szczepić należy drzewko, gdy dosięgnie % metra wysokości; pięcio-lub sześcio-letnie drzewka rozsadzają się w odległości 15 metrów od siebie. Kwitnie Szarańczyn w jesieni a na następną jesień zbierają z niegojowoce, które z początku rozkładają cienką warstwą na słońcu i dopiero po wysuszeniu zgar-tują w kupy. Najwięcej cenione są w handlu rożki lewantyńskie, następnie cypryjskie, dalmackie i hiszpańskie. W starożytnej Grecyi drzewa tego nie uprawiano, ale owoc znany był pod nazwą f i g egipskich. W Palestynie od niepamiętnych cza-wv

Smlgp

■ f/«Ł\

ii

fjpf

W' \jgM

Fig 137. Ceratonia siliąna.

sów stanowiły rożki pożywienie ludu i karm bydła, jak to widzimy z przypowieści o synu marnotrawnym, gdzie wspomniane są pod grecką aazwą „keratia" (u Dioskorydesa drzewo to nosi nazwę Keration). Od ziarnek rożków pochodzi nazwa kar atu, jednostki wagi, wprowadzonej przez Arabów (którzy wzięli ją od greckiej nazwy rośliny) do ważenia złota i dyamentów. Zdaje się, że naród ten przyczynił się do odnowienia zaniedbanej hodowli drzewa i do rozpowszechnienia go w Europie.

Ceratophrys Boie. Żaba rogata.—Ciało pokryte skórą nierówną, z licznemi wyniosłościami guziezkowatemi i fałdami.—Głowa duża, szeroka,— opatrzona 2-a rogami, mniej lub więcej długiemi, wznoszącemi się po-nad górną powieką.—Bębenek

uszny niewyraźny. Zęby podniebienne ułożone w 2 grupy; język sercowato wycięty. Nogi krótkie, o palcach wolnych u przednich,—u tylnych zaś spiętych błoną. —Kilka gatunków tego rodzaju Żab właściwych (Banidae) zamieszkuje Brazylię. —

stss

lii

'mm

i*

hi

F-a

r-jk

IM

jfet

tli

Lvv

sS

mgjr ,/

Fig. 139. Ceratophyllum yulgarc, Schl.

Na lewo pęd ulistniony; na prawo —owoc przecięty i powiększony, w środku widać zarodek, składający się z liściem i piórka.

JlpEfl

Ceratophyllum, Ob. Ceratophylleae. Ceratopsidae (paleont.). Rodzina niedawno odkrytych lądowych czy bagiennych gadów, stanowiących najosobliwsze i największe formy z rzędu dinozaurów. Mają one na -czaszce parę potężnych możdżeni (wyrostków) wielce podobnych do możdżeni bydła rogatego, na które prawdopodobnie były nasadzone rog:. Bardzo obficie szczątki ich występują w najwyższych pokładach kredowych w Ameryce Północnej (piętro Laramie) w Wyomingu. Zdaje się, źe szczątki te spotykają się i w pokładach Gosau (piętro turońskie) w Alpach austryackich. Rodzaj tu należący Triceratops Marsh.

Ceratorhinus Gray (paleont.). Podrodzaj utwo-Ceratopłiycus Sch. (paleont.). Pod nazwą tą jj rzony przez Gray a dla kopalnego i żyjącego zwierzęcia, bardzo blizkiego nosorożcowi, o jednym lub dwóch nieparzystych rogach, mającego zęby przednie, a dolne kły bardzo duże. Tu należą żyjące gatunki indyjskie i liczne kopalne z gór Siwalik (pliocen), jak bardzo wielki O.palaeindicus Falc. i Cautley; gatunki G. indicus Cuv. i G. sondaicus Cuv. żyją dziś, pierwszy tylko w Indyach, drugi i na wyspach Ceratophylleae Gray (bot.), Rogatkowe. Ro- Sundzkich, a nadto szczątki obudwóch kopalne są dżina roślin dwuliśc^eniowych, o wątpliwem stanowi- w pokładach dyluwialnych. sku systematycznem, obejmująca tylko jeden rodzaj (Ceratophyllum) Rogatek, złożony z kilku gatunków. Są to zioła wodne, trwałe, z liśćmi okręgo-wemi, porozcinanemi, bez przylistków, pozbawione korzeni i swobodnie pływające; kwiaty mają pojedyncze kątowe, jednopieune (pręcikowe i słupkowe na jednym osobniku). Zamiast okwiatu 10 — 12 działkowa osłonka. Pręciki liczne (10—20) z pylnika-mi 2-komorowemi. W kwiatach żeńskich zawiązek 1-komorowy, 1-zalążkowy. Owoc—ziarnczak. Zarodek o 4 liścieniach, bezbiałkowy. Przedstawiciele tej rodziny żyją w wodach stojących i zwolna płynących Europy i Północnej Ameryki. Można je spotykać we wszystkich prawie stawach pod Warszawą. U nas rosną dwa gatunki G. demersum L. (biała jura) w Górach Skalistych, i C. Gubmersum L. Schleiden łączy je w jeden pod nt zwą C. ' ulgaris Schleid.

Fig. 138. Ceratophrys Bojeis eornuta.

G. eornuta Schleg. — Z wierzchu szaro-brunatna,— głowę ma czerwono brunatną, z czarnemi plamami po bokach. Wzdłuż grzbietu ciągnie się czerwono-żółtawa lub zielonawa pręga podłużna. Spód ciała żółtawy lub czerwono-brunatny. Długość ciała 15—22 cm.—Brazylia w lasach.

A. S

opisał Schimper pewną formę kopalnego wodorostu morskiego, dosyć często, jak utrzymuje, spotykanego w pokładach piaskowca, zwanego fliszem w Szwajcaryi (piaskowiec górnego poziomu eoce-nowego i dolnego oligocenowego). Są to postacie walcowate, na 1—2 centrn. grube, z poprzecznemi fałdami czy zmarszczkami, zgięte jak rogi.

K. J.

Wł. M. K.

K. J

K. J-

Ceratosaurus Marsh, (paleont.). Jedyny rodzaj kopalnego lądowego gada z rzędu dinozaurów, stanowiącego osobną rodzinę Geratosauridae, o pustych po większej części kręgach, z których szyjowe są z przodu płaskie, z tyłu głęboko wklęsłe, wszystkie inne podwójnie wklęsłe. Kręgów krzyżowych pięć. Kości miednicy zrosłe z trzema kośćmi śródnoża. C. posiadał potężne kły i pazury, na wielkiej stosunkowo czaszce róg na kościach nosowych. Zwierzęta te opatrzone były nadto pancerzem, a żyły w okresie jurajskim w Ameryce północnej. Gatunek G. nasicornis Marsh, miał około 6 metrów długości, a szczątki jego spotyka się w pokładach tak zwanych „Atlantosaurus beds“

K. J.

Ceratotomia, ob. K e r a t o t o m i a.

Ceraunia, Ceraunii montes, gr. ta Ke-

raunia ore, góry Cer aunij skie, dziś powszechnie Khimara zwane, ciągną się pomiędzy Epirem i Illiryą, a wybrzeża tameczne groźne były dla starożytnych (Horac. „ Ody ", I, 3, 20).— Zob. art. Akroceraunijskie góry. — C. nazywa się też u starożytnych płd-wsch. odnoże Kaukazu nad m. Kaspijskiem (Hirkańskiem), stanowiące północną gra-

K. K.

F. J.

nr 10 *

Mi,

Mf

K K.

jf

Fig. 140 Cerber.

Z bronzowej kolumny Toinowatych (Apocyneae)\ starożytnej.

Wł. M. K.

a. j.

uicę Albanii.

Cerazyn Jan, z przydomkiem Kirstein, znakomity prawnik polski z wieku XVI (* w r. 1507 we Lwowie—f w Krakowie 1561 r.). Ogłosił drukiem dwa bardzo dzisiaj rzadkie dzieła: 1) „Enchi-ridion aliquot locorum communium juris Magdebur-gensis, per Joannem Kirstein Cerasinum, ejusdem juris in arce Cracoviensi advocatum, obiter aplica-torum, Cracoviae etc."; 2) ,0 prawach i fołdrowa-niu (upominaniu się)“ (Kraków, 1529).—„Encykl. Orgelbranda".

Cerazyn Jerzy, kapelan królowej polskiej, tak się bowiem podpisał na dziełku, które wydał w Krakowie u Wojciecha Kobylińskiego 1612 r., pod tytułem „Przyczyn kilkadziesiąt, które kalolika każdego w powszechnej kościoła chrześcijańskiego wierze zatrzymać mają, a jeśliby z niej wypadł, do niej go za łaską Bożą zaś przywrócić mogą", które Annie, królowej szwedzkiej przypisał.—„Encykl. S. Org."

Cerazyna. 1) Jest to nierozpuszczalna w wodzie część gumy, wypływającej z drzew wiśniowych; znajduje się także w burakach. Jest ona solą wapienną kwasu metaarabinowego, izomerycznego z ara-binowym z gumy arabskiej, C₁₂ H₂₂ Ou. —2) Synonim nazw: Rokcelina, Czerwień prawdziwa (Echtroth), barwnik z bardzo pięknym odcieniem karmazynowym, niezbyt jednak trwały. Jest solą sodową kwasu sulfonowego naftalinoazo (3-naf-ftolu.    Za

Cerber (gr. Ker ber os), stróż bramy Erebu (piekła), pies wielogłowy, zrodzony z Tyfaona i Echidny (Hezyod „Teogonia" 311), straszliwy potwór; w późniejszych wyobrażeniach, mianowicie:

u Wergiliusza (Eu. VI, 417) i Owidyusza (Met. IV, 450), przedstawiany z 3 głowami i ogonem wężowym. Przybywających puszcza on spokojnie, ale wyjść nikomu nie dozwala. Homer, dwukrotnie wspominając „Psa Hadeso-wego", który wyprowadził Heraklesa (11. VIII, 367. 0-dys. XI, 568), z nazwiska go nie wymienia, ani za stróża piekielnego nie podaje; podobnież Hezyod. I nazwisko, i funkcya są to uzupełnienia mitologii późniejszej.

Cerbera L. Cebrzyca, Kozdrubia, Brzęczow-n i k. Rodzaj roślin z rodziny są to drzewa lub krzewy zawierające sok mleczny, rosnące w zwrotnikowych krajach Ameryki, Azyi, na Madagaskarze i w Polinezyi.

Kwiaty duże, ułożone w baldaszko-gronach; owoc —pestkowiec dwnnasienny. Niektóre z nich są trujące, inne dają sok mleczny, łagodny, który może być użyty na pokarm, Typowym gatunkiem jest G. Manghas L. (G. lactaria Hamilton), rosnący po brzegach morza i rzek na Molukkach. Kwiaty ma białe, kielich pięcio-wrębny, koronę lejkowatą pię-cio-wrębną, a w niej się mieści 5 pręcików. Owoc zawiera 2 ziarnka (z których jedno się nie rozwija) pozbawione białka. Dosięga znacznej grubości, gałęzie jej zwieszają się na dół. Kory i liści używa się jako środka przeczyszczającego; z nasion trujących i wywołujących wymioty wyciska się olej palny. G. Ahovai jest wieczuie-zielonem drzewem, rosnącem w Brazylii, o liściach eliptycznie-jajowa-tych, zaostrzonych, prawie skórzastych i o żółty cl. kwiatach. Wszystkie jego części są trujące. Drew no ma nieznośną woń i wrzucone do wody ogłu sza ryby do tego stopnia, że dają się brać rękamb Nasiona zawarte w twardej skorupie są bardzo jadowite; Indyanie obwieszają niemi ręce i nogi podczas tańców, gdyż luźnie leżące ziarna wydają przy wstrząsaniu dźwięk jak kastaniety. G. Odollam Hamilt. na Malabarze po wilgotnych wybrzeżach, daje owoce niej ad owite, lecz zawierające jadowite nasiona. Kora i liście słrżą za środek przeczyszczający. C. Tanghin Sing. na Madagaskarze daje owoce wielkości moreli, którego ziarna jadowitego tubylcy używają do sądów bożych. G. Theretiah. w Ir-dyi i w Ameryce Południowej, zawiera sok mleczny, bardzo jadowity. Nasion jej używają jako środka leczniczego na ukąszenie wężów.

Cercaria, ob. Distomum.

Cercis, Grojecznik Judaszowiec (paleont.). Rodzaj roślinny, istniejący niewątpliwie w okresie trzeciorzędowym, jak tego oprócz owoców, dowodzą doskonale dochowane szczątki bardzo charakterystycznych liści. Najdawniejszym gatunkiem jest G. antiąua Sap. z dolnego oligoeeuu w Aix, gdzie znaleziono liść i połączony z nim owoc; dalej C. Tournoueri Sap. z miocenu w Brongnon; C. Virgi-liana Massal. z górnego miocenu w Sinigaglia; wreszcie w czwartorzędowych pokładach wielu miejscowości włoskich, obok liści pączki kwiatowe, oraz w tufach owoce C. siliąuastrum, dziś rosnącego w południowej Europie. Gatunek ten wspólny dziś Europie i północnej Ameryce, istniał tak samo w obu w okresie trzeciorzędowym, Lesquereux bowiem opisuje gatunki G. parvifolia Lesq. i C. truncata Lesq. z okolic amerykańskich, leżących nad oceanem Atlantyckim.

Cercis L. Grojecznik. Rodzaj roślin z rodziny Motylkowych (Papiliotiaceae); krzewy i drzewa o liściach pojedyńezych, sercowatych, rozwijających się później od czerwonych lub białych kwiatów. Należą tu trzy gatunki, rosnące w Kanadzie, Chinach i Europie południowej. Gatunek typowy stanowi G. siliąuastrum L. (Drzewo Judaszowe), drzewo dość wysokie o liściach nerkowatych, gładkich, długoogonkowych, o kwiatach różowych lub białych, ukazujących się z początkiem wiosny (w marcu lub kwietniu). Owoc—strąk, długości palca, spłaszczony; nasiona soczewkowate. Rośnie w Euro-

pie południowej i na Wschodzie na stanowiskach słonecznych, nad brzegiem strumieni; znosi jednak klimat Europy środkowej, a zwłaszcza gdy dosięgnie pewnego wieku z łatwością wytrzymuje mrozy.

porosły szczecinami kolczastemi, kolce pokrywające grzbiet i boki ciała dorastają do 10 mm. długości i są koloru jasno żółtego z brunatnemi obrączkami.—Włosy czerwono-brunatne.—Dorasta do 50 cm. długości, ogon ma długości ciała, również 50 cm.—Mieszka w Gujanie i Brazylii; mięso ma jadalne. — G. villosus. Watert. Dolna powierzchnia ciała pokryta miękkiemi włosami, bez kolców i szcze

Stanowi jednę z ozdób ogrodowych. Drewno jego o czarnych i zielonych żyłkach bardzo poszukiwane jest przez stolarzy. Pączki kwiatowe mają smak ostry i marynowane w occie używają się jak kapary. Według podania na tern drzewie powiesić | cin, grzbiet i boki porosłe kolcami żółtemi lub

A S.

czerwonemi, z brunatnemi obrączkami. —Długość ciała 60 cm., długość ogona 25 cm.— Paragwaj i połud. Brazylia.

:v-

2fSs

'Jp

itj

v;

mSm

p/

mielili

iS

ii

Mfi

Pi

Fig. 141. Cercolabes prehensilis.

A. S.

Csrcoleptes Illig. Wikła wiec. Rodzaj do rodziny Niedźwiedzi (Ursidae), rzędu zw. mięsożernych (Carnwora) należący.—Różni się od pozostałych rodzajów rodziny niedźwiedzi nadzwyczaj długim ogonem chwytnym. Głowę ma krótką, grubą, ciało krępe, niezgrabne, nogi krótkie, ogon bardzo długi, chwytny, krót-kiemi włosami porosły,— podeszwy nagie.— Język wysuwalny.—Zęby przodowe górne większe od dolnych; kły silne,—trzonowych po 5 w każdej szczęce i z każdej strony. — Jedyny gatunek G. caudivolvulus Illig.—Pokryty gęstą, miękką sierścią, połyskującą, jasno-szaro-żóltą z odcieniem czerwonawym i ciemnym. Długość ciała 43 cm. długość ogona 48 cm.—Mieszka w północ, części Ameryki południowej,—łazi po drzewach .na podobieństwo małp.—Jest to zwierzę nocne, karmi się drobnemi ssącemi, ptakami, jajkami, owadami, miodem, owocami słodkiemi i t. d.

się miał ] Judasz. • G. canadensis L. w Kanadzie i Wirginii daje mocne drewno zielono-żyłkowane, doskonałe na roboty stolarskie; samo drzewo służy jako ozdobne w ogrodach, również jak i C. japonka Lieb. et Zucc. o różowych kwiatach.

Cercolabes. Brandt, Ku and u. Rodzaj do rodziny J e ż a t e k (Hystńcliidae), rzędu zw. Gryzących (Glires) zaliczany. Odznacza się ogonem długim i chwytnym, ciałem niezgrabnem, porosłem krót-kiemi kolcami. Przednie i tylne nogi ma 7-o palcowe, pazury sierpowate, długie i ostre.

Wł. M K.

Gercottes, wioska w departamencie francuskim Loiret, o 6 km. na północ od Orleanu, przy drodze żelaznej wiodącej do Paryża, pamiętna gwałtowną utarczką, jaką w dniu 4 grudnia 1870 r. stoczyły niemieckie dywizye 15-a i 25-a z częścią francu-

skiej armii Loary.

Ceroydas, Kepy.iSaę, z Megalopolis, słynny był w VI w. przed Chr., jako prawodawca swego rodzinnego grodu, a dzięki zamiłowaniu w Homerze, upowszechnił jego poezye między młodzieżą. Swojemi meli-jambami, czyli wrotkami żartobliwemi, zamyka on szereg dawnych Poetów Melijskich. Okruchy jego utworów znajdują się w zbiorze Bergka Poetów lir. Gr. (II, str. 513, wyd. 4).

Gercyna, wyspa nieopodal od półn. brzegu Afryki, na płn. stronie Małej Syrty, tak jak na płd. leży wyspa Meninx (dziś Dżerba), z miastem C., oraz dogodnym portem, połączona mostem z wysepką Cercynitis; za cesarstwa Rzymskiego miejsce wygnania (Strabo 17, 834), dziś Kerkena.

And. S.

Liczne

K. K.

i.

K. K.

r<-

K. K.

Cercyon (gr. Kerkyon), syn Posejdona, przyrodni brat Tryptolema, zapaśnik arkadyjski, zwyciężony przez Tezeusza w Eleuzie.

Fig. 142.

Cercoleptes cauchvolvulus.

Cerda (de la), ród hiszpański, którego protoplastą był Fernando, syn najstarszy Alfonsa X, króla Kastylii i Leonu (* 1256), przezwany tak od znamienia rodzimego —kępki włosów (po hisz-gatunki tego rodzaju zamieszkują, prawie wyłącz-| pań. cer da) na piersiach przy ramieniu. Zaślubiwszy nie, lasy Ameryki południowej, pędzą życie na j córkę kr. fran., Ludwika IX miał z nią dwóch synów, drzewach. — G. prehensilis. Brdt. Spód ciała | Alfonsa i Fernanda, ale gdy r. 1275 umarł na

K. K.

B.

wy Jordanne; niespławna.

And. S

wyprawie przeciwko Maurom, Alfons X pozbawił tych wnuków swoich prawa do następstwa po sobie, na korzyść młodszego syna swego, Sancha. Wynikła stąd długa wojna domowa, która zakłócała panowanie Sancha IV, Ferdynanda IV i Alfonsa XI; aż w końcu Alfons de la C. zrzekł się nazawsze swych uroszczeń do tronu za wynagrodzenie pieniężne i wyniósł się do Francyi, gdzie król Filip obdarzył go baronią Lunel i zamianował namiestnikiem Langwedocyi. Od niego i małżonki jego, hrabianki Mahaut z Clermontu, pochodzi dom Medi-na Sidonia. Najstarszy syn jego, Ludwik de laC., hrabia Clermontu, wsławił się jako dowódzca floty francuskiej w wojnie z Anglikami, których r. 1343 poraził u wyspy Guernsey i pod Morbihanem. Roku 1344 otrzymał od Klemensa VI prawem lennem Wyspy Kanaryjskie i był ukoronowany przez niego w Awenionie, lecz państwa swego w posiadanie wcale nie objął.    *

Cerdagne, hiszp. Cer dana, dzielnica w Pirenejach wschodnich, częścią w Hiszpanii, częścią we Francyi, zajmuje całe dorzecze Górnej Segre (lewy dopływ Ebro) aż do miasta Seo de Urgel. W starożytności była to kraina ludu Cerretanów, któremu Cezar nadał prawo obywatelstwa rzymskiego, a Oktawian August nawet rozszerzył Jego granice aż do ziemi Vaskonów (basków). W Średnich Wiekach C. tworzyło hrabstwo samodzielne, które następnie było przyłączone do Katalonii. Pokój Pire-nejski w 1659 r. przyłączył do Francyi niewielką część tej krainy, zdobytą przedtem jeszcze przez Ludwika XI.—Klimat wogóle surowy, z powodu wyniosłego położenia; grunt dość urodzajny, po-datniejszy wszakże na pastwiska. — Środkiem przez przełęcz de la Perche wiedzie gościniec bity z Francyi do Hiszpanii. Głownem miastem części hiszpańskiej j est P u i g c e r d a, francuskiej: M o n t Louis.    And s

Cerdon, herezyarcha z II wieku, pochodzący z Judei. Przybył do Rzymu około r. 139, za papieża Hygina, i wykładał tam pokątnie doktrynę półfilo-zoficzną, półreligijną, mieszaninę dogmatów ehrze-ściańskich, dualizmu perskiego i zasad gnostycz-nych. Zwolennicy jego połączyli się z uczniami Marcyona, który w kilka lat później głosił podo-bneż zasady.—Zob. Historyę Gnostycyzmu przez Mattera.

Cerdyk (Cerdic), wódz anglo - saski (f 534), który w r. 494 przybył do Brytanii, w r. 519 założył tam królestwo Wassex, powiększone później w r. 530 przyłączeniem do niego wyspy Wight i stał się praszczurem najznakomitszej z dynastyj anglo saskich.

Cere, rzeka we Francyi, w departamencie Cantal, bierze początek na południowym stoku olbrzymiego pnia wulkanicznego Cantal (ob.), na wysokości 1295 m., płynie malowniczym wąwozem erozyjnym na południo zachód aż do m. Arpajon, stąd zwraca się ku zachodowi i wprost wioski Puybrun wpada z lewej strony do rzeki Dordogne, ubiegłszy 110 km. Z dopływów ważniejsze: lewy Roanne i pra-

And. S.

Wielka Enc. ilustr. T. XI.

Cerea, miasto w departamencie włoskim Werony, okręgu Sanguinetto, przy drodze żelaznej Man-tua-Legnago; zwycięstwo Austryaków nad Francuzami d. LI kwietnia 1798 r.; około 8,000 mieszkańców.

Cerealia, uroczystości rzymskie na cześć Cerery, (greckiej Demetery) od wprowadzenia jej kultu w r. 493 przed Chr., według wskazówek ksiąg sybillińskich We trzy lata potem poświęcono Cererze przybytek nieopodal Cyrku wielkiego, pierwszy w Rzymie w stylu greckim i zbudowany przez Greków, pod nazwą aedes Cereris. Sam też kult, wpisany do sacra publica, pozostał zupełnie greckim, z kapłankami greckiemi i językiem do modlitw wprowadzonym; z obrządków tylko usunięto niektóre orgijackie i nocne. Inną właściwość jego stanowiło to, iż stosował się przeważnie do plebe-j uszów, odsądzonych od uroczystości rodów patry-cyuszowskich (sacra gentilitia), i pozostawał też pod nadzorem edylów plebejskich. Pod ich-to kierunkiem, w obrębie tej aedes (zkąd może i nazwa edylów), rozdawano zboże i chleb podczas głodu ludowi. Prócz tego kierowali oni też igrzyskami zwanemi ludi cereales, podwójną tę funkcyę dzieląc z edylami kurulnymi, aż ją Cezar w r. 44 powierzył nowym dwom urzędnikom, zwanym aediles cereales. — Główna uroczystość tego kultu, zwana C., zrazu obchodzoną była w rzadkich tylko okolicznościach, później corocznie, od 12 do 19 kwietnia. Wtedy - to czczono powrót Prozerpiny (gr. Persefona) na ziemię, w sposób znany zwłaszcza w podaniach miasta Enny w Sycylii. Było to święto do gruntu radosne i wszyscy dnia tego ubierali się biało. Na dnie tego podania, wiadomo, leżała pamięć wynalazku rolnictwa, i dla tego też podczas tych uroczystości nie czyniono ofiar krwawych, prócz ze świni, którą poświęcano Cererze, tak jak dawnym bóstwom tellurycznym Rzymian: poprzestawano zresztą na plackach miodowych, mleku, kadzidle, pochodniach. Dyonizy z Halikarnasu utrzymuje, iż wyłączono wino, ale temu przeczy Wergiliusz. Po uroczystościach następowały igrzyska trwające kilka dni. Zazwyczaj zapraszali na nie plebejusze patrycyuszów, a ci odwzajemniali się im przy Me-galezyach. Najświetniejszym bywał dzień ostatni, 19 kwiet. Na wsi odbywano pochody około pól; w mieście pochód szedł do cyrku. Lud cisnął się tłumnie, rzucając sobie pełnemi garściami orzechy i cukry. Potem następował wyścig konny i polowanie na lisy z poprzyczepianemi do ogonów pło-nącemi pochodniami. Szczególny ten obyczaj odnosił się do choroby zboża zwanej rdzą (r o b i g o, ztąd robi gal i a), którą tym sposobem miano oddalać (Owid: „Fasti“, IV, 414).—Druga uroczystość: sacrum, anniversarium Cereris, ustanowiona mało co przed 2-ą wojną punicką (Arnob. II, 73), przypadała w sierpniu, w kilka dni po rocznicy bitwy pod Kannami: była więc smutną pamiątką chwili. Przyjmowały w niej udział same kobiety, przygotowując się do niej 9-dniową abstynencyą od małżeńskiego łoża. W bieli, w wieńcach z kłosów na głowie ofiarowywały bogini pierwiastki zbóż. Ten-to prze

41

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

des Antiq“. (Paryż; str. 1020).

pis abstynencyi tłómaezy nam, dlaczego niekiedy Cerera uważana jest za przeciwniczkę małżeństw, lubo wogóle oznacza ich orędowniczkę (rolnictwo, życie osiadłe). Do tej samej uroczystości odnosi się post, zwany Jejunium Cereris, ustanowiony w roku 191 przed Chr., według wskazań ksiąg sybilliń-skich. Pierwotnie obchodzono go co lat 5, potem co rok, 4 października (Preller „Rómische Mythol“; Becker i Marąuardt „Handb. der Rom. Alterthii-mer“: IV, str. 307. — Daremberg et Saglio „Diet.

K. K.

duje sposobność pozyskiwania od monarchy nowych przywilejów. Nie poprzestając na znaczeniu fak-tycznem, wyjednywa sobie u panujących przywileje formalne, iżby przez nie stanowisko swoje uprawnić i utrwalić nazawsze. Z przywilejów: koszyckiego z r. 1374, nowo-korczyńskiego z r. 1386, piotrkowskiego z r. 1388, czerwińskiego z 1422 i jedlińsko-krakowskiego największe korzyści spłynęły na baronów i prałatów. Urządzali oni niekiedy na własną rękę zjazdy i bez współudziału króla stanowili prawa. Zwyczajne rycerstwo roli politycznej długo nie odgrywało żadnej. Szlachcic, nie należący do rodu dygnitarskiego, nie łatwo doszedł do urzędu ziemskiego lub dworskiego; zadawalniać się musiał rolą podrzędną domownika magnata lub poświęcać się rolnictwu. Był na łasce baronów i prałatów, podlegał bowiem ich sądownictwu, wykonywać musiał ich uchwały, w których stanowieniu żadnego udziału prawnego nie przyjmował. Od końca jednak stulecia XIV okazuje się w sprawach publicznych niejaki udział i szlachty. Wciągała ją do życia politycznego sama arystokracya, szukając na niej oparcia w walce z dążącymi do pomnożenia swej władzy królami; wyprowadzali ją na szerszą widownię królowie, pragnący przy jej pomocy zmniejszyć znaczenie możnowładztwa. Od końca przeto wieku XIV odbywają się zjazdy baronów i prałatów z rycerstwem, które w ten sposób bierze udział w załatwianiu najważniejszych spraw bieżących, jak: przyznania praw do korony, zawierania traktatów, regulowania stosunków pomiędzy Polską a Litwą, a co najważniejsze—uchwalania nadzwyczajnych podatków i ustaw nowych. Reprezentowali na tych zjazdach rycerstwo albo wyznaczani z pośród niego przez dygnitarzy delegowani, albo przybyłe z własnej woli osoby. Chociaż jednak rycerstwo przyjmowało udział w załatwianiu spraw publicznych, to jednak aż do połowy wieku XV naczelny kierunek należał do arystokracyi. Ona była duszą obrad, dawała inieyatywę, wskazywała środki; prosty rycerz poprzestawał na satysfakcyi, że do postanowienia danych uchwał przyłożył się obecnością swoją i zgodą. W położeniu tern wszakże ważna za króla Kazimierza Jagiellończyka zaszła zmiana. Z powodu oporu króla w zatwierdzeniu dotychczasowych praw i wolności krajowych, zwołany został zjazd do Piotrkowa w r. 1453. Oprócz baronów i prałatów przybyło rycerstwo. Gdy król ciągle czynił w sprawie zatwierdzenia swobód tru-

Cerealis (Cerialis) Quintus Petilius, jako legat dziewiątej legii pobity był przez Brytów r.

61 po Chr., później wszakże, r. 70, odznaczył się stłumieniem powstania Batawów pod konsulem Klau-dyuszem Civilisem, jako też szczęśliwemi wyprawami w Brytanii przeciw Sylurom i Brygantom. R.

74 był konsulem.    *

Cereghetti lub Cergetti Józef, malarz czeski,

w. o.

(* w r. 1722 w Chrudimie—f 1799). Niektóre jego obrazy religijne znajdują się w kościołach chru-dimskich św. Michała i św. Katarzyny. W kościele kapucynów w Trzebicy jest jego obrazów 8, w Lutomyślu, w głównym ołtarzu „Droga krzyżo-wa“. Słynął bardziej z portretów; do rzędu najlepszych należą: księżny Auersperg, którą malował dziewięć razy, i Cesarzowej Maryi Teresy, wykonany wtedy, kiedy cesarzowa gościła na zamku pardubic-kim. Napisał swój życiorys i historyę miasta Chru-dima, zachowane w archiwum chrudimskiem, jako szczególnie zajmujące wielką liczbą rysunków przez C-go wykonanych.

H.

Cerekwios, nazwa kilku wiosek i trzech miasteczek w Czechach (C. dolne, C. górne i C. nowe); miasteczka te, znane ze swej starożytności, były w posiadaniu wielu wybitniejszych rodów czeskich (najdłużej Leskowców).

Cerekwicki przywilej. W początkach stulecia XIII utrwalił się w Polsce udział w sprawach publicznych wysokich urzędników państwowych, przezywających się baronami, niekiedy komesami.

Znaczenie ich było olbrzymie. Bez ich udziału żaden prawie akt ważniejszy nie wychodził z kance-laryi książęcej. Alienacya dóbr prywatnych, czy darowizna książęcych, przywileje, wyroki sądowe, rozporządzenia prawodawcze—spełniane były w obecności baronów, za ich zgodą i zezwoleniem. Osoby, które dosięgły wyższych godności, zyskiwały możność pomnażania swej własności terrytoryalnej-, już to przez dochody, złączone z urzędem, już to przez dności, biskup Zbigniew Oleśnicki zaproponował, aby większą łatwość pozyskiwania od książąt nowych dla przedstawienia Kazimierzowi Jagiellończykowi nadań i przywilejów. Ciągle tą drogą rosła za- ostatecznych warunków, obrady nad niemi prowa-możność baronów, podnosił się wpływ, wzmagała dzić w dwóch oddzielnych kołach: jednem, złożo-potęga. Kształtowała się w ten sposób arystokra- nem z dygnitarzy, drugiem szlacheckiem. Myśl tę cya dygnitarska, której członkowie, z poczucia wła- poddał dla tego, aby, przewidując jednozgodny rośnego znaczenia i wspólności interesów solidaryzo- zultat obrad, których wątek w swoich trzymał wali się z sobą; zwierali się przez związki małżeń- ręku, tern większy wywrzeć nacisk na króla, skoro skie i jedną, rzec można, stanowili rodzinę. Ręka się dowie, że oddzielnie obradująca szlachta to sa-w rękę z dygnitarzami świeckimi szło wyższe du- mo uchwaliła, co dygnitarze. Istotnie: oba koła chowieństwo, występujące pod nazwą prałatów, zdecydowały wypowiedzenie królowi posłuszeństwa Po śmierci Kazimierza W-go znaczenie arystokracyi i przystąpienie do wyboru nowego pana, jeżeli wy-jeszcze bardziej się wzmogło. Zyskuje ona olbrzy- maganego zatwierdzenia swobód nie wystawi. Wobec

mie nadania na Rusi; przy obsadzaniu tronu znaj- takiego stanu rzeczy Kazimierz Jagiellończyk uległ,

«

przedstawione sobie warunki podpisał i zaprzysiągł. • uchwalonych w Warcie, które król prześle w ko-Wkrótce rycerstwo, raz już powołane do samodzielnego obradowania, wystąpi na własną rękę bez współudziału baronów, w obronie własnych swoich interesów, a nawet w części przeciwko arystokra-cyi. Z biegiem czasu dojrzewało ono i rozpatrywać się poczęło w stosunku swoim do króla i panów coraz dokładniej. Nastręczyły się sprzyjające takiemu usposobieniu szlachty wypadki. Kiedy w r.

piach urzędowych do wszystkich powiatów (§ 5). Szlachcic osiadły nie będzie skazany na konfiskatę majątku lub na śmierć, ani będzie więziony, chyba, że zostanie pokonany prawem, albo gdyby był złodziejem, lub podpalaczem (§ 12). Przestępni pieniacze będą trzykroć dopuszczeni do oczyszczenia się z zarzutu, za czwartym dopiero razem podlegną karze cielesnej (§ 13). Król nie będzie odmawiał rozgraniczenia z dobrami prywatnemi (§ 22). Dzierżawcy dóbr królewskich za nieprawne zajęcia u sąsiadów winni odpowiadać sądownie (§ 25), Poddani szlacheccy za popełnione w miastach na prawie niemieckiem przestępstwa mają być sądzeni prawem polskiem (§ 27). Żydzi winni być trzymani wedle statutu warteńskiego i ulegać przepisom dawności trzechletniej (§ 10). Księgi ziemskie przechowywane być mają w porządku (§ 6). Starostowie i notaryusze sądowi pobierać mają za działy, wiana .i wpisy według taksy (§ 8, 29). Kary, do ksiąg ziemskich zapisane, a nie wyegzekwowane, mają ulegać dawności ziemskiej (§ 15). Starostowie przy zajęciach powinni poprzestawać na wzięciu ciąży. —Oprócz tego Przy w. C. powtarza z dawnych przywilejów rozporządzenia, dotyczące wynagrodzeń za wyprawy wojenne (§ 1), rozdawnictw dygnitarstw dworskich i t. p. Najważniejszym jest jednak § 10, według którego żadna nowa uchwała nie będzie wydana z mocy prywatnej narady, ani też będzie podjęta wyprawa wojenna bez zezwolenia powszechnego zjazdu szlacheckiego; oraz wszystko, co ma być postanowionem, podledz powinno uprzedniemu roztrząśnięciu ziemian. Sposób powstania odbił się w zewnętrznej postaci przywileju. W układzie, dokonanym śród rozruchu i gwaru obozowego, nie masz systemu i ładu. Widocznym jest tylko skład przywileju z dwóch części: pierwsza, główna t. j. wstęp i 29 przepisów odnosi się do województw: poznańskiego i kaliskiego, czyli Wielkopolski ówczesnej; druga, końcowa, uchwaloną została osobno przez szlachtę kujawską. Stylizacya prosta i krótka, bez ozdób kancelaryi królewskiej i zwrotów dyplomatycznych. Treść Przy w. C-go zmierzała do wyzwolenia szlachty od dotychczasowej przewagi możnowładztwa, dotkliwej zwłaszcza przy pełnieniu przez nią władzy sądowej. Prawo, którem się kraj rządził, było w zasadzie zwyczajowem. Tłómaczenie zwyczaju, zastosowanie go lub odstąpienie od niego znachodzi-ło się wyłącznie w mocy panów sąd stanowiących. Otwierało to obszerne pole do dowolności, tern bardziej, że i przewrót sądowy nie był dostatecznie prawem zagwarantowany. Sędziowie w wykonywaniu obowiązków swoich kierowali się przeważnie widokami stronnictwa, do którego należeli, mniej zasadami ścisłej sprawiedliwości. Starostowie, dla braku odpowiedniej nad nimi kontroli, dopuszczali się nadużyć; dzierżawcy dóbr państwowych, licząc na pro-tekcyę królów i panów, z którymi zwyczajnie byli spowinowaceni, gnębili słabszych sąsiadów z rycerstwa. Nic więc dziwnego, że szlachta, ogarnąwszy swe utrapienia i obliczywszy siły, skorzystała z dogodnej okoliczności i przypuściła do króla atak ku

1454 postanowioną została wyprawa przeciwko Krzyżakom dla wyrugowania ich z Pomorza, wyprawa, uchwalona za naleganiem przywołanej przez króla do rady szlachty, — przedsięwziął Kazimierz Jagiellończyk działania wojenne. D. 23 maja wkroczył w ziemie pruskie i niebawem nakazał obleganie Chojnic. Z powodu wieści o nadciągającem na pomoc Krzyżakom rycerstwie niemieckiem zwołał król pospolite ruszenie szlachty z poblizkich ziem wielkopolskich. Rycerstwo wezwania usłuchało z zapałem i z początkiem września stanęło pod Cerekwi-cą, wsią, należącą do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, o dwie mile odległą od obleganych Chojnic. 12 września przybył sam król do obozu cerekwickiego z Torunia. Wtedy-to miało miejsce zajście, które opisuje Wapowski. Przed namiotem królewskim 14 września r. 1454 powstał taki wrzask o zatwierdzenie rycerstwu praw jego, połączony z groźbą, że nie zmierzy się z nieprzyjacielem, dopóki zadośćuczynienia nie otrzyma, że król naleganiom uległ. Było to pierwsze wystąpienie rycerstwa, żądającego zapewnienia sobie pewnych specyalnych swobód i praw. Z 35 ustępów, wystawionego 14 września 1454 r. przez Kazimierza Jagiellończyka szlachcie wielkopolskiej, Przy w. C-go sześć ma na względzie stosunki ekonomiczne Kujaw i obszarów położonych za Nakłem, oraz uregulowanie granic Wielkopolski ze Szląskiem i Mazowszem, a więcej niż połowa pozostałych 29-iu zmierza do uporządkowania sądownictwa i zapewnienia bezstronnego wymiaru sprawiedliwości. Żaden dostojnik ziemski lub oficyał nie będzie kumulował godności starosty (§ 1). Żaden dostojnik i oficyał, dla zapewnienia rzetelniejszego wymiaru sprawiedliwości, nie będzie mógł w swoje miejsce w czasie roków podstawiać innej osoby (§ 5). Na opróżnione przez śmierć miejsca: sędziego, podsędka i notaryusza ziemianie przedstawią czterech kandydatów, z których król wybierze jednego (§ 4, 5). Sądy ziemskie mają się odprawiać tylko w oznaczonych trzech miejscach (§ 24, 26). Starostowie na tydzień przed otwarciem swych sądów w zwykłych miejscach powinni o tern ogłaszać (§ 4). Sądy ziemskie i starościńskie mają mieć stale oznaczone kadencye (§ 4, 5).

Starostowie sądzić mają tylko cztery gatunki spraw, t. j. cztery tak zwane artykuły (§ 3). Król przez listy swoje będzie mógł prorogować tylko jeden termin i to osobom, w usługach jego będącym; na drugim terminie pozwany powinien koniecznie skarżącemu się odpowiedzieć (§ 9). Sądy przy roztrząsaniu spraw nie powinny wdawać się w decydowanie sporów ubocznych, wszczętych przez strony (§ 14).

Sędziowie nie powinni przedstawionej sobie sprawy sądzić z własnych głów, lecz wedle statutów, na dworski i dyplomatyczny. Ceremoniał dworski polega na przepisach, ustanowionych bądź przez zwyczaj, bądź w piśmiennych konwencyach, określających honory, oddawane sobie wzajemnie przez państwa lub panujących, stosownie do uznanej hierarchii. — Oznaki grzeczności, które panujący lub członkowie ich rodzin świadczą sobie wzajemnie, składają znaczną część tego ceremoniału. Do rzędu ich należą: zawiadomienia o wstąpieniu na troD, małżeństwach, urodzinach, śmierci książąt lub księżniczek; życzenia z powodu wypadków szczęśliwych lub kondolencye w przeciwnym razie; ceremonie przy przyjęciach urzędowych panujących lub członków ich rodzin i t. p. Zawiadomienia, życzenia lub kondolencye dokonywane są zwykle piśmiennie, albo przez ministrów uwierzytelnionych (ministre ac-credite), albo przez posłów nadzwyczajnych. Ceremoniał ten zmienia się w różnych wypadkach, tak co do formy, jak i co do treści, stosownie do osób, miejsca, kraju, a nawet i pory roku. — Ceremoniał dyplomatyczny urządza: honory i wyróżnienia, jakie oddają sobie dyplomaci w służbie czynnej, stosownie do posiadanego przez nich stopnia; formalności, zachowywane przez państwa przy przyjmowaniu agentów dyplomatycznych różnych stopni; etykietę, jaką należy zachowywać przy urzędowych przyjęciach, albo w czasie uroczystości publicznych, w których dyplomaci biorą udział; honory wojskowe, które wypada im oddawać i t. p. Do panującego danego kraju należy określić, jakie honory mają być robione posłom lub agentom dyplomatycznym, uwierzytelnionym przez inne państwa przy jego osobie. Częścią ceremoniału dyplomatycznego jest ceremoniał kancelaryjny (ceremoniał de chan-cellerie ou protocole), wskazujący przepisy co do tytułów, jakie należy dawać państwom, ich panującym lub posłom, formy grzeczności, które potrzeba zachowywać w sporządzanin aktów urzędowych i t. p. Naruszenie tego ceremoniału może nieraz doprowadzić do poważnych następstw. Jeżeli bowiem jakie państwo lub jego przedstawiciel dopuści się podobnego naruszenia w stosunkach z drugiem państwem, w nocie, lub akcie dyplomatycznym jakim-Ceremoniał, jest to księga zawierająca w sobie kolwiek, to państwo, czujące się z tego powodu obra-

usunięciu dolegliwości a poprawieniu sytuacyi swej w państwie. Akt, wystawiony w Cerekwicy, był tymczasowym; miał być w swoim czasie zastąpiony przez inny, bardziej uroczysty. Wydany, nie przez kanclerza, lecz przez podkanclerzego, zaopatrzony był tylko w mniejszą pieczęć królewską, co do zupełnej ważności tego rodzaju dokumentów nie wystarczało. W trzy dni po zatwierdzeniu żądań szlacheckich pod Cerekwicą spotkała rycerstwo polskie pod Chojnicami sromotna klęska. Dla zmycia i pomszczenia jej, Kazimierz Jagiellończyk w październiku roku 1454 wezwał pospolite ruszenie wszystkich ziem polskich, z wyjątkiem ruskich. Z końcem października nadciągnęły zastępy rycerstwa pod wieś Opoki, leżącą o dwie mile od Nieszawy. Gdy król przybył do obozu, powtórzył się wybuch na podobieństwo cerekwickiego, tylko na rozmiary nierównie większe. Kazimierz Jagiellończyk znów uległ i wystawił dla szlachty małopolskiej tymczasowy przywilej opocki. Podczas dalszego pochodu pod Nieszawą przywileje tymczasowe zastąpione zostały uroczystemi: 11 listopada r. 1454 dla Małopolski, 12-go dla Wielkopolski, 16 godła ziemi sieradzkiej, 11 grudnia w Radzyniu dla chełmskiej,—znanemi pod ogólną nazwą statutów nie-szawskich. Przy w. C. jako tymczasowy, został przez kancelaryę królewską wycofany i, na znak skasowania go, w pięciu miejscach przecięty. Nie wszedł on więc właściwie w życie, ważną jednak odegrał rolę, albowiem pobudził najprzód szlachtę małopolską do ruchu pod Opokami, następnie posłużył za pierwowzór statutów nieszawskich, zlauych później w powszechny piotrkowski (1496). Tekst Przy w. C-go, z oryginału bez pieczęci, przechowywanego w zbiorach puławskich, wydał Bandtkie w dzię-le „Jus polonicum". Ruch szlachecki pod Cerekwicą opisał treściwie Wapowski („Dzieje korony polskiej" w przekładzie Malinowskiego). Opracowaniem statutów nieszawskich, a tern samem i Przy w. C-go zajmowali się: Bobrzyński „O ustawodawstwie nieszawskiem“ Kraków, 1873; Hubę „Sta-tuta nieszawskie" (Warszawa, 1875); Caro „Ge-schichte Polens⁸, t. V.

w. s.

szczegółowe przepisy odprawiania Mszy św., sprawowania Sakramentów, błogosławienia różnych przedmiotów, oraz wszystkich czynności religijnych. Ze zaś takie czynności, jedne należą wyłącznie do biskupów, a inne mogą sprawować kapłani, dla tego i C-y są właściwe dla jednych i dla drugich. Powszechnie znanemi C-ami są: mszał, pontyfikat i rytuał. Kościół zawsze dbał usilnie, aby we wszystkich czynnościach religijnych zachowywano jedno-stajność, i dla tego od najdawniejszych czasów wydawał C-y, zalecając, aby każdy duchowny je posiadał. Istnieje w Rzymie św. kongregacya obrzędów, która czuwa nad jednostajnością ceremonij i wydaje pod tym względem stosowne rozporządzenia.

Ks. R. F.

żonem, może albo domagać się dobrowolnego zaprzestania obraźliwego postępku, albo wytknąć to naruszenie, żądając niedopuszczania się go w przyszłości, albo wreszcie oświadczyć, że aktów w niewłaściwy sposób sporządzonych nie będzie wcale przyjmowało. C. d. wogóle powstał z dążności państw do zachowywania dobrych stosunków między sobą; rozwinął się zaś na podstawie nierówności w stopniu między państwami w feodalnej Europie, z uczucia godności indywidualnej narodów i z dworskich obyczajów. Ścisłego zachowania pewnego ceremoniału można domagać się względem takich tylko ceremonij, które były określone w traktatach, lub zwyczajach stanowczo przyjętych, wskutek czego niezachowanie ich uważane jest za obelgę.—Ceremoniał wojskowy i mor-Ceremoniał dyplomatyczny. Pod ceremonia- sk i wskazuje, jakie honory wojska lub okręty wojenne łem rozumie się ogół zwyczajów obserwowanych pewnego kraju winny oddawać panującym innych kra-w czasie obrzędów uroczystych, zwłaszcza religij- jów, członkom ich rodzin, tudzież ich agentom dyplo-nych i politycznych. Polityczny ceremoniał dzielą ' matycznym. C. ten przepisuje władza każdego pań-

stwa w granicach swego terytoryum, w stosun- I wycinaną, pazury silne, tępe; — skrzydła krótkie kach zaś z innemi państwami jest on określony, i szerokie; ogon krótki.— Ciało upierzone bogato, bądź przez konwencye piśmienne, bądź przez zwy- J drobnemi piórkami.—Kolor upierzenia piękny, po-czaj. Tak np.: kiedy dwa okręty wojenne lub dwie | pielato-szary, z brunatnym odcieniem, szczególniej różnych narodowości eskadry spotkają się na peł- J wyraźnym na głowie, grzbiecie, oraz skrzydłach.— nem morzu, etykieta wymaga wzajemnego salutowa- Tęcza oka szkarłatna, dziób czarny, woskówka nia się, zaczyna zaś ta eskadra lub ten okręt, któ- zielono-żółtawa, nogi czerniawe. Szczególny ten rego dowódzca ma niższy stopień, dowódzca zaś gatunek gęsi zamieszkuje Nową Hollandyę i są-starszy winien odpowiedzieć, oddając strzał za siednie wyspy, przebywa przeważnie na lądzie, rza-strzał. Przy wejściu do portu cudzoziemskiego, okręty dziej na wodzie; chodzi dobrze, pływa zaś dość sła-wojenne winny strzałami salutować forty nadbrze- bo. Daje się łatwo oswajać.    A-s>

źne, które mają obowiązek odpowiedzieć potem taką Ceres (Cer er a). Nazwa łacińska przyswojonej samą ilością wystrzałów. Wyjątek od tej zasady za- Rzymowi greckiej bogini Demetery, symbolizującej ro-chodzi wtedy, kiedy na okręcie znajduje się panują- dzajność czyli wytwórczość ziemi. Nazwa, pochodząca cy, agent dyplomatyczny lub wogóle osoba, wy ma- od wyrazu oscyjskiego kerres i kerre, który w na-gająca większego uszanowania, gdyż w tym wy- pisach używa się jako rzeczownik męzki, równie padku forty lub baterye nadbrzeżne pierwsze po- jak żeński, znaczenie zaś jego odpowiada latyń-winny salutować. Względem panujących lub ksią- skiemu genius, i od niego też pochodzi przymiotnik żąt krwi zachowuje się większe jeszcze ceremonie, kerriinis = genialis. Za równoznacznością wyrazów Ceremoniał ten przepisuje również honory, jakie kerus lub cerus starolatyńskich z wyrazem nowo-winny być oddawane ambasadorom i posłom ob- łacińskim genius świadczy śpiew kapłanów Salij-cych państw, przybywającym do portu pewnego skich, w którym powiadają do Janusa: duonus ce-kraju i t. d. — Calvo „Dictionnaire de droit inter- rus es, zamiast bonus genius es (dobrym jesteś ge-national“ (1885, t. I: Cerómonial) Pradier-Fodere niuszem), i rzeźbiony też puhar etruski nosi napis „Cours de droit diplomatique“ (1881); Rousset „Ce- keri pokolom, co w łacinie klasycznej wyraziłoby się remonial diplomatiąue des cours de 1’Europe"; De Genii poculum. Wyraz kerus odnoszą do pierwiastku Garden „Le codę diplomatiąue de l’Europe“; De słowa brzmiącego po łacinie creare skróć, z cereare Martens „Le guide diplomatiąue; precis des droits (tworzyć), zatem Ceres odbija to pojęcie twórczości, et des fonctions des agents diplomatiąues et przywiązane do ziemi, jako twórczyni życia. Genius consulaires⁸; Meisel „Cours de style diplomati- od pierwiastku geno (rodzę), zawiera toż samo wyo-que“.    A- °- brażenie. „Ceres a creando“, jak się wyraża jeden

Ceremonie kościelne, ob. Obrzędy kościelne.

Cereopsis Novae - Hollandiae, Lath. G ę ś Australska.—Ptak pływający (Natatores), do rodziny Gęsi (Anseridae) należący, który wyróżnia się ciałem silnem, szyją krótką i grubą, głową małą.—Dziób ma bardzo krótki, silny, przy nasa-

z pisarzy. Th. Mommsen „Unterital. Dialekt", str. 133—270;!aPreller „Rom. Myth.“ str. 70; Varro „De ling. lat“. VII, 26. Co do znaczenia samego mitu, zob. tu art. Demeter.    K< K‘

■Mmii

8S

Ceres, jedna z drobnych planet, czyli planetoid albo asteroid, najpierw z całej tej grupy odkryta, dostrzeżona mianowicie pierwszego dnia dziewiętnastego stulecia, t. j. 1 stycznia 1801, przez Piaz-zego w Palermo. Piazzi odkrytą przez siebie planetę obserwował, dopóki ją mógł widzieć, ale dostrzeżenia te, przez czas zbyt krótki prowadzone, l||j||||||a wystarczyć nie mogły do oznaczeuia jej drogi;

ii

Gauss wszakże zajął się ,tą sprawą i podał nową metodę obliczania wszystkich pierwiastków drogi planety z czterech tylko dostrzeżeń, w krótkich odstępach czasu prowadzonych, a zastosowanie tej ...tŹ&JŁmetody do obserwacyj Piazzego dozwoliło wkrót-„ tJL    ce astronomom nową planetę na nowo odszukać. Od-

ii

krycie Cerery było doniosłym wypadkiem dla astro-JplPP i , nomii, rozszerzyło bowiem znajomość naszą układu i    słonecznego i potwierdziło dawny domysł o istnie-

niu planety między Marsem a Jowiszem (ob. Bo-

dego prawo), wkrótce wszakże okazało się, że nie jest to jedyne ciało niebieskie między Marsem a Jowiszem krążące (ob. Planety).—C. kończy swój obieg dokoła słońca w ciągu 4.71 lat, a odległość jej od słońca wynosi 2.767 (przyjmując odległość ziemi od słońca za jedność); mimośród jej drogi czyni 0.076, a pochyłość tej drogi względem ekliptyki 18.6°. Przedstawia się C. jako gwiazda czerwonawa 8-ej wielkości, bywa wszakże podobno i nieuzbrojonem okiem widywana. Starano się oznaczyć jej średnicę

Fig. 143. Cereop8is-Novae-Hollandiae. Gęś australska.

dzie wysoki, na końcu zeszczuplony i łukowato zgięty, z boków ścieśniony; większa część dzioba od nasady pokryta woskówką, czyli miękką skórą, i tylko zakrzywiony koniec dzioba twardy, rogowy.—Wogóle dziób ten podobny jest z kształtu do dzioba ptaków kurowatych. —C. nogi ma długie, o palcach krótkich, z błoną pławną głęboko po-

S. K.

And. S.

Fig. 144. Cereus.

morskich.—C. flagelliformis Mili., o wiszących lub pełzających cienkich gałązkach i krótkich kolcach. Kwiaty jasno-purpurowe lub błękitnawo-niebieskie; owoce okrągłe, ciemno-purpurowe, z kolczastemi brodawkami; smak mają podobny do moreli. Rośnie w Indyach i Ameryce południowej; hodowany bywa często w pokoju. C. grandifiorus Haw. (Królowa nocy), rodem z wysp Antylskich i Karaibskich. Pędy ma 5- lub 7-kątowe i takie same, długie, przeplatające się z sobą, gałązki, zaopatrzone w liczne korzenie powietrzne. Kwiaty bardzo wielkie Ameryka południowa, głównie zaś Brazylia; wystę- (16—20 cm. średnicy), wspaniałe, pachnące wanil-pują one przeważnie w okolicach nieżyznych, pozba- lą; działki kielicha są złocistego koloru, płatki bia-wionych innej roślinności, i tu przybierają nąjbar- łe, otwierające się z wieczora na całą noc. W Ame-dziej charakterystyczne kształty. — C. giganteus En- ryce południowej hodują go dla własności leczni-gelm. (Olbrzymi), największy z gatunków, docho- czych, w Europie dla piękności kwiatów. Owoce dzący 12—16 m wysokości a kilku stóp grubości; jego są pomarańczowego koloru i mają smak kwa-kwiaty ma białe, o średnicy 10 — 13 cm.; owoce skowaty. Sok używany do wywoływania pęcherzy

pomiarami bezpośredniemi, które wszakże, dla nieznacznej jej wielkości, rezultatów dokładnych dawać nie mogą; w sposób przybliżony, na podstawie oznaczeń fotometrycznych blasku C-y, oceniono, że średnica jej wynosi 300 do 400 kilometrów i w każdym razie jest to jedna z największych planetoid. Według takiej oceny powierzchnia jej stanowiłaby około Vi2oo części powierzchni ziemi, a w obszarze zajmowanym przez ziemię mieściłoby się 45,000 brył wielkości Cerery. Schroter i Pallas sądzili, że otoczona jest rozległą atmosferą, spostrzeżenia ich wszakże okazały się błędnemi zapewne z powodu wadliwości ich lunet. O charakterze fizycznym powierzchni C-y żadnych zresztą szczegółów nie posiadamy.

Cśresole Alfred (* 1842 we Friedrichsdorf), pisarz szwajcarski, pastor w Beguins, Ormonts-Dessus i ostatnio w Vevey. Niemałą popularnością cieszą się jego utwory: „Scśnes vaudoises“ (1883), zbiór barwnych, pełnych humoru obrazków obyczajowych; poemacik „Les orgues du tempie de S. Martin a Vevey“ (1884): obrazek historyczny „Montreux“ (1884); „Legendes diversesu (1885), humorystyczne obrazki przesądów szwajcarskich, i powiastka „A la veille“ (1890). Prócz tego C. wydał „Chansonnier de la societe de Belles— lettresu (1884) i „Les chants populaires de la Suisse romande* (1885).

Ceret, stolica okręgu w departamencie francuskim Pirenejów Wschodnich, w prześlicznej okolicy nad rzeką Tech, przez którą wiedzie śmiały most, rzucony w 30-o-metiowej wysokości; posiada kościół z bardzo pięknym portalem, dziewięć baszt z dawnej warowni i dwie bramy; garbarnie, tkalnie wyrobów wełnianych; 3818 ra-ców. — Tu Hiszpanie pod wodzą Ricardosa porazili Francuzów dnia 20 kwietnia 1793 r., a Francuzi pod wodzą Dugom-mier’a—Hiszpanów d. 30 kwietnia 1794 r. W Średnich Wiekach było to Ceredisium.

Cereto S c y p i o n, ob. C e r r e t o.

Cereus Haw. (bot.). Otąg. Rodzaj roślin z rodziny Kaktusów (Cacteae). Łodygi wielkie, to w postaci słupów okrągłych lub wielokątnych, to pełzające, dochodzą od 8— 10 metrów wysokości; po większej części zaopatrzone są w kolce i szczeciny. Młode pędy i kwiaty wyrastają zawsze z pęczków kolców lub zastępujących je brodawek, korona kwiatów ma od 5 do 30 cm. średnicy, jest biała lub żółtawa (u kwitnących w nocy gatunków), niekiedy pąsowa, amarantowa lub różowa. Kielich ma czasami inne zabarwienie. Niektóre gatunki mają kwiaty otwarte w ciągu kilku dni, t. j. całego czasu kwitnienia, u innych otwierają one się tylko w nocy lub na kilka godzin podczas południa; u jednych mają woń przyjemną i silną, u innych nie mają żadnej. Ojczyzną otągów są Tndye, Meksyk, jego stanowią główne pożywienie Kalifornijczyków, którzy zbiór ich obchodzą umyślnemi uroczystościami. Drewno jest lekkie i mocne, a służy na rozmaite potrzeby.—Inne gatunki, dla osobliwości kształtu i pięknych kwiatów, używane są jako rośliny ozdobne.—C.fimbriatus Dec. ma pędy proste, o ośmiu tępych kątach, i długie białe kolce; kwiaty są różowe; owoce czerwone, wielkości pomarańczy, zaopatrzone w ostre brodawki, mają mięso pąsowe, przyjemnego kwaskowatego smaku i używane są w Indyach, jako ochładzający środek podczas gorączki lub jako pokarm. Parzącego soku łodygi używają do wywoływania pęcherzy na skórze lub w chorobach skórnych, wewnątrz zaś jako środka przeczyszczającego.— C. senilis Dec. okryty jest gęstemi, wijącemi się białemi włosami.—C. moniliformis Dec., nizki krzew, którego gałęzie rospościerają się na wszystkie strony; rośnie na wyspach Antylskich, wśród skał nad-

AJ

w.

::

sze

za

Zn.

Z. Kor

And. S.

And. S.

N.

And. S.

na skórze, również przeciw glistom.— C. triangularis. Haw. na wyspach Antylskich, Karybskich i w Meksyku; rośnie, pnąc się po skałach i drzewach, których się czepia korzeniami swoich gałęzi. Kwiaty ma białe, otwierające się wieczorem, a zamykające około 11 godziny zrana. — Owoce jego, bez kolców, wielkości gęsiego jaja, są używane na pokarm. — G. speciosissimus Dec. jest jednym z najpiękniejszych gatunków, bardzo rozpowszechniony w licznych odmianach jako roślina pokojowa; łatwo się hoduje i często kwitnie.    W1, M K

Cerevisia, napój wyskokowy, fermentowany, wydobywany z jęczmienia na sposób naszego piwa, czyli, jak go określa Tacyt (Germ. 23)— „umor ex hordeo frumento in ąuandam similitudinem vini corruptus*,—wynaleziony przez Celtów gallijskich, którzy go powszechnie używali i nim się upijali (ob. Celtowie). Podobnaż nazwa służy innemu trunkowi, otrzymywanemu z jarzębiny. O tym napoju Rzymianie i Grecy, którzy wino tylko pijali, wyrażają się pogardliwie i ze wstrętem. K K Osrezyna, wosk ziemny, zwany także ozokerytem, a na wschodzie ueftygilem, znajduje się w niewielu miejscowościach, zwykle w pobliżu źródlisk ropy naftowej. Najbogatsze i naj ważniej-pokłady tego produktu odkryto w Borysławiu pod Drohobyczem. Wosk ziemny w stanie naturalnym stanowi masę ciastowatą, zabarwioną na zielonawo-brunatno, posiada zapach naftowy i jest zanieczyszczony ciałami zieraistemi. Ażeby wydobyć z niego materyały przydatne do użytku technicznego, poprzednio poddawano go dystylacyi, najczęściej pomocą pary przegrzanej, a przez takie postę powanie wydobywano zeń niewielkie ilości benzyn, olejów solarowych i smarowych, głównie zaś parafinę. Obecnie prawie cała produkeya wosku ziemnego z Borysławia i innych miejscowości galicyjskich przerabia się w fabrykach, przeważnie w Królestwie Polskiem się znajdujących, na C-ę, przy-czem unika się zupełnie pociągającej za sobą znaczne straty dystylacyi. Dziś używana metoda oczyszczania wosku ziemnego polega na traktowaniu go na ciepło kwasem siarczanym dymiącym, po uprze-dniem oddzieleniu od części ziemistych, za pomocą stosownego filtrowania w stanie stopionym. Produkt po takiem przygotowaniu przemywają wodą i odbarwiają za pomocą węgla, użytego w znacznej ilości. C. w handlu nosi jeszcze nazwę wosku sztucznego albo mineralnego; służy za doskonały surrogat wosku pszczelego, do którego zbliża się własnościami zewnętrznemi, w zastosowaniu zaś do wyrobu świec nawet go przewyższa, ponieważ nie zawiera w swym składzie chemicznym tlenu i przeto daje płomień z wyższą siłą świetlną. C. używa się też w apreturze tkauin, służy zamiast wosku do nadawania połysku posadzkom, a zmieszana z olejem wazelinowym stanowi sztuczną wazelinę. Pod względem chemicznym nie różni się wogóle od parafiny, gdyż jest utworzona z mieszaniny węglowodorów szeregu metonowego, ze składem pomiędzy C₂₁ H„ a C₂, H₅₆, zawiera jednak zapewne większy stosunek węglowodorów z wyższą masą cząsteczkową i odpowiednio posiada wyższy punkt topliwości. Punkt ten dla C-y dobrze przygotowanej dochodzi aż do 83°. C., podobnie jak wszystkie węglowodory z tego szeregu, odznacza się wysokim stopniem odporności na wpływy chemiczne i ulega tylko dzałaniu chloru, bromu i z trudem środków utleniających. Dlatego - to świeżo zaproponowano (Dr. J. Berlinerblau) użycie C-y do wyrobu naczyń, w których przesyła się i przechowuje kwas fluorowodorny,

Csrfberr de Meńdelsheim M a k s y m ii i a n Karol Alfons, publicysta francuski (* w Epinal, dep. Wogezy r. 1817), autor dzieł: „Projet d’eta-blissement d’un penitencier ń Parisu (1841); „La verite sur les prisons, lettre a M. Lamartine* (1844); „Ce que sont les Juifs en France* (1843); „Les Juifs, leur histoire leurs moeurs“ (1846); „Paraboles* (1854): „L’epargne par la depense* (1867); „Histoire d’un village* (1881); „L’archite-cture en France (1883).

Cerhenice. miasteczko w Czechach, okręgu Kolińskim, przy drodze żelaznej Kolin Praga, o 5 km. od lewego brzegu Elby, 1,200 m-ców, czeskiej narodowości. Majątek C. nabyła Marya Teresa od Filipa Sternberga i podarowała go zakładowi wychowawczemu panien szlacheckich na Hradczanach w Pradze.

Cerhowice, miasteczko w Czechach, okręgu Hor-zowickim, na połuduio-zachód od Pragi; 1,200 m-ców czeskiej narodowości.

Cerialis Q u i n t u s, ob. C e r e a 1 i s.

Cerig (Telerig), han bułgarski, który pomyślnie bronił przez długi czas swego państwa przed napadami cesarza Konstantyna V i nakoniec w r. 774 zmusił go do zawarcia przymierza w Warnie. Jednakże gdy w r. następnym znowu wybuchła wojna, w której Bulgarowie zwyciężyli, chytry C. oznajmił cesarzowi, że zamierza uciec do niego i prosił skutkiem tego, by mu wskazał tych Bułgarów, którym mógłby bezpiecznie odkryć swój zamiar. Nie domyślając się podstępu, cesarz wskazał mu swych przyjaciół w Bulgaryi, których C. kazał natychmiast pojmać i pozabijać. Wkrótce potem, w r. 777 istotnie C. uciekł do Konstantynopola do następcy Konstantyna, Leona IV, gdzie przyjął chrzest i ożeniwszy się z krewną cesarza, otrzymał tytuł patrycyusza.

Cerignola, miasto w departamencie włoskim Foggia, (prowincya Apulia), przy drodze żelaznej Bolonia-Bari, na wzgórzu śród obszernej równiny, przeszło 25,000 m-ców, trudniących się uprawą bawełny. migdałów i owoców południowych.—W pobliżu ruiny starożytnej Salapii.

C., pamiętna jest z bitwy, jaką stoczyli Hiszpanie z Francuzami, dnia 28 kwietnia 1503 r. — Król francuski Ludwik XII opanował do spółki z Ferdynandem Katolikiem królestwo Obojga Sycylii, ale przy podziale zdobyczy poróżnili się sprzymierzeńcy. Król francuski powierzył obronę królestwa Neapolitańskiego młodemu księciu de Nemours, synowi Jakóba d’Armagnac, ściętego w r. 1477 z rozkazu Ludwika XI. Hiszpanami dowodził głośny Gonsalvo Cordova, zwany „wielkim wodzem*; zamknął się on w małej twierdzy Barletta i postano -

Cerigo']— CerinthuB.

nej mowie ludu greckiego.

Cerigotto, wyspa na morzu Śródziemnem między Krętą a Cerigo, górzysta (375 m.), trudno dostępna, 10 km. □ powierzchni, do 2,000 mców., główna osada P o t a m o s; należy do eparchii Cerigo, nomarchii Argolidzko Korynckiej.

Cerinthe L. O śmiał. Rodzaj roślin z rodziny Szorstkolistnych (Aspeńfoliaceae). Należą tu zioła nagie lub brodawkowato szorstkie, po większej części niebieskawo-zielone, o łodydze soczystej, o liściach sercowatych lub strzałko waty ch, pochwiastych, usianych białemi punkcikami. Kwiaty dzwonkowate w jednostronnym skrętku; owoc—orzeszek jajowaty, twardy. Rosną w Europie południowej i Afryce północnej. Jako rośliny ozdobne hodują: C. marniała L., o kwiatach żółtych, z plamkami brunatne-mi; G. major L., o kwiatach brunatno-purpuro-

Wł M. K.

And. S.

wych.

wił czekać sprzyjającej chwili, która też niebawem nadeszła. Książę Nemours, lekceważąc siły nieprzyjaciela, obsadził w miasteczku Ruvo, tuż pod bokiem Barletty, jednego z najbitniejszych swoich poruczników, sławnego La Palisse, z małą garstką żołnierzy; Cordova uderzył na Ruvo wszystkiemi swojemi siłami i wziął do niewoli cały oddział francuski. D. 28 kwietnia 1503 r. otrzymawszy posiłki, wódz hiszpański wyruszył ponownie z Barletty i spotkał się z korpusem księcia Nemours pod C. Armia francuska liczyła 2,000 konnicy i 4,000 piechoty; armia hiszpańska zaś 4,000 piechoty i 2,300 ciężkiej kawaleryi. Jakkolwiek dzień się już miał ku schyłkowi, Nemours, uniesiony młodzieńczym zapałem, i nie kazawszy nawet odbyć rekonesansu, dał rozkaz do ataku i rzucił się pierwszy na piechotę hiszpańską, ale Cordova zdążył już zasłonić swój front szerokiemi przekopami, które uzbroił w armaty, i na tę-to właśnie niezdobytą przeszkodę, nie wiedząc o niczem, wpadli Francuzi. Nemours, biegnąc wzdłuż przekopu, by znaleźć przejście, padł trupem od kuli, padł również i Chaa-dieu, dowódzca najemników szwajcarskich; noc nadeszła, armię francuską owładnęła panika, a gdy jeszcze wyleciały w powietrze dwa furgony prochu, cała tylna straż francuska pierzchła; wówczas Cor-dova wypadł ze wszystkiemi swojemi siłami z za okopów i sprawił rzeź w szeregach francuskich. W tej nieszczęśliwej bitwie Francuzi stracili do 4,000 ludzi i wszystkie swoje zapasy i amunicyę. Neapol otworzył swoje bramy zwyciężcom. r-Cerigo, w starożytności Kythera, wyspa na południowem wybrzeżu Grecyi, stanowi przedłużenie wschodniego półwyspu Maleas, z którym się niegdyś łączyła i jest zarazem ogniwem między lądem leżącą na południo-wschód wyspą Krętą; leży bowiem na wyżynie podwodnej, nie opadającej nigdzie niżej 800 m. pod p. m. Północny kraniec, zakończony przylądkiem Spathion, (w starożytności Platanistos), oddzielony jest cieśniną Cervi od wyspy Elaphonesos i lądu, południowy zaś, przylądek Kapela,—cieśniną C. od wyspy Cerigotto (Antiky-thera). Brzegi skaliste, trudno dostępne i z powodu silnego prądu wschodniego dla żeglugi bardzo niebezpieczne; najdogodniejsza przystań, Hagios Nikolaos, leży na wschodniem wybrzeżu. Wnętrze całkowicie górzyste (przeszło 500 m. nad p. m.). Ogólna przestrzeń wynosi 277 km. Klimat łagodny i zdrowy, opady atmosferyczne dosyć znaczne, stąd obfitość drobniejszych strumieni i wilgoci, sprzyjającej bujnemu wzrostowi roślinności. Grunt urodzajny, mniej wszakże uprawny, niżby tego oczekiwać należało; znaczne przestrzenie zajęte są pod pastwiska, zwłaszcza w licznych dolinach i na zboezach wyniosłości. Wyspa dostarcza zboża, wina, rodzynków, oliwy, owoców południowych, a także bydła rogatego, kóz i owiec. Ludność, w liczbie około 14,000 głów (przeszło 50 na 1 km. □), składa się z Greków, część jej nie mogąc utrzymać się z miejscowej produkcyi, wychodzi na zarobek w inne okolice Grecyi, lecz wraca co rok na czas pewien do domu. Pod względem politycznym C., wraz z sąsiednią wyspą Cerigotto i okolicznemi drobne-

mi wysepkami Pori, Makrones etc., tworzy osobną eparchię, należącą do nomarchii Argolidzko-Korynckiej. Stolica jest K a p s a 1 i o n, na południowem wybrzeżu, rezydencya biskupa.—W starożytności Kythera była kolonią Fenicyan, którzy mieli tu ważny posterunek handlowy i zarazem punkt zborny dla poławiaczy pereł. Później dostaje się w moc Greków, a mianowicie: naprzód Argiwów a następnie Spartanów, co ze strony Aten wywoływało niezadowolenie i dawało powód niejednokrotnie do poważnych sporów: Kythera bowiem miała ważne znaczenie strategiczne i była „kluczem Peloponezu". Z podbiciem Grecyi C. przechodzi w posiadanie Rzymian, później zaś dostaje się cesarstwu byzantyjskiemu, wreszcie od r. 1386 Wenecyi, która dzierży ją aż do swego upadku w 1797 r. Od tej doby Kythera dzieliła losy wysp Jońskich (ob. Jońskie wyspy). Z czasów greckich pozostały zwaliska murów obronnych dawnego miasta Kythera, oraz ruiny świątyni Afrodyty, której kult (Aphrodite Urania) wraz z kultem Adonisa tu miał początek i stąd rozszerzył się po całej Grecyi. Zaznaczyć należy, że powszechnie będąca dziś w użyciu nazwa C. nadaną została wyśpię przez Wenecyan, lecz rząd grecki przywrócił starodawną nazwę Kythera, używaną odtąd zarówno w urzędowych dokumentach, jak i w potocz-

And. S.

Cerinthus v. Cerynth, pochodzenia żydowskiego. Żył w Azyi Mniejszej za czasów św. Jana Apostoła. Był to człowiek niespokojny i przewrotny; ubliżał godności Chrystusa Pana, tłómacząc opacznie Jego Boską naukę. Sam Apostoł surowo go strofował i napisał Ewangielię przeciw niemu i podobnym mu sekciarzom. Raz, zastawszy go w łaźni, zawołał do obecnych: „Uciekajmy, aby gmach nie zawalił się na tego wroga wiary Chrystusowej “ (św. Polikarp). W młodości przejął się C. filozofią żydowina Filona, a kształcąc się w szkole pogańskiej w Aleksandryi, rozwijał fałszywe zasady g n o s t y c y z m u ( ob.). Trzymał się Starego Zakonu, ale usiłował go pomieszać z Chrystyaniz-mem na sposób innych Gnostyków. Przeto wytworzył systemata nie tylko błędne, ale dziwaczne. Utrzymywał, że Bóg wydał z siebie szereg duchów, zwanych Eonami, a jeden z tych stworzył świat

widzialny. Inny Eon dał prawo Żydom na górze szponem. Samice nie mają rogów (mięsistych) Synai, i tego nazywają Jehowa. Panu Jezusowi zaprzeczał Bóstwa, nauczając, że był tylko człowiekiem najdoskonalszym, w czasie zaś chrztu w Jordanie na Jezusa zstąpił jeden ze wspomnianych eonów, którego C. nazywa Chrystusem albo Logos (słowo). Ten-to Chrystus przebywał ustawicznie w Osobie Jezusa aż do dnia męki, udzielając mu niebieskiej mądrości i mocy czynienia cudów. W czasie Męki uleciał Chrystus, pozostawiając Jezusa, skazanego na cierpienia i śmierć krzyżową. Przy końcu świata, według C-a, znów się połączy Chrystus z osobą Jezusa i odbędzie Sąd Ostateczny.

na

głowie. Znanych jest kilka gatunków zamieszkujących góry Himalajskie—C. Satyra Swains, zwany Kurą-Satyrem, posiada wierzch głowy czarny, tył głowy, kark i górną część szyi—czerwone; rogi i wyrostki płatkowate, pod szyją błękitne, z plamami czerwonemi i żółtemi. Grzbiet, pierś i spód ciała—czerwone, z plamami w kształcie oczek białych, z czarnemi obwódkami. Pokrywy skrzydłowe i ogonowe brunatne, z plamkami j oczkowatemi. Długość ciała 75 cm., długość skrzydeł 30 cm., długość ogona 28 cm. Zamieszkuje lesiste okolice we wschodnich Himalajach, Nepal i Sikkim, a jest

Ą. 8.

Cerithium Ad. (paleon). Rodzaj kopalny i żyjący mięczaka z rzędu brzuchopełzów przodo-skrzelnych (Gastropoda prosobranchia), o skorupie wieżycowatej, z nizkiemi skrętami, zwykle bogato rzeźbionemi na powierzchni, często ze spiral-neini szeregami brodawek i kolców. Otwór skorupy owalny lub kątowaty, do osi tej skośno ustawiony. Niższy dziobek otworu krótki, zwykle odgięty, podobnież jak brzeg wewnętrzny, zgrubiały. Rodzaj o mnóstwie gatunków (przeszło 1,000) morskich, słono-przaśaych i słodkich, jakie żyły od okresu tryasowego aż do dni dzisiejszych. Największy ich rozwój miał miejsce w okresie eoceno-wym, a wogóle w okresie trzeciorzędowym istne stanowią nieraz pokłady. Z gatunków o skorupie gładkiej pospolite są: C. nudum Lmk. i C. lapidum Lmk. w średnim eoceuie paryskiego zagłębia; O. lae-vissimum v. Schl. w średnim oligocenie niemieckim. Z gatunków o spiralnie ułożonych brodawkach i kolcach gatuuek G. armatum Gf. jest charakterystyczną skamieniałością dla pokładów granicznych między lejasem a jurą brunatną w Europie środkowej; C. limaeformę Ro:n. w jurze białej tamże; C. provindale d’Orb. w dolnym senonie (kreda hip-purytowa) w południowej Francyi i Salzkammergu-cie; C. variabile Desh. tworzy często całe ławice w dolnym eoceuie paryskiego i londyńskiego zagłębia; C. giganteum Lmk. z średniego eocenu północnej i południowej Francyi, Belgii i Anglii, dochodzi 0.5 metr. długości; 0. serratum Brug. i C. cristatum Lmk. z średniego i górnego eocenu Francyi, Anglii, Węgier; C. plicatum Bast. tworzy pokłady wapienia cerytowego w dolnym miecenie zagłębia Mogunckiego; C. pictum Bast. i C. rubiginosum Eich. tworzą „pokłady cerytowe* w piętrze sarinackiem (górny miocen) Europy środkowej; wreszcie G. vulgatum Brug., żyjący jeszcze gatunek, zuajduje się w pliocenie.

Cerithium Adams. Rodzaj do rodziny wyłącznie morskiej Gerithidae, Mięczaków brzuchonogich (Ga strop o da), rzędu Taenioglossa należący. Przedstawiciele tego rodzaju mają skorupę wysoką, wieżyczkowatą, o wielu skrętach pokrytych wyrostkami. Otwór skorupy (usta) ukośny, mały, z przodu, z krótkim kanałem, łukowato zgiętym, u góry wywinięty; brzegi otworu (wargi) zgrubiałe. Deneczko rogowe owalne lub półkoliste, o nielicznych skrętach. Liczne gatunki tego rodzaju, za-

Poczem przez 1000 lat na tej ziemi Święci wraz jednym z najpiękniejszych ptaków, z Jezusem Chrystusem panować będą w nowem królestwie, używając wszelkiej rozkoszy. Na zasadzie tych błędów napisał C. bałamutną „Apokalipsę*. Intrygował, gdzie mógł, przeciw wierze Chrze-ściańskiej. Zarzucał św. Piotrowi, że ochrzcił Korneliusza, który się nie poddał ceremoniom Mojżeszowym. Burzył Chrześcian Antyocheńskich z tego samego powodu. Podniecał Galatów do nieposłuszeństwa św. Pawłowi, dowodząc konieczności łączenia obrzędów Star. Zak. z Ewangelią. Tak samo postępowali jego zwolennicy, zwani Ceryntyanami.

Prócz śś. Jana Apostoła i Polikarpa zbijali błędy C-a swójemi pismami: św. Ireneusz (adv. haer. 1. 1, c. 26), Teodoret (haer. Tab. 1. 2, c. 3), św. Epifa-niusz (haer. 28, § 1, 2). Ceryntyanie przyjmowali Ewangelię św. Mateusza, opuszczając z niej pierwsze rozdziały. Odrzucali Listy św. Pawła, dla tego jedynie, że ten Apostół usilnie dowodził, iż poganie, nawracający się do Chrystusa, nie są obowiązani poddawać się obrzędom Zakonu Mojżeszo-

wego.

Ks R. F.

Ceriopora (paleont.). Rodzaj kopalny z gromady mszywiołów (Bryozoa), tworzący pnie główkowate albo drzewiasto-gałęziste, złożone z licznych narosłych warstw komórek walcowatych. Otworki komórek tych szerokie, okrągłe albo nieco wie-lokątne, równe sobie. Rodzaj ten występuje już w pokładach pierwszorzędowych; bardzo cbficie w drugorzędowych, bywa też i w trzeciorzędowych.

K. J.

K. J.

Pnie jego, dochodzące niekiedy bardzo znacznej wielkości, tworzą w wielu pokładach istotne ławice, jak np. w tak zwanej kredzie hippurytowej w południowej Prancyi. Gatunki: C. astroides Miinst. w dolnym kajprze alpejskim (piętro karnijskie) południowego Tyrolu; C. spongites Gf. w piętrze cenomań-skiem środkowej i północnej Europy; C. irregularis Mich., tworzący ławice w kredzie hippurytowej (piętro turońskie i senońskie) południowej Francy i.

Ceriomis Swains. Rodzaj do rodziny Bażantów (Phasianidae), rzędu ptaków Rurowatych (Gallinae) zaliczany,—najbliższy kur, —odznacza się bowiem mięsistemi wyrostkami na głowie, z których dwa w postaci rogów wyrastają z każdej strony z tyłu poza okiem, dwa zaś, skórzaste, płatkowate, znajdują się z przodu pod szyją.—Dziób ma krótki, o szczęce górnej lekko zgiętej; skrzydła krótkie, zaokrąglone; ogon krótki, szeroki, o 18 sterówkach; skok krótki, u samców opatrzony silnym

Encykl. Powiz. Illuiti. T. ZI

“Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

K. D.

Ks. R. F.

ne.

re w

mieszkują morza podzwrotnikowe. C. nodulosum. C. mlgatum. G. reticulatum.    A- S-

SfU

Fig. 145. Cerithium

Cerkiew (gr. kiriakon, ang. church, niem. kir-che, duń. kirke, szw. kyrkan) oznacza toż samo co polskie kościół. U nas nazwa C. utrzymała się przy kościołach obrządku prawosławnego, greckiego i unickiego, budowanych w stylu bizantyjskim z jedną lub licznemi wieżycami baniastemi (ob. Architektura). Charakterystyczna cecha C - i, występująca nazewnątrz w kopułach bizantyjskich, w wielu budowlach wybitniejszych z końoa XVIII i początku XIX wieku przedstawia zwrot wybitny ku typom klasycznym, jak starorzymski i renesans włoski; nowsze jednak C-e naszego czasu wzorują się na formach urobionych pomiędzy X a XVII wiekiem.

Cerkiew i kościół oznaczają świątynie ehrze-ściańskie i w języku słowiańskim pierwotnie były brane za jednoznaczne. Tak się wyrażają poeci i kaznodzieje nasi. Kochanowski w swym psalmie mówi: „Abym Cię, Boże, mógł sławić w cerkwi swojej wybranej", a ks; Birkowski Fabian: „Cerkiew święta katolicka.“ Źródło tych dwóch nazw stąd się wyprowadza, że podczas wojen i napadów barbarzyńców, świątynie Pańskie budowano w miejscach obronnych, w obrębie zamków lub cyrków. W zamku wystawioną świątynię nazywano kościołem, od wyrazu łacińskiego C as te Ilu m (zamek), zaś wystawionej w cyrku dawano nazwę C-wi, także z łac.: circus (cyrk), grec. kyklos. Dopiero znacznie później, lubo czas oznaczyć trudno, ustaliła się odrębna nazwa. Katolicy na całym świecie świątyniom swoim nadają nazwę kościoła, zaś słowianie wschodniego obrządku, nawet unici złączeni z kościołem katolickim jednością wiary, dotąd nazywają cerkwiami swoje świątynie.

Cerkiewno-słowiański język, zwany zwykle starosłowiańskim lub starobulgarskim, jest to jeden z języków południowo-słowiańskich, na który śś. Cyryl i Metodyusz w końcu wieku IX-go przełożyli pewne części Pisma ś-go i inne księgi liturgicz-Czy był to język narodu słowieńskiego, t. j. Słowian naddunajskich, zamieszkujących przed najściem Madziarów Panonię; czy też język mieszkańców starożytnej Bulgaryi—rzecz jest niełatwa do rozstrzygnięcia na podstawie samego porównania języka starożytnych zabytków piśmiennych z dzi-siejszemi językami: słowieńskim i bułgarskim, któ-ciągu długiego szeregu stuleci tak znacznym uległy zmianom. Istnieją też dwa pod tym względem różne między slawistami poglądy. Jedni, jak Kopitar, Miklośić, Jagić utrzymują, że język, którym się Cyryl i Metodyusz w pismach swoich posługiwali, był językiem Słowian panońskich, i za jego następcę uważają dzisiejszy język słowień-ski (czyli nowosłowieński). Drudzy znowu, jak Szafarzyk, Schleicher, Leskien widzą w najdawniejszych przekładach słowiańskich pisma św. język starobulgarski, a spółczesny nam, dzisiejszy jęz. bułgarski, mimo wielkie w nim zmiany, uważają za naturalnego spadkobiercę starej mowy Słowian bułgarskich. Wskazówki historyczne przemawiają na korzyść tego drugiego poglądu. Bądź co bądź, język ten stał się językiem kościelnym ludów słowiańskich obrządku greckiego naprzód w wieku X-ym wBulgaryi i Panonii a następnie w Rossy i i Serbii. Zabytki języka cerk.-słow., począwszy od owej epoki, pisane są dwojakiem pismem: cyrylic-kiem, polegającem na zastosowaniu alfabetu greckiego do języka słowiańskiego, i głagolickiem, powstałem z greckiej kursywy, z dodaniem nowych znaków (liter) dla wyrażenia tych dźwięków, których język grecki nie posiadał. Oznaczenie dźwięków słowiańskich literami greckiemi odpowiadało wymawianiu greckiemu w wieku IX i X-ym; stąd np. greckie (3 (beta) oznacza słowiańskie brzmienie w, litera yj (eta) słowiańskie i i t. p. Przeważna ilość ksiąg słowiańskich pisana jest pismem cyrylickiem; mniejsza nierównie—głagolicą, która była w użyciu przed wiekiem XIII-ym w południowej Bulgaryi (Macedonii i Illiryi). Prócz tego istnieje najstarszy z wieku X-go zabytek języka korutańsko-słowień-skiego, rękopis fryzyngieński, pisany pismem łacińskiem (dziś własność biblioteki publicznej w Monachium). Zabytków rękopiśmiennych z wieku IX-go , bezpośrednich świadków działalności piśmienniczej Cyryla i Metodego, za czasów cara Symeona, nie pozostało; najstarsze przechowane rękopisy cerkiew-no-słowiańskie są to już odpisy z oryginałów wcześniejszych, wykonane w w. XI-ym. Z nich tylko powziąć można wyobrażenie o języku samych pier wowzorów z wieku X-go. Charakterystykę tego języka ob. w „Wiel. Encykl. pow.“ tom X, str. 719— 720. Przeznaczenie języka cerk.-stow. wśród Słowian kościoła wschodniego jest takie samo, jak języka łacińskiego w kościele rzymsko-katolickim; każdy z nich jest tylko językiem książkowym, językiem martwym. Jak łacina nie należy oddawna do języków żyjących, tak samo językiem cerk.-sło-wiańskim nie mówi dziś żaden naród, żadne plemię słowiańskie; wszedł on tylko w użycie przy służbie kościelnej obrządku greckiego, a następnie z rozszerzeniem się chrześcijaństwa u południowych i wschodnich Słowian, z rozpowszechnieniem się ksiąg liturgicznych w tych krajach, stawał się także językiem piśmiennictwa kościelnego i świeckiego. Trzy narody: bułgarski, serbski i russki, pozostawały ze sobą w ciągłych stosunkach religijno kulturalnych; tosamość wyznania od początku wielce temu sprzyjała; skutkiem tego rękopisy słowiańskie z Bulgaryi przechodziły do Rossyi i Serbii i odwrotnie: russkiedo Słowian południowych. Przy takim jednak obiegu i praktycznem używaniu ksiąg, w każdym z tych krajów język rękopisów cerk.-słowiań-skich stopniowo się zmieniał, ulegając wpływom języka miejscowego. Przy odpisywaniu rękopisów

oraz

mu,

wa

z w.

nunc

staro bułgarskich pisarz russki czytał wyrazy tego rękopisu po swojemu, zgodnie z wymawianiem wła-snem, russkiem,i stosownie do tego wprowadzał do odpisu starosłowiańskiego pewne rusycyzmy, nadawał mu zabarwienie fonetyczne russkie; zamiast np. znaków wyrażających samogłoski nosowe ą i ę, które w najstarszych odpisach dokładnie kopiowano, z czasem pisał u i ja (oy, ia: ruka zam. ręka, jazyk zam. język i t. p.); podobnie zmieniał i formy wyrazów, przerabiając zakończenia starosłowiańskie na inne, właściwe językowi russkiemu; tak samo postępował i z rękopisami serbskiemi. Nie inaczej działo się z rękopisami starobulgarskiemi lub odpisami russkiemi w Serbii; kopiował je pisarz serbski i również zmieniał język tekstu starosłowiańskiego stosownie do natury i wymagań żywego języka serbskiego. I w samej Bulgaryi najstarsze rękopisy starobulgarskie nie utrzymały się w swojej pierwotnej czystości; i tam, stosownie do zmian, jakim żywy język ludowy ulegał z biegiem czasu, przekształcano język tekstów starobulgarskich, modernizowano jego formy pierwotne. Tym sposobem w tekstach ksiąg cerk.-słowiańskich pod wpływem miejscowych języków każdego z trzech narodów wyrobiły się pewne dość znaczne różnic©, na podstawie których odróżniają się wśród tych ksiąg rękopisy trojakiego rodzaju, trojakiej redakcyi: bułgarskiej, russkiej i serbskiej. Ze względu na zaznaczone tu zmiany językowe, zaszłe w ciągu wieków w rzeczonych zabytkach, odróżniają nadto w dziejach każdej z tych trzech gałęzi piśmiennictwa cerk.-słowiańskiego trzy główne okresy: 1-szy, okres najstarszy: od Cyryla i Metodego, tj. od w. IX do początku XIIl-go; język ksiąg w tym okresie zaczął przenikać do mowy codziennej pisarzów i ludzi ukształceńszych i jednocześnie zaczął sam przyjmować właściwości tychże języków; okres 2-gi od wieku XIII do XVI-go, t. j. do czasu, gdy księgi cerkiewne zaczęto drukować. Język tego okresu nazywa się średnio-cerkiewnym. W ciągu w. XIV i XV-go utracił on niejedno z charakterystycznych znamion pierwotnych, zmienił się znacznie wskutek różnych waryantów, które do tekstów dawnych wprowadzili zarówno przepisywacze, jak tłómacze i autorowie nowych pism własnych, jak kronik, ustaw, aktów i t. p.; okres 3 ci, od wieku XVI-go do naszych czasów, -obejmuje język ksiąg cerk.-słowiańskich drukowanych, który nazywa się nowszym językiem cerkiewnym. W okresie tym język kościelny dawny przestaje być językiem piśmiennictwa. Samo się przez się rozumie, że wraz ze zmianami językowe-mi w każdym z tych okresów zmieniała się i pisownia tekstów ksiąg cerk.-słowiańskich. Język tekstów, wolny bardziej niż inne od wpływów języka miejscowego i przechowujący najstarsze jego znamiona, nazywa się starocerkie wno-sło wiań-skim albo starosłowiańskim, lub też staro-słowieńskim. Język taki znany jest z najdawniejszych odpisów starobulgarskich. Do takich należy Ewangielia Ostromirowa, rękopis pisany w Nowogrodzie w r. 1056—1057 przez dyakona Grzegorza dla tamtejszego posadnika Ostromira, na arkuszach pergaminowych, pięknem pismem we

dwie kolumny. Dziś jest on własnością biblioteki publicznej w Petersburgu. (Ob. podobiznę przy art. Biblia, w t. VIII Encykl. str. 704). Wydanie tego drogocennego zabytku przez Wostokowa (Petersb., 1843) zawiera tekst oryginału i tekst grecki ewangielii, gramatykę jęz. starosłowiańskiego, napisaną przez wydawcę. Jakkolwiek pisarz zabytku, Grzegorz, był Rosyaninem, jak to widoczna z pewnych znamion tego rękopisu, właściwych językowi russkie-jeanakże zachował on w rzeczonym zabytku dość wiernie starożytną pisownię i formy języka pierwowzoru, tak, że język Ewangielii Ostromirowej uważać można za starocerkiewnosłowiański. Po tym zabytku drugie i trzecie miejsce pod względem starożytności zajmują dwa Izborniki Swiatosła-Jarosławicza, księcia czernihowskiego z r. 1073 i 1076, znajdujące się w bibliot. synodalnej w Moskwie i w publicznej w Petersburgu. Z tegoż wieku pochodzą Mowy GrzegorzaNazyanzeńskie-go, przekład z greckiego, rękopis bibliot. petersburskiej; prócz tych są inne zabytki redakcyi russkiej z wieku XI i XII. Do najstarszych zabytków cerk słowiańskich redakcyi bułgarskiej należą: „Księga Saby“ (Sawina kniga), zabytek wieku XI-go, wydany, przez Srezniewskiego w zbiorze „;(peBHie cjraBuncKie naMUTHHKH iocoBaro iracf>Ma“ (Petersb. 1868, str. 1—154 i wstęp, 5—20); „Rękopis su-praski⁴⁴, z w. XI-go, zawierający żywoty świętych i mowy św. Jana Złotoustego, wydany przez Mi-klośića p. t. „Monumenta linguae palaeoslovenicae codice Suprasliensi⁴⁴ (Wiedeń, 1851); podobnie XI: „Ułamki Ohilandarskie⁴⁴, „Psałterz słucki* i inne zabytki cyrylickie, wymienione w pracy p. t. „H3CJitoBaHia o ^peBHHKTj naM3THHKaxT> CTapo-CJiaB. jiirrepaTypu⁸ Srezniewskiego, Grigorowieża i Wostokowa w Wiadomościach akademii Petersb. (M3BhcTia Ak. Hayu. I), w zbiorze Srezniewskiego „/Jpemiie caaB. naMflTHHKH ioc. hhci>.“, Baudou-ina de Courtenay w Programie szczegółowym wykładów r. 1877—1878 („TIoApoÓHaa nporpaMMa jreKijifi“, Kazań i Warszawa, 1879, od str. 168). Najstarsze zaś zabytki głagolickie, pierwszorzędnej wartości, są: l.KodeksZografski, pisany prawdopodobnie w południowej Bulgaryi i przedstawiający język pierwowzoru z w. X-go. Zabytek ten, będący własnością bibliot. publicz. w Petersburgu, został opracowany i wydany w starannej transkryp-cyi cyrylickiej przez Jagića p. t. „Quattuor Evan-geliorum Codex Glagoliticus olira Zographensis Petropolitanus, charaoteribus Cyrillicis tran-scriptus etc.“ (Berlin, 1879). 2. Kodeks głagolicki Kio z a, wydany przez Kopitara p. n. „Glagolita Clozianus id est codicis glagolitici inter suos facile antiąuissimi etc.“ (Wiedeń, 1836); obecnie ogłoszony w transkrypcyi cyrylickiej przez Wacł. Von-draćka p. t. „Glagolita CIozuy⁴⁴ (Praga, 1893). 3. Kodeks Maryański, wydany przez Jagića p. n. „Quattuor Evangeliorum versionis palaeoslovenicae Codex Marianus Glagoliticus, charaoteribus Cyrillicis transcriptus“ (Petersb., 1883). 4. Ewangielia Watykańska, albo kodeks Assemański, wydany przez Fr. Raćkiego p. n. „Assemanoy iii Vati-kanski Evangelistar“ (Zagrzeb., 1865). Nanowo

1878“ (t-że, 1881).

K. K.

K. K.

i poprawnie tenże zabytek wydał Ivan Czrnćić, w dokładnej transkrypcyi łacińskiej, p. n. „Assema-novo izborno evangjelie..(Rzym, 1875).— Z zabytków serbskiej redakcyi, najdawniejszy pochodzi z wieku XII-go; jest to Ewangielia z góry At os. Wiadomość o tym rękopisie i jego podobiznę podał Srezniewski w Zapiskach akad. nauk petersb. 1876 r. (t. 22, Dodatek 3-ci str. 137 — 143). Inue odpisy serbskie, jak Krmćaja Michanovića, powstały w wieku XIII-ym; późniejsze nie należą już do okresu zabytków języka najdawniejszego.—Materyał językowy, w powyższych źródłach rękopiśmiennych zawarty, był w zupełności wystarczającym do poznania budowy i zrozumienia stopnia rozwoju języka starocerkiewno-słowiańskiego. Język ten, uważany jest ze wszystkich języków słowiańskich za najdawniejszy, nie w tern wszakże rozumieniu, aby miał byó źródłem, z którego inne słowiańskie wzięły początek, gdyż równocześnie z nim istniały także wszystkie dzisiejsze języki słowiańskie (pochodzące, równie jak on, od nieznanego języka prasłowiańskiego), lecz jedynie ze względu, że on pierwszy ze wszystkich stał się językiem piśmiennictwa, że zatem posiada zabytki piśmienne z epoki dawniejszej, aniżeli każdy inny język słowiański. Prócz tego w wielu razach, tak w fonetyce swojej, jak i w formach, przedstawia on zjawiska starożytniejsze, których pozostałe języki słowiańskie nie posiadają. Stąd wynika ważne znaczenie tego języka dla badań naukowych każdego z żyjących dziś języków słowiańskich i dla badań porównawczo-języ-kowych wogóle. Dla językoznawstwa słowiańskiego ma on wartość podobną, jak język gocki dla lingwistyki giermańskiej lub sanskryt w zakresie badań innych gałęzi szczepu aryjskiego. — Zasługi naukowe około zbadania budowy języka starosłowiańskiego i wyjaśnienia jego dziejów położyli: Józef Dobrovsky dziełem „Institutiones linguae sla-vicae dialecti veteris“ (Wiedeń, 1822; 2-e wyd. t-że, 1852); Kopitar wstępem i gramatyką przy wydaniu zabytku „Glagolita Clozianus" (Wiedeń, 1836); Wostokow, wydawca „EwangieliiOstromira", autor gramatyki (1863), słownika starosłowiańskiego (1858—61) i wielu rozpraw;—Mi kłosić pracami: „Lautlehre der altslovenischen sprache" (Wiedeń, 1850) i „Formenlehre der altslov. spr.“ (t-że, 1850), które następnie wcielił do swojej „Vergleichende Grammatik der slavischen sprachen“ (4 tomy, Wiedeń, 1852—1875); nadto ułożeniem Słownika języka starosłow. „Lexicon linguae slovenicae veteris dialecti" (Wiedeń, 1850), rozszerzonego następnie i powtórnie wydanego p. n. „Lexicon palaeosloveuicum graeco-latinum" (Wiedeń, 1862--65); dziełem -«Alt-slovenische formenlehre in paradigmen" (Wiedeń,

1874), tudzież wydaniem wielu zabytków tego języka i rozpraw w tym przedmiocie;—Józef S z a f a i* i k, autor „Serbische Lesekorner⁴⁴ (Peszt, 1833), oraz dzieła: „Pamatky hlaholskeho pisemnictvi“ (Praga, 1853), i prac drukowanych w „Czasopisie ćeskeho Musea" w 1846—1848; iin.—Aug. Schleicher, autordzieła „Die formenlehre der kirchenslawischen sprache“ (Bonn, 1852);—I. Srezniewski, wydawca wielu zabytków i autor rozpraw drukowanych w Wiadomościach akademii nauk w Petersb. r. 1876 inast.; —Aleks. Chodźko, autor „Grammaire paleoslave, suivie de textes palśoslaveB,...“ (Paryż, 1869); —Jagić, autor licznych prac, ogłaszanych w czasopiśmie „Archiv fur slavische Philologie” od r. 1875 do 1894 i krytyczny wydawca zabytków starosłow., głagolicą pisanych. Oprócz dzieł wymienionych przyart. bulgarskijęzyk (W. Encyk. il.t. X, 721), wspomnimy o dwu najstarszych gramatykach języka cerk.-słow., mianowicie: o Gramatyce Ławrente-go Zizanija, wydanej w Wilnie r. 1596 wraz ze słownikiem, noszącym napis „JleKCHCB CHphub pe-ueHiji cjiOBeHCKaro a3UKa Ha npocTHfi pyc-Ki& ^iaJieKTt HCTOJiKOBaHH"; i o gramatyce Mele-cyusza Smotryckiego (uczonego arcybiskupa połoc-kiego), wydrukowanej w Jewiu, na Litwie, r. 1619 p. t. „rpaMMaTHKH CJiaBHHCKiH npaBHJIbHOe CHH-TarMa i t. d.“; praca ta przedrukowywana cztery razy w Moskwie i tłómaczona na jęz. łaciński dla użytku Chorwatów w Dalmacyi, służyła następnie za podstawę dla późniejszych autorów gramatyk, nie tylko jęz. słowiańskiego, jakPolikarpowa(1721) i Maksi-mowa (1723), ale i rossyjskiego, jak np. Łomonosowa. Korzystał z niej również i Józef Dobrovsky przy układaniu swoich „Institutiones¹⁴ w r. 1822.—Histo-ryę zewnętrzną języka cerkiewno - słowiańskiego szczegółowo i przystępnie wyłożył Józef Perwolf w pracy „ CjiOBhHCKifi H3biK'Ł h ero cy^tÓH y Ha-poAOBT. cJiaBHHCKHXT>“, zamieszczonej w książce zbiorowej „Meeo^ieBCKifi K)óiuie0HBiH cóophhkt>“ (Warszawa, 1885); rozprawa ta wyszła i w osobnej odbitce (8-ka str. 126). Z dawniejszych prac wymienić należy rozprawę Konst. Zielenieckiego p. t. „O B3biKlł ĘepKOBHO-cjiaBHHCKOMT., ero HauaJlh, oópaaoBaTejfliT. u HCTopHuecKHxi> cy^bóai-b44 (Odessa, 1846, w 4-ce str. 123).—Bibliografię prac, dotyczących języka starosłow., ob. w Fr. Pastrneka „Bibliograpnische Uebersicht iiber die slavische Philologie" 1876—1891 (Berlin, 1892; jako „Supple-ment-Band⁴⁴ czasopisma „Archiv fiir slav. Philol.", str. 63—67, zabytki jęz. str. 130 i nast.), także w Programie wykładów Baudouina de Courtenay „IIo-apoÓHaa nporpaMMa jremjifi bi> 1876—1877 yq. ro-,Hy“ (Kazań—Warszawa, 1878) i część 2-ga „1877—

A A. K.

Cerkopowie, Kepxo;ceę, bajeczne plemię rozbójnicze, chytre, oszukańcze. Według legendy, pobić ich miał Herakles pod Efezem i w Lidyi; inna wieść niesie, że stanowili oni jego orszak. Niektórzy podają, że Homer pod tym tytułem utworzył poemat; Herodot zaś (VII, 216) wymienia pod Ter-mopilami miejscowość tej nazwy: „eSpou. Kspxa)7ra>vM. Ponieważ nazwa ker kops (równie jak tityros) służy pewnemu gatunkowi małp długoogoniastych, to może one dały pierwszy początek pomienionej bajce: tak przynajmniej nasuwa filolog Franc. Pas-sow, autor słownika greckiego (Lipsk, 1831), pod wyrazem: Kśpxoc{).

Cerkops (Kerkops) z Miletu, kontynuator Hezyoaa, domniemany autor epickiego poematu w 2 księgach, opiewającego dzieje E g i m i o s a (zob.), z którego pozostało kilka ułamków, w wydaniu Kinkela: „Epic. graec. fragm." I, str. 82.

.i

W¹-

r-

v-

&s.

Dr- A. P.

[//A i*

i w.

Si..

JM

łi

\ . •• /i

Fig. 146. Cerkopowie.

(Ob. artykuł na str. 332).

Cerkwiny, ob. Jezerski Werch.

Cernay, francuska nazwa alzackiego miasta Sennheim (ob.).

Cernoj ewicz Arseniusz, ob. A r s e n i u s z.

Cemobbio, osada we Włoszech, na południowo-zachodniem wybrzeżu jeziora Como, o ¹/₂ mili na północ od miasta Como, uzdrowisko klimatyczne pobyt tani, około 200 fr. miesięcznie.

Cernnnnos, bożyszcze gallijskie, którego imię oraz postać poznano z uszkodzonej części* ołtarza gallo-rzymskiego, znalezionej w r. 1875 pod chórem kościoła Notre-Dame w Paryżu i zachowanej w muzeum Cluny. Ołtarz ten, którego dochowała się tylko część górna, wystawiło stowarzyszenie przewoźników paryskich, za panowania Tyberyusza, ku czci czterech bóstw—dwóch rzymskich: Kastora i Polluksa, i dwóch celtyckich. Cernunnos jest to ro-

imm

Fig. 147. Cernunnos.

dzaj Herkulesa gallijskiego; utożsamiano go wszakże z jednej strony z bożyszczem także rogatem, którego wizerunki rzeźbione znaleziono w Reims, Saintes i Vendoeuvres-en-Brenne, z drugiej—z J o-vis Cerneni kolonii dackiej. R. Movat uważa go za Jowisza piekielnego, a stąd za Dis Pater,

którego Gallowie uznawali za ojca swojej rasy. Według d’Arbois de Jubainville C. jest bóstwem księżycowem, pierwszym ojcem, bóstwem głównem nocy i śmierci; rogi jego — to godła księżyca na nowiu, króla nocy; Teutates, Esus i Taranis—to jego synowie, czy też sobowtóry.—E. Dejardins „Geographie de la Gaule romaine“ III 266 — 267; Jollois „Antiquites romaines et gaiło - romaines“ w „Memoires presentes par divers savants a l’Aca-demie des inscriptions" serya druga.

Cernuschi Henryk, ekonomista współczesny (* 1821 w Medyolanie), wykształcił się własną pracą. W młodości żywy brał udział w walkach o wolność swojej ojczyzny, w r. 1848 walczył na barykadach w Medyolanie, później jako szef komi-syi barykad czynnym był przy obronie Rzymu. Po upadku respubliki rzymskiej przez rok był więźniem w Civittń-veccbia i w Zamku S. Anioła, poczem przesiedlił się do Paryża i tu dał się poznać jako znakomity ekonomista. Znalazłszy zajęcie w Credit Mobilier, na udziale w różnych przedsiębiorstwach przemysłowych i w handlu eksportowym do Anglii dorobił się znacznego majątku i wzniósł się na stanowisko jednego z trzech dyrektorów Banku Francuskiego. Będąc głośnym przeciwnikiem socyali-zmu, który zwalczał w dzienniku „Siócle", znalazł się w niebezpieczeństwie o życie ze strony komu-nardów w r. 1871. Później wycofał się z interesów i podróżował po Azyi, Ameryce i Afryce. Zbiór jego etnograficznych okazów japońskich należy do osobliwości godnych widzenia w Paryżu. Z dawniejszych prac jego na uwagę zasługują: „Meca-nique de 1’eohange" (1865); „Contrę le billet de banąue; depositions et notes" (1866); „Illusions des societes cooperatives“ (1866). W nowszych czasach zasłynął C. jako główny i niestrudzony obrońca bi-m et a 1 izm u (ob.), w obronie której-to sprawy wydał cały szereg dziełek, a z nich ważniejsze :„Or et ar-gent“ (1874); „La monnaie bimetallique“ (1876); „Le bimetallisme ń quinze et demi“ (1881), po niemiecku wydane przez Otto Arendta w tymże roku w Berlinie p. t. „Restytucya srebra koniecznością całego świata cywilizowanego"; „Anatomie de la monnaie" (1888), „L’al pair bimetallique“ (1888).    Dr. j. B r.

Cernuus, ob. Cybisteter.

Cerograf, Cyrograf z greckiego XeipóYpacpov, własnoręczny zapis, skrypt, karta. Wedle przesądu ludowego, człowiek sprzedający swą duszę dyabłu wystawia mu C., wypisany krwią dobytą ze swego serdecznego palca. W dawnym języku prawniczym nazywano C-em oblig, wystawiony na otrzymanie pożyczki pieniężnej, z oznaczeniem terminu jej zwrotu.    *'•J*

Ceropegia. L. Oświetla. Rodzaj roślin z rodziny Trojeściowych (Asclepiadeae). Półkrzewy lub krzewy wijące się, o liściach naprzeciwległych lub okółkowych, niekiedy pstrych, o kwiatach lejkowatych, u spodu wydętych, zebranych w baldaszko-grona i o woreczkach wielonasiennych. Rosną w In-dyach i Afryce; u nas hodowane w cieplarniach.— C. candelabrum L., w Indyach wije się po drzewach, przerzucając się z jednego na drugie i tworząc żywe girlandy. Kwiaty, czerwone i żółte, zebrane są

w baldaszki wiszące i wygięte ku górze, jak świe-

pracy poważniejszej zabawiał się urabianiem figur woskowych na ex-vota do świątyń, a wykonywał je bardzo starannie i z wysokim artyzmem, godnym świetnej epoki owej. Nauczył on swojej metody przyjaciela swego, Or3ino, słynnego ceroplastę (1430—1448), któremu prawdopodobnie można przypisać, jako wykonany pod kierunkiem Verrocchia, przepiękuy biust młodej dziewczyny, ofiarowany przez malarza Wicara Muzeum w Lille i przez długi czas przyznawany Rafaelowi. Później, gdy artyści niemieccy zdobyli sobie wielką wziętość medalionami portretowemi, rzeżbionemi na drzewie, modelatorowie włoscy, by nie dać im góry nad sobą, zastosowali ceroplastykę do tworzenia z wosku zabarwionego—prawdziwych arcydzieł w tym rodzaju, dorównywających niekiedy kameom starożytnym i poszukiwanych przez amatorów jako klejnoty artystyczne, tworzyli zaś nie tylko portrety, ale także prześliczne obrazki rodzajowe w wypukłorzeż-bie.—W tymże czasie niektórzy artyści francuscy obudzali podziw powszechny, wyrabiając bądź medaliony ludzi znakomitych, bądź też popiersia króli, wystawiane u katafalku, bądź wreszcie wizerunki do monet, jak między innymi German Pilon, Filip Danfrie i syn jego tegoż imienia, którzy wykonywali po mistrzowsku portrety woskowe z natury, sprawiające wrażenie malowideł. Muzeum w Cluny posiada całą seryę medalionów z wosku zabarwionego, stanowiących cenny przyczynek do ikonografii XV i XVII w. Do liczby ważniejszych należą portrety: Ludwika XII, Franciszka I, Karola V, Karola IX, Henryka III, księcia Gwizyusza, Katarzyny de Me-dicis i słynnej Małgorzaty nawarskiej.—Całkiem inaozej wyglądają wyroby tego rodzaju szkoły niemieckiej z w. XVI, których niezmiernie zajmujące okazy posiada Spitzer. Medalion Kalwina i niewielki obrazek przedstawiający w wypukłorzeźbie Erazma Rotterdamskiego, świadczą wymownie, z ja • ką-to cierpliwością, drobiazgowością i starannością traktowano ten kunszt umiejętny i zawiły, który stanowił specyalność pewnych mistrzów bawarskich. Odznaczali się w tym zakresie: Wawrzyniec Strauch, Wacław Muller, Krystyan Mahler, wszyscy trzej Norymberczycy, i wielu innych Niemoów z tejże epoki, nie znanych nam z nazwiska, po których pozostały prześliczne obrazki rodzajowe, piękne medaliony i wspaniałe portrety.—We Francyi, po artystach z epoki Odrodzenia, od początku w. XVII do końca XVIII, było wielu ceroplastów utalentowanych, między którymi na szczególną uwagę zasługuje Antoni Benoist, jako twórca portretu z natury w medalionie (z wosku zabarwionego) Ludwika XIV, na którym król, przedstawiony w wieku około lat 60, wygląda do złudzenia jak żywy. Ze wszystkich wizerunków tego monarchy ten jest

ce w kandelabrze.

Wł. M. K

Ceroplastyka (z greckiego %y]poę=wosk i 7iXa^-aeiv = kształtować), jest to sztuka modelowania z wosku. Grecy pierwsi wpadli na pomysł korzystania z własności tego materyału, tak łatwo dającego się urabiać w żądane kształty, i wcześnie zaczęli lepić z niego rozmaite przedmioty, jak np. kwiaty, owoce, o barwach naturalnych, tak ku ozdobie świątyń, jak i mieszkań prywatnych, a potem zaczęli się przykładać i do odtwarzania ludzkich postaci. Pliniusz wspomina, źe pierwszym, który z natury modelował z wosku portrety, był Lizy-strat z Syeyonu z epoki Aleksandra W. (356—324 przed Chr.) —miał on wrzekomo odlewać je w formach gipsowych (maskach), zdejmowanych z twarzy.

Za Ptolemeuszów, kiedy Egipt stał się ogniskiem handlu i sztuk pięknych, Aleksandrya przywłaszczyła sobie monopol wyrobów z wosku, naśladujących naturę. Żaden inny naród nie mógł współzawodniczyć wtedy z Egipcyanami w fabrykacyi kwiatów i owoców woskowych. Za przykładem Greków Rzymianie także używali rozmaitych przedmiotów, z wosku odtwarzanych. Pliniusz pisze, że patrycyusze rzymscy na pogrzebach nosili figury woskowe, wyobrażające przodków rodziny. Ci, którzy je modelowali, zwali się sigillarii (od sigil-lum=figura, posążek). Niektórzy z nich cieszyli się wielką wziętością, jak np. zdolny Frygijezyk, który zawsze towarzyszył Werresowi w jego podróżach, i którego, jak podaje Cyceron, stałem zajęciem było modelowanie z wosku, Casatus Cavatius, zwany fictiliarius, musiał być także, jak się zdaje, jednym z twórców posążków z wosku, albo z gliny—fi ct ileś, takichjak Summanus fictilis, wspominany przez Cycerona, lub Hercules fictilis u Marcyalisa. Cyceron mówi także o współczesnym z nim malarzu Hieronie, źe również modelował niekiedy z wosku, za przykładem swego spółziomka,

Tlepolemosa, ceroplasty greckiego, zamieszkałego w Rzymie. Wreszcie, według Raula Rochette’a, cesarz Walentyniau, wielki protektor sztuki w w.

IV, słynął jako zręczny modelator figur woskowych.—Wznowiona przez pobożnych artystów średniowiecznych, którzy twarze świętyoh urabiali z wosku zabarwionego, C. wkrótce doszła do szerszego rozwoju, skutkiem wprowadzenia w użycie rozmaitych ex-votów i wizerunków zmarłych (ob.

lu). Oprócz tego medalionu, Benoist od r. 1660 do 1704 wykonał jeszcze siedem innych Ludwika XIV, nie mniej udatnych, nadto zaś modelował portrety wielu dam i wysokich dostojników dworskich, a w liczbie tych popiersia księżny de Lille iks. Bur-

Woskowe figury). Ex-vota owe miewały czasem kolosalne rozmiary .niektóre bowiem przedstawiały konnych rycerzy, uzbrojonych od stóp do głowy. Franciszek Lemee w swojem „Traite des statues* (1688) pisze, że w kościele Notre-Dame w Paryżu znajdowały się jeszcze trzy posągi woskowe, wielkości naturalnej: Papieża Grzegorza IX, jego synowca i synowicy.—W epoce odrodzenia, figury woskowe już z pewnością najtrafniejszy (znajduje się w Wersa przybrały kształty estetyczniejsze, szczególniej we Florencyi, gdzie C. doszła była do najpiękniejszego rozkwitu. Złotnicy włoscy, którzy wyrabiali z wosku swoje modele, zaczęli w XV w. współzawodniczyć z mo-delatorami prawdziwymi; ale i tych i tamtych rychło prześcignęli w tym kunszcie tacy rzeźbiarze, jak i gundzkiej.—C-a portretowa, która w w. XVI z Włoch np. Andrea Verrochio, który dla wytchnienia po 1 dostała się była do Francyi i do Niemiec i nabrała

niu preparatów anatomicznych, któremu, według jednych dał początek w w. XVII lekarz genewski Nonnes, według innych—żyjący w końcu XVII i połowie XVIII ksiądz Kajetan Zambo z Syrakuz, a które w ostatniemi czasy doprowadzono do najwyższej doskonałości. Najprzedniejsze okazy w tym rodzaju widzieć można w Paryżu w szkole lekarskiej, w Muzeum historyi naturalnej, w Jardin des plantes i w Muzeum Dupuytren’a. Wosk do modelowania urabia się z domieszką czystej terpentyny i oliwy. Aby model był trwały, bierze się na 10 części wosku 1 część terpentyny i 1 część żywicy burgundzkiej, a bardzo niewiele oliwy; technika modelowania taka sama, jak i przy glinie, i takich samych używa się do niej narzędzi. Modelowaniem z wosku często się posługują w szkołach sztuk pięknych, głównie do wypukłorzeźby, portretów, a szczególniej drobnych przedmiotów z zakresu sztuki stosowanej; ku temu używają zazwyczaj wosku zabarwionego bolu8em albo minią.— Spire Blondel w „Gr. Eneycl.“ Lamiraulfa.    *

wielkiej wziętości, w w. XVII przyjęła się i w Anglii za sprawą wspomnianego powyżej Benoist, który tam wykonał z wosku portret Jakóba II, a potem przeszła także do Polski i do Rossyi, dzięki rzeźbiarzowi i rytownikowi, Wilhelmowi Dubut, artyście bawarskiemu, który był wielki rozgłos sobie pozyskał przez roboty swoje ceroplastyczne. Między inne-mi wykonał on z wosku zabarwionego popiersie Stanisława Poniatowskiego i mnóstwo medalionów dla dworu petersburskiego: Piotra Wielkiego, Katarzyny II, Piotra Szuwałowa i in. Jemu też przypisują wiele robót tego rodzaju bezimiennych a słynnych, jak np. między innemi niektóre figury woskowe Muzeum berlińskiego, głównie zaś Fryderyka II, a także w Petersburgu drugi portret Piotra W., w postawie siedzącej, całkowicie modelowany z wosku. Podobneż dzieła bezimienne znajdują się także we Francyi, a z nich najgodniejsze uwagi są bezwątpienia dwa popiersia Henryka IV.—W ogóle C. polichromiczna miała głównie trzy szkoły: włoską, francuską i niemiecką, z których każda się odznaozyła przymiotami sobie właściwe-mi: szkoła włoska przewyższa inne ciągłą starannością o piękno, wdziękiem naiwnym przedstawianych postaci, urokiem i pełnością swoich pomysłów, w których czystość kształtów idzie o lepsze z miękkością modelacyi. Dzieła szkoły francuskiej mniej są wykończone, ale się odznaczają większą lekkością, elegancyą i gracyą. Szkoła niemiecka wreszcie, samorzutniejsza i uczeńsza od tamtych, a nie mniej od nich zręczna, ma upodobanie w pokonywaniu trudności i w wykończaniu szczegółów najdrobniejszych; lecz to wcale nie psuje czystości i pogody wyrazu twarzy, zwłaszcza, gdy styl jej, śmiały, wzniosły i oryginalny zarazem, poddaje się wpływowi wielkich mistrzów, mianowicie Holbeina i Albrechta Diirera.—W czasach obecnych dzieła sztuki z wosku jednobarwnego stały się specyalnością, w której wielu artystów doszło do zdumiewającej doskonałości; lecz te prace szacowne po większej części służą jedynie za modele do odlewów kruszcowych; gdy tymczasem figurki i portrety z wosku polichromicznego poszły prawie w zupełne zaniedbanie. Usiłował przywrócić im wziętość dawniejszą utalentowany artysta Henryk Cros, kładąc swe imię na wytwornych dziełach tego rodzaju jak np. portrety pani Fanny Prunaire (Salon 1870), panny Janiny Dumas (Salon 1872), dwie płaskorzeźby: „Prix du tournois" i „Promenadę" (Salon 1874), wreszcie popiersie Izabelli Bawarskiej (Salon 1875), i publiczność z wielkiem zadowoleniem przyjęła to wrzekome wskrzeszenie kunsztu, w którym lubowali się przodkowie, ale wskrzesiciel więcej naśladowców nie znalazł. C. dzisiaj, poza modelami do odlewów kruszcowych, służy tylko do wyrabiania figur woskowych dla tak zwanych muzeów i gabinetów, a najpożyteczniejszą jest w zakresie, w którym jej nie zastąpi ani rzeźba, ani malarstwo, mianowicie w odtwarzaniu najdokładniejszem, na-

Zn.

Cerotynowy (cerotylowy) kwas, C2? H₅₄ 0₂, znajduje się we wszelkich gatunkach wosku i najłatwiej może być otrzymany z wosku pszczolego. W celu otrzymania tego związku, wosk wytrawiamy alkoholem wrącym, roztwór poddajemy ostrożnemu odparowaniu, a pozostający, niezupełnie jeszcze czysty, kw. c. poddajemy wielokrotnej kry-stalizacyi z alkoholu, poczem przeprowadzamy w sól ołowianą i tę, po wymyciu wrącym eterem, rozkładamy kwasem octowym. Kw. c. jest ciałem drobno-krystalicznem z p. t. około 80°; zupełnie czysty może być dystylowany bez rozkładu, w stanie mniej czystym przy ogrzewaniu przechodzi w nieznany co do składu olej woskowy, oleum ce-rae. Sole kw. c-go są po większej części niewyraźnie krystaliczne, w wodzie trudno rozpuszozalne, lub wcale nierozpuszczalne. Grupę jednowartościową C₂₇ H₅₃ O, zawartą obok hidroksylu w kwasie powyższym, nazywają niekiedy cerotylem.

N.

CeroviĆ łTevica, wojownik i senator czarnogórski (* 1812), zyskał sławę w nieustannych walkach z Turkami, zwłaszcza w bitwie na Gacku w roku 1840, gdzie pobił groźnego prześladowcę chrześcian, agę Izmaila-Czengę. Zwycięstwo to opiewał poeta chorwacki Mazuranić w utworze p. t. „Smail - Czengie - aga" (przekład Wł. Syrokomli). Później odznaczył się C. w bitwach pod Moraczem, Drobniaczami, Kołaczynem i t. d.; za te usługi otrzymał order russki św. Anny, krzyż czarnogórski „za niezależnośću, medal złoty od Miłosza Obilicza i kilka innych orderów. C. odznaczył się także jako dobry administrator, będąc rządzcą części Czarno-górza na granicy Bośnii i Hercegowiny. Wśród ludu czarnogórskiego krąży o nim wiele pieśni, opiewających jego czyny rycerskie.

Cerozylcn Humb. et Bompl. Woskodrzew, Palma woskorodna. Rodzaj roślin z rodziny Palm (Palmae), obejmujący nieliczne gatunki, o li-śladującem do złudzenia naturę, nie tylko już przed- ściach pierzasto-dzielnych z dolnej strony białawych, miotów z działu przyrodniczego: kwiatów, owoców, o kwiatach jednopienuych lub dwupiennych, i małych, przedewszystkiem zaś grzybów, niedających się jednonasiennych, jagodach. C.Andicola Humb. i Bompl’. przechowywać w zielnikach,—lecz nadto w wyrabia- rośnie w Ekwadorze, Nowej Grenadzie i Wene-dostarcza dobrej masy na świece. Drewno jest bardzo trwałe i używa się na budulec. Liście służą do pokrywania dachów.

zueli, dosięga w Andach prawie granic wiecznego śniegu. Pień jej, obrączkowany, wysoki do 60 metrów, a grubością dochodzący do 30 cm., jest na połowie wysokości nabrzmiały, a później wraca do

■i

W,

f ' HH

mu

: <?•

piw

Fig. 148. Ceroxylon Andicola (Kwiatostan — pojedyncze kwiaty — owoc).

pierwotnej grubości; cały pokryty jest woskową wydzieliną, nadającą mu wygląd marmurkowaty. Liście, pierzaste, mają długości do 6 metrów; górna ich strona ciemno-zielona, dolna—srebrzysto-bia-ła. Wosk stanowi przedmiot handlu; dobywają go, oskrobując zrąbane pnie; jedno drzewo daje do 12 kilogr. (30 funtów) wosku. Stopiony z łojem,

WŁ M. K.

Cerozyna, znajdująca się w naskórku trzciny cukrowej, jest alkoholem jednohydroksylowym nienasyconym, ze składem C₂₄ H₄₈ O. Krystalizuje się w tabliczki, punkt topliwości ma 82°.    z“-

Cerąuetti Alfons, filolog włoski (* 1830 wMon-tecesare, w prowlncyi Macerasa), w r. 1860, był nauczycielem gimnazyalnym w Forli, 1861 profesorem języka włoskiego w liceum tamże, skąd w r. 1877 powołano go na katedrę do liceum Cam-pagna w Osimo, Oddawszy się studyom lingwistycznym i leksykograficzuych, był współpracownikiem przy układzie słowników włoskich Fanfaniego, Ma-nuzzego i Tommasea, nadto zaś ostro krytykował słynny słownik florenckiej Akademii della Crusca w uwagach p. t. „Correzioni e giunte al Vocabol-lario degli academici della Crusca* i w całym szeregu broszur, które rzeczoną Akademię pobudziły do wytoczenia mu procesu, przez co imię jego gło-śnem się stało. Z bardzo licznych prac jego wspominamy tu ważniejsze: „Studii lessicografici e fi-lologici" (Forli, 1868); „Osservazioni sui modi scelti della liagua italiana* (tamże, 1869); „Bibliografia e lessicografia“ (1871); „Osservazioni sugli errori di lingua italiana, che sono piu in uso” (Bolonia,

1872); „Piętro Fanfani e le sue opere* (Florencya, 1879 rok) i różne studya nad językiem Leopar-dego.    *

Cerquozzi Michał Anioł, malarz i rytownik włoski (* w Rzymie 1602—f tamże 1660), uczeń P. Bonzi, a później Piotra de Laar’a. Wsławił się przedewszystkiem obrazami bitew, skutkiem czego otrzymał przydomek Michel-Angelo del-le battaglie; do dziś dnia ceniony jest jako autor obrazków starannie skończonych i humorystycznych, ludowych, które mu zjednały przezwisko, w spadku po mistrzu otrzymane: delle bamboc-ciade. Malował też wybornie kwiaty i owoce; z obrazami C-a można się spotkać w najpierwszych

zbiorach europejskich, gzie są nader pożądanym na-

w. o

bytkiem,

And. S.

Cerreto (C.-Sannita), miasto okręgowe w departamencie włoskim Benewentu, (prowincya Kampanii Neapolitańskiej), w górzystej okolicy, między rzekami Tiferno i Cervillo (systemat Volturno); siedlisko biskupa, katedra z pięknemi malowidłami, seminaryum duchowne, wyrób sukna, uprawa wina, do 6,000 m-ców.

Cerrini di Monte Varchi, stary ród florencki, który się rozpadł na trzy gałęzie: toskańską, saską i austryacką. Z ważniejszych członków jego wymieniamy: 1) Fabrizio C., dyrektor wszystkich muzeów i galeryj cesarskich za czasów Józefa I-go;

2) Ferdynand C., syn jego, który, osiadłszy w Dreźnie, dokąd się był udał w orszaku arcyksiężny Maryi Józefy, stał się protoplastą gałęzi saskiej C-cich, 3) Fr anciszek C., brat poprzedniego, dał początek gałęzi austryackiej, z której wyszli: 4) Józef C. (* 1744 — 1819), wice-marszałek cesarski, za męstwo, okazane pod Novi, ozdobiony

orderem Maryi Teresy i w r. 1789—tytułem buro- | na, i 5) Karol C. (f 1840), cesarski radzca taj- spolitej południowo-amerykańskiej Urugwajskiej, na ny, obdarzony w r. 1838 tytułem hrabiego. N- granicy z Brazylią i na południe od rz. Rio Negro Cerro. (prawdopodobnie od wyrazu cedro = ! 14,904 km. □, 30,000 in-ców. Kraj pagórkowaty, cedr), hiszpańska nazwa gór, przesmyków, wynio- ; lesisty, dobrze nawodniony i urodzajny, wszakże słych miejscowości i t. p., używana najczęściej ; uprawa roli stoi na nizkim poziomie i ustępuje z dodaniem określnika np. (Cerro Gordo, Cerro j pierwszeństwa hodowli zwierząt domowych, stolicą Largo), rzadko samoistnie; (np. Cerro, miasto ! jest: 2) C. L., zwane także Villa de Melo, w departamencie hiszpańskim Huelva, z bogatemi j 5,000 m-ców.    Ani- s-

Cerro Largo, 1) c. departament w rzeczypo-

kopalniami miedzi). — Nazwę tę spotyka się zaró- j Cerroni Jan Piotr, wielce zasłużony zbieracz wno w Hiszpanii, jak i w hiszpańskich państwach J zabytków piśmienniczych i artystycznych (* 1753 Ameryki południowej i środkowej.    And. s. w węgierskiem Hradyszczu—f 1826 w Brnie). Po-

Cerro Azu.1, port peruwiańskiego miasta Ca- chodził z bogatej rodziny kupieckiej lombardzkiej, ńete (ob.).    osiadłej na Morawach; ukończywszy studya praw-

Cerro Blanco, ob. Cayambe.    nicze w Wiedniu, wszedł do służby państwowej

Ceno de Pasco: 1) c. d. P. prowincya w de- i sprawował różne urzędy w Wiedniu, w Czechach partamencie Peruwiańskim Juuin, (Ameryka pd.), i na Morawach. Od młodości oddając się z zami-licząca do 50,000 m-ców, bogata w kruszce; 2) łowaniem historyi i literaturze, zbierał skrzętnie

■ ' • •

. r'    :

•'...te"

-ir    ..    ■ ■    ....,......

.....-y-tete''' .    .,tete ■■■■■■

asa

te'-

2 2 2

SM 1

; ■' .

ŚŁ.

te

immm

te,

te...; .

te-'

W.

te-

u (ęM

/i

-- . '2

ite"

(PU?

-te

Fig. 149. Cerro de Pasco.

czają do najbogatszych w świecie (odkryte w r. 1630 przez jednego z Indyan). Jest tu sąd handlowy i urząd górniczy (dawniej była i mennica). Klimat ostry i niezdrowy.    And- s-

Cerro Gordo, przełęcz na wyżynie meksykańskiej, którą wiedzie droga z Veracruz do Meksyku; tu prezydent Santa Anna poniósł klęskę od wojsk Stanów Zjednoczonych pod wodzą generała

And. S.

Scotta, 18 kwietnia 1847 r.

C. d. P., stolica poprzedniej, na wyżynie 4,302 m. | materyały źródłowe i zabytki z tego zakresu, akie-nad p. m. wzniesionej, w węźle górskim t. im., j dy został inspektorem archiwów po zniesionych w którym zbiegają się dwa ramiona Kordyler pe- ; klasztorach, nie szczędził mienia ojczystego, które ruwiańskich; 6,418 m-ców. — Miasto jest brudne ’ było dość znaczne, na zakupy druków, obrazów i bezładnie stawiane, ludność ma mieszaną, rozli- oraz innych zabytków starożytnych, i w ten sposób cznych ras i narodowości (Hiszpanie, Indyanie, Chiń- j ocalił od zatraty mnóstwo źródeł nieocenionych dla czycy, Niemcy, Anglicy, Francuzi i t. p.), ważnem historyi Szląska i Moraw. — Pozostało po nim: jest atoli jako ognisko kopalni srebra, które zali- ; 1) kilkaset manuskryptów, treści literackiej i historycznej, a w tej liczbie 25 tomów klasztornych dyplomataryuszów morawskich i rękopis kroniki Dalemila z końca w. XIV (nabyty r. 1874 dla biblioteki cesarskiej i zwany dziś rękopisem wiedeńskim); 2) wielka liczba inkunabułów czeskich i morawskich i bogata biblioteka różnych druków; 3) wielka kollekcya rycin (5,000), monet i pieczęci; obok tego zaś 100 tomów rękopisów własnych prac C-go historycznych i archiwalnych, jako też mnó-

Encykl. Powiz. Uuttr. X. XL

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

43

SO

05

a>

oj

sarzu.

stwo komentarzy Ć-a przy ważniej szych zabytkach. Zbiory te, (z wyjątkiem pieczęci, zapisanych przez C-go muzeum Franciszka w Brnie), odziedziczył siostrzeniec jego, Jan Jakób Czikan, który je częściami rozprzedał, wydawszy wprzód obszerne ich katalogi („Biblioteca Cerroniana“ Wiedeń, 1833, 1834, serye I—III). Część najcenniejszą razem z rękopisami C-go zakupiły stany morawskie, inne —różne instytucye publiczne lub osoby prywatne. C. żył w przyjaznych stosunkach ze wszystkimi budzicielami ducha narodowego i uczonymi w Czechach, a szczególniej z Dobrowskim.—Obacz: D’E1-vert „Hist. Literaturgeschichte": Graffer und Czikan „Oesterreich. National-Encyklopaedie*; Homayr „Archiv fur Geschicbte etc.“ (1827); V. Brandl „Vzpominky“.—„Ottuv. slov. nauć.“.    *

Certa(AbramisVimbaL.). Rybamiękkopłetwa (Malacoptergii), do rodziny Kar pi owa tych (Cy-prinoidei), do grupy Leszcz ów należąca. Posiada usta zupełnie dolne, prawie poziome; nos mocno naprzód wystający; głowę znacznie dłuższą, niż wysoką; oko prawie całe nad osią ciała. Płetwa podogonowa ma podstawę zaledwie dwa razy dłuższą od podstawy płetwy grzbietowej, początek płetwy podogonowej przypada poza końcem płetwy grzbietowej. Grzbiet ciała za płetwą grzbietową ostry, rzędem łusek daszkowatych pokryty; przed płetwą łuski są rozdzielone, jak u innych Deszczów. Wysokość ciała mieści się 3.5—3.0 razy w jego długości, a długość głowy mieści się w długości ciała 4—4.2 razy. Ubarwienie godowe (w czasie tarła) ozdobniejsze niż u innych gatunków Deszczów; boki głowy śniade, ze złocistą plamą na pokrywie skrzelowej i pomarańczową smugą podłużną przez policzek. Płetwy parzyste, pomarańczowe. Niektóre samce w tej porze pokrywają się, prawie całkowicie, śniadym pigmentem. Jest to gatunek wędrowny: w Wiśle poławia się na wiosnę i w jesieni, bardzo obficie, w lecie z rzadka i pojedyńczo.—Znajduje się również w Niemnie, Dźwinie, Dnieprze i Dniestrze. Mięso ma smaczne, najlepsze ze wszystkich Leszczów.

Certal&o, miasteczko w departamencie włoskim Florencyi, okręgu San Miniato, nad Elsą (lewy dopływ Arno) i przy drodze żelaznej z Florencyi do Sieny; uprawa wina i oliwy; 3,87 J m ców (gmina 7,779). Z C. pochodzili rodzice Boccaccia, który tu przemieszkiwał i umarł; dom jego, odnowiony w r. 1823, mieści liczne pamiątki po znakomitym pi-

And. S.

Certelsw Mikołaj, książę (f 1869), pierwszy etnograf małoruski, który zbierał pieśni ludowe i wydał je w Petersburgu w r. 1819, p. t.: „Ohliti. coópama CTapHHHuxh MajiopoceiHCKnxT» nhceH-b'* (Próba zebrania starożytnych małoruskich pieśni). Do zbioru tego weszło dziesięć dum i pieśni epickich, które Certelew spisał z ust pewnego ślepego bandurzysty i dodał do nich przedmowę: „O starożytnych pieśniach małoruskich**. Z przedmowy widać głębokie przywiązanie do narodowości ma-łoruskiej i zamiłowanie w poezyi ludowej: „Nie śmiem—powiada—sam oceniać wartości zebranych przeze mnie pieśni; ale jeżeli te utwory nie mogą

Certosa.

się przyczynić do rozjaśnienia małoruskiej historyi, to za to odzwierciedla się w nich poetycki geniusz narodu, duch jego, obyczaje opiewanej epoki i wreszcie ta czysta moralność, którą zawsze odznaczali się Małorusini, którą dotychczas starannie zachowują, jako jedyny spadek po swoich przodkach...“ W r. 1820 Certelew drukował w piśmie „Ohht. OTeue-CTBa“ następujące prace: „B3rjia^'i> Ha CTapHH-Hbia pyccKia cita3KH u it&chhu (Pogląd na starożytne russkie skaski i pieśni); „O npoH3BeAeHiaxT, ApeBHeii pyccKoił no93m“ (O utworach starorus-skiej poezyi) i „O CTHXoejioateHiH CTapnHHbixi> pyccKHii. irhceHT>“ (O wersyfikacyi starożytnych russkich pieśni). Wreszcie o znaczeniu ludowej poezyi pisał także w liście do M. Maksymowicza, swego bezpośredniego następcy na polu etnografii małoruskiej, a list ten drukowany był w czasopiśmie „BicTHHia. Ebpohbi“ (1827). W czwartym dziesiątku obecnego stulecia Certelew piastował jakiś czas godność pomocnika kuratora uniwersytetu charkowskiego.

Certosa, polsk. Kartuzy, franc. Chartreuse, w języku włoskim oznacza miejscowość z klasztorem Kartuzów; nazwa ta jednak dla niektórych klasztorów z rzeczownika pospolitego stała stę imieniem własnem. Tu należy przedewszystkiem słynna w całym świecie C. di Pavia w Lombardyi pod Pawią, pierwotnie kościół, założony w 1396 r. przez Jana Galeazzo Visconti, a w 1402 r. obsadzony przez Kartuzów, którzy tu założyli klasztor swej reguły. Józef II zniósł klasztor w 1782 roku, przywrócił go jednak cesarz austryacki Ferdynand I w 1843; obecny rząd włoski wziął całość budowli na swoją własność i zaliczył Certosę pawijską do szeregu pomników narodowych. Plany kościoła wygotował architekt Marco di Campione. Jest to gotyk lornbardzki daleko lepiej pojęty i przeprowadzony, niż w sławnej katedrze medyolańskiej; filary naw są smukłe, o szlachetnym profilu, rozstawione szeroko, wnętrze pełne światła.—Ale koroną całości i głównem ogniskiem wrażenia jest przepiękna fasada kościelna, najwspanialsze dzieło, jakie pod tym względem wydał styl Odrodzenia, i najpierwsze dekoracyjne arcydzieło Włoch i świata całego.—Rozpoczął ją w 1473 r. Borgognone, a od tej epoki aż po koniec XVII w. pracowało nad nią przeszło 20 rzeźbiarzy i dekoratorów, między którymi spotykamy nazwiska znanych mistrzów: Autonio Amadeo, Andrea Fusina, Giacco-mo della Porta, Agostino Busti, Cristofano Solari i w. i. Cała rzeźba lombardzka miała tu przez czas długi swe ognisko i swoją szkołę. — Fasada ta, w ogóle swym rozważana, należy do rzędu najlepiej pomyślanych; panującym w niej motywem jest ro-mauizm lornbardzki, ujawniający się we frontonach kościelnych wystające mi ku przodowi filarami i szeregiem spiętrzonych, w poprzek biegnących galeryj. Wszystkie pola są zajęte pod rzeźbę lub ornamentykę, nigdzie niema miejsc pustych lub nagich ścian; pomimo to całość, skutkiem umiejętnego jej rozczłonkowania, nie razi przepełnieniem. Lecz i wnętrze zawiera kilka cennych zabytków sztuki; do rzędu takich należą: pomnik założyciela Giangaleaz-

za Viscontego, przez Galeazza Pellegriniego, stalle w chórze kościelnym, klassycznej piękności, obrazy wielu sławnych mistrzów XV, XVI i XVII w., jak Bartolommeo Montagna (zakrystya), Bramantino (freski w kaplicy Brunona), Macrino d'Alba (obraz w ołtarzu), Solario (również obraz ołtarzowy), Bor- -gognone (freski) i t. p. Bliższe szczegóły obacz: rządu wychodzące, a stwierdzające należności przy-Durelli „La Certosa di Pavia” (1823—30); Burckhardt znane osobom prywatnym.    F-J-

rych-to C-ów wydawał Bank na jedną obligacyę dwa: jeden 5-procentowy, oznaczony literą A, na złp. 300, drugi, bezprocentowy, lit. B, na złp. 200, dający prawo do wygrania pewnej losem oznaczonej sumy. Oprócz tego zowią się jeszcze C-mi w mowie potocznej, choć mniej właściwie, rożne papiery od

„Der Cicerone"; Sohnaase „Geschichteder bildenden Kiiuste"; Liibke „Geschichte der Architektur"; tenże „Geschichte der Plastik"; Rio: „Histoire del’art chró-

I ,ji- *

K. J.

Ceruleolaktyn (miner.). Nazwę tę nadał P e-terson pewnej odmianie fosforanu glinu, podobnej do turkusu, tworzącej żyły i okruchy, w żeleziaku brunatnym w Rindsberg w Nassauskiem. Minerał zbity lub mikrokrystaliczny, w odłamie muszlowy, barwy niebiesko-mlecznej, matowy. C. wł. 2.55— 2.59; tw. 5. Rozbiory dają wzór: 3 A1₂0₃.2 P₂0₅ . 10 H₂0; jest to więc wawellit z 10 cząsteczkami wody. Nietopliwy, wypalany pryska; w kwasach łatwo rozpuszczalny.

|yg|fipglg§

umilili

Cernssa, synonim b 1 e j w a s u czyli bieli ołowianej (ob.).

■n

II d

K. K.

■ Vl •• '?■

Cerussa, roztwór ołowiu, szczególniej przez elegantki greckie, pod nazwą cpi[ji>§iov, a za niemi i przez kobiety rzymskie, używany jako bielidło; kiedy do różowania się służyły im tylko środki roślinne, jak anchusa i fucus.

ii

mm

Imam

Fig. 150. Certosa pod Pawią.

tien".—Inne Certozy są: C. di Bologna, dziś cmentarz na gruzach dawnego klasztoru, założony na miejscu staroitalskiego cmentarzyska (około V-go wieku przed Chr.); liczne wykopaliska bronzowe i żelazne.—Porównaj: Zannoni „La Certosa di Bologna". — Podobnież. Certosa di Val d’Ema pod Florencyą, w której przebywał uwięziony przez dy-rektoryat — papież Pius VI; Certosa di Caregna-no, pod Medyolanem; Certosa di Val Pesio, w Piemoncie o 18 km. od m. Cuneo (klasztor dziś nie istnieje), Certosa di Pisa (klasztor również zburzony) i w. i.

Certyfikat, pismo stwierdzające wedle pewnych form otrzymanie pożyczki (ob. Cerograf) lub spełnienie się pewnego faktu, a także poświadczające tożsamość pewnej osoby lub rzeczy. W Królestwie Polskiem zwano tak poświadczenie b. komisyi likwidacyjnej Księstwa Warszawskiego, wydane na dostawy, uczynione na potrzeby tegoż rządu, lub należności od niego przypadające; dalej: świadectwa, wydawane przez Bank polski na składane w depozycie jego listy zastawne, poświadczenia tegoż Banku wydawane w zamian za obligacyę skarbowe cząstkowe, pochodzące z pożyczki rządowej rs. 22,500,000, któ-

Cerussyt Haidinger (miner.). Minerał szeregu rombowego, kryształy słupowate, poziomo, rzadko pionowo, wydłużone lub tablicowate, bardzo często bliźniacze, bądź narosłe pojedynczo, bądź skupione w grupy; pseudomorfozy po galenie, fluspacie, kal-cycie. Występuje też C. w odmianach nader miałkich i ziemistych (ziemia ołowiana), zwykle zanieczyszczonych wapnem, gliną, tlennikiem żelaza. Odłam muszlowy; minerał kruchy; c. wł. 6.4—6.6; tw. 3 — 3.5; bezbarwny, często biały, niekiedy szarych i ciemnych odcieni od domieszki węgla lub stopniowego przechodzenia w galenę; blask dyamentowy lub tłusty, przeświecający silniej lub słabiej. Chemicznie jest to węglan ołowiu: PhC0₃, z 16.48 kwasu węglanego i 83.52 tlenku ołowiu. Ogrzewany w kolbce, silnie rozpryskuje się i traci kwas węglany; na węglu redukuje się na ołów, w kwasie azotnym i ługu potażowym rozpuszcza się całkowicie. Bardzo pospolita ruda ołowiu; piękne kryształy w Czechach, na Harcu, w Nassauskiem, w górach Tarnowskich na Szląsku, w Anglii, Węgrzech, na Uralu, w Ałtaju, Nerczyńsku; odmiana ziemista u nas w Olkuskiem. Z innemi rudami przerabia się na

ołów.

K. J.

And. S.

Cemttł Józef Antoni Joachim (* 1738 w Turynie—f 1792 w Paryżu), jezuita i pisarz francuski, pochodzenia włoskiego. Był profesorem kolegium jezuickiego w Lionie i zwrócił na siebie uwagę dziełem „Apologie generale de l’institut et de la doctrine des jósuites" (1762). Po kasacyi zakonu zamieszkał na wsi pod Nancy i korzystał z opieki króla Stanisława Leszczyńskiego; tutaj napisał: „Poóme sur le jeu d’echecs*. W dobie rewolucyi francuskiej dał się unieść prądom liberalnym i w licznych broszurach politycznych: „Me-moire pour le peuple franęais" („Memoire sur la necessite des contributions patriotiąues" i t. d.) przemawiał w ich duchu, a w r. 1790 założył

(wspólnie z Grouvellem i innymi) popularny tygodnik „La feuille yillageoise**, który zażywał niemałej powagi wśród niższych sfer społeczeństwa. W r. 1791 C. został członkiem zgromadzenia prawodawczego. Wkrótce po jego śmierci wyszły z druku zebrane jego „Oeuvres diversesu (1793). Dzisiejsza ulica Lafitte w Paryżu nazywała się za rewolucyi ulicą Ceruttego.

Cervantes SaavedraMichałde(*w pierwszych dniach Października 1547 w Alca'a de Henares f 23 kwietnia 1616 w Madrycie), sławny romanso-pisarz i poeta hiszpański, pochodził ze starożytnej, lecz zubożałej rodziny szlacheckiej i wskutek tego, po ukończeniu studyów uniwersyteckich w mieście rodzinnem, a prawdopodobnie i w Salamance, zmuszony był szukać utrzymania w służbie. Pierwsze próbki jego poezyj zaleciły go kardynałowi Aqua-vivie, legatowi papieskiemu, i ten zabrał go ze sobą do Włoch. Tu C. wkrótce opuścił służbę u niego i ożywiony animuszem rycerskim, wstąpił jako prosty żołnierz do wojska hiszpańskiego, konsystu-jącego w Neapolu. W słynnej bitwie z Turkami pod Lepanto (1571) został ciężko raniony, leczył się długo w szpitalu w Messynie, ale zupełnej władzy w lewej ręce już nie odzyskał; pomimo to wrócił do szeregów i walczył jako żołnierz pod rozkazami Antoniego Colonny i don Juana Austryackiego. Dopiero w r. 1575, uzyskawszy listy polecające do Filipa II, odpłynął do kraju, ale w drodze wpadł w ręce korsarzów i został uprowadzony do Algieru. Tu spędził pięć lat w niewoli, próbując różnych śmiałych sposobów ucieczki, ponieważ uboga rodzina nie miała możności złożyć za niego wysokiego okupu; raz nawet powziął awanturniczy plan zbuntowania 25,000 niewolników chrześciańskich, zajęcia przy ich pomocy Algieru i wydania Filipowi II. Żaden jednak z tych pomysłów nie dał się wykonać szczęśliwie a każdy chybiony zamiar C. musiał odpoku tować surowem więzieniem; pięć razy s'ał już wobec śmierci na palu, w ogniu albo na szubienicy. Wykupiony nareszcie (1580), wrócił do kraju i znowu dla chleba zaciągnął się do armii hiszpańskiej, konsy-stującej w świeżo zajętej, lecz jeszcze nie zupełnie ujarzmionej, Portugalii. Tu, zdaje się, powziął C. zamiar napisania romansu pasterskiego „Galatea**; w każdym razie wydał go (1585) wkrótce po powrocie do kraju, żeby już więcej karyery wojskowej nie szukać. Niedokończony romans „ Galatea“, napisany podobno dla zjednania sobie narzeczonej (Cataliny de Palacios Salazar), rozpoczyna właściwą literacką działalność C-a. Trudne warunki bytu, zwłaszcza po ożenieniu się, kazały poecie szukać środków utrzymania w piśmiennictwie. C. zwrócił się naprzód do dramaturgii, do której zamiłowanie rozbudziło się w nim jeszcze w latach chłopięcych. Z 20 — 30 sztuk teatralnych, które w tych czasach napisał, pozostały tylko dwie: „El trato (albo Los tratos) de Argel** (Ż /cie w Algierze), osnuta na tle życia niewolników chrześciańskich w Algierze, jak je widział sam poeta, i „La Numancia¹*, pełen tragicznej grozy obraz, przedstawiający ostatnie chwile bohaterskich Numantynów. Pomimo przychylności, z jaką (według słów C-a) publiczność sztuki jego przyjęła, przy ówczesnym stanie teatrów w Hiszpanii nie mogły mu one zapewnie dostatecznych korzyści materyalnych, i poeta, po kilku latach pobytu w Esquivias i Madrycie, przeniósł się (1588) do Sewilli, gdzie też wkrótce otrzymał skromny urząd poborcy należuości skarbowych. Jednak, czy to wskutek niedbalstwa, czy łatwowierności względem podwładnego, urząd ten utracił i był nawet przez trzy miesiące więziony (1597). Następne pięciolecie (do 1603) w życiu C-a prawie zupełnie jest nieznane; podobno w tyrn-to czasie zajmował się ściąganiem w Armasilla należności dla klasztoru rycerzy maltańskich w Manchy i zaznał z tego powodu wielu nieorzyjemności, co go tak nieprzychylnie usposobiło dla tej prowincyi, że osadził w niej później swojego Don Quixota (wymaw. Kichota). Jest to bohater słynnego romansu satyrycznego, którego część pierwszą ogłosił C. drukiem w r. 1605 w Madrycie p. t. „El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha“. Książka rozeszła się dość szybko; w ciągu pierwszego roku miała cztery wydania. To też C. więcej teraz, niż kiedy, liczył na zarobek literacki i osiadł w Madrycie. Pod względem jednak materyalnym położenie jego nie zmieniło się o wiele na lepsze. W każdym razie dla literatury był to najpłodniejszy okres jego życia; w okresie tym C napisał: „Novelas exemplares“ (Madryt, 1613), zbiór dwunastu drobniejszych powiastek różnych nastrojem i treścią; „Viage al Parnaso“ (t., 1614), satyrę w tercynach, skierowaną przeciw poetom współczesnym; oraz „Ocho comedias y ocho entremeses“ (t., 1615). Tymczasem jakiś zagadkowy Avellaneda (ob.) napisał i ogłosił drukiem dalszy ciąg „Don Quixota“ (Tarragona, 1614). Zniewoliło to C-a do dokończenia swojego romansu; jakoż wkrótce wydał „Segunda parte del ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha** (Madr., 1615), poczem zajął się romansem romantycznym „Los trobajos de Persiles y Sigismunda” (t., 1617) i ukończył go zaledwie na dni kilka przed śmiercią. Jakkolwiek wielostronna była działalność poetycka C-a, nie we wszystkich przecież kierunkach z jednakiem tworzył powodzeniem. Najmniejszą wartość posiadają jego dramata, bo chociaż] nie zbywa w nich na wysoce efektownych kollizyach, szczególniej w „Numancyi⁴*, grzeszą one brakiem organicznego zespolenia scen i w ogóle okazują, że kunszt dramatyczny C-a nie wyrósł jeszcze ze stanu młodzieńczej nieświadomości, nawet w późniejszych „Ośmiu komedyach“ (t.j. dramatach: „Dzielny Hiszpan*¹, „Labirynt miłości**, „Szczęśliwy nicpoń*¹ i t. d.), pisanych już pod wpływem Lope de Vegi. O wiele wyżej stoją „Entremeses” (Tntermedya: „Sąd małżeński**, „Cudowny teatr**, „Jaskinia w Salamance”, „Zazdrosny starzec** i t. d.). Tu humor poety, znającego świat i umiejącego dostrzegać śmieszne strony natury ludzkiej, potrafił w drobnych obrazach obyczajowych rozsnuć, z realistyczną nieraz wiernością, wiele scen pełnych prawdy i jędrnego komizmu. Ale ten humor, zawsze szczery i pogodny, którego nie mogły zatruć, ani nawet zachmurzyć żadne rozczarowania i ciężkie troski o chleb powszedni, humor, zawsze szlachetny i dobroduszną

występują tylko wypukłej. co uniwersal-Fig. 151. Cervantes Michał, ną doniosłością idei

i wykonaniem w stylu szerokim. Wprawdzie C. zamierzał w nim tylko sparodyować i zdyskredytować niedorzeczne romanse rycerskie, bardzo jeszcze wówczas poczytne w Hiszpanii; w wykonaniu wszakże dał więcej, niż zamierzał, bo szeroki obraz walki marzycielskich porywów duszy ludzkiej z twardą rzeczywistością, walki tragicznej, którą poeta maluje z sarkastycznym wprawdzie, ale boleśnym uśmiechem szlachetnego myśliciela. Dzieło to stanęło w szeregu pierwszorzędnych arcydzieł literatury wszechświatowej i od-razu zdobyło sobie niezwykłą popularność, nietylko w kraju, ale i za granicą. W oryginale doczekało się z górą 400 wydań, pomiędzy któremi celniejsze są: akademii hiszpańskiej (4 tomy, Madryt, 1780 i 1819 z obszernym życiorysem C-a przez Novar-rete), J. A. Pellicera (5 tomów, t., 1797—98) i D. Clemencina (6 tomów, t., 1833—39) z obszernemi komentarzami; ostatnio wydał je A. de Castro z komentarzami różnych dawniejszych wydawców (t., 1887). Tłumaczenia na obce języki ukazały tsię

E. G.

K. J.

zaprawiony ironią, nie jest jedyną cechą poetyckiego talentu C-a. Łączy się z nim harmonijnie arcy-romantyczna, prawdziwie hiszpańska uczuciowość, śmiała i bujna wyobraźnia, a wszystko to razem nadaje temu wybitnemu talentowi nastrój oryginalny i wysoce poetyczny. Najwłaściwszem dla niego polem twórczości była epika, a mianowicie romans, jako forma najmniej krępująca oryginalny indywidualizm poety. Jakoż, z wyjątkiem pasterskiej „Ga-latei“, w której C. poddał się nieodpowiedniemu dla siebie wpływowi, już drobne „Novelas exemplares“ (Powieści przykładne, to znaczy: moralue, pouczające), rozpatrywane, nie poszczególnie, lecz zbiorowo, dobrze odzwierciedlają wszystkie właściwości talentu C-a. W dwunastu fabułach, zaczerpniętych przeważnie z obyczajów współczesnych i rozsnutych w opowieści, już to poważne, już też satyryczne zawarł C. takie bogactwo pomysłów, tyle odcieni uczuciowej romantyki i humoru, tyle znajomości charakterów ludzkich, a wszystko to przedstawił tak barwnie i plastycznie, wykończył tak artystycznie, że nie bez pewnej słuszności nazwał siebie poeta twórcą nowelli hiszpańskiej. Nawet jego proza, swobodna, poprawna, miejscami krasomówcza, tu i owdzie przeplatana r ozm aitemi formami kunsztownej liryki; nawet skłonność do realistycznego wyzyskania szcre-;> zółów i do parodyi: r wszystko to zbliża || .Nowelleu do „Don g| Quixota“ Słynny ten glip.: romans sa ty ryczny przewyższa je, nie ty-||||r ^ le może zaletami arty-sdycznemi, które w nim

dość wcześnie: angielskie w r. 1612—20; francuskie w 1616; niemieckie (nieukończone) w 1619; włoskie w 1621 i holenderskie w 1670. W nowszych czasach tłómaczyli „Don Quixota“ między innemi: na jęz. angielski Duffield (Londyn, 1881) i Ormsby (t., 1885 i Nowy York, 1887); na duński A. W. Horn (Kopenhaga, 1874); na francuski Da-mas-Hinard (Paryż, 1876), Biart (t., 1878); na holenderski C. L. Schuller (Leyda, 1878); na niemiecki, oprócz L. Tiecka (Berlin, 1799 —'801; ostatnio z ilustr. Dorego, t., 1875), Zoller (Hildburghausen, 1867) i (najlepiej) L. tfraunfels (Stuttg , 1884); na włoskiGamba (Med , 1871). Oprócz tego we wszystkich niemal językach istnieją liczne opracowania dla młodzieży, [nne utwory C a są także dość rozpowszechnione. „Novelas exemplares“ (ostatnio wydane w Madrycie, 1881), tłómaczył na angielski Kelly (Londyn, 1881), na niemiecki Keller i Not-ter (ostatnio Stuttg., 1881), na włoski Novilieri Cla-vel!i (ostatnio Medyolan, 1875); „Trobajos de Per-siles y Sigismunda“ (ostatnio Madr., 1880) tłómaczył na niemiecki L. Tieck (Lipsk, 1837); „Los entremeses" (ostatnio Madryt, 1879 r.) przełożył na niemiecki H. Kurz (Hildburgh., 1868); „Sammt-liche Romanen und Novellen“ — Forster (Quedlinb., 1825) i Keller i Notter (Stuttg., 1840—42). Zbiorowe (niekompletne) wydania dzieł C a są: „Obras" (16 tomów, t., 1803—5, bez komedyj); „Obrasu (11 tomów, t., 1829, bez Viage al Parnaso), „Obras escogidas" przez Garcia de Arieta (10 tomów, Paryż, 1826—30); „Varias obras ineditas“ wydał A. de Castro (Madryt, 1874). W języku polskim istnieją dwa tłómaczenia „Don Quixota“: Fr. Podoskiego (Warsz., 1786) i W. Zakrzewskiego (t., 1855)—Por. Mainez Ramon „Vida de M. de C. S.“ (Kadyks, 1878); Diaz de Benjumea „La yerdad sobre el D. Q. Novissima historia critica de la vida de C.“ (Madryt, 1879); E. Chasles „M. de C. sa vie, son temps, sou oeuvrew (2 wyd., Paryż, 1866; polskie streszczenie w „Bibl. Warszawskiej", rok 1867); Biart „Cervantós* (Paryż, 1890); Cat „M. C.“ (t., 1892); Watts „Life of M. de C.“ (Lond., 1891); Kelly „The life of M. de C. S.” (Lond., 1892); Dorer „C. und seine Werke" (Lipsk, 1881).

Cervantyt Dana (miner.). Minerał pozornie układu rombowego, występujący tylko w bardzo delikatnych igiełkowatych kryształkach, zbity lub jako powłoka; barwy żółtawej do białej, c. wł. 4.08; tw. 4—5. Chemicznie jest dwutlenkiem antymonu: Sb0.₂, albo raczej związkiem cząsteczki tleuniku antymonu z cząsteczką kwasu antymonnego: Sb₂03 -fSb₂0₅ z 78.93 antymonu i 21.07 tlenu. Nieto-pliwy, łatwo redukujący się na węglu, w kolbce się nie ulatnia, w kwasie solnym trudno rozpuszcza. Znajduje się w Cervantes w Galicyi hiszpańskiej, w Pereto w Toskanii, na Borneo. C. zawierający wodę występuje jako styblit i ochra antymonowa.

Cervena, właściwie Kri wina, wieś bułgarska na prawym brzegu Dunaju, przy uściu Jantry, pamiętna zwycięstwem Rossyan nad Turkami w d.

7-m września 1810 r.—-Turcy pod wodzą seraskie-ra Kuszanz-Alego, Achmeta paszy i Muktara pa-

skij.

And. S

And. S.

K. J.

K. K.

K. J.

N.

Leidy.

szy, stracili 6,000 jeńców, 14 dział, 178 chorągwi i 10,000 rannych i zabitych (między ostatnimi Ku-szanz-Ali); Rossyanami dowodził generał Kamie-

And. S.

Cervera, nazwa kilku miast hiszpańskich, 1) C. miasto w departamencie Lerida, przy drodze żelaznej Barcelona-Lerida, nad rzeką t. im., stolica okręgu, uniwersytet założony w 1717 r. (przeniesiony później do Barcelony), twierdza, 3,700 m-ców; 2) C. del Maestre, w departamencie Ca-stellon, nad rz. Seco de Benicarlo, Diedaleko jej uścia w m. Sródziemnem, kopalnie marmuru, zwaliska zamku maurytańskiego, 2,200 m-ców; 3) C. miasto okręgowe, w departamencie Logrońo, nad rz. Alhamą (prawy dopływ Ebro), 4,500 m-ców; 4) C. del Rio Pisuerga, miasto w departamencie Palencyi, nad górną Pisuergą i na południowym stoku gór Kantabryjskich, stolica okręgu t. im., kopalnie węgla kamiennego.

Cero. W strategice, wielkie konary drzew z gałęźmi przyciętemi w pewnej odległości od pnia, tak, że wyglądało to nakształt rogów jelenich, i stąd nazwa (cervus, jeleń). Umocowywano je w ziemi, jako przeszkody w pochodzie kolumny nieprzyjacielskiej, a głównie dla powstrzymania pędu konnicy na gruncie równym (M. T. Varro „Lin* gna Lat.“ V. 117; „Silv. Ital.“ X, 412; „Liv.“ 44, 11). Używano ich też jako palisady dla ochronienia po-zycyi ważnej a słabej (Ces. B. G. VII, 72).

Cervia, miasto w departameucie włoskim Rawenny, nad brzegiem morza Adryatyckiego i przy drodze żelaznej Rawenna-Rimini; siedlisko biskupa, piękna katedra, wielki szpital, warzelnia soli z wody morskiej, 3,900 m-ców. W okolicy słone ba-gniska, jako pozostałość ustępującego morza. Cervicapra, ob. Antylopy.

Cervidae, Jeleniowate (paleont.). Rodzina zwierząt ssących z rzędu Parzystokopytnych przeżuwających (Artiodadyla ruminantia), występująca i w kopalnym stanie. Najdawniejsze gatunki jeleniowatych, żyjące na początku okresu mioceno-wego w Europie, nie miały wcale rogów, a kły górne silnie rozwinięte. Pierwsze gatunki rogate, występujące przy końcu okresu miocenowego, miały rogi bardzo nizkie, dwudzielne, lub o niewielu krótkich gałązkach; rogi te siedziały na długich trzonkach, zakończonych znaną u jeleniowatych różą albo pierścieniem. Wątpliwem jest nawet dla wielu gatunków, czy rogi te zrzucane były. Dopiero na początku okresu pliocenowego występują jeleniowate z długiemi rogami, na krótkich trzonkach osadzonemi, ale rzadko mające więcej, jak po trzy gałęzie z jednej strony rogu. Z bardziej gałęzistemi rogami zjawiają się gatunki w górnym pliocenie; po tym zaś dopiero okresie występują z potężnemi i wielce rozgałęzionemi, a często i ło-patkowemi rogami, jakiemi się dzisiejsze jeleniowate odznaczają. Dla tego też paleontologowie rodzinę tę dzielą na trzy podrodziny, a mianowicie: na 1) Cermlinae, bez rogów, lub z krótkiemi rogami na długim trzonku, samce mają silne kły górne; 2) Cervinae z rogami długiemi na krótkim trzonku, corocznie zrzucanemi, bez kłów górnych lub z ich śladem tylko; nareszcie 3) Giraffime, z krótkiemi rożkami, bez trzonka, na szerokiej podstawie osadzonemi, pokrytemi często skórą i włosami, a trwającemi przez całe życie.

Cervidius, Quiutus C. Scaevola, znakomity prawnik z II w. po Chr., nauczyciel sławnego Papiniana. Głównem jego dziełem były: „Dige-storum libri ąuadraginta*, prócz tego „Responso-rum libri sex“; „Quaestionum libri vigintiM i inne pisma, często spożytkowywane w pandektach.

Cervin, Mt. Cervin, francuska nazwa góry Matterhorn (ob.) w Alpach.

Cervinae (paleont.). Podrodzina ta jeleniowatych mieści w sobie typowe gatunki jeleni, które pojedyńczo występowały już w końcu okresu miocenowego, a licznie dopiero od początku okresu pliocenowego w starym świecie. Z początku miały one rogi o niewielu odrostkach i dopiero od końca pliocenu odznaczają się potężnemi i bardzo gałęzistemi rogami. W górnym pliocenie są one i w północnej, i w południowej Ameryce, gdzie obecnie, podobnie jak w starym świecie, w licznych istnieją gatunkach. Przedstawicielem ich jest rodzaj Cer-vus L.

Cervolle Arnold (zwany 1’Archipróte) kondotier francuski (* 1300—f 1366), służąc w wojsku Jana II, walczył w bitwie pod Poitiers (1356), poczem z oddziałem swych żołdaków (routiers) pustoszył kraj prowansalski i zmusił papieża Innocentego VI w Awenionie do złożenia sobie znacznej sumy pieniężnej. W r. 1359 wstąpił do wojska Karola V i walczył na czele swej drużyny (com-pagnie blanche) z łupieżczemi oddziałami żołdactwa, włóczącego się po całej Francyi; obok tego sam łupił niektóre prowincye (Burgundyę, Lotaryngię, Alzacyę). Później ofiarował swe usługi cesarzowi Karolowi IV przeciw Turkom, jednakże cesarz pro-pozycyi jego nie przyjął; wkrótce potem C. zabity był przez własnych żołnierzy.

Cervulinae (paleont.). Do podrodziny tej jeleniowatych kopalnych należą najdawniejsze jelenie z okresu miocenowego w Europie i Ameryce Północnej, a z dziś żyjących jeszcze azyatyckie rodzaje bezrogie Moschus i Hydropotes (piżmowce), oraz rogaty rodzaj Cervulus (jeleń Muntjak). Rodzaje kopalne są: Paleomeryx H. v. Meyer (Dremothe riurn) Geoffr., Dicrocerus Lartet, Prox Henael, Am-phitragulus Pomel), Blastomeryx Cope, Ćosoryx

K. J.

CeroiS Jeleń (paleont.). Gatunki kopalne jeleni typowych czyli właściwych (ob. Ceryinae) są następujące: C. (Capreolus) Matheronis Gerv. o trzech odrożach z jednej strony rogu, bez odro-źa ocznego; jeden z najdawniejszych jeleni właściwych; szczątki jego w dolnym pliocenie francuskim. C. (Axis) Elueriarium Croiz., rogi podobne do poprzedzającego, ale z odroźem ocznem, przekrój ich okrągły; z górnego pliocenu Francyi i Włoch. C. elaphus L. (jeleń pospolity), z gałęzistemi rogami o przekroju okrągłym, z odrożem ocznem; w pokładach dyluwialnych i żyjący w Europie. C. (Eucla doceros) Sedgwicki Falc., o rogach największych i najgałęzistszych, bez odroźa ocznego, z górnego

pliocenu w Anglii i Włoszech. C. (Megaceros) gi- stosownie do zwyczaju artystów greckich, w nie-ganteus Blum (C. hibernicus) Owen. (jeleń olbrzymi); których wskazówkach konwencyonalnych: na nogach rogi łopatkowate, z odrożem ocznem; potężne zwie- ma sandały, chlamidę zarzuconą na plecy, kape-rzę z dyluwium. europejskiego, u którego odległość lusz wisi mu z tyłu głowy. Widocznie to poseł, wierzchołka rogów dochodziła 3 metrów. Całe zwiastun pokoju lub wojny, zastępujący dzisiejszą skielety jego często natrafiają się w irlandzkich tor- notę dyplomatyczną, ultimatum. Druga figura, fowiskach. 0. (Aloes) palmatus Cray—(łoś), rogi zdjęta z marmuru greckiego w Watykanie, przed-łopatkowate bez odroża ocznego; w pokładach dy- stawia postać pokojową. To rodzaj woźnego (prae-luwialnych i żyjący. G. (Bangifer) tarandus L. (renifer); rogi mocno gałęziste, o przekroju owalnym, z odrożem ocznem, jedyny gatunek z rogami i u samic także; najczęstsza i najcharakterystyczniej-sza forma dla dyluwium europejskiego; żył po Alpy i Pireneje.

PS

K J.

"|V

AA \

lila

Fig. 162 Ceryksowie.

co, crieur, Ausrufer). Trąba przy ustach wskazuje, że ma coś do ogłoszenia: może prawo nowo ustanowione na agorze, może pochwałę zwycięzcy (x^pt)Y|ia;), w chwili gdy mu agonotetes kładzie wieniec na głowę.—C. jest oprócz tego imieniem własnem założycieli dwóch rodów C ksów (x7jpoxs?): jeden, syn Eumolpa, założył taki ród w Attyce; drugi, syn Hermesa i Pandrozy, córki Cekropsa,— w Eleuzie.

Cerylowy alkohol, C₂₇ H₅₆ O, w postaci estru z kw. cerotynowym znajduje się w wosku chińskim, a z kw. palmitynowym w t. zw. wosku z makowca.

K. K.

Zn.

Ceryn (miner.). Nazwę tę nadają allanitowi albo ortytowi z Bastnaes pod Riddarhytta w Szwecyi

K. J.

Coryna, związek C₁₇H₂₈0, znajdujący się w sub-staucyi korkowej, jest alkoholem aromatycznym. Ma inną jeszcze nazwę alkoholu fellilowego. Zn

Cerynt, ob. C e r i n t h u s.

Ceryt (miner.) Minerał układu sześciokątnego według Haidingera, kryształki—nizkie słupki sześciokątne, nader rzadkie; Nordenskiold zalicza go do układu rombowego. Zwykle bywa zbity lub w drobnoziarnistych skupieniach, w których ziarnka ledwie wyróżniać się dają. Odłam nierówny; minerał kruchy; C. wł. 4.9—5; tw. 5.5. Barwy brunatno-goździkowej do ciemno-wiśniowej, rysa biała, blask dyamentowy aż do tłustego, prześwieca na krawędziach. Skład chemiczny: HGR₂(Ce₂)³Si₆0₂₆, gdzie B jest wapieniem i żelazem, a Ce zawiera nadto lantan i dydym. H₂0., być może, jest tylko krystaliczną wodą. Procentowo zawiera: 23.47 krzemionki, 64.68 tlenniku ceru, 4.69 tlenku żelaza, 3.65 wapna, 3.51 wody. Deville znalazł w cerycie nieco kwasu tantalowego i tytanowego, oraz ślady wanadu. W kolbce daje C. wodę; pod dmuchawką nie topi się; z boraksem daje perłę ciemno żółtą, po ostudzeniu bardzo jasną; tak samo z solą fosforową; w kwasie solnym rozkłada się całkowicie, z wydzieleniem krzemionki galareto-

Ceryks gr. Keryx, urząd odpowiadający posłowi, heroldowi, woźnemu, intendentowi, ale niema-jący dziś znaczenia identycznego. C. już u Homera jest w szczególnem zachowaniu, dla ważności urzędu nietykalny; jako pośrednik między róźnemi państwami, stoi on pod osłoną prawa międzynarodowego (Hrdt. VII, 133). Skrzywdzenie C-sa nie-tylko stanowiło zbrodnię względem obcego państwa, ale było w swej istocie czynem haniebnym, ciążącym na sumieniu narodu, jak to raz okazało się na Sparcie względem króla perskiego; albo wywoływało nienawiść nieprzejednaną, jak między Atenami i Megarą. C-owie, ludzie zawsze wolni, sprawowali urzędy w życiu zarówno publicznem, jak prywatnem. Za czasów bohaterskich i patry-archalnych bywali posłami panujących, dozorowali gospodarstwa, domu, porządków stołowych i stajennych. Publicznie usługi ich dotyczyły zebrań ludowych, sądownictwa, uroczystości; tu występowali jako mistrze ceremonii, w wojnie i rozej-mach—jako parlamentarze. Znamieniem ich była laska oliwna lub wawrzynowa, dwoma wężami owinięta (x7]pDXsiov), a jako zwiastuny pokoju, nieśli gałąź oliwną z wełnianemi wstęgami. Pełno ich (ob. Allanit). w Homerze i we wszystkich dramatach, gdzie występują i jako organa prawa, i jako opowiadacze wieści, i jako heroldowie wojny, a jeden z nich w tym charakterze określa swój drażliwy urząd („Hi-ketides“ (BłagalniceJ Eschylosa) — „Każdego posła powinność i prawo: orzec dokładnie, z jaką przybył sprawą*. Prozaicznie, w czasach historycznych, urząd ich odnosił się przeważnie do czynności sądowych, mianowicie do ogłaszania praw i wyroków; ponieważ zaś do takiej czynności niekażdy się nadawał, bo wymagała ona niezwykłej siły i wytrzymałości głosu, przeto C-owie bardzo byli cenieni, zwłaszcza w Atenach, gdzie wiecznie wrzało na agorze, i tam też utrzymywani byli kosztem rządu. — U Rzymian taki C. zwie się, już tocaduceator(i w tym razie dzierży caduceus, zob.), już też praeco, legatus albo orator, a w tych wyrażeniach zawiera się odróżnienie zwiastuna pokoju od herolda wojny, którym był fetialis (ob.). Dwie figury nasze objaśniają plastycznie charakter C-a. Lewa, zdjęta z wazy glinianej, wyobraża go w charakterze politycznym. Uzbrojony jest mieczem i dzidą, trzyma w ręce posoch herolda, stoi przed ołtarzem, na którym płonie ogień święty i gdzie snadź odbył ofiarę przed wyprawą. Gotowość do drogi widać,

watej. Znajduje się w Riddarhytta w zachodniej Szwecyi.

że C. już był bardzo blizkim odkrycia krążenia krwi; że znał t. z w. małe krążenie, t. j. przepływ krwi z prawej komórki serca przez płuca do lewej, jest rzeczą pewną. Również trudno zaprzeczyć, że spostrzeżenia jego nad żyłami i tętnicami, nad budową serca i jego zastawek, niemało ułatwić musiały później Harveyowi dokonanie odkrycia wielkiego obiegu krwi z komórki lewej serca przez ciało do prawej. Na wszelkie uznanie zasługuje też to, co napisał o patologii i terapii; w dziele jego „Katoptron, sive speculum artis medicae Hip-pocraticuin“ (Rzym, 1601, i liczne wyd. późn ) znajdujemy np. bardzo dobre spostrzeżenia nad chorobami płuc i serca; w „Praxis medica“ (Treviso, 1606) także niejeden ustęp świadczy o biegłości i świetnym umyśle jej autora. Jako botanik stanął C. tak wysoko, że Cuvier dzieło jego „De plantis li-bri XVI“ (Wenecya, 1593 i 1604) nazwał genial-nem, a H. F. Meyer w swej historyi botaniki, mianując go pierwszym botanikiem wieku XVI, prędzej za mało, niż zawiele, o nim powiedział. Aż do czasów jego o systematycznym podziale roślin, opartym na zasadach naukowych, właściwie mówić wcale nie można, chociaż nie zbywało na usiłowaniach w tym kierunku, ale poprzednicy C-a, opierając się w swych podziałach, nie na istocie roślin, lecz na ich przypadkowych, często nawet dowolnie zmyślonych, własnościach, nie mogli stworzyć systemu dającego się utrzymać. Dopiero jego umysł jasny, logicznie myślący, umiejący badać i spostrzegać bystro, a w sposób genialny zużytkowy-wać spostrzeżenia swoje, wskazał tę prawdę, że chcąc stworzyć naukowy podział roślin, trzeba to uczynić, opierając się na istocie ich, na rodzaju i kształcie ich kwiatów, owoców i nasion. Świetnie też dokonał tego C. Na lat sto przed Linneuszem poznał już w pręcikach i słupkach kwiatowych narządy płciowe roślin, a badauia jego, szczególniej nad istotą i budową nasion, stały się podwaliną anatomii i fizyo-logii roślinnej. Dzieli on rośliny na drzewa i zioła. Następnie drzewa grupuje według kierunku kiełka zawartego w nasieniu; zioła zaś naprzód dzieli na takie, które mają nasienie, oraz na takie, które gonie mają; dalej nasienne dzieli na jedno i wielo-ziarno-we, a każdą z tych gromad na rośliny mające nasiona nagie lub pokryte torebką, jagodą albo na-siennikiem, i t. d. W ten sposób utworzył C. 15 gromad, łatwych do rozpoznania według właściwych cech, przez co utorował drogę do ustanowienia rodzin naturalnych; ale prócz tego, kładąc obok siebie gatunki zbliżoue jedne do drugich budową kwiatu, owocu i t. d., przygotował materyał do utworzenia rodzajów. Wspomina on o 1,500 roślinach, a zielnik jego, przechowywany we Florencyi, zawiera 768 zebranych przez niego samego. W dziele swem „De metallis libri III” (Rzym, 1596) przedstawia nam się C. jako bardzo biegły, jak na owe czasy, mineralog i geolog. Na początku księgi pierwszej rozprawia ze stanowiska perypatetycznego o materyi wogóle, o budowie ciał i różnicy tworów organicznych i nie- •

K. J.

Ces (franc. Ut bemol; angiel. C. fiat.; włos.

Do bemolle), jest nazwą alfabetyczną dźwięku C., zniżonego przez bemol o półtonu. Ces dur akord= ces. es. ges.*, zaś akord ces mol=ces. eses. ges.

Jako tonacya samodzielna (z siedmioma bemolami) prawie nigdy nie występuje; używa się głównie

w modulaeyach.

Jl. Pol.

Cesalpino (Cesalpinus, Caesalpinus) Andrzej (* w Arezzo r. 1519—f w Rzymie r. 1603), znakomity filozof, lekarz i botanik włoski. Dzieckiem będąc, objawiał już zdolności niepospolite oraz samodzielność myśli, niedającą się krępować narzucanemi formułkami i pedantyzmem szkoły; takim też pozostał przez całe życie. Udawszy się na uniwersytet pizański, z zapałem oddał się filozofii, sztuce lekarskiej i naukom przyrodniczym; w dniu 20 marca r. 1551 został doktorem med.; wkrótce potem powierzono mu w Pizie katedrę medycyny; od r. 1555 wykładał nadto botanikę i zarządzał ogrodem botanicznym, do r. 1592, w którym powołał go do Rzymu papież Klemens VIII, mianując go swym lekarzem przybocznym i profesorem w Collegio della Sapienza. Odznaczał się charakterem szlachetnym, ogromnem zamiłowaniem do nauki, wiedzą niepospolitą, umysłem genialnym, bystrością i oryginalnością w pojmowaniu rzeczy, a wielką niezależnością w sądach i zdaniach. Przymioty te uczyniły z niego postać imponującą, godną podziwu i czci przez wszystkie wieki; nie wielu uczonych można z nim postawić na równi a ponad nim może żadnego. Nigdy, przez długi ciąg żywota swojego, nie stąpał po wydeptanych ścieżkach pospolitego rutynizmu, ani po szerokich gościńcach przeciętnej uczoności: torował sobie drogi własne i po nich kroczył śmiało, dobrze świadom celu, do którego podążał. Jako filozof był stanowczym strounikiem Arystotelesa, jednakże mu się bynajmniej nie poddawał niewolniczo, lecz, oczyściwszy naukę jego z naleciałości scholastyczuych, przekształcił i przerobił ją po swojemu, wycisnął na niej piętno swej oryginalności. Niejeden z jego poglądów filozoficznych bardzo jest zbliżonym do tych, które daleko później Glisson i Spinoza jaśniej i z większą stanowczością wypowiedzieli. Dzieło jego „Quaestionum peripateticarum libri V“ (Wenecya, 1571, i wiele wyd. późniejszych) przyjęte zostało z wielkim zapałem i zjednało mu przydomek „papa philosophorum", ale też poruszyło zawiść przeciwników, pomiędzy którymi odznaczyli się szczególniej zajadłością swą: Anglik, Samuel Parker, archidyakon kantuareński, i Francuz, Mikołaj Taurel, lekarz w Montbeliard, którzy, oskarżając go o ateizm, wszelkiemi sposobami chcieli go wpędzić w szpony inkwizycyi, i kto wie, czyby im się to było nie udało, gdyby C. nie był posiadał w papieżu potężnego obrońcy i opiekuna. Jako anatom i fizyolog zajął C. nadzwyczaj wybitne stanowisko; w dziele jego: „Quaestionum medicarum libri 11“

(Wenecya, 1593 i 1605) oraz w innych pracach organicznych: metale uważa za pary przez zimno spotykamy niejeden ustęp dowodzący głębokiej zna- do stanu stałego doprowadzone (metalla sunt va-jomości anatomii, a wskazujący jaknajwyraźniej, , pores a frigore congelati); dalej w sposób zupełnie

rozumny i słuszny wyraża się o skamieniałościach, Włoszech, jak i poza granicą Włoch, a szczególnie nakoniec rozwodzi się nad powstawaniem źródeł we Francyi, lubo był manierzystą zdecydowanym, gorących. Księga druga zajmuje się związkami W Rzymie są C-go piękne freski w San-Silvestro na wapnia, marmurem, drogiemi kamieniami i t. p. Monte Cavallo.

Ze szczególnem zajęciem mówi autor o krystaliza-cyi i szeroko się nad nią rozpisuje. Księga trzecia poświęcona jest opisowi metalów. Mówiąc o ołowiu, przytacza C. spostrzeżenie, świadczące o tern, że przeczuwał istnienie tlenu, powiada bowiem, że warstwa tworząca się na kawale ołowiu, wystawionym na działanie powietrza wilgotnego, i zwiększająca wagę jego, powstaje przez połączenie się metalu z ciałem lotnem, znaj duj ącem się w powietrzu, r „Vocabulario della Crusca* (6 tomów, Wer. 1806 — W księdze tej znajduje się też najdawniejszy ze i 11), oraz wydał niektórych pisarzów średniowiecz-znanych opisów ołówków grafitowych. Uzupełnia- / nych i napisał „Bellezze della Divina Commediaa jąc bibliografię C-a, wymienić musimy jeszcze je- ij (4 tomy, Wenec. 1824 — 25, i kilkakroć później), dno dzieło jego, treści lekarsko - filozoficznej, p. n. Inne jego pisma oryginalne są podrzędnego zna-„Daemonum investigatio peripatetica, in qua ex- czenia, z wyjątkiem tłómaczeń komedyj Terencyu-plicatur locus Hippocratis si quid divinum in mor- sza i listów Cycerona.

bis* (Florencya, 1580). — Porórwn. K. Sprengel Cesarini Julian, kardynał i dyplomata papie-„Versuch einer pragmatischen Gesch. d. Arzney- ski (f 1444 r.), pochodził ze starego rodu rzym-kunde* (wyd. III, t. II, str. 13, 28—90); G. Cera- skiego; najpierw wykładał prawo w akademii pa-dini „La scoperta della circolazione del sangue* dewskiej, a w r. 1426 został już kardynałem; ma-w „Annali univ. di Med. e Chir.“ (Medyolan, jąc sławę człowieka wielkiej nauki i rozwagi, mia-1876 r., t. CCXXXV i CCXXXVII); M. Kirchner nowany był w r. 1431 przez papieża Marcina V-go „Die Entdeckung des Blutkreislaufes (Berlin, 1878); legatem kuryi rzymskiej na sejmie niemieckim J. Sachs „Geschicbte der Botanik* (Monachium, w Norymberdze. Jednocześnie otrzymał upoważnie-

Dr-T-p- nie do propagowania i organizowania wyprawy krzyżowej przeciw husytom czeskim; obok tego mianowano go przewodniczącym mającego się zebrać soboru w Bazylei i dano mu władzę rozwiązania go w razie potrzeby albo przeniesienia do innej miejscowości. Gdy sejm norymberski uchwalił wyprawę krzyżową na Czechy, C., uważając stłumienie ruchu husyckiego za kwestyę najważniejszą i najbardziej naglącą, odroczył czas zwołania soboru i udał się w podróż po Francyi i prowincyach nadreń-skich, godząc zwaśnionych książąt i zachęcając ich do wzięcia udziału w gotującej się wyprawie, i w r. 1431 na czele 130,000 krzyżowców wszedł do Czech, gdzie najniespodziewaniej pod Domażlicaini

1875).

w. o.

Cesari Antoni (* 1760 r. w Weronie—f 1828 w Rawennie), pisarz włoski, z powołania ksiądz-ora-toryanin. Będąc wielkim miłośnikiem literatury ojczystej XIV w., zalecał ją, jako źródło ożywcze dla języka współczesnego; myśl tę rozwijał w „Dissertazione sopra lo stato presente della lingua italiana* (Werona, 1811) i w dyalogu „Le grazie* (1813). Wychodząc z tej samej zasady, wzbogacił archaizmami

Cesar Józef, rzeźbiarz i rytownik (* 1814 r. w Hernalsie — f 1876 w Wiedniu). Był uczniem Schellera i Pichlera; potem na koszt rządu kształcił się we Włoszech i w mennicach niemieckich, francuskich i angielskich, w końcu poświęcił się przemysłowi artystycznemu i rzeźbiarstwu. Najlepsze-mi dziełami jego są: okładki do „Nibelungów*, ze złota, srebra i słoniowej kości, ofiarowane przez cesarza austryackiego w 1852 roku królowej Wikto-ryi; srebrna tarcza 0’Donnella, srebrna taca stołowa z bogatemi ozdobami figuralnemi, dla arcyksiężny Ludwiki, i złota księga miasta Wiednia; posąg

św. Heleny do kościoła Jerozolimskiego (1854); /m .    ,    . ,    ,    .... .    ,    . ,

posągi Kolumba i Adama Smitha na fasadzie Alm- <TauM), całe to wojsko wobec zbliżających się hu-demii handlowej i posąg Fischera z Erlachu na fdw ProkoPa Wielkiego, poszło bez boju w rozsyp-

moście Elżbiety w Wiedniu.    * k«.sam za8 <?• ladwle, uszw!ł oa?° P™d zemstą

rozjątrzonych krzyżowców; schronił się wtedy do

oddziału biskupa wiirzburskiego, przebrany za prostego żołnierza. Wobec takiego rezultatu wyprawy C. przyszedł do wniosku, że Czechów, nie siłą oręża, ale drogą pokojową tylko można zawrócić na łono kościoła; skutkiem czego wszystkie swe nadzieje pomyślnego ukończenia sprawy położył w soborze bazylejskim, na który wezwał posłów czeskich dla wzajemnego porozumienia się w kwestyach religijnych. Jednakże wkrótce potem, nie mogąc wpłynąć na papieża Eugeniusza IV-go, aby nie rozwiązywał soboru, ujrzał się zmuszonym zrzec się swego na nim przewodnictwa w r. 1432. Następnie w r. 1438—39 na soborze w Ferrarze i Flo-

Cesareo Jan Alfred (* 1861 w Mesynie), współczesny poeta włoski; nauki szkolne pobierał w mieście rodzinnem, potem studyował prawo. Już w r. 1878 wydał zbiór poezyj p. t. „Canto di pri-mavera”, w których widoczny jest wpływ Carduc-cego. W r. 1883 ogłosił drukiem „Gli amori“, stanowiące I część obszernego poematu „Don Juan*. W r. 1888 wydał nowy zbiór poezyj „Le occiden-tali“ i nowelle „Awenture eroiche e galanti*. W poezyi C. celuje wielką muzykalnością wiersza.

Cesari Aleksander, ob Cesati.

Cesari Józef, malarz włoski, znany pod imieniem Cavaliore d’Arpino lub Gioseffino (* w Arpi-no r. 1560—f w Rzymie 1640 r.). Pracował dla papieźów—jako malarz bardzo płodny i wyrobiony, ze szczególną doskonałością naśladował malowanie Michała Anioła. Był bardze ceniony, zarówno we

rencyi brał żywy udział w pracy około zjednoczenia obu kościołów, poczem, jako legat papieski w Węgrzech, organizował tam wyprawę krzyżową przeciwko Turkom; namówiwszy króla Władysława

Encykl. Poważ. Ilu«tr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

44

Cesarowi Melchior — Cesarz.

i władzę rzymskich C-ów. Karol W., rozszerzywszy znakomicie granice państwa Franków, był koronowany przez papieża Leona III w Rzymie, 25 grudnia 799 r. na rzymskiego C-a. Była to jednak tylko słaba reminiscencya uniwersalnego Cesarstwa rzymskiego. Karol W. chciał wypełnić dawniejszą formę nową treścią, i dlatego uważał się za C-a państwa mającego zjednoczyć wszystkich chrześcian, za świeckiego zwierzchnika wszystkich państw chrześciańskich. Po śmierci Karola W. i podziale jego państwa między jego następców, uważano, że tytuł C-a należy prawnie do tego z książąt, który utrzymał się przy panowaniu nad Włochami, i że koronę cesarską można otrzymać tylko z rąk papieża w Rzymie. Otton I połączył w 962 r. tytuł ten z godnością króla niemieckiego, i odtąd ustaliło się przekonanie, że tylko królowie niemieccy mają do niego prawo. Fryderyk Barba-rossa w Constitutio de regalibus z 1158 r. określił bardzo obszernie prawa, jakie, według niego, należały do C-a rzymskiego, nie zdołał jednak praw tych urzeczywistnić. Tak samo nie udało się to jego następcom w walce z papieżami. Ze śmiercią Fryderyka II, cesarstwo utraciło wszelkie realne znaczenie. W idealnem znaczeniu przywiązywano do tego tytułu pojęcie opieki nad chrześcianami przeciwko niewiernym. Dla tego C-rze rzymsko-niemieccy uważali się za uprawnionych do ogłaszania wypraw krzyżowych. W XII w. wyrobiło się też w Kościele pojęcie o dwóch mieczach papieża, jako następcy Chrystusa, symbolach dwóch władz na ziemi, duchownej i świeckiej, z których jeden, świecki, papież oddawał C-owi. Przeciwnie, C-rze utrzymywali, że miecz ten i władzę mają z własnego prawa. Papieże starali się zapewnić wykonanie prawa, do którego rościli pretensyę, przy zdarzających się podwójnych wyborach, oświadczając się za jednym z wybranych i zatwierdzając go w godności C-a. Zebranie jednak kurfirstów w Rhen-see w 1338 r. postanowiło, że wybrany przez nie na C-a nie potrzebuje zatwierdzenia papieskiego. Z postępem czasu zachwiało się nawet przekonanie o konieczności otrzymania korony cesarskiej w Rzymie z rąk papieża. Niektórzy C-rze byli koronowani przez kardynałów, Maksymilian zaś I przybrał tytuł C-a, bez udziału papieża, w Trydencie. Następcy jego zaczęli używać tytułu C-a bezpośrednio po koronacyi na króla niemieckiego w Akwis-granie lub Frankfurcie. Karol V koronował się na C-a w Bolonii, w 1530 roku. Od Ferdynanda I (1558 r.) poprzestawano na koronacyi. której dopełniał arcybiskup moguncki we Frankfurcie nad Menem. Już w XV, a jeszcze więcej w XVI w. C-rze rzymsko-niemieccy występowali jako obrońcy Kościoła katolickiego, chcąc w ten sposób odpowiedzieć swemu idealnemu zadaniu, i uważali się za równouprawnionych z papieżem. Zachowali oni pewien urok, ale rzeczywistej władzy i siły mieli mało, o tyle tylko, o ile opierali się na swoich posiadłościach habsburskich, bo książęta rzeszy niemieckiej ciągle dążyli do coraz większego wyzwolenia się ż pod zwierzchnictwa C-rza. C-rze rzymsko-niemieccy nosili tytuł Imperator Augustus, a od

Warneńczyka do zerwania przymierza z muzułmanami, zawartego w Szegedynie i wznowienia wojny, ruszył z wojskiem do Bulgaryi, gdzie po klęsce warneńskiej zginął w ucieczce, zabity, niewiadomo, czy przez nieprzyjaciół, czy też przez łupieżczych przewoźników na Dunaju.

Cesarotti Melchior (* 1730 w Padwie—f r. 1808 w Selvaggiano pod Padwą), poeta włoski. Był najprzód nauczycielem retoryki w seminaryum padewskiem, później (1762—68) nauczycielem prywatnym w Wenecyi, wreszcie profesorem greczy-zny i hebrajszczyzny na uniwersytecie w Padwie, gdzie też po założeniu akademii sztuk i umiejętności został sekretarzem wydziału sztuk. W pismach swoich C. był nowatorem językowym i z tego powodu potępiali go zwolennicy zasad uświęconych powagą pedantycznej akademii della Crusca. C. w obronie swojej napisał cenną rozprawę „Saggio sulla filosofia delle lingue, applicata alla lingua italiana“ (Padwa, 1785; Piza, 1800). Jako poeta oryginalny C. podrzędne zajmuje stanowisko; większą wartość mają jego przekłady klasyków greckich, wydrukowane w „Corso raggionato di letter greca", oraz wolny przekład „Iliady“ (dwa wydania, Padwa, 1798 i 1803, 10 tomów), z licznemi uwagami i objaśnieniami. Największą zasługą jego jest przekład „Pieśni Ossyana“ (2 t., Padwa, 1763; 4 t. t-że, 1772), który wielki wpływ wywarł na ożywienie literatury włoskiej.— Jego „Opere com-plete“ wyszły w 42 tomach (Pisa, r. 1805 — 13), „Opere scelte" 4 t. (Medyol. 1820).

Cesarz. Pochodzi od nazwiska Caesar, używanego przez jednę z rodzin rzymskich, należących do gens Julia, którego najsławniejszym przedstawicielem był Cajus Julius Caesar. Nazwisko to stało się tytułem władzców Rzymu od czasu, kiedy Oktawian, adoptowany syn Cezara, objąwszy po nim władzę, zaczął się nazywać Cae-sarem. (Od wyrazu tego utworzyło się greckie K ais ar, niemieckie Kai ser, ruskie C a r i polskie Cesarz). Oktawian prócz tego przybrał tytuł Imperatora (w 29 r. przed Chr.) i Augusta (w 27 r. przed Chr.). Od C-a Hadryana także i następca tronu używał tytułu Caesara. Władza pierwszych Cezarów albo C-ów spoczywała na imperium pro-consulare i potestas tribunicia, które były nadawane przez Senat, uważany za spadkobiercę komicyów ludowych. Władza ta nie była dziedziczną i mogła należeć do kilku osób. Tak np. za Dyoklecyana było kilku C-ów. Tak samo Konstantyn Wielki dopiero w 325 r. został jedynym władcą cesarstwa Rzymskiego. Kiedy Teodozyusz Wielki w 395 r. podzielił cesarstwo na dwie połowy, było dwóch C-ów: Arkadyusz we wschodniem cesarstwie, ze stolicą w Bizancyum, i Honoryusz w zachodniem, ze stolicą w Rzymie. Po upadku zachodniego państwa rzymskiego w 476 r. wschodni C-e uważali się za jedynych C-ów całego państwa rzymskiego; Justynian nawet dążył do odzyskania utraconych wskutek najazdu barbarzyńców rzymskich prowincyj. Usiłowania te jednak nie mogły się urzeczywistnić. W półtrzecia wieku później usiłowano na Zachodzie Europy wskrzesić tytuł

Cesarz.

347

Henryka V tytuł' Rex Romanorum. Lata panowania liczyli nie tylko od początku rządów królewskich, ale i od koronacyi na C-a. Oprócz Ludwika Pobożnego jeszcze Otton II (w 968 r.) został za życia ojca cesarzem; później jednak weszło w zwyczaj, że domniemany następca tronu dostawał za życia ojca tytuł, naprzód niemieckiego, a potem rzymskiego króla. Cesarstwo rzymsko-nie-mieckie, jak je nazywano: d as heilige ró mis che Reich deutscher Nation, istniało do początków XIX w. Ostatni C. niemiecki, Franciszek II, już w 1804 r., do tytułu cesarza niemieckiego przyłączył tytuł C-a austryackiego, idąc za przykładem Napoleona, który wtedy przybrał był tytuł C-a Francuzów. Następnie kiedy Napoleon I oświadczył, że dla niego Cesarstwo Niemieckie nie istnieje, i kiedy na mocy aktu z 12 lipca 1806 r., zawartego w Paryżu, utworzony został z rozmaitych państw i państewek niemieckich Związek Reński, Franciszek II złożył 6 sierpnia 1806 r. rzymsko-niemiecką koronę. We Francyi Napoleon I zwycięstwami swemi i niesłychanem powodzeniem utorował sobie drogę do tronu, po szczeblach konsulatu, naprzód czasowego, a później dożywotniego. Konstytucya z 28 fłoreala roku XII (18 maja 1804) zamieniła rzeczpospolitą na cesarstwo i nadała Napoleonowi tytuł C-a Francuzów. Cesarstwo to trwało do jego upadku w 1814 r., kiedy konstytucya z 4 czerwca 1814 r. przywróciła władzę królewską. Rządy Stu Dni nie zaprowadziły w tym stanie rzeczy stałej zmiany. Drugie cesarstwo, Napoleona III, powstało na mocy Senatus-k onsultu z 7 list. 1852 r. i było zatwierdzone za pomocą głosowania powszechnego w plebiscycie z 20 i 21 listopada t. r. Wskutek wypadków wojennych z 1870 r. utworzył się w Paryżu 4 września t. r. rząd obrony narodowej, który aktem w tymże dniu wydanym ogłosił rzeczpospolitą. W ten sposób zakończyło się drugie cesarstwo francuskie. Obydwa te cesarstwa miały to wspólnego z Rzymskiem, że przynajmniej pozornie opierały się na woli ludowej, pierwsze na se-natus-konsulcie, drugie na plebiscycie.—Po upadku cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego w 1806 r. były w Niemczech czynione usiłowania w celu wskrzeszenia cesarstwa. Do celu tego dążyło Zgromadzenie narodowe frankfurckie w 1848 r., usiłowania jednak jego rozbiły się o opór króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV, który nie chciał przyjąć korony cesarskiej z woli ludu. Dopiero w 1870 r., wskutek szozęśliwej wojny z Francyą, związek północno-niemiecki zawarł z czterema państwami południowo-niemieckiemi traktaty, mające na celu przyjęcie ich do związku i utworzenie jednego państwa związkowego. Na wniosek znów Ludwika II, króla bawarskiego, przyjęty przez sejm północno-niemiecki i książąt związkowych, postanowiono, iż prawa prezydyalne w nowym związku ma wykonywać król pruski, z tytułem C-a niemieckiego. W myśl tego postanowienia przyjęcie tytułu C-a niemieckiego przez króla pruskiego dokonało się 18 stycznia 1871 r. w Wersalu. Konstytucya z 16 kwietnia 1871 r. dla Cesarstwa Niemieckiego okre-śliłą prawa C-a. Dzisiejszy C. niemiecki nie ma nic, prócz nazwiska, wspólnego z dawniejszym rzymsko-niemieckim C-rzem; nie ma bowiem charakteru uniwersalnego, do jakiego rościli pretensyę C-e rzymsko-niemieccy, ale jest ściśle narodowym, niemieckim. Nie jest też on ani bezpośrednim panującym wszystkich Niemców, którzy podlegają władzy swoich terytoryalnych książąt, ani zwierzchnim panem, Lehnsherr, książąt do związku należących, których zwierzchnie prawa tylko przez radę związkową, Bundesrath, zostały ograniczone. Obecny C. niemiecki jest tylko współposiadaczem, razem z innymi książętami związkowymi, najwyższej władzy państwowej w cesarstwie, posiadającym jedynie szczególne prawa i przywileje, jakich inni książęta nie mają,—We wschodniej połowie cesarstwa Rzymskiego władzcy jej używali ciągle tytułu C-ów. W 1204, kiedy Bizaucyum zostało zdobyte przez zachodnio-europejskich Krzyżowców, udających się na wyprawę do Ziemi świętej, i przez Wenecyan, część Cesarstwa Greckiego, z Konstantynopolem za stolicę, dostała się Baldwinowi hrabiemu Flandryi, i stanowiła tak zwane Cesarstwo Łacińskie. Jednocześnie w Azyi Mniejszej wytworzyło się także niezależne państwo, na którego tron, z tytułem C-a, Grecy wynieśli Teodora Laskarysa. Cesarstwo to miało stolicę w Nicei. Inne prowin-cye greckie dostały się różnym zachodnio-europejskim książętom, tytułem lennego posiadania, a także Wenecyanom. Michałowi Paleologowi udało się w 1271 r. zdobyć napo wrót Konstantynopol i odzyskać znaczną część prowincyj, należących do Cesarstwa Greckiego. W 1326 r. zjednoczone cesarstwo znów rozdzieliło się na dwa: jedno miało stolicę w Konstantynopolu, drugie w Trebizondzie. Bizantyjskie cesarstwo upadło ostatecznie po zdobyciu Konstantynopola przez Turków, 29 maja 1453 r. Temu samemu losowi uległa i Trebizonda w 1464 r. Wskutek tego sułtanowie tureccy zaczęli używać tytułu cesarskiego, jako odpowiadającego nazwie „padyszach", znaczącej króla i protektora wiernych.—W Rossyi po ukończeniu wielkiej wojny północnej traktatem Nysztackim z 30 sierpuia 1721 r., senat i synod, chcąc uwiecznić zasługi Piotra W. w czasie wojny, prosili go o przyjęcie tytułu C-a i ojca ojczyzny. Zapadł więc ukaz z dnia 11 listopada 1721 r. zadosyć czyniący tej prośbie; od tego czasu monarchowie rossyjscy używają tytułu cesarskiego.—W Anglii, chociaż koronę angielską nazywano imperial Crown, tytuł jednak C a był zawsze nienawistny Anglikom, bo uważali oni, że różnica między C-em i królem polega na tern, iż pierwszy sam tworzy prawa i przez to stoi ponad niemi, drugi zaś im podlega. Dla tego z trudem tylko udało się Disraelemu przeprowadzić w 1876 r. w parlamencie bill, mocą którego królowej angielskiej został nadany tytuł C-ej indyjskiej, E m-press oflndia (Kaisar - i • Hind), pod warunkiem, żeby tytułu tego używała tylko w Indyach. Królowie francuscy także w stosunkach dyplomatycznych z Portą Otomańską przybierali tytuł C-a. W traktacie z 1740 r. Porta zobowiązała się nawet zawsze dawać im ten tytuł.—Z państw pozaeuropejskich tytułu C-a używają władzcy Chin,

Japonii i Maroku.—W niektórych znów krajach ty- Pod C-ą pokonał Murat Austryaków 30 marca 1815 tulu tego używano przez jakiś czas tylko. Tak roku. w Brazylii, po odłączeniu się jej od Portugalii, Dora Pedro był obrany w 1822 r. konstytucyjnym C-em tego kraju. Cesarstwo Brazylijskie istniało do 15 listopada 1889 r. kiedy wskutek rewolucyi Don Pedro II został z tronu złożony, w Brazylii zaś ustanowiono rząd republikański. — W Meksyku w 1821 r. generał Iturbide wywołał rewoluoyę wojskową i wywalczył niezależność tego kraju od Hiszpanii. W 1822 r. był obwołany przez wojsko C-em, ale cesarstwo to trwało tylko przez ośm miesięcy, gdyż Iturbide uległ wskutek drugiej rewolucyi, wywołanej przez generała Santanę. Tak samo niedługo trwało i drugie cesarstwo Meksykańskie, wytworzone przez Napoleona III w 1864 r. a zakończono tragiczną śmiercią C-a

And. S.

Cesena Amadeusz Gayetde, publicysta francuski (* w Sestri di Levante 1810 r.). W r. 1843 należał do dziennikarstwa ministeryalnego; w roku 1848 był współpracownikiem organu Prudhon’a „Re-presentant du peuple“, gdzie żarliwie bronił zamachu Stanu z d. 2 grudnia. Jako naczelny redaktor „Patrie" pracował niezmordowanie nad ugruntowaniem podstaw t. zw. „porządku społecznego" który niegdyś starał się podkopać.—Ważniejsze broszury C-y są nast.: „Histoire de Napoleon I et de la familie Bonaparte" (1853); „Les Cesars et les Napo-leons" (1856); „lTtalie confederće" (1859); „Histoire de la guerre de Prussie“ (1871); „La maison de France" (1884); „Les Bourbons de la France“ (1886); oraz romanse: „Les Belles Pecheresses" (1865); „Le

Kor.

Z.’

Maksymiliana.— Lit. Dollinger „Das Kaiserthum chapelet d’amour“ (1877).

Cesi, stary ród rzymski, pochodzący z m. Ces w Umbryi; w drugiej połowie XV w. osiadł w Rzy mie i wkrótce rozpadł się na trzy gałęzie: marki zów di 01iveto (wygasłą w r. 1656), książąt di G e di Selce (wygasłą w r. 1657) i książąt di Acąuas parta (istniejącą dotąd). Z rodu tego wyszło kilku wybitniejszych kardynałów, jako to: 11 Fryderyk (* 1501—f 1565), który dokończył budowy kaplicy S. Maria della Pace, rozpoczętej przez Michała Anioła, i w kościele S. Maria Maggiore zbudował piękną kaplicę św. Katarzyny;—2) Pierdonato di C. (f 1586), kardynał i od r. 1580 legat w Bolonii, która zawdzięcza mu swe upięknienie i założenie szkoły „Studio publico", w której wykładali: Tasso, Papio i inni;—3) Bartłomiej di C. (* 1567 — f 1621), kardynał od r. 1596, znawca wielki starożytności, których sporo nagromadził w pałacu w pobliżu Watykanu.

Cesi Bartłomiej, malarz włoski (* r. 1556 w Bolonii—f 1629), był uczniem Briffia, Tibalda i Baldego. Wśród manierzystów wyróżniał się prostotą formy, ścisłością i wytwornością. Z obra-

Karls des Grossen uud seiner Nacbfolger“ (1864);

Ficker „Das deut. Kaiserreich in seinen universa-len und nationalen Beziehungen" (1861); tenże „Deutsches Konigthum und Kaiserthum" (1862); Sy-bel „Die deutsohe Nation und das Kaiserreich";

Waitz „Deut. Verfassungsgeschichte“ (1873); De-mombynes „Constitutions europóennes" (1883); Pra-dier-Fodóre „Cours de droit diplomatique“ (1881);

a. o.

„Meyers Conv. Lex.“

Cesarzewioz. Na. mocy ukazu z 5-go kwietnia 1795 i 29-go sierpnia 1831 r., tytuł ten nadany został następcom tronu cesarstwa rossyjskiego (art.

100 ustawy o rodzinie cesarskiej). Małżonka następcy tronu nazywa się Cesarzówną Wielką Księżną (art. 101 tegoż prawa). — Tytuł wszakże C-a może być nadany przez Cesarza i innym członkom rodziny cesarskiej w nagrodę szczególnych zasług

N.

(art. 102 tegoż prawa).

a. o.

Cesati Aleksander inaczej Ce sari, zwany też il Grechetto lub Greco, medalier i rytownik gem (* na wyspie Cypr), czynny był około roku 1550. Był jednym z najlepszych artystów swego czasu. Sam Michał Anioł uważał, że w medalach papie- zów C-ego zasługują na wzmiankę: „Eneasz", „Pro* ża Pawła III, jego roboty, sztuka ta doszła do szczy- roey" i „Sybille" w Bolonii.    w- °-

Cesnola Luigi Pal ma. di, hrabia (* 1832 r. w Turynie), archeolog włoski. W r. 1860 zaciągnął się do służby wojskowej w Stanach Zjednoczonych i walczył w wojnie domowej; w 1869 został konsulem amerykańskim na Cyprze i poczynił na tej wyśpię ważne odkrycia archeologiczne; owoce jego poszukiwań znajdują się w nowojorckiem Metro-politan-Museum. Sprawozdanie ze swoich odkryć opracował C. w „Antiąuities of Cyprus" (Lond., 1873); „Cyprus; its ancient cities, tombs and temples" (Lond., 1877; przekład niemiecki L. Sterna: p. t. „Cypern", Jena, 1879) i „The history, treasures and antiąuities of Salamis in the island of Cyprusw (Lond., 1882; 2 wyd., t., 1884).

Cespedes Paweł de malarz, rzeźbiarz, budowniczy i autor hiszpański (* w Kordubie około r. 1538—f tamże 1608), należał do starożytnej rodziny szlacheckiej. Ukończył uniwersytet w Alcala de Henares; niewiadomo kto był jego pierwszym nau-

W. G.

tu. Do ostatnich prac C-go należy kamea Henryka II, ryciny książąt i kardynałów, portrety rodziny Farnesich i gemma z wyobrażeniem Focyona.

Cesena, miasto okręgowe w departamencie Włoskim Forli, przy drodze żelaznej z Bolonii do Rimini, nad rzeką Savio i u wschodniego podnóża Apeninu. Jest to znaczna i ruchliwa osada, licząca do 18,000 m-ców (z okolicą blizko 40,000), i zarazem siedlisko biskupa; posiada wiele pięknych gmachów, tak publicznych, jak i prywatnych, między któremi wyróżniają się: katedra, ze stojącym opodal na placu pomnikiem marmurowym Piusa VI, który tu się urodził; kolegium teologiczne, szkoła techniczna, biblioteka Malatesty (założona w 1452 roku) z cennemi rękopismami, pinakoteka, i t. p. Przemysł dosyć rozwinięty: są tu tkalnie jedwabiu i ra-finerye siarki, wydobywanej w pobliżu. Okolica, bardzo urodzajna, produkuje głównie wino, konopie i jarzyny. W starożytności Ca e sen a, w Średnich Wiekach należała do rodziny Malatestów, czycielem malarstwa w Hiszpanii. We Włoszech później wchodziła w skład państwa papieskiego, był dwa razy, zdaje się, że tam uczył się u Zuc-

Cessante causa — Cestia.

349

cherego, kopiował freski Michała Anioła i Rafaela j w Paryżu. Niepospolite zdolności C-a otworzyły mu i jednocześnie poświęcał się architekturze i rzeźbie, , drogę do świetnej karyery. W r. 1751 mianowa-z wielkim zapałem oddając się studyom starożytni- ¹ ny został inżynierem robót publicznych w Tours, czym, wywołanym przez wykopaliska. Imię jego w r. 1775 przeniesiony na takież stanowisko do stało się znanem w Rzymie; powierzono mu też Rouen. W roku 1781 rozpoczął trudną pracę ozdobienie freskami pomnika grobowego margra- zaopatrzenia w wodę Cherbourga, którą znakomicie biego Saluces w kościele S. Maria in Ara Coeli. Na- wykonał. Prace C-a opisał Dubois d’Arneville pod stępnie pod kierunkiem Fryderyka Zuccheriego ozdo- tytułem: „Description des travaux hydrauliąues de bif C. freskami kościół Trinita del monte w Rzymie, Cessart" (Paryż 1806—1809). w kaplicy Zwiastowania jest jego „Historya N. Panny" i „Prorocy". W tym samym czasie z wielkiein powodzeniem dokonał uzupełnienia znalezionego posągu Seneki, dorabiając zaginioną głowę. Podróżował po Włoszech, zwiedzając Neapolitańskie, Toskanię, Umbryę i północne prowincye, nie pomijając Parmy i Modeny dla poznania prac Correggia, któ-remi się zachwycał. Pacheco w swej książce „Arte de lu Pintura" przypisuje wpływ dodatni, jaki C. wywarł na Szkołę Andaluzyjską, wszechstronnemu jego w sztuce wyrobieniu. W 1577 C. wrócił do Kor-duby i otworzył szkołę, z której wyszła znaczna liczba uczniów, a mianowicie: Antonio Mohedano,

Luis Zambrano, A. Vasques, J. de Pefialosa i A.

Contreras. Jego pomysłu jest w katedrze wielki ołtarz, ozdobiony wielu malowidłami, z których najważniejsze są: „Męczeństwo św. Katarzyny⁴⁴, „Ofiara Abrahama", „Wąż miedziany", „Chrystus Pan w Ogrójcu⁴⁴ i wiele innych; malowidła te z czasem zniszczały, pozostała tylko „Ofiara Abrahama".

W katedrze znajduje się także „Wieczerza Pańska"

C-a; rysunek w tym obrazie pewny, wyrazistość postaci wielka, całość przypomina szkołę Michała Anioła. Tamże w kapitularzu ocalało kilka malowideł.

W Sewilli w szpitalu jest „Widzenie św. Kajetana".

Z rzeźb C-a znane są tylko dwie: „Sw. Paweł", hyp.). z 'drzewa, w Katedrze w Kordubie i bronzowy posąg,

„Don Rodrigade Castro⁴*, arcybiskupa Sewilli, w postaci klęczącej, odlany we Florencyi pod okiem Jana z Bolonii. Portret C-a własnoręczny jest w Luwrze paryskim. Przyjaźnił się C. z najsłynniejszymi ówczesnymi swego czasu: Ambrioso de Morales, Fer.

Franco, Agustiu de 01iva, A. de Chacun. Z dzieł C-a znane są: Rozprawa o Katedrze w Kordubie,

Badania dotyczące świątyni Salomona, O porządku Korynckim. W r. 1604 wyszło dzieło jego: „Comparacion de la antiąua y moderna pintura y escultura", pełne erudycyi i głębokich poglądów; napisał C. też rozprawę o perspektywie, niewydaną.

Niedokończonym został jego poemat dydaktyczny

o „Malarstwie⁴⁴; niektóre tylko wyjątki ocalili Pa-

w e.

Cessante causa cessat effectuszn. „Skutekustaje z ustaniem przyczyny⁴⁴: aksyomat prawny. Na tej zasadzie z unieważnieniem odpowiedniej umowy dłużnik zostaje zwolnionym od wszelkich zaciągnię. tych w niej obowiązków, a wierzyciel traci nawzajem wszelkie w umowie zapewnione mu korzyści.

Cessart Ludwik Aleksander de, inżynier francuski (* w Paryżu 1719 r.—f 1806 r.), początkowo poświęcał się zawodowi wojskowemu i jako młody oficer odznaczył się w bitwach pod Fonte-noy i Rocour w Belgii. Około r. 1747 wystąpił ze służby wojskowej i wszedł do szkoły dróg i mostów

checo i Cean-Bermudez.

F. J

E. D.

Cessya ustąpienie komuś trzeciemu swojej wierzytelności, swojej pretensyi w ogóle praw niezmy-słowych. Osoba ustępująca zowie się cedentem, osoba otrzymująca przelew—cessyonaryuszem. Pomiędzy Btronami, z których jedna uczyniła a druga przyjęła przelew, przeniesienie własności następuje przez samo zawarcie umowy i oddanie tytułów, na których prawo polega; w stosunku jednak do dłużnika i wszelkiej trzeciej osoby, spełnia się ono dopiero z chwilą, gdy C. dłużnikowi doręczoną zostanie, albo gdy dłużnik oświadczy w akcie urzędowym, że ją przyjmuje. Cedent, który się nie zobowiązał do poręczenia wyraźnie, odpowiedzialnym jest tylko za byt ustąpionej wierzytelności. C rzeczy spornej, to jest takiej, co do której jest zaprzeczoną sama zasada prawa, daje temu, przeciw któremu rzecz taka ustąpioną została, możność uwolnienia się od procesu za powróceniem nabywcy tego, co rzeczywiście za sporną rzecz zapłacił. C. kapitału lub prawa hypotecznego nie ma żadnego skutku, jeżeli ustalający ją tytuł nie jest wniesionym do ksiąg hypotocznych; lecz i w takim razie cessyonaryusz dochodzić nie może od kapitału ustąpionego procentów inaczej, jak po wręczeniu C-yi dłużnikowi (Art. 1689 — 1701 K. C. 8.56 i 57 Ust.

F. J.

Oesti Marek Antoniusz (* około 1620 roku w Arezzo—f 1669 w Wenecyi); znakomity kompozytor włoski muzyczny, uczeń Carissimiego. W 1646 r. C. był na stanowisku kapelmistrza we Florencyi, 1660 r. śpiewaka kapeli papieskiej, zaś od 1666—9 zajmował posadę drugiego kapelmistrza orkiestry cesarza Leopolda I-go w Wiedniu. C. napisał kilkanaście oper wysoko w swoim czasie cenionych, jak: „Orontea⁴⁴ (1649); „Cesare amante⁴⁴ (1651); „La Dori" (1663, wydana w czasach ostatnich przez Eitnera, w 12-m tomie „Publ. der Ges. f. Musik -forschung); „II principe generoso" 1665; „II porno d’oro⁴⁴ (1666) i inne. Oprócz tego pisał kantaty, madrygały, arye „da camera" i t. p.

Cestia (gens), ród plebejuszowski w Rzymie; imię jego uwiecznione zostało: a) przez most (pons Caestius), prowadzący z wyspy Tybru na prawy brzeg rzeki, którego jednak czas budowy nie jest wiadomym i b) przez wspaniałą piramidę, stanowiącą jedyny, zachowany dotąd w całości, grobowiec z czasów starorzymskich. Ważniejsi członkowie tego rodu: 1) Ća-i u s C., bogaty kapitalista z czasów Cycerona, należący do stanu rycerskie go (ob. Cestyusza Piramida). 2) C. Macedonicus, obywatel Peruzyi, po zdobyciu miasta tego przez Okta wiana 41 przed Chr., podłożywszy ogień pod swoje sprzęty i dom, i zadawszy sobie cios śmiertelny, rzucił się w płomienie, od których następnie miasto całe zgo-

A. Pol.

Rom. Lit.“).

bił.

Dr A P.

K. J.

27, 9).

Wł. M. K.

K. K.

A. S.

..

K. K

rżało (Vell. Paterculus, 2, 74).    3) Cestius Gal

lus, którego ojciec był senatorem za czasów Ty-beryusza, zarządzał Syryą za panowania Nerona; na wiadomość o wybuchu powstania w Jerozolimie i wycięciu tam garnizonu rzymskiego, podążył C. na czele 30,000 wojska do Jerozolimy i obiegł to miasto 66 r. po Chr.; lecz nadaremnie przez 5 dni uderzał na główne pozycye żydowskie i po stracie 6,000 ludzi, najlepszych dowódzców i machin oblę-żniczych, zmuszony był odstąpić (Taciti „Historiae“, 5, 10).    4) L ucius C. Pius, rodem ze Smyrny;

używał wielkiej wziętości w Rzymie jako retor za czasów cesarza Augusta; wykład swój prowadził wyłącznie w języku łacińskim, a urywki prac jego przechowały się u Seneki (Bernhardy „Grundriss der

Em. K

Cestici ludi, igrzyska w Patavii (Padwa), na cześć trojanina Antenora, które, sądząc z nazwy, przedstawiały przeważnie sport pięściowy. Według Tacyta („Ann.“ 16, 21), na jednera z tych igrzysk, Patawianin, Trazeasz Paetus, znany z zasad republikańskich, śpiewał wiersz w kostiumie tragicznym i tem wzniecił gniew Nerona, który go potem zgu-

K. K.

Cestona, miasteczko w północnej Hiszpanii, w departamencie Guipuzcoa, nad rzeką Urola, w malowniczej górzystej okolicy, zdroje solankowe. Sezon od czerwca do września.

Cestracion Cuv. (paleont.). Rodzaj kopalny ryb chrząstkowatych poprzeczno-ustych, do liczby których dzisiejsze żarłacze i płaszczki należą. Posiadał on dwie płetwy grzbietowe, każda o jednym kolcu; przednie zęby drobne i zwykle ostre, tylne—wydłużone, tępe, o koronie płaskiej, której brodawki o niewyraźnej podłużnej listewce tworzą delikatną siatkę. Gatunek G. falcifer Wagn. znajduje się w pokładach wierzchnich jurajskich (jury białej) w So-lenhofen w Bawaryi.

Cestrosphendone, pocisk używany zrazu przez wojsko perskie w wojnie z Macedończykami; był to grot krótki, z główką szeroką na dwie pięści, przyczepiony do drążka grubego na palec a długiego na półłokcia, opatrzony w trzy skrzydełka drewniane, podobne do piór strzały; rzucano go za pomocą procy (Liwiusz 42, 66; Polibiusz

K. K.

Cestrum L. Mrzechlina. Rodzaj roślin z rodziny Psiankowatych (Solaneae). Krzewy, rosnące w Ameryce zwrotnikowej, o liściach wiecznie zielonych, naprzemianleglych, całkowitych, najczęściej nieprzyjemnej woni, o kwiatach wonnych, pojedyń-czych lub w gronach. Owoc—jagopa wielonasienua, otoczona rozrosłym kielichem Liście G. laurifo-lium L’Herit. mają zawierać silną truciznę; używane przez ludność miejscową do zatruwania strzał. Jagody C. tinctorium Jacq. zawierają sok niebieski, który daje atrament, prawie nioulegający zatarciu; w Caracas używają go do papierów urzędowych. G. aurantiacum Lindl. z Gwatemali, z pomarańczo-wemi kwiatami, oraz inne gatunki, hodują u nas j.iko rośliny ozdobne.

Cestrum (xicjTpov), rodzaj rylca, używanego do malowania enkaustycznego na słoniowej kości. — Przypuszczają, iż narzędzie to rozgrzewano przy ogniu, że ryto niem nasamprzód dany rysunek na tabliczce, a następnie zapuszczano roztopionym woskiem. W każdym razie kwestya malowideł en-kaustycznych i sposób ich uprawiania w starożytności pozostaje dotąd zagadką.

Cestum Veneris Lesueur. Taśmia — zwana Przepaską Wenery, zwierzę jamochłonne (Coe-lenterata), do gromady Grzebienie (Ctenophora) należące; odznacza się ciałem taśmowato-wydłużo-nera, pośrodku szerszem, na końcach nieco zwęża-jąeem się, giętkiem, przejrzystem i w czasie pływania wężowato zginającem się.—Wzdłuż ciała, na górnej i dolnej powierzchni (wąziutkiej), ciągnie się 4 szeregi (po 2 na każdym karczku) błonek delikatnych, poruszających się, ustawionych jedne za drugiemi na podobieństwo zębów grzebienia, które służą głównie do poruszania ciała. Na dolnej powierzchni, pośrodku długości ciała, znajduje się otwór ust, prowadzący do żołądka, jamy ciała i kanałów,—otoczony 2-a wyrostkami (czułkami), służącemi do chwytania zdobyczy. — Taśmia zamieszkuje morze Śródziemne, Ocean Atlantycki i Indyjski; dorasta do 1 metra długości. — Za młodu jest całkiem przezroczysta; dorosła — delikatna fioletowa; — przy podrażnieniu wydaje światło fosforyczne i nabiera koloru niebieskawego.

Cestus, gr. xsaróę. Wogólności, każdy węzeł, przepaska (Varro „Res rust.u I, 8, 6); właściwie jest to zlatynizowany przymiotnik grecki, znaczący coś wydzierganego (od %śvaa;). Stąd używany bywa częściej w zuaczeniu szczególnem dla oznaczenia pasa Afrodyty, na którym wyhaftowany był obraz namiętności, porywów, uniesień i trosk miłości („Iiiada“ 14,214; Martialis „Epigr.“ VI, 13; XIV, 206 i 207). — Podana tu figura pochodzi z płaskorzeźby muzeum Chiaramonti, przedstawia zaś Afrodytę udrapowaną w stylu archaicznym, zatem według wzoru bardzo dawnego, co jej przyczynia powagi. Uważać należy, iż na niej 0. obciągnięty jest niżej, niż pasek u kobiety zwyczajnej, a wyżej, niż u młodych panien. I to właśnie tłómaczy niepewność znawców co do właści-wego miejsca C a, i pozorną niewy-raźność ustępów w odnośnych pisa-H|]/ t rzacb, skutkiem której jedni archeolo-W)M. - gowie, jak Winekelmann, mieszczą C.

tuż nad biodrami, a drudzy, jak Heyne Fig. 153. i Visconti, zaraz pod łonem, gdy tymczasem on, jak się okazuje z załączonej figury, zajmuje akuratnie miejsce pośrednie (ob. Rich „Dic. of Antiąuities”).— Tym też wyra zem oznaczają łacinnicy rękawiczkę atletów przy walkach na pięści, tylko że wtedy piszą go zwykle przez ae.

Gestyusz Cajus, C. Macedonicus, C. Gallus, C. L ucius, ob. C e s t i a g e n s.

Csstyusza piramida, znany pod tą nazwą grobowiec znajduje się w Rzymie przy bramie św. Pawła, na dawnej Via Ostiensis. Zbudowany on

Cetacea — Cetner Aleksander

351

zwyciężył Magona, jak świadczy Liwiusz. Jako mówcę chwali go Ennius. — Teuffel-Schwabe „Gesch. d. rom. Literatur⁴' (wyd. 5, str. 200).

Ceten (cetylen, cetenil, et ale u), C₁₆ H₃₂, węglowodór z szeregu etylenowego, jedyny, stosunkowo dobrze zbadany zpomiędzy wyższych wy-

jest w kształcie piramidy, z cegły obłożonej marmurem, na cokule trawertynowym, 84 cm. wysokim, ma 37 m. wysokości, a po 30 m. z każdego boku u podstawy. Wewnątrz mieści się grób, 5 m. wysoki, 6 długi, 4 szeroki, na którego sklepieniu znać jeszcze ślady malowideł. Napis na niej opiewa: t;C(ajus)) Cestius, L. F. (Lucii Filius) Pob. (Po- razów tego szeregu. Jest cieczą oleistą, bez woni bliciae tribus), Epulo, Praetor, Tr. pl. (Tribunus i smaku, wre w 275°, a względem chlorowców

i ich związków wodornych i t. d. okazuje też same typowe odczyny, co i niższe wyrazy szeregu. Otrzy-! muje się z alkoholu cetylowego przez dystylacyę ! z bezwodnikiem fosfornym.

| Cetin, Ćetina, Czetina, dziś licha wioska j w austryackim kraju koronnym Dalmacyi, w po-i bliżu granicy Bośnii, niegdyś warowne miasto królewsko-chorwackie. Były tu dawniej dwa kościoły i klasztor franciszkański, najznamienitszy w całym kraju. W C.-e obwołano Ferdynanda I królem Chorwacji; Turcy niejednokrotnie zajmowali C. — osta-tnio w r. 1809, podczas wojny austryacko-francu-i skiej, lecz marszałek Marmont wypędził ich w następnym roku. — Dziś twierdza w zupełnej ruinie.

¹ (Podług „Ottuv Slovnik naućny”). i Cetina, Czetina, Ceta, rzeka pobrzeżna w austryackim kraju koronnym Dalmacyi, bierze początek pod osadą t. im.; na granicy Bośnii i na południowym stoku góry Dinara płynie śród karatowej okolicy w kierunku południowo-wschodnim ró-I wnolegle do wybrzeża, między wyniosłościami Mos-i sorplanina i Biokowo-pl. wyłamuje się w nagłym zwrocie ku zachodowi na nadbrzeżną pagórkowatą okolicę i pod m. ńlmissa wpada do Adryatyku, ubiegłszy 98 km., z których około 40 km. spła-

And. S

-jc

I w®

r=-*r--

la

wnych.

N.

Zn.

And. S.

Cetiosaurus Owen. (paleont.). Rodzaj kopalnego gada z rzędu wielkich roślinożernych dino-| s aur ów, o podwójnie wkięsłych kręgach ogono-plebis), VII vir Epulonum“— z dodatkiem, że gro- ! wych, przednich i tylnych kończynach prawie ró-bowiec ten wzniesiono w ciągu 330 dni. Pochodzi , wnych. Żył w okresie jurajskim w Europie. Gatu-on prawdopodobnie z r. 719 od założenia Rzymu (35 nek C. oxoniensis Phil. z pokładów jury brunatnej przed Chr.)—Drugi napis, który się znajdował na w Anglii.    K- J-

piedestale posągu kolosalnego C. Cestyusza, u wnij- j Cetner Balcer, herbu Przerowa, rycerz polski, ścia do jego grobu, głosił, że zmarły żądał, aby Ze Szląska, gdzie się urodził, z trzema braćmi nim pogrzebano drogocenne jego kobierce przybył do Polski za Zygmunta III i brał udział wschodnie, lecz Agryppa, który naonczas był edy- w wojnach ówczesnych. Pułk jego odznaczył się lem, na to nie pozwolił; rodzina więc sprzedała zwłaszcza w walkach z Tatarami i otrzymał nazwę

walecznego; dowódzca, na przedstawienie Jana Za-j moyskiego, dostał na sejmie r. 1601 indygenat. Oże-Cetacea. Wielorybowate (paleont.). Najdawniej- niony z siostrzenicą hetmana Żółkiewskiego, Kusze formy tego rzędu, jak Zeuglodon, w budo- rzańską, pozostawił z niej czterech synów.—(Siar-wie czaszki i zębów odznaczają się jeszcze liczne- czyński „Obraz wieku panowania Zygmunta 111“ mi charakterami właściwemi zwierzętom ssącym ; t. I, str. 61).    w s-

lądowym, a na jakich zbywa już dzisiejszym typo- I Cetner Aleksander (f ok. 1666 r.), herbu wym formom wielorybowatych, które stopniowo Przerowa, kasztelan halicki. Syn Balcera, podczas przystosowały się do żywota wodnego. Wielce te- klęski cecorskiej dostał się do niewoli; uwolniony dy prawdopodobną jest rzeczą, że wielorybowate, za okupem, pełnił w różnych stopniach służbę których szczątki kopalne znane są od okresu eo- w wojsku Rzeczypospolitej; w r. 1652 otrzymał cenowego, pochodzą od pierwotnych ssących lą- kasztelanię halicką. W latach następnych walczył dowych.    K-J- z Chmielnickim i Moskwą, używany też był przez

Cetaceum, Ob. O 1 b r o t.    króla do różnych posług publicznych, pomiędzy in-

Cetewayo, Ob. Ke czewaj o.    nemi rozwiązywał we Lwowie konfederacyę woj-

Cethegna M. Cornelius (+ 195    przed    Chr.),    skową Swiderskiego. Od r. 1637 trzymał dożywo-

mówca rzymski i konsul. — W r.    205    przed    Chr.    ciem Horadnice i Sułkowce, miał też w wojewódz-

Fig. 154. Piramida Cestyusza.

razem z

kobierce, a za sumę stąd uzyskaną posąg mu wzniosła.

w. s.

V, 88.

w. s.

(pędrak) Złotawca.

lity. Z wierzchu złocisto-zielony, od spodu zwykle miedziano-czerwony, rzadziej ma całe ciało miedzianego koloru, z silnym połyskiem metalicznym. Pokrzywy skrzydłowe, opatrzone oddzielnemi, bia-łemi plamkami, niekiedy złączonemi w białą smu-Dorasta 15—20 mm. długości. —

twie wołyńskiem dziedziczny Podkamień, gdzie z żoną, Anną z Zamoyskich, kasztelanką lwowską, piękny zbudował kościół („Encykl. Org.“ V, 87)

Cetner Józef (f 1722 r.), herbu Przerowa, kasztelan wołyński. Był wnukiem Aleksandra, kasztelana halickiego, synem Aleksandra, starosty trębo-welskiego i Gosiewskiej. Pełnił różne posługi publiczne, 13 listopada r. 1714 objął kasztelanię wołyńską. Z Bełżeckiej, stolnikówny bełskiej, miał syna Antoniego, starostę korytnickiego i żytomierskiego („Encykl. Org.“ V, 88).    w- s-

Cetner Franciszek (f 14 stycznia 1732), herbu Przerowa, wojewoda smoleński. Brat młodszy Aleksandra, kasztelana wołyńskiego, był starostą kamienieckim; wojewodą został 18 października r. 1714 po Aleksandrze Potockim. Ożeniony był z Chodorowską, podkomorzanką lwowską, powtórnie z Tarłówną, wojewodzianką lubelską, z której miał syna Jana i córkę za Michałem Rzewuskim, wojewodą podlaskim. Umarł w Ostrowiu pod Lublinem.—Bartoszewicz, w „Enc. Org.“ V, 88; Wolff „Senatorowie i dygnitarze w ks. lit.“, str. 54. w' s-

Cetner Jan (f 1735), herbu Przerowa, kuchmistrz wielki koronny. Syn Franciszka, wojewody smoleńskiego; będąc generał-adjutantem królewskim, miał się żenić z Anną Orzelską. D. 11 listopada r. 1731 został kuchmistrzem wielkim koronnym, w bezkrólewiu po śmierci Augusta II posłował do Saksonii. Ożeniony był ze Szczuczanką, podkan-clerzanką koronną, wdową po generale Kąckim;

umarł bezpotomnie.—Bartoszewicz w „Enc. Org.“

w. s.

Cetner Ignacy Aleksander (* 1728f ok. 1800) herbu Przerowa, wojewoda bełski. Wnuk Józefa, kasztelana wołyńskiego, syn Antoniego, starosty korytnickiego, i Anny z Krasickich. Objął po ojcu starostwo korytnickie, dowodził chorągwią w regimencie infanteryi, księcia Radziwiłła Rybeńki; 30 stycznia r. 1762 został oboźnym wielkim kor., 20 marca 1763 r. wojewodą bełskim. Był stronnikiem Czartoryskich; na sejmie koronacyjnym roku 1764 wniósł projekt nadania tytułu książęcego Poniatowskim. Podczas koufederacyi barskiej mieszkał w Gdańsku i do spraw publicznych nie mieszał się. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej dostał się z dobrami swemi pod panowanie austryackie; w r. 1787 z urzędu wojewody zrezygnował. Ożeniony z Ludwiką Potocką, wojewodzianką poznańską, miał córkę Annę (*121utego 1764 r.), która wyszła naprzód za Józefa Sanguszkę, marszałka wielkiego litewskiego, powtórnie za Kaźmierza Nestora Sapiehę, generała artyleryi litewskiej, trzeci raz za Kajetana Potockiego, starostę urzędowskiego, w końcu za Karola Lotaryńskiego z Elboeuf i Lambóse. Wojewoda w majętności swojej, w Krakowcu, pode Lwowem, z upodobaniem oddawał się ogrodnictwu, hojnie protegował też literatów. Utrzymywał stosunki z Franciszkiem Karpińskim, dawał w domu swoim gościnność obłąkanemu poecie, Onufremu Korytyńskiemu.—Bartoszewicz w „Enc. Org.” V,; 89; Waliszewski „Listy Katarzyny z Potockich Kossakowskiej “ (Kraków, 1882 r. str. 240).

Cetonia Fab. Złotawiec czyli Kwieciarka.

Nazwa rodzajowa owadów Tęgo po kry wy ch (Co-leoptera), do rodziny Blaszkorogich (Lamellicor-nia) należących.—Ciało mają niezbyt zgrabne, głowę małą, tarcza głowowa 4-o-kątna; tarczka (grzbietowa) podługowata, trójkątna.—Śródkarcze opatrzone krótkim i tępym wyrostkiem ku przodowi zwró • conym. Nogi silne, często niezgrabne. Gatunki tego rodzaju żyją na kwiatach i są liczne. Do najwięcej znanych należy: C. aurata. L. Zł. pospo-

VMt

F. 155. Złotawiec Cetonia aurata Fig 156. Gąsienica (w locie).

gę poprzeczną.

Pospolity w ogrodach, w całej Europie i u nas, szczególniej na różach. — Gąsienica (pędrak) przemienia się w poczwarkę w mrowisku mrówek leśnych, (Formica rufa)\ poczwarka ma postać gałek, wielkości orzecha laskowego, ulepionych z cząstek roślinnych, z próchna. — Owady dorosłe spotyka się w rozgrzebanych mrowiskach, gdzie po wyjściu z poczwarki na krótko pozostają i wylatują następnie na kwiaty. — Przed laty kilkudziesięciu proszek z ususzonej Ci uważany był za środek leozniczy przeciwko wściekliźnie. A s Cetotherium (paleont.). Rodzaj kopalnego wieloryba bezzębnego, o długich stosunkowo i swobodnych kręgach szyjowych, występującego już w mio-cenie europejskim. Szczególniej liczne szczątki wielorybów bezzębnych spotykają uczeni w pokładach pliocenowych okolic Antwerpii, w Anglii i w północnych Włoszech, a oprócz wielu wymarłych już ich gatunków, trafiają się szczątkij,i żyjących jeszcze rodzajów: Balaenoptera, Megaptera, Balaena. K- J* Cetra, tarcza skórzana, po grecku zwała się %&ztąd też oddziały greckiej piechoty, tarczy tej używające, zwane w Grecyi peltastami, historycy rzymscy nazywali cetrati, tak samo jak swoje własne lekkie kohorty — cohortes cetratae. Tarczy takiej używali zwłaszcza Afrykanie, Hiszpanie i dawni Bretonowie (Tacyt: „Agryppa“ 36); a słychać też, że forma i charakter tej broni przechowały się w tarczy (ang. targ et), używanej dotąd przez Higlanderów Szkockich.    K- K>

Ćetraria Ach. Obrost, Płucnie a, rodzaj roślin należących do gromady Porostów (Lichenes) rzędu Nagozarodnikowych (Oymnocarpi).    Piecha

wstążkowata, płaska, poszarpana lub gałęzista. Gatunki tu należące rosną na drzewach lub na ziemi,

mm

Fig. 157.

Cetraria islandica.

nia trzody chlewnej.

And. S. i Dr. A. P.

Zn.

pów.

Wyrazy nieiimieszczone pod C. znajdują się pod K.

przeważnie w górach. C. islandica Ach. (Lichen islandicus L.) P. islandzka lub pospolicie mech islandzki. Piecha wzniesiona (krzaczasta) 2.5— 10 cm. długa, wielodzielna, liściowato-spłaszczona, cisawa lub brudno-zielonawa, niekiedy krwawo-pla-mista, brzegami rzęsowato ocierniona, z dołu biaława. Pleszki (owocniki) kasztanowo-brunatne. Bardzo pospolita jest w Europie środkowej, a zwłaszcza północnej, rośnie przeważnie w lasach górzystych, na suchych miejscach wśród wrzosów, pokrywa często wielkie przestrzenie, zwłaszcza na stanowiskach słonecznych. Używa się w lecznictwie pod nazwą mchu islandzkiego; nie posiada zapachu, smak ma P gorzkLi łatwo rozgotowuje się te. w masę śluzową; używa się ^ jako środek powlekający, od-^ ży wiający i goryczkowy. JDzia-\Ęg łanie to polega na obecności kwasu cetrarowego(Cl8H₁₆0₈) H gorzkiej składowej części, która w czystym stanie używa się przeciw zimnicy—i krochmalu—pożywnej składowej części. Śluz dają pęczniejące w gorącej wodzie błony komórkowe porostu. Do dziś używają go czasami w suchotach, zapaleniu ropiastem oskrzeli, dyaryach przewlekłych i zaburzeniach trawienia. Dają w postaci dekoktu, lub jako galaretę z czekoladą i t. d. Dla usunięcia goryczy—przez co jednak traci się działanie toniczue—oblewają 5 części porostu roztworem 1 cz potassu w 30 cz. ciepłej wody po upływie kilku godzin części płynne zlewają, a stałe przepłukują zimną wodą i suszą. W teo sposób sporządzona płucnica, może służyć na pożywienie jako jarzyna lub sałata, lub też gotowana z mlekiem; w latach głodowych dodają jej do mąki zbożowej dla wypiekania

Chleba. W Szwecyi i Norwegii używają jej do tuczowi. M. K-

Cette, miasto warowne i stolica kantonu t. im., w departamencie francuskim Hśrault, okręgu Montpellier, po Marsylii drugie co do znaczenia na wybrzeżu francuskiem Morza Śródziemnego, 37,000 m-ców. Leży na wschodniem wybrzeżu wyspy, dziś już zrosłej z lądem i oddzielającej wewnętrzną lagunę Thau od morza, u stóp wyniosłości St. Clair (180 m.). Choć miasto, założone przez greckich osadników, sięga głębokiej starożytności, przecie osiągnęło wyższy stopień rozwoju dopiero za Ludwika XIV, gdy otwarto kanał du Midi (Langwedo-eki) i urządzono przystań. Dziś jest to jedno z najważniejszych miast południowej Francyi, zarówno pod handlowym jak i pod przemysłowym względem, a to dzięki licznym fabrykom, kanałowi, drodze żelaznej (Montpellier-Tuluza) i dogodnemu portowi. Do ożywienia miasta przyczynia się też niemało blizkie sąsiedztwo leczniczej i uczęszczanej osady Balaruc, choć okolica nie należy do liczby zdrowych. Jest tu filia Banku Francus., sąd handlowy, izba handlowa, gieł-

Encyklop. Powiz. Iluitr. T. 21.

da, szkoła marynarki, kolegium, muzeum przyrodnicze i wiele zakładów dobroczynnych, społecznych i naukowych. Przemysł wielostronny stanowi dla ludności główne źródło dochodu: wyrabiają tu cukier, szkło, tytoń, mydło i spirytus; warzą sól z wód laguny; fabrykują sztuczne wina, będące naśladownictwem win obcych (tak zwane wino de C.); wreszcie przyrządzają sztokfisze, które, łowione na ławicach Newfoundlandzkich, nadsyłane są tu przez kupców z Dieppe, Granyille lub St. Mało. Budowa statków i machin wszelkiego rodzaju zajmuje też mnóstwo robotników.—C. jest punktem składowym wszelkich produktów i towarów rozległej okolicy i ogniskiem znacznego rybołówstwa. Średni ruch roczny statków przychodzących i odchodzących wyraża się obecnie liczbą 1.6 mil. ton., wartości przeszło 250 mil. fr., na 3,700 statków żaglowych i parowych. Twierdza tutejsza, wzniesiona przez Vau-bana, zaliczana jest urzędownie do trzeciorzędnych. C. jest także znanem i wielce uczęszczanem kąpieliskiem morskiem. Klimat łagodny, brzeg morski równy, piaszczysty, fale bardzo silne.

Cetylen, ob. Ceten.

Cetylowy alkohol (etal), C₁₆ H₃₄ O. W postaci estru z kwasem palmitynowym, zwanego cetyną, stanowi główną część składową spermacetu czyli olbrotu, materyału znajdowanego w znacznej obfitości w pustych przestrzeniach kości czaszkowych wielu zwierząt wielorybowatych. Przez kry-stalizacyę z alkoholu cetyna oddziela się od przymuszanych do niej kilku ciał innych, a przez zmy-d’auie wydziela się z niej Alk. c., który następnie oczyszcza się znowu, za pomocą krystalizacyi, z alkoholu. Stanowi on ciało krystaliczne, bez woni i smaku, topiące się około 50°, a około 400° ulegające wrzeniu. Zachowując odpowiednie ostrożności, można go dystylować bez rozkładu. — Alk. c. zachowuje się we wszelkich względach jak typowy alkohol jednohydroksylowy; jakkolwiek budowa zawartego w nim rodnika alkoholowego jest nam nieznana, wiemy, że jest on pierwszorzędowyrn, ponieważ przez słabe utlenienie przechodzi w al-dehid, który, dalej utleniając się, tworzy kwas palmitynowy. Alk. c. pod wpływem silnego ogrzewania łatwo rozkłada się na wodę i mieszaninę węglowodorów, między któremi przeważa propilen. Zawarty w tym związku rodnik C₁₆ H₃₃ nazywają c etylem.

Cetynia, Cietynia, rzeka w królestwie Pol-skiem, ma źródła w gub. Siedleckiej, powiecie Sokołowskim, na południe od miasta powiatowego, przepływa śród nizkich brzegów między Sokołowem a Przeździatką, mija wsie Kupiętyn, Grodzisk, Sabnie, oddziela Zembrów od Kurowic, Rytówek i Szwejki od Padarewa i Paderewka, Seroczyn od Łazowa i pod Białobrzegami, śród łąk podmokłych, wpada z lewej strony do Buga.—Ogólna długość wynosi 34 wiorsty. Nad brzegami C-i, około wsi Niewiadoma, znajdują się ślady dawnych oko-

And. S.

Cetynia, Cetinje, stolica księstwa Czarnogórskiego, w niewielkiej, ale urodzajnej międzygórskiej

45

damenten" (1615).

dolinie kotlinowej, obstawionej dokoła stromemi i wyniosłemi skałami, 683 m. nad p. m. Środkową część miasta, liczącego zaledwie 2,000 in-ców, zajmuje klasztor z niewielkim kościołem, założony w 1485 r. przez księcia Iwana Crnojewica — obok klasztoru mieszkanie księcia i około stu domów, zamieszkanych przez wybitniejsze osoby.—Jako rezydencja panującego księcia i stolica państwa, jest C. siedliskiem senatu, ministeryów, przedstawicieli państw zagranicznych, sądu wyższego i metropolity, posiada nadto gimnazyum, szkołę duchowną, szkołę wyższą żeńską, bibliotekę i drukarnię państwową („Glas Cruogorca⁴), szpital, i t. p. Przemysł i handel prawie nie istnieją, gdyż C. ma wyłącznie charakter osady państwowej.—Okrągłą wieżę, wzniesioną na skale nad klasztorem, zdobiły niegdyś dokoła głowy poległych nieprzyjaciół, głównie Turków.

skim, opracowane przez r Snelliusa). Oprócz tego napisał C. „De arithrnetische en geometrische Fon-

S. D.

Ceuta, jedna z tak zw. „presidios" czyli twierdz hiszpańskich na marokańskiera wybrzeżu Afryki, wprost angielskiej twierdzy Gibraltaru, na skale 194-m nad p. m. wzniesionej i tworzącej wązki, ku wschodowi wysunięty półwysep, z przylądkiem Elmina. —Administracyjnie należy do departamentu Kadyksu; C. jest siedliskiem biskupa i sądu wojennego, posiada piękną katedrę, dwa klasztory, szpital, przystań, nie bardzo bezpieczną, i dwa forty: 0’Dou-nell i Castillo del Acho; 10,700 rn-ców, z pochodzenia Maurów, Hiszpanów, Negrów i Żydów. C. jest nadto kolonią karną i miejscem zesłania przestępców, którzy w razie dobrej konduity zaciągani są do wojska dla zwiększenia miejscowego garnizonu.

V'-_

-

^ |---------

"sliPillr

¹ -    ______-■ ;tv

. ••

'-=C

m nu

£Ti

flg|

fi-

Wm

s§ggg|gg

tts

Fig. 158. Cetynia.

And. S.

Ąnd. S.

Latem miasto cierpi niekiedy od braku wody, Ze zdarzeń dziejowych zaznaczyć należy trzykrotne spalenie klasztoru przez Turków.

Ceulen Ludolf van (także van Keulen lub vau Coli en), matematyk holenderski (* w 1540 w Hildesheim—f w 1610 w Leydzie) gdzie był profesorem architektury wojennej. Znany głównie z obliczeń liczby, zwanej dzisiaj liczbą %, to jest stosunku okręgu koła do średnicy, a która nazywa się często i liczbą Ludolfa (ob.). Obliczenia te, doprowadzone do 35 dokładnych cyfr dziesiętnych, stanowią przeważny przedmiot pism jego, z których najbardziej znanem jest „Van de Circkel daarin geleert wird te finden de naeste proportie des Circkels-diaraeter tegen synen Omloop* (trzy wydania: 1596, 1615, 1619—ostatnie w języku łaciń-

W starożytności stała ua tern miejscu kartagińska osada A b i 1 a, która za czasów rzymskich nosiła nazwę S e p t a (ad septem fratres), u Maurów później i dziś Sebtah; należała do państwa byzańtyjskie-go, następnie dostała się Wizygotom, wreszcie przeszła pod panowauiem Maurów, którzy stąd pierwsze wycieczki na zdobycie Hiszpanii czynili. — W tej epoce, ze względu na swe położenie geograficzne i strategiczne, była C. kwitnącem miastem handlo-wem i ważnym punktem wojennym. W 1415 r. zdobył C-ę na Maurach Jan I, król portugalski, lecz w r. 1580 została ona przyłączoną do Hiszpanii i aż dotąd, prawie bez przerwy, jej posiadłość stanowi (krótkotrwałe zajęcie C-y przez Anglików w 1810 r.). —Kilkakrotne oblężenia i blokady twierdzy przez Marokanów pozostały bez skutku.

F. 159. Ceutorhynchus Chowacz (znacznie powiększony).

A. S.

And. S.

Ks. R.F.

W dziele tern dowodzi C., za pomocą rozważań statycznych i geometrycznych, ważnych twierdzeń z geometryi, z których jedno dotąd nosi jego nazwisko (ob. Cevy twierdzenie). Inne dzieła jego są: „Opuscula mathematica de potentiis obli-quis etc." (1682); „Geometria motus etc.“ (1692); „De mundi fabrica etc." (1715); „Hydrostatica"

S. D.

CeutorhynchllS. Schonb. Chow acz. Rodzaj do rodziny Curculionidae, Słoników, rzędu owadów tęgopokrywych (Coleoptera) zaliczony. Odróżnia się od innych Słoników rożkami 11 —12 człon-kowemi, umieszczonemu przed środkiem ryjka. — Tarcza szyjowa posiada szerokość większą niż dłu-góść; pokrywy skrzydłowe nieco tylko dłuższe od całkowitej szerokości, ku końcowi zwężone trójkątnie. — Końcowa część odwłoka nie przykryta pokrywami. Golenie bez końcowych kolców. Przed-karcze, na dolnej powierzchni, opatrzone rowkiem dla ukrycia ryjka. Liczne gatunki tego rodzaju są to małe chrząszczyki, kształtu jajowatego, ku tyłowi wypukłe; ryjek mają cienki, długi,nieco zgięty.—Zasługują ua uwagę z tego względu, że niektóre z nich szkodzą roślinom krzyżowym, tak w stanie dorosłego o wad u, przez obgryzanie liści i kwiatów, jako też i w stanie gąsienicy, która robi chodniki w różnych częściach roślin. Do najszkodliwszych należy: G. sulcicollis Gyll. Chowacz gaiła-sówka. Czarny, szare-mi łuseczkami, mianowicie od spodu, pokryty, tarcza szyjowa głęboko nakłuwana, z krawędzią przednią wystającą; wzdłuż tarczy tej przebiega rowek, a po bokach z każdej strony znajduje się wyniosłość garbkowata. Długość ciała 3 mm. Gąsienice mieszkają w łodygach roślin krzyżowych (np. rzepak, kapusta, kalafior i t. p.), mianowicie w części rośliny ukrytej pod ziemią, i tworzą orzeszkowate nabrzmiałości, wewnątrz których mieszkają. Gąsienice są beznogie, żółtawo-białe, z ciemną pręgą wzdłuż grzbietu, z główką żółtą, ku dołowi zgiętą. W jesieni gąsienice przekształcają się w poczwarki w ziemi, w małych oprzędach czarnych, kulistych jak pigułki, wewnątrz wysłanych pajęczyną. Część jednak gąsienic w roślinach, w nabrzmieniach orzeszka, przebywa zimę, dopiero na wiosnę podlega dalszemu przeobrażeniu, dla tego też w ciągu lata można spotykać tego słonika w różnych stanach rozwoju. — Pospolity u nas oraz w półn. i środkowej Europie.—C. assimilis, Payk.; gąsienica mieszka w łuszczyuach roślin krzyżowych i wyjada nasionka. Długość ciała 2—2.5 mm.,—podobny do poprzedniego. Pospolity w całej Europie i u nas.—G. macula alba Herbst.—Czarny, z białemi łuszczkami, mianowicie u spodu, rożki i nogi jasno-czerwone. Długość ciała 3.5 mm. Chrząszczyki pokazują się w czasie kwitnienia maku; samica składa jajka w makówki; robaczkowate gąsienice wyjadają nasienie maku; w poczwarkę zamieniają się w ziemi.

Ceutrones, poprawniej sza nazwa ludu gallijskiego Centrones, (Cy strono wie) (ob.), nad górną Izarą. w Sabaudyi.—Por.: F. Kiepert K. „Handb. d. alt, geogr.“, str. 509; Kraner F. „C. J. Caes. com. de bel. gal.“ str. 407. Inni C-e w Belgii około Courtray.

Ceva, w starożytności Ce ba, miasto w departamencie włoskim Cuneo (Piemont), na północnych stokach Alp Morskich, w malowniczej dolinie rzeki Tanaro (prawy dopływ Po) i przy drodze żelaznej Turyn-Savona; 5,338 m-ców.—Miasto jest ruchliwe i zamożne, posiada zamek, piękny kościół, gimna-zyum, szkołę techniczną i t. p.; ludność trudni się hutnictwem, jedwabnictwem, uprawą zboża i wina, a także wyrobem słynnego sera, „robbiole", znanego już starożytnym pod nazwącebauus caseus. Leżąc na drodze, wiodącej dogodną przełęczą z niziny Piemontu na wybrzeże genueńskie, miała C., zwłaszcza w Średnich Wiekach i w wojnach napoleońskich, ważne znaczenie, była też często obleganą i zdobywaną, jak np. w 1543 r. przez Francuzów, 1649 r. przez Hiszpanów, 1799 r. przez gen. Grou-chy. — Francuzi pokonali tu Austryaków 14 kwietnia 1794 r.; Augereau zajmuje miasto 16 kwietnia 1796 r., zaś w 1800 r. mury warowni zostały przez Francuzów zburzone.

Ceva Tomasz (* 1648 — f 1736), medyo-lańczyk, odznaczał się wielką zdolnością do matematyki i poezyi. Młodzieńcem wstąpił do Jezuitów, gdzie znakomicie wykształcił swe zdolności. Był profesorem w różnych kollegiaeh, a ucząc innych, pracował pilnie nad sobą. Wynalazł narzędzie do dzielenia kąta na równe części. Wydrukował w We-necyi 1727 swoje objaśnienia panegiryku Pliniusza Młodszego dla Trajana. Napisał żywoty: św. Jana Bożego, Ludwika Ruzziniego i cesarzowej Eleonory-Mag-daleny-Teresy w języku włoskim. Uprawiał poezyę, pisząc panegiryki i inne ulotne wiersze. Wydał piękny poemat: „Puer Jesus" (Dziecię Jezus), drukowany w Medyolanie 1690.—Brat jego Krzysztof, także Jezuita, był wielkim lubownikiem poezyi łacińskiej; przełożył hexametrem Jerozolimę Wyzwoloną Tassa.

Ceva Jan, matematyk włoski, żył w XVII i XVIII stuleciu; autor dzieł z dziedziny matematyki, mechaniki i fizyki, z których najbardziej znanem jest ogłoszone w r. 1678 w Medyolanie: „De lineis rectis se mvicem secantibus statica constructio".

(1728) i t. d.

Cevallos Piotr (* 1761—f w Sewilli 29 maja 1838), mąż stanu hiszpański; skończywszy studya w Valladolid, wstąpił do dyplomacyi i został sekretarzem ambasady w Lizbonie; tam ożenił się z siostrzenicą ulubieńca dworu madryckiego,Godoya, i dzięki jego potężnemu poparciu otrzymał wkrótce tekę spraw zagranicznych, którą piastował aż do końca panowania Karola IV; po wybuchu rewolucyi w Aran-juez opuścił stronnictwo Godoya i stanął po stronie Ferdynanda VII, za którym udał się do Bayonny (1808); tam wszelako wyparł się Ferdynanda i ofia-

rował swoje usługi Józefowi Bonapartemu, który go zamianował radzcą stanu przy departamencie spraw wewnętrznych. Gdy w m. lipcu (1808) generał francuski Dupont kapitulował pod Baylen, C. przyrzekł, iż nie opuści, pomimo tego, króla Józefa, ale słowa nie dotrzymał i zwrócił się do Junty, przygotowującej ogólne powstanie, i ta wysłała go z misyą do Anglii. W Londynie C. napisał pam-flet, który narobił dużo wrzawy w Europie, i w którym, opisując dziwne sceny, jakie się miały rozgrywać w Bayonnie, usiłował usprawiedliwić swoje postępowanie. Po powrocie Ferdynanda VII na tron w r. 1814 C. cieszył się w Madrycie wielkiemi wpływami, ale je wkrótce utracił, nie chcąc się zgodzić na małżeństwo króla z infantką portugalską; zamianowany ambasadorem w Neapolu, a następnie w Wiedniu, został odwołany z tego stanowiska r. 1820 i wyszedł ze służby.    r-

urządzeniach C. składa się z jednego tylko krążka, na którego obwodzie nasadzone są kołki, palcami zwane.

Cewka, rura; w fizyce rura otoczona zwojami drutu, w szczególności C. Ru hm kor ff a czyli bobina Ruhmkorffa, ob. Elektro-indukcyjne p rzy rządy.

Cewka moozowa (łac. urethra), ob. Narządy moczowe.

Cewki, rurki czyli naczynia drzewne (Tra-cheae) (anat. roślin.). Są to mikroskopowe organa roślin, których przeznaczeniem jest doprowadzenie wody i rozpuszczonych w niej ciał mineralnych z gruntu do liści i pączków. Funkcyę tę pełnią one wspólnie z tracheidami, stanowiącemi, również jak włókna drzewne, pierwiastki mikroskopowe drzewnej części wiązek naczyniowych (ob.), czyli tego, co w naszych drzewach stanowi

Cevedale, (u Niemców Zufallsspitze), szczyt al- drewno właściwe. Są to rurki o bardzo drobnej pejski, z grupy Ortler, na samej granicy Tyrolu średnicy; największe z nich zaledwie mogą być do-austryackiego z Włochami, z widokiem wspanial- strzeżone gołem okiem na przekroju poprzecznym, szym i rozleglejszym, niż z samego Ortleru; 3,774 m. w formie małych punkcików. Powstają przez zla-nad p. m.; zbocza w górnej części pokryte są nie się z sobą walcowatych komórek (ob.), któ-wielkiemi lodowcami. — Na północnej stronie leży rych błony poprzeczne zostają wchłonięte, również przełęcz C. (3258-m), wiążąca dolinę Martell (czyli jak i cała zawartość, a ścianki boczne otrzymują Adygę) z doliną Furva (czyli z Addą).

Cevy twierdzenie „Jeżeli trzy proste, wychodzące z wierzchołków trójkąta, przechodzą przez jeden t punkt, to odcinki, jakie tworzą na bokach przeciwległych, są takie, że iloczyn trzech odcinków niemających wspólnego końca równa się iloczynowi trzech pozostałych odcinków⁴*

Twierdzenie to, dowiedzione pierwotnie dla trójkątów prostokreśl-nych, daje się rozszerzyć i do trójkątów kulistych. — Prócz tego C. ,, dowiódł innego twierdzenia, waż-    j)—

nego w teoryi poprzecznych: „Jeżeli płaszczyzna przecina cztery boki czworokąta skośnego, to tworzy na nich ośm odcinków takich, że iloczyn czterech odcinków niemających końca wspólnego równa się iloczynowi pozostałych czterech od-cinków“.

Cewczyniec (bot.), ob. Sol e- Fig. 160. Przecięcie podłużne wiązki naczyniowej rącznika (ricinus communis) nostem ma    powiększonego razy kilkaset. Od s do t część drzewna: s, s, l, h, t - rozmaite

'    -n •    naczynia czyli cewki.

Cewenny, góry wo Francyi,    J

ob. Seweńskie góry.

Cewie, rodzaj koła zębatego, złożonego z dwóch krążków, osadzonych na jednej osi, równolegle i z pewnym odstępem. Blizko obwodu krążki połączone są za pomocą kołków w równych odstępach rozłożonych. W zastosowaniu praktycznem C. zastępują miejsce kół zębatych v. trybowych (ob.) i służą do przesłania ruchu z jednej osi na drugą, do pierwszej równoległą lub też prostopadłą. —

W zegarach, w młynach, a także w maneżach (ob.) C. bardzo często znajdują zastosowanie. —

W dwóch ostatnich wypadkach wyrabiane są z drzewa i często zwane latarkami. — W niektórych

Ed. W.

S. K-

.H

And S.

i i!

~r

rozmaite urzeźbienia wskutek miejscowych zgrubień

Wiś,

©\<=>G

C5.

II

gig

w mp

mi) M

ii

■* —

IflSp

-i_

S. D.

CD

mc

mc

OCD

CD

fil*

liii

.u _ hTin

er

11“

listewkowatych, guziczkowatych i t. d. Stosownie do charakteru tych zgrubień, nadajemy rozmaite nazwy naczyniom: wężownicowemi nazywamy takie, które mają zgrubienie w postaci śrubowo wi-jącej się listewki (s, s, fig. 160); obrączkowemi takie, w których zgrubienia mają kształt oddzielnych obrączek; dalej rozróżniamy drabinkowate, jeśli miejsca wklęsłe ułożone są jak szczeble drabiny (l na fig. 160); kropkowane, wogóle wszelkie naczynia, w których wklęsłości mają postać mniej więcej okrągłych kropek (t i t, na fig. 160) i t. d. Ażeby dobrze widzieć budowę ścianek (urzeź-

ff.

Ufo

ifi

ml.

Fig. 162. Manometr, wykazujący siłę ssącą liści sze wywiera parcie z dołu

bienie) naczyń, należy rozpatrywać pod mikroskopem bardzo cienkie, zrobione brzytwą skrawki podłużne (wzdłuż włókien) drewna, przy powiększeniu 300—400-krotnem; na przecięciu poprzecznem naczynia wyglądają jako okrągłe otworki. Przy złamaniu niektórych soczystych ziół jednoliścienio-wych, u których naczynia bywają bardzo szerokie

!/

\\\ \W

Fig. 161. Kropki obwódkowane z tracheid sosny: A kropka, widziana z góry; 13 i C w przecięcia poprzecznem; t — krążek; i-błona komórkowa.

można widzieć rozkręcające się listewki naczyń wę-żownicowatych, ciągnące się w postaci cieniutkich włosków między powierzchniami przełomu. Nie wszystkie rośliny posiadają C. Brak ich roślinom niższym, t. j. plechowym (jak wodorosty, grzyby) i mchom. Dopiero zaczynając od paprotników, spotykamy je stale we wszystkich wyżej ukształtowanych roślinach; dlatego też całą tę wielką gromadę nazywamy roślinami naczyniowemi (cormophyta). Wyjątek do pewnego stopnia stanowią rośliny wodne, których naczynia są zwykle mało rozwinięte, oraz drzewa szpilkowe, których całe drewno składa się z tracheidów (prócz kilku C-ek węźownicowatych, powstających w bardzo młodym wieku)—utworów bardzo podobnych do naczyń, a różniących się głównie tern, że są znacznie krótsze. Zwykle przyjmują, że naczynia ciągną się bez przerwy, począwszy od cienkich rozgałęzień korzeni (korzonków chło nny ch), do ostatnich zakończeń w liściach, gdzie stanowią to, co pospolicie nazywa się żyłkami; innemi słowy, że w szeregu komórek, z których powstają C., wszystkie błony poprzeczne zostają rozpuszczone. Tracheidy, przeciwnie, są komórkami, mniej lub więcej wydłużonemi t(często włóknistemi), mającemi zgrubienia, jak i u C-ek, ale zamkniętemi ze wszech stron błonami. Tracheidy spotyka się u bardzo wielu roślin, obok naczyń prawdziwych; u roślin szpilkowych mają one na ściankach osobnego rodzaju utwory, które nazywamy kropkami obwódkowe mi (fig. 161), cienkie miejsca ich błon (które wogóle mają nazwę kropek) otoczone są z obu stron wypukłem sklepieniem, przedziurawionem u góry. Naprzeciwko tego otworu znajduje się na cienkiej błonce, oddzielającej sąsiednie komórki, nieco grubsze miejsce, tak zwany krążek (t). Gdy ciśnienie wody w jednej z komórek jest większe, niż w sąsiedniej, krążek zostaje przyciśnięty do otworu w sklepieniu (jak widzimy u B), zamykając sobą ten otwór. — Jeśli tracheidy są zupełnie zamknię-temi komórkami, to w jaki sposób mogą prowadzić wodę? Pytanie to nastręcza nam ogólniejsze : w jaki sposób płynie woda po naczyniach roślinnych? Przez długi czas sądzono, że nie płynie ona po wnętrzu rurek, lecz sączy się po ich ściankach, oraz po innych utworach włóknistych drzewa, tak jak np. oliwa po niciach kno-tu. Dopiero w najnowszych czasach większość botaników przechyliła się ku przeciwnemu zdaniu. — W liczbie dowodów na korzyść porzuconej dziś te-oryi, przytaczano i ten fakt, że rośliny, których drewno wcale nie ma C-ek (jak iglaste), doskonale wadzą wodę, również jak następujące spostrzeżenie: jeśli na pewnej miejscowości przepiłujemy do połowy pień drzewa z jednej strony, a nieco wyżej z drugiej tak sarno, tak, iż wszystkie C-i zostaną przecięte, drzewo jednak nie usycha. Oba te fakta dowodzą, że woda może sączyć się w puiu nie tylko wewnątrz rurek, lecz i w kierunku poprzecznym; zjawisko to tłómaczy się obecnością cienkich miejsc w ściankach naczyń, które pozwalają wodzie łatwo sączyć się z jednej rurki lub tracheidy do sąsiedniej. — W rzeczywistości urzeźbienie naczyń ma właśnie to znaczenie, aby nadać ściankom ich trwałość, zabezpieczyć je od spłaszczania się pod ciśnieniem sąsiednich tkanek, nie usuwając jednak cienkich miejsc, dopuszczających sączenie się wody; a specyalne urządzenia w tra-cheidach roślin szpilkowych (kropki obwódkowane, którym Russów nadaje znaczenie klap, chociaż sposób ich działania nie jest zupełnie jasny), gdzie wskutek braku C-ek, przystosowanie się do takiego filtrowania jest szczególniej potrzebne, przemawia na korzyść powyższej teoryi. — Jeśli wreszcie zapytamy: jakie siły podnoszą wodę na taką znaczną wysokość, jakiej dosięgają niektóre olbrzymie drzewa?—to wyróżnić wypadnie dwie: 1) Ciśnienie korzeniowe (ob.Korzeń). 2) Ssącą siłę liści. Pierw-

Wł. M K.

E. X)a

And. S.

P. Chm.

działając jak pompa tłocząca; druga pochodzi stąd, że woda, parując na powierzchni liści (ob. Wyziewanie), zwiększa gęstość roztworów w komórkach tych ostatnich, one zaś według praw Osmozy (ob.) przyciągają wodę z naczyń i w ten sposób działają jako pompa ssąca. Siłę tę wykazać można za pomocą następującego przyrządu: do rurki szklanej, zgiętej jak na fig. 162 nalewamy rtęci i wstawiamy w kolano a, za pomocą szczelnego korka kauczukowego, świeżo ściętą gałązkę z liśćmi. Po upływie pewnego czasu rtęć w kolanie a podniesie się wyżej niż w ó, skutkiem rozrzedzenia w niem powietrza. Rozrzedzenie to, jak wykazują pomiary, dojść może do V₂ atmosfery.

Cewkował, sztuka drzewa dębowego, 18 stóp długa, a 30 — 40 cali gruba, używana na foluszach (ob.).

Cewło, jezioro w gubernii Pskowskiej, powiecie Chołmskim, 6.5 km. □ powierzchni; przyjmuje błotnistą rzekę Cewełkę, odpływ ma do jeziora Polist, z którego wypływa rzeka Polist, a przez to C. wchodzi do systematu rzeki Łowat’ i jeziora llmen (pośrednio do Ładogi i Newy).

Cewnik (łac. całheter), narzędzie chirurgiczne, służące do wypuszczania moczu zatrzymanego, do robienia wstrzykiwań do wnętrza pęcherza, oraz do badania tegoż. C i wyrabiane bywają albo z metalu (nąjczęściej srebrne) i nadaje się im wtedy różne stałe krzywizny, albo też z kauczuku lub tkaniny jedwabnej, powleczonej masą elastyczną, i wtedy są proste, lecz dają się giąć dowolnie. — Narzędzia te znane i używane były już w starożytności; Celsus i Galenus, który pierwszy użył nazwy „catether", opisują je dokładnie.— Chcących się dowiedzieć czegoś dokładniejszego odsyłamy do J. N. Rusta „Tbeoret. prakt. Handbuch, d. Chir.“. t. IV, str. 247 nast., gdzie historya Ca, sięgająca do r. 1830, bardzo dobrze jest opracowana, oraz do Reliquet’a „Traite des operations des voies urinaires“; każdy zresztą podręcznik chirurgiczny zawiera dostateczne o C-u wiadomości. Dr J-p-

Ceyz, ob. C e i k s.

Ceysinger Helena (* 23 grudnia 1868), rodem z Krakowa, otrzymawszy wykształcenie w domu, poświęciła się pracy piśmienniczej na polu belletrystyki. Pierwszym jej utworem był pamiętnik suchotnicy, zawiedzionoj w uczuciu serdecznem, z początku sarkającej przeciw Bogu, potem zrezygnowanej. Ogłosiła go w „Bluszczu" r. 1891, p. n.: „Ze znalezionych kartek.u Choć miał zalety niemałe, nie zwrócił na siebie pilniejszej uwagi krytyki. W r. 1892 otrzymała C. nagrodę na konkursie krakowskim imienia Wołodkowicza za dramat p. n.. „Zwalczeni", osnuty na tle dziejów Dalma-cyi. Ta dopiero okoliczność rozgłosiła nazwisko autorki. W tymże roku C. napisała szkic, p. t.: „Ma-niak“, obraz człowieka o silnym, ześrodkowanym charakterze, który dla osiągnięcia jakiegoś celu, nie tylko odmawia sobie wszelkich przyjemności, ale nawet pozwala uważać się za sknerę bez serca dla najbliższej rodziny. W pomyśle charakteru, w niektórych scenach znać wzmożony talent, lecz niejasność motywu zasadniczego szkodzi ogólnemu

wrażeniu. Obie prace nowelistyczne C-ej wyszły w osobnej książce, p. t.: „Ze znalezionych kartek" (Warszawa, 1894, str. 159).

Cez (caesiura), pierwiastek chemiczny, znak Cs, ciężar atomowy 132.7. Był pierwszym z metali odkrytych przez Bansena i Kirchhoffa za pomocą analizy spektralnej. Uozeni ci w 1860 r. zna-leźli Cez w wodzie mineralnej Durkheimskiej, zawierającej w litrze 0.00017 grama chlorku cezu, ponieważ zaś do badania swego użyli 44,000 kilogramów wody wspomnianej, całkowity więc zasób chlorku cezu, jaki mieli w ręku, wynosił niespełna 7.5 grama. Następnie znaleziono Cs w wielu innych wodach mineralnych, w niektórych nawet stosunkowo nieco więcej, aniżeli w Durkheimskiej (Bourbonne-les-Bains 0.032 g Cs Cl w 1 litrze), a nadto w pewnych minerałach. Jeden wszakże tylko, nadzwyczajnie rzadki, minerał, p o 1 u ks, znajdowany na wyśpię Elbie, zawiera pokaźną ilość — 25.61°/₀ Cs. W ostatnich dopiero latach Cs metaliczny w stanie czystym został wydzielony przez chemika, Szweda, Setterberga. Jest to metal bardzo biały i zupełnie miękki w temperaturze zwyczajnej, ma ciężar właściwy 1.88, topi się w 26.5°. Rozkłada wodę, jak potas, w powietrzu zapala się sam przez się. Powyższe własności i zachowanie się wszystkich jego związków każą zaliczać go do gromady potasowej, w której zajmuje on stanowisko krańcowe, jako metal alkaliczny z najwyższym ciężarem atomowym. Ze związków tego pierwiastku —chlorek, Cs Cl, jest ciałem krystalizującem się w sześcianach bezwodnych (jak chlorek sodu), w stanie suchym ogrzany topi się i łatwo ulatnia bez rozkładu, w przystępie pary wodnej wydziela jednak za ogrzaniem chlorowodór i częściowo przechodzi w wodan. Chloroplatynian, Pt Cl₄ 2Cs Cl, stanowi żółte mikroskopowe kryształki i odznacza się nadzwyczaj trudną rozpuszczalnością w wodzie, przewyższając w tym względzie chloroplatyniany pozostałych potasowców. Na tej własności opiera się jedna z metod wydzielania związków cezowych. Wodan, CsHO, oprócz pozoru krystalicznego, ma zresztą wszystkie własności wodanu potasu; w wyższym może stopniu od tego ostatniego gryzący, łatwo atakuje w zwykłej temperaturze szkło i platynę. Węglan obojętny, Cs₂C0₃ i kwaśny, HC3CO3, siarczan, Cs₂S0₄. azotan, CsN0₃ — we wszystkiem zbliżają się zupełnie do odpowiednich soli potasu. Ałun, Cs₂S0₄ . A1₂(S0₄)₃ . 24H₂0. trudniej w wodzie zimnej rospuszczalny od potasowego, jest zwykłym okazem związków cezowych w kollekcyach naukowych. Widmo cezu charakteryzuje się prze-dewszystkiem dwiema liniami Csa w barwie błękitnej,—stąd ca es i u s=błękitny.    Zn>

Cezanne Ernest Ludwik Józef, inżynier francuski (* 25 marca 1830 r. w Embrun — f 21 czerwca 1876 w Tours), wsławił się zastosowaniem do fundamentów pod mosty rur żelaznych lanych, które, opuszczane w grunt przy pomocy ścieśnionego powietrza, a następnie wypełniane betonem, stanowiły podstawę trwałą dla filarów mostowych. Konstrukcyę swego pomysłu urzeczywistnił przy projektowaniu mostu na rz. Cisie pod Szegiedynem.

nych.

K. K.

Julia

m. C. Maryusz

- >'■

Nowy wynalazek, który wyprzedził dziś rozpowszechniony sposób budowania fundamentów pod filary mostowe sposobem kessonowym (ob.), przyjęty został z niedowierzaniem i nawet przedsiębiercy angielscy nie chcieli się podjąć wykonania robót; uczynił to dopiero E. Guin (ob.) i w niespełna dwa lata z pomyślnym rezultatem budowy dokonał. — W r. 1863 C. został dyrektorem zarządzającym kolei południowych francuskich. W r. 1869, zawezwany przez rząd turecki, otrzymał nomina-cyę na generalnego dyrektora kolei tureckich, w r. zaś 1875 był powołany na ministra robót publicz-

E. D.

Cezar Cajus Julius, z przydomkiem Stra-bon, edyl kurulny w roku 91 przed erą chrz., zginął podczas prześladowań Maryuszowych. Poeta i mówca, którego w dyalogach o stylu, p. t.: „Orator", wprowadza na scenę Cycero i względem kró-rego dumnie zachowuje się Atticus (ob.).—O ile z sądów raczej, niż z pozostałości, wnosić można, jako mówca i poeta nie był to talent wybitny. —Według wyrażenia samego Cycerona, język jego, łagodny i gładki, zgoła nie odznaczał się siłą i ekspressyą. Był to wszakże człowiek rozumny, światły i dobrego smaku, słynął z dowcipu konwersacyjnego.

Cezar Cajus Julius, którego imię otacza aureola geniuszu, a czyny świecą blaskiem wielkości, nietylko na tle dziejów rzymskich, ale na widowni historycznej ucywilizowanego świata, urodził się w Rzymie dnia 12 lipca, według jednobrzmiącego podania starożytnych pisarzów (Swetoniusza, Plutarcha i Appiana) wroku 100-ym przed Cbr., według zaś domysłu Mommsena („Rom. Gesch.“ III, 15 uw.) w 102 roku. Pochodził z prastarego rodu rzymskiego, którego przedstawiciele zapisali się świetnie na kartach dziejowych rzeczypospo-litej, piastując w niej wysokie godności cenzorów, pretorów i konsulów. Juliuszowie, bo takie było miano rodu, sami wywodzili się od Askaniusza czyli Julusa, założyciela miasta Alba Longa, syna Eneasza, a wnuka Wenery i Anchizesa, tym sposobem odnosząc swój początek do okresu, który znacznie wyprzedził dobę mniemanego założenia Rzymu. Gałąź rodu, z którego wyszedł bohater rzymski, dyktator, przy brała na początku III w. przed Cbr. przydomek Cezarów. Jeden z praszczurów, Juliusz,—według podania w rodzie przechowywanego — zabił podobno w czasie wojny z Hannibalem słonia, którego po punicku nazywano słowem „caesar“. Gajus albo Ka-jusz było imię osobiste, jakiem się Cezar od swego i rodzeństwa odróżniał. Tradycye stare rodowe, które wśród ówczesnej społeczności rzymskiej nie przestawały cieszyć się uznaniem i wartością, pielęgnował starannie sam C., przypominając słuchaczom na pogrzebie swej ciotki, Julii, że zrodziła ją Marcya, wywodząca się z rodu królewskiego Mar-cyusza, a sam on pochodzi od bogini Weuery, że zatem dom jego łączy w sobie i krew królewską, i krew boską.

C. Jul, Cezar pretor f 84 ż. Aurelia

C. J. Cezar, dyktator f, 44. ż. Kornelia, córka Cynny.

I

Julia ż. Kn. Pompejusza.

Matka C-a także ze starożytnego i zacnego pochodziła rodu Aureliów, z przydomkiem Cotta. Była to niewiasta, według Plutarcha, zacna, troskliwa matka; na nią właśnie spadł obowiązek dokończenia wychowania młodego C-a po śmierci (84 roku) męża, byłego pretora. Syn umiał w dojrzałym już wieku zachować dla matki czułość serca i głębokie poszanowanie. O biegu wykształcenia C-a dochowało się mało wiadomości. Nieco światła na tę sprawę rzuca przygodnie Swetoniusz, nadmienia

łs?.-

mm

ssgitip

®8|SSi

i

fesislitesib

Fig. 163. Cezar Cajus Julius.

jąc, że nauczycielem domowym C-a był niejaki M. A. Gnipho, Gall,z pochodzenia, prawdopodobnie rodem z północnej Italii. Nie b)ł to niewolnik, z pośród których wybierano zwykle ówczesnych wychowawców; znał on zarówno biegle język łaciński, jak i grecki, odznaczał się niezwykłą pamięcią, a miał przytem i wyższą ogładę towarzy-ską. Zasługuje na szczególną uwagę ta okoliczność, że w młodym wrażliwym wieku C. dostał się pod opiekę i kierunek wychowawcy, który nie był Grekiem, lecz Gallem. Być bardzo może, że ten żywy interes, jaki następnie powziął C. ku Gallom, z tej, jak i z tamtej strony Alp, powstał za pobudką nauczyciela Gnyfona, dobrze obeznanego z upośledzonem pod względem politycznym położeniem mieszkańców północnej Italii. Zdolności, jakiem! natura hojnie obdarzyła C-a, starannie uprawiane, ujawniły się w kilku piśmiennych utworach, o których z tego okresu lat młodych wspominają kronikarze. W pracach zatytułowanych „Pochwały Herkulesa", w tragedyi „Edyp*, w zbiorze powiastek, uwydatnił C. potoczystość słowa, poprawność języka, jasność stylu, zalety, które stanowiły również następnie najpiękniejszą ozdobę jego wytwornego pióra. Zapewnie pod poważnym wpływem matki kształcił się jego charakter, który łączył hart duszy i męzkość z uczuciem szlachetności. W uniesieniu i guiewie umiał C. zarówno zachować spokój, a miękkość utrzymać w granicy arystokratycznej delikatności i dystynkcyi. Nie zaniedbał też ćwiczenia ciała, wprawiał się do szermierki orężnej, dosiadał konia i zwinnie nim toczył, nabył sztuki pływania, umiał znosić niewygody i znużenie fizyczne, w używaniu wina zachowywał zawsze umiarkowanie a w jadle był niewymyślny. Katon o nim powiedział, że jeden ze wszystkich C. do wywrócenia rzeczypospolitej trzeźwy przystąpił. Co zaś do jadła, Oppiusz tak go niewymyślnym przedstawia, iż gdy raz kiedyś, zaproszonemu, ze starą oliwą zamiast świeżej jeść dano, lubo insi się brzydzili, on sam smacznie zajadał, aby się nie zdawał gospodarzom niedbalstwo i niegrzeczność wyrzucać (Swet. „Vita J. Caesaris" c. LII). Postawa zewnętrzna znamionowała w C e męża niepospolitego, który się korzystnie od tłumu wyróżniał. Niektóre wiarogod-ne popiersia marmurowe, dotychczas zachowane w Londynie w Muzeum Brytańskiem, w Neapolu, tudzież liczne monety i kamee pozwalają pochwycić kilka wydatniejszych rysów postaci C-a, zgodnych ze szczegółami, które przekazała późniejsza (Sweton.) tradycya. Jak na Rzymianina, był C. wzrostu wysokiego, o kształtach wysmukłych. Głowę miał dużą, lecz foremnie zaokrągloną. Przerzedzone wcześnie włosy odsłaniały wysokie czoło. Chętnie też później korzystał C. z przywileju noszenia wawrzynowego wieńca, którym przysłaniał sięgającą ponad czoło łysinę. Nos prosty, trochę szeroki, ale kształtny. Usta niewielkie, regularne, lecz o wargach nieco za grubych. Twarz pełną, a z biegiem czasu ściągłą, ożywiały czarne oczy o prze-nikliwem spojrzeniu. Tworzyła się z tych rysów całość, która sprawiała wrażenie urodziwego oblicza, tchnącego wdziękiem i powagą. Sam C. był świadom swojej krasy i w młodszych latach oraz w późniejszym wieku dbał o swoją powierzchowność: starannie gładził włosy, nosił wykwintną togę, zarzucaną z pewną elegancyą. Okrągłe ruchy, głos dźwięczny, postawa arystokratyczna, twarz urodziwa—znamionowały w C-e człowieka wytwornego, który przy swych zdolnościach umysłowych, swej krasomówczej biegłości, miał zapewnione powodzenie w wyższych kołach towarzyskich. Jakoż wcześnie już umiał podbijać serca kobiet i rad był z tych zwycięstw w zawodach miłosnych korzystać, jednakże bez szwanku pod względem cielesnym i moralnym. W młodym bardzo wieku pojął za żonę Ko r n e 1 i ę, córkę Korneliusza Cynny, przy wódz-cy stronnictwa ludowego, sprzymierzeńca demokratycznie usposobionego Maryusza. Z tego małżeństwa urodziła się córka Julia, która następnie została żoną Pompejusza. Lubo C. z arystokratycznego pochodził rodu i do kół wyższej szlachty rzymskiej miał wstęp otwarty, jednakże wcześnie już zdawał się lgnąć do obozu ludowego. Ciotka jego, Julia, była za Maryuszem, który stał na czele stronnictwa ludowego; przez żonę swą znów C. był zbliżony do drugiego przywódzcy tegoż obozu—do Korneliusza Cynny. Te związki rodzinne wskazywać się zdawały, że C. już na progu swego życia polityczuego odsunął się stanowczo od tych, co w osobie zwycięskiego podówczas Sulli upatrywali obrońcę interesu optymatów czyli arystokracyi. Za wpływem swego wuja, Maryusza, uzyskał młody C. godność kapłana jowiszowego (flarnen dialis) i niebawem też ściągnął na siebie podejrzliwość potężnego dyktatora, który zażądał, aby młodzieniec, używający już pewnej wziętości, rozwiódł się z żoną, Kornelią, córką jego (Sulli) przeciwnika. C., pomimo odsądzenia go od kapłaństwa i pomimo innych kar doraźnych, nie uległ woli dyktatora; stanowczo i męsko oparł się jego żądaniu. Na jaw się nie ukazywał, noce przepędzał w różnych kryjówkach, póki, za wstawieniem się Westalek, krewnych i powinowatych swoich, przebaczenia nie pozyskał. Sulla, długo się opierając naleganiom, nareszcie, zniewolony ciągłemi prośbami, powiedział: „Niech tak będzie, dokażecie swego na mnie; ale wiedzcie, iż ten, którego ocalenia domagacie się usilnie, przyprawi kiedyś o zgubę możniejszych, którycheśmy prawa wspólnie bronili; bo w jednym Cezarze wielu jest Maryuszów“. Pomimo ułaskawienia i względnie tak zaszczytnej o sobie opinii Sulli, C. nie uważał za właściwe pozostawać w Rzymie nadal pod czujnetn okiem potężnego dyktatora. Udał się też niebawem w 81 r. do Azyi Mniejszej i tam zaczął służyć wojskowo przy boku pretora Terma, nie bez przyczynienia sobie sławy, gdyż przy wzięciu miasta Mitylene wieńcem obywatelskim (corona civica) ozdobiony został. Służył następnie i pod Serwiliuszem Izau-rykiem w Cylicyi, ale czas krótki, bo, dowiedziawszy się o śmierci Sulli, pośpieszył do Rzymu (78 r.), nie chciał atoli wejść w związek z Lepidem, który na zgliszczach spalonych zwłok dyktatora rozdmuchał byłżarzewie!wojny domowej, lubo Lepid zachęcał go wielkiemi obietnicami. Skorzystał wszakże C. z innej okoliczności, aby wystąpić na widownię polityczną, zwrócić na siebie uwagę, zalecić się stronnictwu, które znienawidziło arystokracyę i ster rządów z jej rąk wytrącić usiłowało. Stanął przeto na mównicy, jako oskarżyciel Korneliusza Dola-belli, jednego z przyjaciół znienawidzonego, a niedawno zgasłego, dyktatora. Dolabella, który poprzednio piastował godność konsula, zaszczycony niegdyś tryumfem, na dwa lata przedtem jako wielkorządzca w Macedonii odznaczył się—zdzierstwem na swym urzędzie. C. odważył się go pozwać przed trybu-

nał. Wprawdzie oskarżony przezeń Dolabella w pobłażliwym sądzie swych jednomyślnych towarzyszów znalazł uniewinnienie, ale C. zjednał sobie sławę krasomówcy i zaskarbił serca przyjaciół sprawy ludowej. Pierwszy ten występ zaświadczył, że C. posiada w wysokim stopniu talent, niezbędny dla każdego męża stanu, który w gminowładnych państwach pragnie mieć powodzenie: przyszły dyktator okazał się już skończonym mówcą. Nie poprzestając na świeżych, tylko co zdobytych, wawrzynach oratorskicb, pragnął iść dalej na drodze doskonalenia się w sztuce przemawiania publicznego. Sądził, że ze zwykłej rutyny otrząść się należy, że wypada szukać innych środków w tym kierunku, choćby po nie na dalekie krańce udać się przyszło; powziął więc zamiar kształcenia się w szkole greckiej krasomów-stwa, która naówczas dosięgła była stopnia rozkwitu na wyśpię Rhodus pod najsławniejszym mistrzem, Apoloniuszem Molonem. W tej podróży (opowiada Swetoniusz) schwytany przez rozbójników morskich, zostawać musiał w niewoli z największą niecierpliwością blizko dni czterdziestu, z jednym tylko lekarzem i dwoma pokojowcami, gdyż innych to warzyszów podróży i służących zaraz na początku przygody rozesłał dla starania się pieniędzy na okup. Po wyliczeniu nakoniec 50 talentów wysadzony na brzeg, puścił się w te tropy z flotą za odpływającymi, a połapanych powywieszać kazał, czem im, będąc jeszcze w ich ręku, nieraz w żartach groził. Na wieść zaś, że poblizkie prowincye rzymskie pustoszy Mitrydates, z Kodu przeprawił się do Azyi Mniejszej i tam zebranemi posiłkami chwiejące się i niepewne miasta w wierności utrzymał. Po powrocie do Rzymu, dokąd go wezwano celem ofiarowania mu godności wielkiego kapłana, C. wstępuje na drogę publicznej karyery, a zaczyna ją od zaszczytnego urzędu trybuna wojskowego, który mu przypadł z wyboru. Był to stopień jakby pułkownika, przełożonego nad oddziałem złożonym z tysiąca zbrojnych ludzi. Wśród toczącej się między optymatami a stronnictwem lu-dowem walki C. trzymał się jeszcze na uboczu, chociaż wyraźnie sprzyjał dążeniom demokracyi, która zabiegała o przywrócenie zniesionego przez Sullę urzędu trybunów ludowych, stanowiącego taki potężny środek w rozwoju życia ówczesnej partyi demokratycznej. Bez Pompejusza, który, jako szczęśliwy wódz, stał wtedy wysoko, wiele zrobić nie było można; zbliżył się więc C. do niego i usilnie popie-

stąpił z mową pogrzebową nad popiołami zmarłej swej ciotki, Julii, wdowy po Maryuszu. W mowie tej wychwalał wielkie zasługi zgasłego przywńdzcy demokracyi. Kiedy w 65 r. został z wyboru edy-lem kurulnym, kazał statuę Maryusza i trofea jego z wojny jugurtyńskiej i z cymbryjskiej umieścić na Kapitolu. Wywiesił więc już wyraźnie swój sztandar polityczny, co niemało przyczyniło się do pozyskania licznych zwolenników. Jako edyl lazł sposobność do zjednania sobie stronnictwa między ludem. Wspaniałe igrzyska olśniewały tłum miejski, który po raz pierwszy podziwiał zbytek i przepych, jaki roztoczył C., wystawiwszy 300 par gladyatorów, przeznaczonych do krwawych zapasów. Lubo z kolegą swym, Bibulem, wspólnym kosztem igrzyska te urządził, jednak dla siebie tylko wszystką wdzięczność od ludu ściągnąć umiał. To też wzrosła niepomiernie popularność jego, tak, iż niebawem w walce wyborczej o urząd najwyższego kapłana (pontifex maximus) odniósł nad Katulusem, jednym z najpoważniejszych mężów, świetne zwycięstwo (w 63 r.). Wkrótce sięgnął po szczeblach godności jeszcze wyżej, zostawszy (62 r.) pretorem miejskim (praetor urbanus). W czasie spisku Ka-tyliny sprzyjał niewątpliwie dążnościom, które zmierzały do obalenia ówczesnego porządku rzeczy, chował się jednak tak ostrożnie i oględnie, że nie dosięgła go wielka zawierucha, która się skończyła zupełną porażką rewolueyjno-demokratycznego obozu. Po upływie terminu swego urzędu, udał się C. jako propretor do wyznaczonej mu przez losy prowincyi, do Hiszpanii dalszej (Hisp. ulterior). Trudności stawiane mu przez przytrzymujących go wierzycieli usunął bogaty Krassus. Zwycięskie pochody C-a nad brzegami Oceanu, uwieńczone pomyślnym skutkiem, zhołdowały ludność i kraj rozległej Luzytanii. W wojsku swem znalazł C. niebawem uznanie: obwołano go imperatorem. Senat po otrzymaniu wiadomości o świetnych czynach C a postanowił na cześć jego urządzić uroczystości i przyznał mu prawo odbycia po powrocie tryumfu. Administrując krajem świeżo zdobytym, umiał propretor bie zaskarbić przychylność mieszkańców swoją sprawiedliwością i ludzkością. Kres wielkorządztwa upływał. C. pośpieszył w 60 r. z powrotem do Rzymu, marząc nietylko o odbyciu uroczystego wjazdu do miasta, ale i o pozyskaniu na wyborach najwyższej w rzeczypospolitej godności — urzędu konsula. Trudności się wzmagały. Jednocześnie obu rał jego wnioski, kiedy on w r, 70 naczelne kon- j zaszczytów osiągnąć nie pozwalały przepisy prawa, sula miejsce zajął w rzeczypospolitej i, w duchu Nie można było w wmjennym rynsztunku stać pod dążeń demokratycznego obozu, przywrócił w całej pod murami Rzymu, czekając na tryumf, i w tym pełni dawny urząd .trybunów ludowych. Niemniej mym czasie w białej obywatelskiej todze przebywać gorliwie działał C. w następnych latach na rzecz Pora- w mieście, aby osobiście na przypadających wtedy pejusza (r. 66 i 67), kiedy obradowano nad wnioska- wyborach być obecnym. Zabiegi w senacie (o usu-rni Gabiniusza i Maniliusza, wyszłemi od try- nięcie zakazu prawa), nie odniosły skutku, z po-bunatu, celem rozszerzenia władzy wodza w walce wodu silnego oporu Katona. C. prędko wśród z korsarzami i z Mitrydatem. Skorzystał też ze chwiejącej się sprawy powziął postanowienie: zrzekł sposobności, żeby wyraźniej zaznaczyć swoje żywe się tryumfu i uzyskał godność konsula. W r. 60 sympatye względem zasad, których uosobieniem był kończy się okres przedwstępny w politycznej ka-Maryusz, a przez to umocnić swoje stanowisko ryerze C-a. Po szczeblach stopniowo się wznosząc, w obozie ludowym. Jako kwestor (od r. 68) wy- dochodzi C. szczytu władzy w 40-m roku swego źy-

zna-

za-

so-

sa-

Enoyk. Fowi*. Ilustr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

46

cia. Odtąd nowy w jego działalnośoi zaczyna się okres. Staje on nagle w rzędzie potentatów, od których losy rzeczypospolitej zależą.

Z rządkiem umiarkowaniem C. wniosek swój przedstawiał w senacie; oddzielnie pytał o zdanie każdego senatora, oświadczając, iż gotów jest zmienić, coby się w projekcie nie podobało. Ale wniosek, jak powiada Dion Kassiusz, tak był ułożony, że mu nic zarzucić nie było można: więc też w senacie tylko niema zawiązała się oppozycya. Wynajdowano pozory, zwłóczono; Katon dał się słyszeć, iż mu się niepodoba wszelka nowość, zmieniająca dawne kształty rzplitej, i gdy widoczną okazywał niechęć, C., wyszedłszy z granic umiarkowania, kazał przez likto-ra odprowadzić Katona do więzienia; lecz gdy spostrzegł wyraźne oburzenie, polecił przywrócić mu wolność osobistą, do senatorów zaś rzekł groźnie: „Zawezwałem was na najwyższych sędziów tego prawa, aby, zmieniwszy co się w niem niepodoba, przedstawić je ludowi; ale gdyście się od wszelkich rozpraw uchylili, lud teraz sam rozstrzygać będzie“. Nad wnioskiem obradowano na przedwstępnych, przygotowawczych zgromadzeniach. Na jednem z nich C. zapytał Bibulusa, towarzysza swego, konsula, należącego do przeciwnego obozu: azali wniosek popierać będzie?—„Nigdy, odrzekł zapytany, dopóki konsulem jestem, zezwolenia odemnie nie uzyskacie". Krassus zaś i Pompejusz gorliwie za wnioskiem przemawiali. Kiedy Pompejusza pytano, co uczyni, jeśli inni za broń chwycą: „I ja, odrzekł, tarczę swoją podniosę*. Pomimo oporu Bibulusa, wniosek na zgromadzeniu ludowem przeprowadzono. Przysięgę złożyli senatorowie, skruszał też i opór Katona i przystąpiono niebawem do wykonania prawa, z mocy którego liczne wyprowadzono z Rzymu osady, tak iż około 20 tysięcy rodzin przeniosło się z miasta na pola italskie, a Rzym uwolniony tym sposobem został od znacznej liczby (jakich stu tysięcy głów) pasorzytnej ludności. Rozległa działalność C-a w roku jego konsulatu rozciągnęła się na liczue inne przedmioty. Zmierzała ona z jednej strony do zatarcia wszelkich śladów pozostałych po oligarchii sullańskiej, z drugiej—do zaprowadzenia porządku i ładu w zarządzie prowin-cyi, w administracyi całej rzplitej. Miłe na pospólstwie czyniło wrażenie, kiedy C. zobowiązał senat do wydawania codziennych sprawozdań i ogłaszania uchwał senackich, które poprzednio często w tajemnicy trzymano. Takie same akta wydawać miały i zgro -madzenia ludowe, aby każdy miał przed sobą jasny obraz działalności i nadto z biegiem spraw publicznych mógł się obznajomić. Dla Krassusa, również jak i dla stanu rycerskiego (ordo eąuester), uczyniono, na wniosek C-a, ustępstwa. Zniżono dla nich (lex de publieanis) dzierżawę podatków wybieranych w Azyi Mniejszej, z powodu bowiem długoletniej wojny z Mitrydatem niemało ucierpiało to rycerstwo.

Cezar konsulem r. 59. W Pompejuszu spotyka C. silnego współzawodnika, który promienieje sławą wojenną, a położył był znakomite zasługi około podźwignienia stronnictwa ludowego, C., poprzednio już zjednawszy sobie Pompejusza, nową pomoc mu ofiaruje, napozór bezinteresownie, w istocie zaś w osobistych tylko widokach; zbliża się do niego i zapewnia, że wszelkich dołoży starań, aby poprzeć odrzucone przez senat wnioski Pompejsuza, który, wróciwszy ze Wschodu jako zwyciężca w 62 r., po rozpuszczeniu swego wojska daremnie wyczekiwał spełnienia swych żądań. C. obiecuje mu, że weźmie pod swą skuteczną opiekę wniosek co do wynagrodzenia żołnierzy pompejańskich. Jednocześnie zjednywa sobie bogacza Krassusa, który zresztą oddawna już mu sprzyjał, wspierał go swojemi zasobami i teraz chętnie się łączył, on, eąues, ze znakomitościami, które mu zaszczyty i wpływ na przyszłość rokowały. Tak się też zbliżyli trzej mężowie, zapewniając sobie wzajemną pomoc, stwierdzając przysięgą, że bez zgody jednego z trzech nic ważniejszego w rzeczypospolitej przedsięwziętem nie będzie. Taki jest początek tryumwiratu, który właściwie nie był czem innem, jeno prywat-nem porozumieniem się trzech potężnych osobistości co do dalszego ich zachowania się względem sprawy publicznej. Potrójny związek długo pozostawał tajemnicą; dopiero jawnie występujące skutki podczas konsulatu C-a zdarły zasłonę z faktu, który przeraził optymatów: przewidywali już zbliżający się koniec rzplitej. Konsulat C a w 59 r. zaznaczył się całym szeregiem odmian i ważnemi objawami w działalności prawodawczej. Niestrudzony C. na tern Wysokiem stanowisku starał się utrwalić władzę swoją i wpływ swego stronnictwa.

Zadośćuczynił przedewszystkiem żądaniom Pompę-jusza, lubo przy tej sposobności zbierał C. plony i dla siebie, kiedy przygotował i przedstawił senatowi projekt prawa gruntowego—lex Julia agraria.

W myśl tego wniosku domagano się, aby grunta publiczne, jakie jeszcze państwo posiadało, rozdzielić między niższe obywatelstwo, gdyby zaś gruntów nie starczyło, nabyć nowe za pieniądze złożone do skarbu przez Pompejusza z jego zdobyczy wschodniej; przemocą nie wywłaszczać właścicieli, a wynagradzać nie według szacunku komisarzy, ale według taksy ostatniego censu; wybrać komisyę z 20-tu członków złożoną, wnioskodawcę (C-a) wyłączyć od prawa zasiadania w tej komisyi; wreszcie zobowiązać senatorów do złożenia przysięgi, iż nic przeciwnego powyższemu prawu wnosić nie będą. Występując z tym wnioskiem, miał C. na Wnioskiem de actis Pompei jeszcze silniej zobo-względzie przedewszystkiem zadość uczynić Pompę- wiązał sobie C. Pompejusza. Czego bowiem poprzednio juszowi, zjednać sobie nadto uboższą ludność obywa- sprzymierzeniec C-a u senatu uzyskać nie mógł, to telską, nadzwyczajną władzę komisarzy rozdzielić mu obecniesam C. w ofierze jako zakład przyjaźni między 20-tu członków i rozwiać, przez wyłączenie i przyniósł. Lud potwierdził wszelkie zarządzenia i po-siebie samego, wszelkie pozory osobistych widoków, stanowienia, jakie Pompejusz uczynił był na Wscho-Pod tym też względem prawo agrarne C-a zasadniczo dzie, celem uporządkowania zamąconych stosunków różniło się od podobnego zresztą wniosku, jaki był | w Armenii, Syryi, Palestynie, w Królestwie Pontyj w 63 roku uczynił trybun Serwiliusz Rullus. I skiem i in. Tak więc silnemi już naokoło C a węzłami byli połączeni: Pompejusz, Krassus, lud i rycer- ] które się dostały w udziale C-owi po ustąpieniu stwo. Nie zapomniał C. i o uciśnionej ludności pro- z urzędu konsula, Gallia przedalpejska (cisalpina), wincyonalnej, starał się przed ździerstwami osłonić ją ogarniająca Włochy północne, już od dwóch wie-przez nowe prawa de provinciis ordinandis, ków podlegała władzy rzplitej rzymskiej; zaalpej-oraz de pecuniis repetundis, które określały ska zaś, którą również prokonsul C. w zarząd obej-bliżej i ściślej obowiązki mieszkańców prowincyi mował, dopiero od II wieku przed Chr. uznawała nad względem władzy i dawały środki dochodzenia swych praw tudzież krzywd wyrządzonych przez urzędników. Te same prawa uwalniały od władzy zarządców miasta wolne, pozwalając im rządzić się własnemi prawami i przez własnych urzędników.

sobą powagę ludu rzymskiego. Znaną ona była pod nazwą Gallii Narbońskiej i rozciągała się od Tuluzy do Genewy, czyli w granicach swych mieściła południowo-wschodnią część dzisiejszej Francyi, północno-zachodni kąt Włoch północnych i skrawek obecnej Szwajearyi. Kraje więc, które pod swój zarząd otrzymał C., rozciągały się od górnej Garon-ny przez półn. Włochy do źródlisk Rodanu. We wskazanym obrębie mieszkała ludność przeważnie gallijska, należąca do rojnego szczepu celtyckiego, który na rozległej przestrzeni całej Francyi, Belgii oraz Brytanii rozpościera się wszechwładnie, nie sta nowiąc jednak politycznie spojonej całości. Odrębne plemiona, na większych lub mniejszych teryto-ryach, siedziały obok siebie niezależnie; niektóre, jak Belgowie, tworzyły związki w kształcie federacyi, inne zaś chwilowo miewały królów jako zwierzchników. Zasadniczą jednostkę w organizacyi politycznej tych ludów stanowił klan czyli związek rodu, związki zaś rodów tworzyły gminę, złożoną z wolnych obywateli, zdolnych do broni; po nad gminami stały rady starszyzny, niekiedy z książętami na czele. Wogóle w organizacyi politycznej przeważał duch demokratyczny. Pewnego rodzaju jedność wyrażała się tylko w zespolonej klasie kapłańskiej czyli druidów, którzy pod wielu względami zajmowali uprzywilejowane stanowisko. Acz politycznie Gallia nie dosięgła wyższego stopnia rozwoju, jednakże w uspołecznieniu, w kulturze jej ujawniał się znakomity postęp, mianowicie pod względem rolnictwa, rękodzieł i techniki. Kwitnęło szczególniej górnictwo, metalurgia, odlewnictwo bronzowe. Drogi i mosty sprzyjały rozwojowi handlu, żegluga rzeczna i morska ożywiała ruch handlu zamiennego. W klasie druidów gromadzono wiadomości naukowe,—znajomość szczególniej języka greckiego między kapłanami szeroko rozpowszechnioną była. Kraj żyzny i bogaty wabił do siebie sąsiednie narody. Od Renu, który granicę wschodnią stanowił, groziło Gallom niebezpieczeństwo. Wędrowne ludy germańskie, siedzące nad pograniczną ziemią, pożądliwie spoglądały na pola i niwy, które z tamtej, czyli z lewej, strony leżały. Sami Gallowie w swych rozterkach domowych wzywali na pomoc niekiedy tego, to znowu innego plemienia germańskiego. Tak, między innemi, na żądanie Arwernów i Sek-wanów, powaśnionych z Eduami, przybył z liczne-mi drużynami germański wódz Aryowist, a pokonawszy Eduów, osiadł na stałe, na ziemi Sekwanów ze swą liczną, później około 100 tysięcy wynoszącą, rzeszą. Podobneż zachodziły wypadki w krajach położonych nad górnym Renem, gdzie siedziało celtyckie plemię Helwetów. Coraz gwałtowniej nacierały na nich ościenne kupy germańskie. Helweto-wie postanowili porzucić swe siedliska i przenieść się dalej na zachód, aby między pobratymcami w Gallii szukać miejsc spokojniejszych. Już nawet

Do działalności C-a jako konsula należałoby także dołączyć i te wnioski, które czynione były pod jego okiem przez trybunów, oddanych zupełnie konsulowi i prawdopodobnie pod jego występujących natchnieniem. W ciągu niezbyt długiego, bo jednorocznego tylko, sprawowania przez C-a naczelnego w rzplitej urzędu wzrosło potężnie jego znaczenie, wzmocnił się jego wpływ i stanowisko polityczne.

Związek z Pompejuszem utrwalił C. przez wydanie za niego córki swej, Julii, sam zaś ożenił się z Kalpurnią, córką Pizona. Tchnął on w stronnictwo ludowe nową otuchę, nowe siły, ożywił jego nadzieje, zbliżył do siebie odosobnione żywioły i mocniej je skojarzył. Partya demokratyczna, ujrzawszy na swem czele taką potęgę, taką zdolność, jaką C. przedstawiał, podniosła się z upadku, w którym niemal od zejścia ze sceny Maryusza się znajdowała. Kiedy się zbliżał ku końcowi okres władzy, C. pragnął otrzymać po ustąpieniu z urzędu jaką dogodniejszą prowincyę. Życzeniu temu dogadzał wniosek uczyniony przez Watyniusza (lex Vatinia), aby C-wi w zarząd na lat pięć oddać Gallię przed-alpejską z dołączeniem Illiryku, senat zaś, zatwierdziwszy wniosek, dodał jeszcze i Gallię zaalpejską w tem rozumieniu, że C., który marzył o objęciu w zarząd prowincyi obiecującej mu pole tryumfów, raczej tam znajdzie niechybną zgubę. Złożywszy urząd, C. jeszcze całe trzy miesiące spędził w obozie, przypatrując się pilnie temu, jak rozwijały się sprawy w Rzymie. Mógł na nie spoglądać zresztą spokojnie, bo w mieście wpływ swój niewzruszenie już utrwalił, zapewniwszy godność konsulów serdecznie oddanym sobie zaufańcom: Kalpurniuszowi Pizono-wi, swemu teściowi, oraz Gabiniuszowi, który posłuszny był na każde jego skinienie ręki. Między trybunami zaś rej wodził zapalony wyznawca demokratycznych zasad, Klodiusz, nie ukrywający swej zaciekłości przeciwko Katonowi i Cyceronowi.

Wichrzenia jego wywołały niebawem w Rzymie gwałtowne sceny—wygnanie Cycerona, tudzież Katona,—ale C., ruszywszy na czele legionów do Gallii, z drogi raz wytkniętej zbaczać już nie myślał.

Cezar w Gallii (58—49 r.J, podbój prowincyi.

Dziewięcioletni ten okres czasu w dziejach C a stanowi świetną epokę, jedną z najpiękniejszych kart w księdze jego żywota, kiedy się rozwinął i zaświecił blaskiem geniuszu jego talent wojskowy, kiedy dojrzały jego zdolności—jako administratora i męża stanu—kiedy wreszcie jego pióro literackie zajaśniało niezwykłym wdziękiem w niespożytym pomniku dziejopisarskim, w Pamiętnikach o wojnie gallijskiej „Comment. de bello gallico“). Jedna z prowincyi,

w tym ruchu przekroczyli granicę rzymskiej pro-wincyi. W tej tak groźnej chwili właśnie przybył C. do Gallii. Zadanie jego polegało na tern, aby zabezpiecz}- ć prowincyę powierzoną jego opiece od najścia Helwetów. W spiesznym marszu podążył C. do Genewy, która stanowiła graniczny punkt w krainie Allobrogów, rozpoczął rokowania z Helwetami dość długie a powolne, łudził ich nadzieją pomyślnej dla nich odpowiedzi, tymczasem (59 r. w kwiet.) zarządził nad brzegami Rodanu szereg obronnych środków dla powstrzymania wędrówki Helwetów, na tej jedynej dogodniejszej drodze, jaką obrać mogli. Wobec trudności, która stąd po-wstała? postanowili Helwetowie ruszyć w kierunku północno-zachod., przez kraj Sekwanów, a C. tymczasem podążył do Włoch, wzmocnił swoje siły, powiększył legiony i w sam czas jeszcze powrócił, aby Helwetom zagrodzić drogę nad dziś. Saoną, (Ar-rar), dokąd już byli nadciągnęli. Po pierwszem, krwawem ale nie rozstrzygającem starciu, nastąpiło drugie pod Bibracte (ok. m. Autun), gdzie Helwetowie na głowę porażeni, w śpiesznej ucieczce szukali ocalenia. Zwycięski C. polecił przetrzebionemu plemieniu powrócić na dawne siedliska, odbudować spalone wsie i grody. Tą pierwszą przewagą swojego oręża zagaił C. szereg zwycięstw, w których tak świetnie zajaśniał jego niepospolity talent wojskowy. W tym samym też jeszcze roku załatwił C. pomyślnie sprawę z Aryowistem, który już oddawna wraz ze swą rzeszą siedział na gruncie gallijskim i o dalszych myślał zdobyczach między Sekwanami. Ci udali się o pomoc do C-a, który rad skorzystał ze sposobności, aby swą przemoc dać poczuć Aryowistowi. Nie zdoławszy germańskiego królika przejednać i do swoich nakłonić żądań, podczas osobistego z nim spotkania, C. umiał niebawem orężnie poprzeć powagę swego stanowiska i w bitwie około dzisiejszego Miihlhauseu zadał mu cios stanowczy. Germańskie plemiona przesiedliły się na drugą stronę Renu, który odtąd stanowił granicę państwa rzymskiego. Taki był początek panowania Rzymian w Gallii, które zwycięski wódz wkrótce nad całym krajem ugruntował. Niezwykły pośpiech, jakim się wogóle C. odznaczał w swoich czynnościach wojennych, ujawnił się tu po raz pierwszy. W ciągu jednego r. dokonał C. dwóch wielkich pomyślnych wypraw, po których ukończeniu wrócił na zimę do Gallii przedalpejskiej, aby się tam oddać obowiązkom, jakie nań kładł urząd prokonsula. Następne lata prawie bez przerwy wypełnione były podobnież wyprawami wojen-nemi, które ustawicznie rozszerzały granice panowania rzymskiego nad ludami Gallii. Wysnuwały się one w takim naturalnym porządku i biegu, jak się z kłębka wątek snuje. Jedna wyprawa prowadziła za sobą drugą, a z drugiej wywiązywała się następna, aż się nareszcie skończyły wtedy, gdy już wszystkie plemiona Gallów na lądzie stałym jarzmo rzymskie na sobie dźwigały. W drugim roku (57 przed Chr.) swego pobytu w Gallii C. rzucił postrach na ludy celtyckie, które zamieszkiwały w północno-wschodnim pasie i znane były pod nazwą Belgów. A lubo plemię Nerwów z niezwykłym zapałem broniło swej i swych sąsiadów niezależności, jednakże przemocy rzymskiej ostatecznie uległo. Taki sam los spotkał w 56 r. ludy, które zajmowały pas nadmorski, zachodni, nad Atlantykiem, w Armoryce i w Akwitanii. Już w 55 roku stanowisko C-a w Gallii było na tak silnych utrwalone posadach, że prokonsul mógł śmiało i bezpiecznie przerzucić się z legionami swemi na drugi brzeg Renu, oraz na drugi brzeg kanału, dzielącego Gallię od Brytanii, zostawiając po za sobą z tyłu podbite plemiona. Przejście przez Ren sprawiło śmiałością pomysłu silne wrażenie na umysłach plemion germańskich. C. rzucił most sztucznie spojony z belek i z przęseł na nurtach szerokiego Renu, prawdopodobnie około dzisiejszego miasta Bonn, i po tym moście poprowadził swoje legiony. Germańskie ludy ujrzały wtedy po raz pierwszy na swojej ziemi rzymskie chorągwie. C. jednak zbyt daleko w głąb leśnej i górzystej krainy się nie zapuszczał. Przebył w niej nie więcej nad dni ośmnaście. Z północnej Gallii po dwakroć przepływał do Brytanii i tam też zdołał utrwalić panowanie orłów rzymskich. Jakkolwiek ludy gallijskie w tak krótkim przeciągu czasu poddały się pod miecz zwycięski C-a, który jak błyskawicą ich raził i pod swoje zgarniał panowanie, jednakże niebawem nastała chwila opamiętania, kiedy już w 53 r. tu i owdzie, a zwłaszcza w środkowej Gallii, zaczęły ukazywać się oznaki niezadowolenia z rzymskiej opieki, oraz dążność ku zrzuceniu z siebie obcego jarzma. Pod wodzą Ambioryksa organizowały się siły powstańcze, które jednak do znaczniejszej wzbić się nie mogły potęgi. Dopiero zimą roku 53-go na 52-gi wybuchło na nowo żarzewie wielkiego ruchu, na czele którego stanął królik plemienia Arwernów (dziś. Ower-nia), dzielny, śmiały i waleczny Wercyngetoryks, mąż wielkiego charakteru i niepospolitego umysłu. Wojna, wybuchła całym płomieniem, toczyła się pierwotnie około Avaricum (Bourges), które, pomimo bohaterskiego oporu, 52 dostało się w moc C-a. Sam zaś prokonsul poniósł pod Gergowią, nad Allier (dep. Puy dę dóme) stołecznem m. Arwernów, dotkliwą porażkę, która rozdmuchała jeszcze bardziej żarzewie powstania. Rzymianom zagroziło poważne niebezpieczeństwo; C-a położenie było ciężkie. Wercyngetoryks usadowił się u Mandubiów w obronnej Alezyi (Alise Sainte-Reine w depart Cóte d’Or), C. ścisnął miasto oblężeniem i po długich uporczywych walkach zdobył je, (52 r.), pochwyciwszy w niewolę bohatera narodowego Gallów, ostatniego walecznika za wolność i niezawisłość gallijskiego plemienia. Z upadkiem Alezyi wygasły powoli i ostatnie iskry powstania. Na schyłku 51 r. cała kraina uznała nad sobą powagę rzymskiego imienia. Kraj cały zamieniono w prowincyę. Szczupłe dochowały się wiadomości o środkach, jakich używał C. w owej epoce, kiedy przeobrażał Gallię i wcielał ją do nowego organizmu rzymskiego. To tylko między innemi z pamiętników jego na jaw występuje, jako rzecz pewna, że C. usilnie starał się łagodzić wszelkie przykrości tego przejściowego stanu, żadnych nowych nie narzucając podatków, owszem hojną ręką, szczodrobliwością, jednając sobie starszyznę między Gallami i gojąc rany tylu klęskami krwawemi zgnębionego kraju. W wieńcu sławy, który opromienia czoło C-a, wawrzyny z podboju Gallii zebrane do najtrwalszych jego ozdób należą. Była to ostatnia z tych wielkich zdobyczy, jakich dokonał miecz rzymski za rzplitej, zdobycz, która tak wysokie posiadła znaczenie pod względem cywilizacyjnym. Ona rozszerzyła granice grecko-rzymskiej cywilizacyi, wcieliła w jej obręb rozległą dziewiczą krainę, która, niby żyzna rola, przyjęła nowe ziarno i niebawem bujnym pokryła się plonem. Romanizacya Gallii tak prędkie czyniła postępy, że kiedy w czterysta lat po C-e wędrowne ludy germańskie osiadać w niej zaczęły, zastały już kraj jakby odłamek rzymskiego świata, przejęty duchem rzymskim, wypolerowany ogładą rzymską, kwitDący wdziękiem łacińskiej mowy. Ta Galia przez C a zdobyta stała się też piastunką nowszej cywilizacyi europejskiej.—W tym czasie, kiedy C. nad spełnieniem wielkiego dziejowego zadania pracował w Gallii, Pómpejusz w Rzymie i w Italii dźwigał na swych barkach olbrzymią sprawę utrzymania tam ładu i porządku, choć chwiał się grunt pod jego nogami i powaga jego nią wystarczała, aby w światowładnem mieście ująć w karby namiętne siły wichrzycieli demagogów, jak, między innymi, trybuna Klodyusza. Oglądano się więc na senat, którego wpływ się podnosił, wzrastał, czego dowodem odwołanie z wygnania (57 r.) Cycerona. Pómpejusz nie bez uczucia zazdrości i obawy spoglądać zaczął na wzmacniającą się potęgę C a, w którym dostrzegł groźnego współzawodnika. Gdy mu się nie udało uzyskać od senatu naczelnego dowTództwa, w którem mógł był znaleźć punkt oparcia przeciwko powadze C-a — uznał za stosowne wraz z Krassem zawezwać C-a na ustne porozumienie się w 56 r. do m. Luki we Włoszech. Jakoż C. z prowincyi swojej na miejsce wskazane przybył (56 r.). Między tryumwirami odbyła się tajna narada, na której postanowiono w duchu poprzedniego związku wzajemnie się wspierać, dogadzać życzeniu każdego z trzech mężów zosobna. C. miał nadal pozostać w Gallii, Pómpejusz zaś i Krassus mieli po skończonem swem urzędowaniu w goduo-ści konsulów objąć w zarząd osobne na zachodzie i na wschodzie prowincye. Pomimo silnego oporu, dwaj tryumwirowie wybór swój przeprowadzili: Pom-pejusz i Krassus zostali na r. 55-ty konsulami. Zbliżyła się chwila, kiedy należało uczynić wniosek o podział prowincyi dla obu konsulów po ustąpieniu z urzędów. Wziął to na siebie trybun Tre-boniusz i przedstawił wniosek (lex Trebonia de pro-vinciis consularibus r. 55), aby Pompejuszowi po-ruczono obiedwie Hiszpanie, Krassowi—Syryę, Cezarowi obiedwie Gallie, każdemu zaś, aby zarząd prowincyi na lat pięć oddano. Nadto prawo to zawierało inne jeszcze pełnomocnictwa,—upoważniając, między innemi, C-a do powiększenia siły zbrojnej, któraby z 10-ciu legionów składać się mogła. Pompejuszowi zapewnił odnowiony związek posiadanie prowincyi i wojska, o co się właśnie tak gorliwie w ostatnich latach był dobijał. Zdawało mu się, że tym sposobem dorówna C wi, a nawet, że go prześcignie i przewyższy swą siłą, jeżeli przez zastępców zarządzać będzie prowincyą a sam w Rzymie zostanie, gdzie przewidywał, iż będzie z czasem osobą jedyną, niezbędną, której senat powierzy najwyższą dyktatorską władzę; Krassus zaś głównie zwrócił swoją uwagę na Syryę i na wojnę, jaką z Partami prowadzić zamierzał, i żył już nadzieją zdobycia wielkich bogactw. Jakoż udał się niebawem na Wschód, rozpoczął kroki wojenne przeciwko Partom i po długiem błąkaniu się z wojskiem swojem w Mezopotamii, wprowadzony w zasadzkę, po nieszczęśliwej bitwie zabity został (53 r.). Śmierć Krassa nadwerężyła równowagę między tryumwirami i rzuciła wpośród nich zarzewie niezgody. Zrazu przechyla się szala na niekorzyść C-a: Pómpejusz samowładnie zasiada na konsulacie 52 r. (solus, sine collega); dopiero pod koniec swojego urzędowania przybiera towarzysza, utrwala swoje stanowisko, zabezpiecza Bię na przyszłość, zjednywa sobie lud i senat przeciwko niebezpiecznej wrzekomo potędze C-a. W senacie poruszono ważną sprawę dotyczącą odwołania C a z Gallii, kiedy się ukończy czas prawem przepisany do zarządzania powierzoną mu prowincyą. Kresem tym był dzień 1 marca 49 r. C., skrępowany przepisem prawa, dopiero po latach dziesięciu mógł się na nowo o konsulat na r. 48-y ubiegać. Taki też był jego zamiar, z którym się zresztą bynajmniej nie taił, i to nawet prawdopodobniej do umowy tryumwirów w m. Luce należało. Jeżeliby zaś z chwilą upływu przepisanego prawem czasu C. z prowincyi był odwołany, już-by tylko jako człowiek prywatny mógł się starać o konsulat; łatwiej byłoby stawiać mu na tej drodze przeszkody, oskarżając go publicznie, jak Katylinę w 65 r., pod jakimkolwiekbądź pozorem. W przeciwnym razie C., rozporządzający siłą wojskową 10-ciu legionów, mógł przemocą nawet zamiaru dopiąć. Że senat miał najzupełniejsze prawo odwołać C-a z dn. 1-m marca—to żadnej nie ulega wątpliwości, w dniu tym bowiem kończył się zakreślony mu czas prawem Watyniusza i Treboniusza. To też i Pompę* jusz ukrył się pod tym prawnym pozorem i przyjął dłoń, jaką do niego senat i optymaci wyciągali. Ale w duszy swojej stanowczego jeszcze nie powziął zamiaru i chwiejnością swoją odraczał roz-strzygnienie sprawy. Gdy jeden z zagorzałych opty-matów, Marcellus, wniósł do senatu odwołanie C-a, dopiero po długim namyśle rzecz do przyszłego roku odłożyć postanowiono. Konsulowie z r. następnego (50) w dniu 1 marca zająć się mieli wnioskiem tak drażliwym. Jakoż w dniu oznaczonym ponowiono zamiary względem C a, zabroniono trybunom stawiać jakikolwiek opór, nadto wniesiono, aby wysłużeni żołnierze C-a mogli się do uwolnienia podawać. Trzej trybunowie rzucili swoje veto, nawet konsul Sulpicyusz głos przeciwny zabrał. Wtedy Pómpejusz powagą swoją wpłynął na przyjęcie wniosku, uroczyście przypominając zgromadzeniu, iż słuchać senatu jest pierwszym obowiązkiem każdego obywatela. W tej chwili C. w osobie Pompejusza miał już jawnego przeciwnika. Wszelki między nimi związek istnieć przestał. Na rok 50 C. nie zostawił sprawy swej w Rzymie bez obrońców, widząc zagrożone swe stanowisko:

pozyskał sobie jednego z konsulów, znalazł przychylnego orędownika w osobie Kuryona, trybuna, który poprzednio żarliwym był stronnikiem Pompejusza. Kiedy konsul Marcellus ponowił prze-szłoroczne wnioski, oparł się im Kuryon z mocy służącego mu prawa, tak, iż w ciągu całego roku żadnej w tym przedmiocie stanowczej nie osiągnięto uchwały. Na zwłokę także niemało wpłynęła i choroba Pompejusza, i owacye na cześć jego po wyzdrowieniu urządzane, które wpajały w niego złudną pewność, że sprawa C-a na współczucie ogólniejsze liczyć nie może. W chwili zakłopotania sam Pompejusz twierdził, że znajdzie potrzebne wojsko, nogą w ziemię uderzy a z niej legiony wyrosną. Na wniosek ustępującego już z urzędu konsula powierzono Pompejuszowi nadzwyczajną władzę i dowództwo nad legionami w całej Italii. Kuryon pośpieszył z wiadomościami do C-a, który w północnych znajdował się Włoszech, i od niego niebawem otrzymał list do senatu z oświadczeniem, iż zgoda nastąpić może, ale z warunkiem, że i Pompejusz również wszystkie swoje wojska rozpuści. Konsulo-wie jednak z r. 49 w pierwszym dniu urzędowania, z obozu optymatów, C-owi niechętni, dumnie odrzucają jego ofiarę, stanowiąc nadto mocą uchwały, aby C. od 1 marca 49 r. legiony swoje rozpuścił i z prowincyi ustąpił, w przeciwnym razie za wroga ojczyzny ogłoszony będzie. Oppozycya trybunów okazała się daremną. Wyższym urzędom nadano nadzwyczajną władzę, rzplitą uznano jako będącą w niebezpieczeństwie. Gwałtownem swojem postępowaniem senat dopuszczał się bezprawia. Mimo oporu trybunów, C. z władzy swej wyzuty został.

nie opuścić postanowiono wobec zbliżającego się na czele wojska C-a. Bez krwawego boju wszedł C. do światowładnego grodu; bez oporu poddały mu się inne miasta; cała Italia, porzucona przez Pompejusza i optymatów, przeszła, jakby w mgnieniu oka, pod jego władzę. Stronnicy senatu, zaskoczeni tftk nagłem ukazaniem się C-a, chronią się w śpiesznej ucieczce do Grecyi, w nadziei, że wschodnie prowincye dostarczą środków do skutecznego oporu. Zdąża C. do Brundizyum, do Kalabryi, żeby ubiedz pierzchających optymatów, ale już Pompejusz, zabezpieczywszy się warownie, większą część wojska do Grecyi wyprawił, C. zaś za mało był przygotowany do oblężniczych działań. W niespełna dwa miesiące C. został panem całego półwyspu. Sardynia i Sycylia także wkrótce pod jego przeszły władzę. W Rzymie C. między obywatelstwem nie występował bynajmniej jako zwyciężca. Uszanował porządek rzeczy, jaki zastał, i łagodnością zjednywał sobie przeciwników, którzy jeszcze w mieście zostali. Wyprawę gotował przedewszystkiem do Hiszpanii, gdzie wojsko Pompejusza gościło. Wprzód od zachodu zapewnić sobie wypadało Italię, następnie zaś na Wschód uderzyć. Wprzód trzeba, mówił C,, pobić wojsko bez dowódzcy, a później dowódzcę bez wojska miał zaś Pompejusza na myśli. I niebawem, udawszy się z wojskiem do Hiszpanii, dokonał tego, co zamierzał był uczynić. Pod Ilerdą (późn. m. Lerida, w półn. wsch. Hiszpanii, w Katalonii) pokonał przeciwnika, zniósł legiony Pompejusza, zostające pod wodzą Petrejusza i in. W ciągu 40-tu dni ukończył całą wyprawę i spokojnie mógł już do Rzymu wrócić. Świetność czynów zjednała mu godność dyktatora, którą mu jeszcze przed przybyciem do Rzymu, kiedy uporne miasto Mas-sylię oblegał, ofiarowano. Skorzystał z tej nadzwyczajnej władzy, żeby w osieroconym Rzymie zaprowadzić ład i porządek i w ciągu 11-to-dniowej dyktatury rozwinął rozległą działalność prawodawczą, przeprowadził nadto swój wybór konsula na r. 47-my i w tej godności pośpieszuie rozpoczął wojenne kroki przeciwko senatowi i optymatom, którzy już groźne w Grecyi w swoich obozach gromadzili siły. Wśród wielkiego niebezpieczeństwa przeprawia C. na nielicznych okrętach swoje wojsko (15,000 piechoty, 500 jezdnych) z przystani w Brundizyum do Grecyi i z nierównieź większem niebezpieczeństwem, z jedną tylko częścią swojego wojska, bawi w pobliżu pompejańskiego obozu około Dyrrhachium. Wzmocniwszy swoje siły przybyciem pomocy, daremnie oblega warowny obóz Pompejusza, który umiał dać dowody swojej dzielności wojskowej, po kilkakroć C-owi zadawszy dotkliwe klęski. Odcięty od morza, zagrożony dla braku żywności, zmuszonym się ujrzał C. przerzucić wojsko swoje do żyznych dolin Tessalii. Pompejusz, zamiast korzystać z tego oddalenia się C-a od brzegów morskich, zamiast przeprawić swoje wojsko do Italii, pozostawiając C-a w Grecyi, począł ścigać przeciwnika. Pompejuszowi wiele na zwłoce zależeć musiało, C-owi zaś—na jak najśpieszniejszej rozpra-

Nie omieszkał też zdobywca Gallii przedstawić wojsku swemu przekonywająco, że senat z wyzwaniem występuje, on zaś sam gotów będzie z orężem w ręku bronić praw rzplitej. Miał C. w Rawennie przy boku swoim jeden tylko legion, pozostała część wojska dopiero do północnej Italii nadciągała; ale i z tą garstką nie wahał się na nieprzygotowanych przeciwników uderzyć. W połowie stycznia 49 r.,

— dnia bliżej oznaczyć niepodobna—przeszedł granice południowe swojej przedalpejskiej prowincyi.

Starożytni pisarze, do retoryki skłonni, z upodobaniem przedstawiają ową zmyśloną chwilę, kiedy wrzekomo chwiejący się w swem postanowieniu C. staje nad brzegiem Rubikonu, rozważa doniosłość kroku, a wreszcie, obróciwszy się do pobliższych, rzecze: „Jeszcze się stąd cofnąć możemy, lecz skoro ten mostek przejdziem, oręż wszystko stanowić będzie“. C. w swych pamiętnikach żadnej o Rubikonie nie czyni wzmianki, zresztą zanadto był stanowczym, w niczem nie przypomina nam Hamleta, aby prawdopodobnem być mogło, iżby miał czas bezużytecznie trawić na rozpamiętywaniach. Skrupuły dawno już był w swej duszy usunął — działać należało. Uderzył na Ariminum w Umbryi, i to był pierwszy krok nieprzyjacielski, a owładnąwszy miastem, stąd ciągnął powoli i do Rzymu.

Przestrach padł na szlachtę i na senat. Jedyna w Pompejuszu była nadzieja. Nieprzygotowani optymąci ledwie garstkę wojska zebrać zdołali, wie orężnej. Tymczasem otoczenie nagliło Pompeju-Nowozaciężni nie budzili otuchy, więc Rzym śpiesz- sza; senatorowie, niecierpliwi, stęsknieni, wracać pra

w na-

gnęli jak najprędzej do Italii. Byli pewni swego zwycięstwa. Uległ namowom Pompejusz i na rozległych polach, na równinie około m. Pharsalos, stoczył d. 9 sierpnia 48 r. ową pamiętną bitwę, w której C. tak świetne nad swym przeciwnikiem odniósł zwycięstwo. W popłochu przegranej i strasznego pogromu pierzchnął Pompejusz z pola bitwy, chroniąc się do Egiptu, gdzie zamiast upragnionej gościnności, zdradziecką śmierć znalazł. Na wieść o zgonie swego przeciwnika zapłakał C., kiedy w pogoni za nim przypłynął do Aleksandryi i tam już go przy życiu nie zastał. Natomiast wplątał się niebacznie w spór, jaki się na dworze egipskim toczył między małoletnim królem Ptolo-meuszem a starszą siostrą jego, Kleopatrą. Zrazu występował w charakterze sędziego polubownego, a później w roli władzcy, przez co wywołał w Aleksandryi niezadowolenie, które wypadło mu stłumiać w ciągu sześciu miesięcy orężnie (bellum Ale-xandrinum). Spór zaś rozstrzygnął w ten sposób, że oddał Egipt w kształcie lennego państwa w ręce nadobnej Kleopatry, która wdziękami swemi umiała rzucić urok na dyktatora rzymskiego. Po dziewięciomiesięcznym pobycie w Egipcie wrócił C. na poprzednią drogę, którą zmierzał do sławy i potęgi. W szybkim ruchu, jakby w błyskawicznym pędzie, przerzucił się do Syryi, a stamtąd przeszedł do Pontu, aby tam poskromić Farnaksa, syna Mi-trydata W., wielorakiem powodzeniem zhardziałego. Jakoż piątego dnia po przybyciu, w jednej bitwie, we cztery godziny od wystąpienia przeciw nieprzyjacielowi, do szczętu go pokonał (r. 47). Tę szybkość zwycięstw za szczególną poczytywał sobie zasługę, i chlubił się tern, kazawszy na tryumfie pontyjskim te trzy słowa w napisie położyć: „veni, vidi, vici“ (przyszedłem, obaczyłem, zwyciężyłem). Po powrocie do Rzymu (47 r. w grud.) śpiesznie zajął się C. zgromadzeniem sił wojskowych, aby zdławić zupełnie groźnych jeszcze nieprzyjaciół swoich, którzy się głównie ześrodkowali w Afryce i w Hiszpanii. Wylądował około Adrumetum (30 grudnia), stoczył niebawem potyczkę, która na niekorzyść jego wypadła, i dopiero później, po upływie kilku miesięcy, powetował swą klęskę zwycięstwem pod Thapsus w stanowczej bitwie (r. 46 wkwiet. ?) która cios śmiertelny zadała prokonsulowi Scypionowi i złączonemu z nim Jubie, królowi numidyjskiemu. Zrozpaczeni dowódzcy, pozbawieni nadziei ocalenia sprawy, dobrowolnie pozbawiali się życia, między innymi: Katon, Petrejusz, Juba, Metellus, Scypion. C. zamienił Numidów rozległą dziedzinę w prowincyę rzymską, i obarczony bogatym łupem, wrócił do Rzymu (r. 46, w lipc u). Z niezliczonych trofeów wyprawiał ludowi uciechy wszelkiego rodzaju: igrzyska zapaśnicze, komedye po rozmaitych częściach miasta, a także, we wszystkich językach, widowiska cyrkowe, szermierskie i wodne. Wspaniałością tych uroczystości olśnił tłum miejski i wzbudził ku sobie podziw nie mały. Pozostała jeszcze do załatwienia sprawa w Hiszpanii, w której resztki sił Pompejusza zgromadziły się pod wodzą dwóch jego synów. Mordercza i chwiejna bitwa około m. Mundy (? w okolicach Korduby lub Rondy), w której C. walczył,

nie o zwycięstwo, ile raczej w obronie życia, sprowadziła prędko zwrot stanowczy. Na krwawem polu polegli przywódzcy w towarzystwie 30,000 republikanów, inni zaś, jak Sekstus Pompejusz, w śpiesznej ucieczce szukali ocalenia. W ciągu kilku tygodni C. wytępił przeciwników swoich do szczętu. Wrócił do Rzymu szczęśliwy zwyciężca, który, jak wicher, zmiótł z oblicza ziemi wszystkich swych nieprzyjaciół i niepodzielnie w ręku swych skupił władzę nad ogromem państwa, rozłożonego w trzech częściach świata. Wzniósł się C. po tylu tryumfach na tak wysokie stanowisko, na jakiem żaden z jego poprzedników nie stanął, wyjąwszy chyba jednego tylko Sullę. Ale nierównie szerszą była podwalina, na jakiej C. opierał swoje wydatne i górujące stanowisko, niżeli podstawa, na której się wznosiła potęga przywódzcy arystokratycznego obozu. Jak Sulla, tak i Cezar przyjął ofiarowany sobie tytuł dyktatora, a ta godność, tak wyłączna i nadzwyczajna, w części tylko wyrażała summę władzy i attrybueyj, które zgromadził w swych ręku, zarówno jeden, jak i drugi władzca. Ale Sulla po krótkiem użyciu swojej władzy ustąpił dobrowolnie; C. zaś, niestrudzony, szerokie powziąw-szy zamysły, z niesłabnącą energią zmierzał do urzeczywistnienia swoich wielkich celów. Jako dyktator, obrany w 45 r. na rok jeden, przyjął stępnym już godność dyktatora dożywotniego (dic-tator perpetuus). Trwałość ta stanowiska naczel-uego, kierującego, godności dożywotniej, nieodwołalnej, o szerokim bardzo zakresie władzy,—pozwoliła C-owi rozwinąć we wszystkich kierunkach działalność, roztoczyć wszystkie zasoby potężnego umysłu, aby zdążać do dokończenia wielkiego dzieła przeobrażenia politycznego i społecznego światowładnej Romy. Taka, a nie inna, myśl przyświecała C-owi w jego zabiegach, zarówno wtedy, gdy się dobijał władzy, jaki wówczas, kiedy ją całkowicie już posiadł. Nie kierowała nim ambioya samolubnego pyszałka, któryby szukał zadosyeuczynienia swej osobistej dumie, nie ożywiała go nieposkromiona zuchwałość szczęśliwego zdobywcy i tryumfatora, rzucającego pod swoje nogi społeczności i narody dla wywyższenia własnego swego piedestału sławy wojennej. C. miał na widoku, nie cele swoje egoistyczne, ani cele stronnictwa, czyli też partyi, której przewodniczył, ale cele ogólne: ocalenie państwa i społeczności rzymskiej od niechybnej zagłady, zapewnienie im trwałości oraz warunków dalszego rozwoju i żywotnej działalności. Zrozumiał on, że na pierwiastkach arystokratycznych nie zdoła wznieść trwałej budowli. Arystokracya się przeżyła, wyczerpała swe siły, ugrzęzła w samolubstwie, zamieniła się w oligarchię, zamknęła się w ciasnym obrębie kilkunastu potężnych rodzin. Demokracya również nie zawierała w sobie żywiołów dość pewnych, na których-by się oprzeć było można. Przechylała się ku demagogii, wpadała na tory warcholstwa, choć przedstawiała niejakie rękojmie lepszej przyszłości, gdyby ująć się dała w pewne karby porządku przy istniejącej w niej odżywczej sile postępowej, która zawsze szersze odsłaniała widnokręgi. Jedyne dla niej zbawienie widział C. w monarchicznym kształcie rządu, w tej szlachetniejszej jego formie, o jakiej marzył młodszy Gracclius, a w jakiej monarchię urzeczywistnili Perykles i Cromwell. Nie miała to być ani wojskowa dyktatura, ani samo-władztwo wschodnich despotów, lecz ta forma rządu, która przypominałaby pierwiastkową w Rzymie królewskość, z udziałem w rządzie narodu, oraz z udziałem senatu przy szerokim zakresie władzy i inicyatywy prawodawczej dyktatora. W tym też duchu wyłoniła się dyktatura C-a, która, zgodnie z ustaloną tradycyą, dawała mu naczelne nad siłą zbrojną dowództwo, moc szafowania skarbem, stanowienia pokoju lub wojny, kierowania wewnętrzną administracyą, mianowania namiestuików w pro-wincyach, senatorów w Rzymie, dozorowania spraw religijnych itp. Obok tego zachowało swą nienaruszoną powagę obywatelstwo w rzeczy stanowienia praw ogólnych. Senat zajął stanowisko ciała doradczego oraz organu wyższej administracyi skarbowej, sądowej i wojskowej; tylko skład senatu się zmienił. Sam C. przewagą swą poniekąd sa-moistność jego podciął, powiększył liczbę senatorów do dziewięciuset, a mianował ich swoją władzą i wybierał z różnych stanów, a nadto z różnych pro-wincyj. Po raz pierwszy weszły do senatu obce, nie italskie, żywioły, które dawniej w wielkiej radzie rzplitej rzymskiej nigdy nie zasiadały. Wobec takiego położenia, nie senat, ale C. rozstrzygał o najważniejszych sprawach. On też mianował namiestników na stanowiska zarządzców prowiucyj z szeregu konsulów i pretorów, on ich odwoływał. W wojsku przywrócił podupadłą karność, skrócił lata służby w legionach, podniósł ducha wojskowego, ustanowił nowe godności legatów legionowych, których sam mianował, i w ten sposób dowódzców wojskowych w zależności od siebie trzymał. Upo rządkowa! sprawy podatkowe, sposób wybierania podatków udogodnił ze względu na opodatkowanych. Zarząd finansowy za C-a tak się rozwinął pomyślnie, że w 44 r., na dwa tygodnie przed zgonem dyktatora, w skarbie publicznym oraz w skarbie dyktatorskim znajdowało się na dzisiejszą monetę około 6 mil. f. sterl. Dbałość o dobrobyt miasta Rzymu, a zwłaszcza niższej, uboższej klasy, wyraziła się w urządzeniu prawidłowego rozdawnictwa zboża, w ułatwieniu emigracyi przez zakładanie kolonij zamorskich, w dostarczaniu pracy dla proletaryatu przez wznoszenie wspaniałych w mieście budowli. W upadku będące we Włoszech rolnictwo, ruina właścicieli chłopskich zagród, znalazły w C e również troskliwego opiekuna, który różnemi środkami postarał się dźwignąć produkcyę rolną, jak i drobnych producentów. Miasta włoskie uzyskały ustawę miejską (lex municipalis), która na trwałych podwalinach wznosiła ich samorząd domowy. Dla prowincyj nastała od czasów C-a epoka ich rozkwitu. Poprzednio będąc przedmiotem nielitościwej eksploa taeyi, źródłem dochodów nieprawnych całej falangi urzędników administracyjnych i skarbowych, stały się one odtąd przedmiotem opieki dbałego o ich rozwój zarządu centralnego, który, nie w ich zniszczę niu, lecz w ich pomyślności upatrywał warunek dobra powszechnego całej rzeczypospolitej. C. sam miał dozór nad namiestnikami i dodawał im do boku z ramienia swego, bądź legatów legionowych, bądź innych poruczników, którzy ich kontrolowali. Miara podatków i powinności była ściśle określona, nadużycia przez to powściągnięte, zaprowadzone prawa przeciwko lichwie, dłużnikom ułatwione środki ratowania się od niesłusznego ucisku wierzycieli. Pro-wincye miały wejść do społeczności politycznej rzymskiej. Gallia przedalpejska uzyskała obywatelstwo; w Hiszpanii, w Afryce, na Wschodzie, założono kolonie italskie, obdarzono je prawem łacińskiem (jurę latino). Wiele innych pozostało jeszcze rozporządzeń, które świadczą o szerokich zamysłach, zamierzonych, lecz niewykonanych. Zamyślał C. sporządzić ogólny opis całego państwa, któryby służył za podstawę do racyonalnego systematu podatkowego, miał na widoku wprowadzenie wspólnych miar i wag, ujednostajnienie monety i t. d. Reforma kalendarza, który otrzymał nazwę juliańskiego, znalazła powszechne uznanie, i od C-a w ciągu długich wieków służyła dla całego świata rzymskiego, a następnie chrześciańskiego, za podstawę liczenia lat. Kiedy C. sądził, że już dostatecznie utrwalił podwaliny szerokiej reformy wewnętrznej, powziął zamiar zabezpieczenia również granic państwa od niebezpieczeństw zewnętrznych, i w tym celu rozpoczął przygotowania do wielkiej na Wschód przeciwko Partom wyprawy, która pod naczelnem dowództwem jego miała niebawem wyruszyć z początkiem wiosny, kiedy w dniu 15 marca 44 r. wielki dyktator padł ofiarą utworzonego w łonie partyi optymatów spisku, na którego czele stali Markus Brutus i Gajusz Kassyusz. Dzieje powstania i rozwoju tego sprzysiężenia nie są dokładniej znane. Niechętni C-owi oddawna nieprzychylnem spoglądali nań okiem. Zamiar przybrania tytułu królewskiego podrażnił namiętności. Na kilka tygodni przed wykonaniem tego zamiaru powstała między najprzedniejszymi senatorami myśl zgładzenia C a. W dniu 15 marca udał się C. na uroczyste, z góry zapowiedziane, posiedzenie senatu w teatrze Pompejusza. Skoro zasiadł, spiskowi, wrze-komo z uszanowania, około niego stanęli i zaraz Tuliusz Cymber, co się był pierwszego kroku podjął, z jakąś prośbą do niego przystąpił, zerwał C wi z obu ramion suknię, a drugi ze spiskowych, Kassyusz, trochę poniżej gardła go zranił. Kiedy daremnie, w jednem oka mgnieniu zerwawszy się z krzesła, C. pasował się ze spiskowcami, powtórnie w bok ugodzony, stracił równowagę i padł na ziemię; głosu już nie wydał, choć jeszcze dwudzieścia pchnięć sztyletem otrzymał. Za rozbiegnieniem się wszystkich, martwy poleżał nieco, póki trzej niewolnicy czy słudzy, włożywszy go w lektykę, z ręką zwieszoną, do domu nie zanieśli. Wśród niezwykłych uroczystości na rynku publicznym (forum) spalono ciało dyktatora, a miejsce to ozdobiono wkrótce wielką kolumną z napisem „Ojcu Ojczyzny" (Parenti pa-triae). — źródła i pomoce liter.: Plutarch; Suet. Traną. ,,Vitae XII Imper. Vita Idul. Caesaris". K. Drumann „Geschichte Roms in seinem Ueber-gange von der republikanischen zur monarchischen Yerfassung, oder Pompejus, Caesar, Cicero u. ihre

A. p.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

P. Chm.

P. Cbm,

Cezary Franciszek Józef, brat poprzedniego, jest autorem dwu utworów wierszowanych: „Heco albo Zajączek, to jest o polowaniu zająców44 (Kraków, 1650), „Melodya krzykliwego słowika przy akcie weselnym Jana Pawła Cezarego i Cecylii

P. Chm.

sycylijskiej" (t-że, 1704).

Cezary Michał, syn poprzedniego, ostatni drukarz z tego rodu. Roku 1731 ks. Marcin Waleszyń-ski, kanonik katedralny krakowski, kupił dom i drukarnię Cezarych za 11,000 złp. i darował go akademii krakowskiej, do której należał aż do roku

P. Chm.

Cezaryon, syn Kleopatry, (* 47—f 31 przed Chr.), nazywał się początkowo Ptolemeuszem. Juliusz Cezar, któremu matka przypisała ojcowstwo C-a, upoważnił go do zmiany nazwiska. Antoniusz go protegował; w r. 42 tryumwirowie pozwolili mu tytułować się królem, w r. 43 Antoniusz nadał mu częściową władzę królewską nad Egiptem, Cyprem, Cezary Franciszek (* 1583—f 1651), zało- Libią i Celesyryą i ogłosił go publicznie synem życiel jednej z najlepszych w wieku XVII drukarni Cezara, ku wielkiemu niezadowoleniu Oktawia-krakowskich, a przytem autor. Najdawniejsza, w dru- na. Po śmierci Kleopatry Oktawian kazał C-a karni jego wydana, książka, o ile dotąd wiadomo, zabić.    r-

wyszła w roku 1616; jest to dziełko Lipskiego „De-cas quaestionumw, a niebawem potem pierwsza polska 1618, sławne tłómaczenie Jerozolimy Wyzwolonej Tassa, przez Piotra Kochanowskiego. Od tego czasu aż do zgonu drukował C. dzieła co znakomitsze w języku polskim i łacińskim, nie zanie- modlitwę jego runął posąg bożyszcza. Rozgniewany dbując, naturalnie, i takich, które bieżący budziły sędzia, kazał go wraz z Julianem, kapłanem, zawiązać interes. Druk i papier zazwyczaj był piękny, zna- w worku i utopić. Podanie mówi, że przez Amokiem drukarskim—ulubiona jeszcze przez Łazarzową łów zostali obadwaj męczennicy wydobyci, a przez drukarnię, kolumna, czasem ładniejsza od pierwot- j pobożnego Chrześcianina pochowani w blizkości Ter-nego wzoru. Do przyjaciół C-go liczyli się biskupi j racyny (Mart. Rom.).    ks-r. f.

krakowscy: Jędrzej Lipski i Jakób Zadzik, biskup \ Cezaryusz, biskup A rei ateński (*470—f 542),

Zeitgenossenu (T. I, 6, Królewiec, 1834 — 44), najgruntowniejsze z dzieł dawniejszych, z którego, jak z niewyczerpanej skarbnicy, czerpali wszyscy późniejsi pisarze. (Merivale korzystał również z poprzedniego dzieła w pracy swej: „History of the Romans under the Empire 1852—62“ T. I i II; obejmują dzieje C-a). Cesarz Napoleon III „Histoire de Jules Cesar" (T. I i II, Paryż, 1865 —66) skreślił dzieje C-a aż do r. 49, do chwili przejścia Rubikonu. Koronowany autor odział w szatę naukową swoją teoryę, osnutą nie bez względu na siebie samego, o istnieniu wybranych przez Opatrzność osobistości, które spełniają wyższe po-słanuictwa. Takiemi uprzywilejowanemi geniuszami byli Cez., Karol W., Napoleon I. Tom II, obejmujący dzieje podbicia Gallii przez C-a, odznacza się starannością w wystawieniu obrazu wojennych wypraw, do czego przygotowania były czynione przez cały sztab inżynierów i topografów; ten właśnie tom, zawierający w sobie liczne mapy, posiada szczególniejszą wartość naukową. Najwyżej stanął Th. Mom-msen „Rómische Geschichte" (3 t., w 1885 t. 5-ty). Jego charakterystyka C-a, raczej pełny, skończony obraz(T. Ill-ci), należy do rzędu najpiękniejszych dzieł współczesnego dziejopisarstwa. Nikt dotychczas nie pojął tak głęboko, nie ocenił tak wszechstronnie C-a, jak Mommsen; nikt lepiej, plastyczniej i jaskrawiej nie uwydatnił wielkości i jego geniuszu, jego dziejowej roli, od niemieckego historyka. Prawie wszystkie dzieła o C-e pisane po Mommsenie pozostają pod wpływem jego skończonego obrazu. — Porów.: Ihne „Rómische Geschichte" (Lipsk, 1890, t. VI i VII poświęcone dziejom C-a); W. Warde Fowler „Julius Cesar and the foundation of the Roman Imperial System" (Londyn, 1892; z pięknemi illustracyami, popularne dzieło, oparte na starannych i rozległych studyach); V i c t o r Duruy „Histoire des Romains" (T. II, 1890); tegoż „Histoire des Romains" (z illustracyami, tom III, 1881 r.), zawierający dzieje C-a, osnute na grua-townem badaniu źródłowem; J. K. Plebański „O dziejowera znaczeniu Jul. C-a" (w Bibl. Warszawskiej r. 1865, tom III, IV). Artykuł ten, powstały z odczytów publicznych, obejmuje w końcowej części w ogólnych rysach życie i działalność C-a aż do zatargu z senatem w 49 r.

Wielka Enc. ilustr. T. XI.

przemyski Paweł Piasecki, oraz Felicyan Wojanow-ski, maltański komendator poznański, wreszcie książę Zasławski. Z dwoma ostatnimi, oraz z Jędrzejem Lipskim odbył C. trzykrotną podróż po Niemczech i Włoszech. Z dzieł jego własnych wymieniamy: „Pielgrzym włoski albo krótkie Rzymu i miast prze-dniejszych włoskich opisanie⁴* (Kraków, 1614); „Żywot św. Franciszki Rzymianki" (t-że, 1617 i 1635). Wspominają też biografowie „Poprawę niektórych obyczajów polskich potocznych" (Kraków, 1625 r.), i bez daty: „Ordo et judicium civitatisu.

Cezary Jan Paweł, najstarszy syn poprzedniego, drukarz również; jest autorem przedmowy do nowego wydania dziełka Stanisława Orzechowskiego: „Fidelis Subditus⁴⁴ (Kraków, 1639).

Pipanowny" (Kraków, 1652).

Cezary Franciszek II, wnuk Franciszka I (f 1724), objął drukarnię w r. 1675 i prowadził ją do zgonu; ogłosił kilka książek dobrych dawniejszych, a ponieważ spółcześni mu niewiele rzeczy ważnych pisali, musiał drukować konkluzye, dysputy, kazania pogrzebowe i t. p. Jest autorem pa-negiryku: „Omen gratulatorium; felix novi anni aus-picium repraesentans excel. Dno Augustiuo Czy-rzyckowicz“ (Kraków, 1678), oraz tłómaczenie powieści Barklaya: „Historya o Argenidzie, królewnie

P. Chm.

1754.

Cezaryusz, dyakou św. (* w Terracynie w Kampanii około 160 po Chr.). Za panowania Cezara Auto-nina stawiony przed trybunałem sędziego, nie chciał odstąpić wiary chrześciańskiej i ofiarować w świątyni Apollina. Wyznawał publicznie Chrystusa i na

47

Sermones*, „Epistolae“, „Reguła ad Mona-

kon, Firmin i Wiwencyusz biskupi, kapłan Messyan i dyakon Stefan, około r. 549.

Cezecynsz (Caesetius) Lucius Flayus, trybun ludowy w Rzymie 44 r. przed Chr., usunął wspólnie z towarzyszem swym Merullusem koronę królewską, którą uwieńczono statuę Cezara, i kazał więzić tych, którzy go, jak króla, witali. Cezar, przy pomocy trybuna Helwiusza Cynny, pozbawił go godności trybuna i usunął z senatu (Sueton. „Caes.“ 79, 80. Vell. Patero. 2, 68).

Cezenniusz(Caesennius v.Caesonius) Lento, stronnik Cezara; służąc przy nim w Hiszpanii, zabił ratującego się ucieczką po bitwie pod Mundą młodego Ku. Pompejusza. Po śmierci Cezara był przyjacielem Antoniusza i jednym z 7 mężów (sep-temvir) do rozdziału gruntów w Italii (Cic. „Philip.*

Em. K.

Ks. R.F,

Em. K.

Em. K.

And. S.

Cezonia (Ca es on i a) Milo ni a, kochanka, a następnie żona cesarza Kaliguli, kobieta bezwstydna i rozpustna; podejrzywano ją, że zadała mężowi swemu napój miłosny, który o większe jeszcze szaleństwo go przyprawił. W czasie spisku, uknutego na życie Kaliguli, zabita została razem z nim i z córką Julią Drusillą (Sueton. Calig. 25, 33, 38, 50,

Em K.

przyszedł na świat w okolicach miasta Chńlons we Francyi. Rodzice jego, bardzo pobożni, wdrażali go od pierwszej młodości do miłości Boga i bliźniego. Przez całe życie odznaczał się nieograniczoną litością dla ubogich. Rozdawał wszystko, co posiadał, a gdy mu zabrakło pieniędzy, zdejmował z siebie odzież dla wsparcia potrzebujących. W 18 r. ż. wstąpił do sławnego klasztoru leryueńskiego, gdzie przyjął pierwsze święcenia. Opat Porcarius powierzył mu gospodarstwo całego klasztoru, które C. chętnie wykonywał, chociaż większą miał skłonność do życia ascetycznego. Spostrzegłszy to, przełożony uwolnił go od zajęć gospodarskich. Teraz C. bez przeszkody oddał się czytaniu ksiąg i modlitwie, a tak umartwione wiódł życie, że porcyą przygotowaną w niedzielę zaspakajał głód przez cały tydzień. Z powodu nadwątlonego zdrowia wysłano go do miasta Arles, gdzie biskup Eoniusz wyświęcił go na kapłana i oddał mu w zarząd klasztor poblizki; zaś po trzech latach ten sam biskup, czując się blizkim śmierci, zalecił C-a na swego następcę. Pomimo usilnych próśb, żeby go zostawiono w spokoju, C. został obrany biskupem Arelateńskim. Świątobliwy zakonnik, zostawszy pasterzem dyecezyi, zajął się swemi owieczkami z największą gorliwością, a karmiąc ich ducha słowem Bożem,^ równocześnie dbał o ich byt materyalny. Co niedziela i święto miewał kazania przystępne dla prostaczków i rozdawał przygotowane nauki, aby je odczytywali w domu niemogący uczestniczyć w nabożeństwie. Krzewił życie zakonne, budował klasztory, zakładał przytułkii, wystawiwszy obszerny szpital, zaopatrywał wszystkie jego potrzeby. Wyszukiwał jeńców, a na ich wykupienie z niewoli oddawał ostatnie zasoby. Nieraz pracował własnemi rękami, by za-pobiedz niedostatkowi zakonnic w Arles, gdzie siostra jego, Cezary a. była przełożoną. Wśród tych zabiegów świątobliwego biskupa występni dworacy króla Alaryka oskarżyli go, że porozumiewa się z Burgundami, aby im wydać miasto Arles. Pochopny król skazał C-a na wygnanie do Bordeaux; wkrótce jednak, przekonawszy się o niesłuszności zarzutów, przywrócił b-pa, a oszczerców ukamienować rozkazał. Miasto Arles opanowali Ostrogotowie, a ludzie przewrotni znów oskarżyli C. przed ich królem, Teodorykiem, który b-pa wezwał do Rawenny; wszakże, ujrzawszy szlachetną i świątobliwą postać pasterza, przyjął go z wielką uprzejmością i o nic nie badał. C. udał się do Rzymu, by odwiedzić Stolicę Apostolską. Papież Symmach podniósł go na godność arcybiskupią i obdarzył paliuszem, a wkrótce zamianował wikaryu-szem apostolskim. Używając wielkiej powagi między biskupami, odprawiał C. wraz z nimi synody, na których radzono o rozkrzewieniu wiary i ustaleniu karności. R. 506 synod w Agde, r. 527 w Carpentras, 529 roku w Valence i Vaison. Z dzieł naukowych S. Cezaryusza są: „Homiliae XIV*

chos et ad Virgines“, „Exhortationes“; zaginęło zaś dzieło C-a: „De gratia et libero arbitrio“. Zbiór tych dzieł wydał ks. Mignę: „Patrologia latina“ T. 67. Życie S. C-a opisali wspólnie: Cypryan dya-

XI, XII, XIII).

CezennitlSZ (Caesennius) Cajus Paetus w r. 63 po Chr. był dodany przez Nerona Domi-cyuszowi Korbulonowi do pomocy dla obrony Armenii, zagrożonej przez króla Partów, Wologeza; lecz, zadowolniwszy się zdobyciem kilku zamków, cofnął się z wojskiem. Korzystając z tego Wolo-gezes podążył ze znacznemi siłami do Armenii. Nadaremnie usiłował teraz C. powstrzymać Partów w ich pochodzie: Wologezes pobił na głowę wojsko rzymskie, rozstawione pod górami Taurus dla bronienia przejścia wrogom, i samego C-a otoczył w obozie jego przy Randei, nadrz. Arsanias (dz. Arsen).

C., zamiast czekać na przybycie Korbulona z posiłkami, upadł na duchu i zgodził się na hańbiący pokój z Partami. Pozbawiony za to dowództwa, powrócił do Rzymu, gdzie Neron przyjął go z szyderstwem i lekceważeniom.

Cezimbra, miasto portowe, z niezłą przystanią w Portugalii, na południe od Lizbony, nad odnogą Setubalską i u stóp wyniosłości Serra da Arrabida, 6815 m-ców, którzy trudnią się uprawą wina, oraz * rybołówstwem, O 6 km. na zachód przylądek Espichel, (w starożytności Promontorium harfo ar i cum), z latarnią morską i słynnym z odpustów kościołem.

59, Dio Cass. 59).

Cezura w poezyi oznacza jeden ze środków, jakiemi się posługują poeci do wytworzenia odpowiedniego rytmu, lub nadania mu większej rozmaitości,—środek zasadzający się na tem, że w ciągu wierszy, szczególnie dłuższych, dzięki kończącemu się w oznaczonem miejscu wyrazowi, lub, gdzie to jest możliwem, samej nawet myśli, powstaje krótka pauza. Pauza ta bywa mniej więcej stałą; bywa zaś stałą, t. j. występuje w wierszach tego samego typu na jednem określonem miejscu, w poezyi niektórych nowożytnych narodów, między in-nemi i w naszej (zwykle nazywa się tu średniówką). Tak w wierszu 13-o zgłoskowym, używanym

lim. K.

F. R.

w naszej epickiej poezyi bywa ona pospolicie po tej zgłosce; takie np. miejsce zajmuje stale w poemacie Malczewskiego „Marya". W poezyi starożytnej greckiej i rzymskiej pauza ta bywa nie tak stałą, zwłaszcza w greckiej. Pochodzi to stąd, że wiersze greckie były przeznaczone raczej do śpiewu, aniżeli do czytania, lub deklamacyi. Odróżniano przytem właściwą C-ę, gdy pauzę sprowadza koniec wyrazu, przypadający w środku stopy i rozcinający ją na dwie części (skąd i sama nazwa caesura od caedere, po grecku zopĄ od TŚ[j.V£t.v—ciąć), od pauzy wywołanej przez zakończenie wyrazu jednocześnie z końcem rytmicznej diaere-sis (od 8tatpstv rozdzielać). W poezyi greckiej i rzymskiej najzwyczajniejsze rodzaje cezury są: 1) po piątej półstopie: semiąuinaria—penthemimeres, i 2) po 7-ej półstopie: semiseptenaria — hepthemi-meres, której często towarzyszy druga, pomocnicza, cezura, po 3 ej półstopie: semiternaria—trithemime-res. Prócz tego u greckich epików, mianowicie u Homera, bywa często w użyciu cezura, tak zwana trochaiczna, w 3-ej stopie heksametru, po tej krótkiej zgłosce (Kara zpizov zpoya.iov), która czyni wiersz miększym, i dlatego nazywa się żeńską, w przeciwieństwie do cezury przypadającej po długiej syllabie i zwanej męską, od tego, że daje ona pierwszej połowie wiersza silne, energiczne zakończenie. U łacińskich poetów, zwłaszcza złotego wieku, spotyka się ją rzadko, z wyjątkiem satyr Horacego; wogóle w poezyi łacińskiej stosunek zachodzi taki, że na 200 wierszy z cezurami innych rodzajów zdarza się 1 wiersz z cezurą trochaiczną. Odróżniano jeszcze cezurę między 4-tą a 5-tą stopą heksametru, tak zwaną bukoliczuą (bucolica), ponieważ szczególniej była w użyciu u Teokryta i innych greckich poetów bukolicznych; bywa ona zawsze w połączeniu z cezurą w 3*ej stopie; u łacińskich poetów spotyka się rzadko. Wierszy nie-mających właściwej cezury, jako rażących swą jednostajnością, unikano. — (H. Gleditsch „Metrik der Griechen und Romer“; M. Rowiński „Uwagi o wersyfikacyi polskiej" Warsz. 1891 r.).

Cszytisz Balbus, ob. Balbus.

Cęgi, Cążki. Składają się z dwóch drążków żelaznych, skrzyżowanych w ten sposób, że obracają się na wspólnej osi. Ramiona krótsze drążków są zwykle spłaszczone, ucięte prosto i zagięte w postaci półkola, w kierunku płaszczyzny, po której na wspólnej osi obracają się; dłuższe zaś ramiona są proste i od siebie oddalone. Ramiona krótsze cęg otwierają się, gdy się oddala ramiona dłuższe od siebie, a zamykają za naciśnięciem ramion dłuższych, i wtedy wywierają one ciśnienie na przedmiot mogący się znajdować między ramionami krótszemi; ciśnienie to o tyle jest silniejsze, o ile większa jest różnica długości między ramionami dłuższemi a krótszemi. C. używane są do trzymania przedmiotów i wyciągania, np. gwoździ. Mają rozmaite zastosowania w rzemiosłach i w gospodarstwie domowera. W miarę celu, do którego mają być cęgi użyte, kształt ich zmienia się. C. odpowiedniej formy są używane także w akuszeryi.— Cążki. Tak nazywają małe C, nieco różne co do kształtu od cęg. Używają ich dentyści do wyrywania zębów, druciarze przy wyrobie przedmiotów z drutu, a także w gospodarstwie domowem do chwytania cukru i t. d.

Ch w pisowni polskiej, jako głoska złożona, oznacza dźwięk spółgłoskowy gardłowy, czyli tylnojęzykowy, powstający przy wydychaniu powietrza z płuc i przybliżeniu tylnej części języka do podniebienia miękkiego, w przeciwstawieniu do równie gardłowego k, przy którym tylna część języka dotyka podniebienia miękkiego. Ch jest dźwięk cichy, niedźwięczny i nie ma w polskim odpowiedniego głośnego czyli dźwięcznego; albowiem h jest dźwiękiem innego organu (mianowicie krtani). Najbliżej spokrewnionym dźwiękiem z ch jest spółgłoska j, która właściwie jest dźwięczną (głośną) do ch’ miękkiego. Łatwo się o tem przekonać, wymawiając szeptem zgłoski ij i ich’. W głosowni polskiej dźwięk ch zmienia się skutkiem palatalizacyi, czyli, zmiękczenia na sz (ś) i na ś: np. duch dusza, słuch słuszny, proch proszek; duch dusić (t. j. dusić), cichy, cisi (t. j. ćiśi), Włoch Włosi i t. p. W łacinie ch używa się tylko w wyrazach pochodzenia greckiego, jak: chaos, charta, chorus i t. d., a najdawniejszy przykład użycia jej w czysto łacińskim „pulcher" znajduje się na monecie z r. 650. W jęz. włoskim ch przed samogłoskami miękkiemi e, i, wyraża brzmienie k’ (przed samogłoskami zaś twar-demi a, o, u, brzmienie k oddaje się literą c); np. sacco (worek), 1. mn. sacchi (wym. sakki, worki), la chiesa (kościół), civita Veccbia (wym. wekkja) i t. p. W dzisiejszym języku hiszpańskim ch wymawia się jak poi. cz\ np. chacal (wym. czakal: fr. i poi. szakal), chamarra (pols. czamara), chapin (kapelusz kobiecy) i t. p. (polskie zaś brzmienie ch oznacza się w hiszpańskim bez różnicy przez;, niezależnie od pochodzenia wyrazu). W starofrancuskim ch wymawiało się jak polskie cz (ć), dopiero od wieku XIV-go głoskę złożoną ch wymawiają Francuzi jak sz (ś) np. champ, chose, chien (odpowiednie łacińskiemu c: campus, causa, canis i t. p.; dla tego też w angielskim wyrazy zapożyczone z francuskiego w epoce podbicia Anglii przez Wilhelma Zdobywcę (po r. 1066) zachowały swoje wymawianie ze starofrancuskim cz, jak: Charles (czarls), change (czandż), archduke (arczd’uk) i t. p.; w wyrazach francuskich, przyswojonych w czasach późniejszych, juź c h ma w angielskim brzmienie sz (s) np. branch (wym. bransz, gałąź), ohagrin, machinę, fredch i t. p.; obok tego w wielu wyrazach angielskich ch ma brzmienie cz, np. church (wym. czorcz, kościół), child (wym. czajld, dziecko) i t. p. W wyrazach zaś z greckiego przyswojonych ch brzmi w angielskim jak k, np. choir (wym. kuajr, chór), school (wym. skuul, szkoła), scheme (wym. skim, plan, schemat) i t. p. W języku niemieckim ch oznacza dwojakie brzmienie: gdy stoi po samogłoskach a, o, u, nie różni się od polskiego c h, np. macht, hochachtung, rauch, i t. p., po samogłoskach zaś ś lub e, (t. j. w zgłoskach ich, ech) ma brzmienie podniebiennego (miękkiego) ch', np. teppich (wym. teppich’), dichtung, mich, sohlecht i t. p. — W językach słowiańskich, oprócz polskiego, w cze-

skim i łużyckim używa się znaku ch na oddanie d’un ógyptien en Syrie, en Phenice et en Palestine takiegoż brzmienia gardłowego; w górno-łużyckim au XIV sióole avant notre ere“ (Paryż, 1866); „Tra-jednak obok dźwięku ch, np. proch, mucha, wucho, duction complóte des inscriptions hióroglyphiques de brjuch, ćichi, cichość, wuwalichuso z wulkichćor- l’obólisque de Louqsor“ (t., 1868) i t. d. Z licznych nych wrotow, ńesech (czas przesz.), dżetach, dże- rozpraw jego w dziedzinie egiptologii zasługują na łachmoj (licz. podw.), dżełachiny i t. d., istnieje tak- uwagę: „Melanges egyptologiques“ (4 tomy, 1862 że dźwięk przydeckowy Ich, odpowiedni polskiemu —73); „Les Pasteurs en Egypte" (1868); „Hebraeo-ch; np. khichać, khleb (poi. i czes. chleb), khodźić Aegyptiaca“ (1872); „Reeherches pour servir a l’hi-(pol. chodzić, czes. choditi), khować, khromy i t. d. stoire de la XIX dynastie" 1873) i t. d.

W chorwackim i słowieńskim dźwięk gardłowych, Chabaud-Latour Franciszek Ernest Hen-równy polskiemu ch, oddaje się w piśmie i druku ryk, baron (* w Nimes 25 stycznia 1804 r. — f przez h; np. u hórvatskom jeziku, greh (poi. grzech, w Paryżu 11 czerwca 1885 r.), generał i polityk cz. hrich), hodati (chodzić), muha (mucha, cz. mou- francuski, wychowaniecszkoły politechnicznej; pierw-cha), gradah (grodów), slovah (słów), u svih slovih sze kampanie odbył w Algierze, gdzie go książę (w swoich słowach), zahteva (wymaga), uosah (czas Orleański zamianował swoim adjutantem; w rouu przesz, od nositi), moljah, pisńh i t p. Przez ch 1837 obrany posłem do Izby deputowanych, przy-w dawnej pisowni chorwackiej i słowieńskiej odda- łączył się do stronnictwa ultra - konserwatystów; wano brzmienie spółgłoskowe ć (pośrednie między w roku 1853 otrzymał stopień generała brygady polskim ć i ć); dotąd jeszcze spotyka się ten sposób i udał się ponownie do Algieru, gdzie sobie wypisania w nazwiskach rodowych zakończonych na walczył szlify dywizyonera; w r. 1859 został człon--ić; np. Obradovich, Miklosich, t.j. Miklośić i t.p.A A K- kiem rady centralnej kościoła reformowanego wPa-Chabaneau Jan Eugeniusz Kamil (* 1831 ryżu, a w r. 1864 członkiem wyższej rady oświa-w Nontron), romanista francuski, od r. 1879 pro- ty publicznej; w r. 1869 wystąpił z wojska, ale fesor średniowiecznej literatury francuskiej w Mont- wrócił do szeregów po wybuchu wojny francusko-pellier, od r. 1886 członek korespondent akademii pruskiej; podczas oblężenia Paryża dowodził Nantej-napisów. Pomiędzy romanistami zajął wybitne skim korpusem inżynierskim i wzniósł dokoła Pa-miejsce jako badacz języka i literatury prowansal- ryża potężne roboty fortyfikacyjue; obrany w roku skiej. Większość swoich prac i wydawnictw drukuje 1871 członkiem Zgromadzenia narodowego przez w „Revue des langues romanes“, którego jest re- departament Gard, zasiadł wśród grupy orleani-daktorem. Osobno ogłosił drukiem- „Histoire et stowskiej; w roku 1873 przyczynił się do obalenia theorie de la conjugaison franęaise“ (1868, nowe Thiersa i obioru Mae-Mahona na prezydenta Rzeczy-wydanie 1879) i „Grammaire limousine. Phoneti- pospolitej, jednocześnie uczestniczył w negocyacyach que“ (1876) oraz wiele cennych zabytków literatu- zmierzających do fuzyi Orleanów z Burbonami; żary prowansalskiej, jak np.: „Poesies inedites des mianowany przez Mac-Mahona ministrem spraw we-troubadours du Perigord" (Montpellier, 1885); „Sain- wnętrznych w r. 1874, stosował z całą surowością te Marie Madeleiue dans la litter. provenęale“ (tże, prawa przeciwko swobodzie prasy; w r. 1875 zło-1885, Paryż, 1888); „Paraphrase des litanies en żył tekę ministeryalną; w r. 1877 został dożywo-vers provenęaux“ (Paryż, 1886); „Le roman d’Ar- tnim członkiem senatu.    r-

les* (tże, 1889); „La langue et la litterature limou- Chabe (herb), ob. Wukry. sine" (tże, 1892).    Chaber, ob. Centaurea.

Chabarówka, miasto główne obwodu Nadmor- Chabert de Gogolin Józef Bernard, marskiego w Syberyi Wschodniej i rezydencya gene- grabia de (* w Tulonie 28 lutego 1723—f w Pa-rał-gubernatora Kraju Nadamurskiego, w którego ryżu 1 grudnia 1805), admirał i astronom francu-skład wchodzą obwody Zabajkalski, Nadamurski ski; do marynarki wstąpił r. 1741 i, przeszedłszy i Nadmorski, odległe 8,944 w. od Petersburga; wszystkie stopnie, zamianowany został wice-admi-2,500 m ców.—Leżąc na prawym brzegu Amuru, rałem w r. 1792, ale stanowiska tego nie przyjął, przy uściu znacznego dopływu, Ussury, w miejscu, nie ©hcąo składać przysięgi; odbył on dwadzie-gdzie żegluga na obydwóch rzekach prawidłowo ścia siedem kampanij, brał udział pod rozkazami odbywać się może, a nadto będąc ogniskiem waż- hrabiów d’Estaing i de Grasse we wszystkich pranego handlu futrami i mając okolicę żyzną, a kii- wie bitwach morskich staczanych z Anglikami, mat względnie łagodny—stała się C. punktem do- a w roku 1782 przeprowadził obronnie z San niosłego znaczenia, zarówno pod handlowym, jak Domingo de Francyi flotę handlową, liczącą sto i pod wojskowym względem. Znaczenie to wzro- dwadzieścia statków. C. jest głównie znany z prac śnie jeszcze bardziej, gdy ukończoną zostanie trans- naukowych, jakich dokonał wśród licznych po-wersalna kolej Syberyjska, której część od nad- droży; w roku 1747 sprostował stopień długości morskiego portu Władywostoku do C-i jest już ; geograficznej miasta Buenos-Ayres; w latach 1750

And. S.

w budowie. Założona w 1857 r.

i 1751 zdjął mapę z wybrzeży kanadyjskich, Chabas Franciszek Józef (* 1817 w Brian- a w roku 1753 zabrał się do skontrolowania kart ęon—f 1882 w Wersalu), egiptolog francuski, z za- j Morza Śródziemnego, ale poprawnego atlasu swe-wodu kupiec win w Chalon sur-Saóne, w ostatnich ' go nie dokończył. W r. 1758 obrany członkiem latach życia wyłącznie studyom egiptologicznym paryskiej akademii nauk, w roku 1773 otrzymał oddany. Zasłużył się głównie tłómaczeniami tek- i urząd inspektora archiwum map i planów mor-stów, zwłaszcza hieratycznych, jak np. „Yoyage ¹ skich; był także włoskim korespondentem akade-

mii berlińskiej, bolońskiej, sztokholmskiej i londyńskiego towarzystwa królewskiego. Wyemigrowawszy r. 1793 do Anglii, C. otrzymał gościnność u astronoma Maskelyne’a, a po powrocie do Fran-cyi w r. 1802 został zamianowany członkiem biura pomiarów geograficznych i do końca życia brał czynny udział w pracach tego towarzystwa. r-

koni i zwała się pagus caballicus, która-to nazwa tętni i w dzisiejszej (włos. Chiablese). Ch. należało do rodziny książąt Sabaudzkich i dzieliło losy Sabaudyi, było nawet czas jakiś księstwem udzielnem. W 1792 r. stało się prowincyą francuską, lecz pokój wiedeński 1814 oddał je królowi sardyńskiemu; po wojnie austryacko-włoskiej z 1859

And S.

Chablis, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Yonne, okręgu Auxerre, nad rz. Serein; uprawa słynnego wina burgundzkiego, białego, nader klarownego i niezbyt mocnego; najlepsze marki: Cios Valmur, Vosdesirs, Grenouille, Bou-

And. S.

Chabno, Chabne, Chabnoje, nrasteczko

Chabielski Mikołaj z Chabielic, autor piszą- wróciło do Francyi w 1860 r. cy o wojskowości, żył w końcu XVI i na początku XVII w. Powróciwszy z niewoli tureckiej, do której się dostał, będąc na Węgrzech, ogłosił drukiem w Krakowie r. 1615 broszurę, p. n.: „Pobudka narodom chrześoiańskim w jedność miłości chrześcijańskiej na podniesienie wojny zgodnie przeciw- gerau; 2,500 m-ców. ko nieprzyjacielowi Krzyża świętego. Do tego przydany jest Sposób obrony, jaki ma być przeciwko w gubernii Kijowskiej, pówiecie Radomyskim, na sa-nieprzyjadelom (tak) Krzyża św. i wierszem wyznanie I mej granicy z gub. Wołyńską, na prawym brzegu niewymownego dobrodziejstwa bożego i pienie chwa- | Uszy v. Uży (prawy dopływ Prypeci), w okolicy

ĄAi

■E -

ii

»"

lilii

TT*"-- — - . .

' .....; ■■■ ; ..

3110

'■-i j£fa

______„_mmm

yy ■--i ' -

Lą

Erj

.JpBK

mą

Fig. 164. Chotno.

ły bożej ..Drugie wydanie'tego dziełka wyszło nizkiej i błotnistej, około 1,600 m-ców.—Wspom i-roku 1675 b. m. dr. Rady autora mają charakter nane już w 1499 r.; ma dwie cerkwie, kościół ka-praktyczny; wielkiej wprawy w pisaniu nie posia- tolicki parafialny, erygowany przez Charlęskich,

P. Chm.

*vt;

'    8F..

v>.

! następnie przebudowany 1780 r. (obecny wzniesiony Chablais, dzielnica francuska, w departamencie j w 1860 r.), parafia tutejsza istnieje od 1633 r. Wyższej Sabaudyi, obejmująca północne stoki Alp ■ i liczy wiernych około 1,500. — (Porówn. ar-nad jeziorem genewskiem; strumień górski Dranse ; tykuł „Chabno“ Edwarda Rulikowskiego w „Słown. dzieli ją na dwie części: wschodnią aż do Rodanu geograf.*), i zachodnią aż do dolnej Arwy; całość obejmuje około 900 km. i liczy do 60,000 ra-ców. Wogóle jest to najprodukcyjniejsza część Sabaudyi, zwana prowincyi Poitou i którego genealogia sięga r. jej ogrodem; wydaje zboże, wino, kasztauy, orze- ¹ 1040; rozpadł się on na następujące gałęzie: panów chy, rośliny strączkowe, karmi nadto stada bydła na Brion, z której wyszedł admirał tego nazwiska; i owiec, które dostarczają nabiału, zwłaszcza słyń- i margrabiów de Mirebeau i panów na Jarnac. nego z dobroci sera. Głownem miastem jest Th o- Jeden z członków tej ostatniej rodziny, Henryk, non les Bains nad jez. Genewskiem. Za cza- pan na Sainte-Aulaye, zaślubił r. 1645 Małgorzatę, sów rzymskich kraina ta była ogniskiem hodowli I córkę i dziedziczkę księcia de Rohan, a otrzymaw-

dał.

Ani. S.

Chaboras, ob. C h a b u r.

Chabot, szlachecki ród, pochodzący z francuskiej

na

za

rze.

śmierć przez Trybunał rewolucyjny, eks-francisz-kanin starał się otruć, lecz trucizna źle podziałała i Chabot zginął na szafocie w r. 1794, z rozpaczliwym wykrzyknikiem: — „Ah, pauvre Basire, tu n’as rien fait.“

Dantonistesu (Paryż, 1879); T. A. Aulard „Les ora-teurs de la Legislative et de la Convention“ t. II

Z. Kor.

Chabrek v. Chaber, ob. Centaurea. Chabrias. znakomity wódz ateński z IV wieku przed Ctir., wsławił się najprzód w czasie wojny Korynckiej, gdy, dążąc na pomoc sojusznikowi Aten, Eugorasowi, królowi Cypru, wylądował niepostrzeżenie nocą na wyspie Eginie, aby przyjść na odsiecz wojsku Ateńczyków, obleganemu przez Spar-tan i ich sprzymierzeńców. Ukrywszy się w sadzie, napadł Cli. na przeciągających mimo niego wrogów i, zabiwszy wodza ich, Gorgopę, tak ciężką im zadał porażkę 388 r. przed Chr., że znowu na czas jakiś zapewnił swym ziomkom bezpieczeństwo żeglugi po morzu. Udał się następnie na wyspę Cypr, gdzie swemi świetnemi zwycięstwami wielce się przyczynił do ugruntowania władzy Eugorasa i do pomyślnego obrotu walki jego z Persami 385 roku. Również skuteczną niósł pomoc w r. 379 władzcy egipskiemu, Nektanebowi (podług Diodora: Akorysowi), przeciwko Persom, stojąc na czele najemnych wojsk greckich; lecz wskutek żądań Far-nabaza, wodza perskiego, Ateńczycy, którzy starali się być w dobrych stosunkach z Persami, odwołali Ch-a z Egiptu. Zdobyte w tych wyprawach doświadczenie wojenne zużytkował wkrótce Ch. w wojnie, wybuchłej między Tebatni i Spartą. Już w początkach 378 r. zamknął przy Eleutheryi drogę królowi Sparty, Kleombrotowi, dążącemu do Teb; wyruszył następnie przeciwko Hestiei (m. na w. Eubei), spustoszył ją za przychylność Sparcie i wyzwolił z pod władzy Spartan wyspy: Skiathos i Pepare-thos. Lecz szczególną mu w tej wojnie sławę zje-san- dnało mężne odparcie przeważających sił spartańskich pod Tebami. Ząjąwszy tu z 5,000 piechoty i 200 jeźdźcami dogodną pozycyę na mało dostępnej wyniosłości, Ch. zwycięsko odpierał wszystkie napady przeciwników; a gdy nareszcie król spartański, Agezilaus, wszystkie swe siły, liczące 18,000 piechoty i 1,500 jeźdźców, wyprowadził do boju, Ch., wbrew przyjętemu w takich razach zwyczajowi u Greków, nie kazał swym hufcom ustępować z placu, ale polecił im czekać zbliżenia się nieprzyjaciela z tarczą opartą o kolano i wystawioną naprzód włócznią. Ten nowy manewr wojenny, przytem porządek i spokój, z jakim szeregi ateńskie wytrzymywały ataki przeciwników, skłoniły tych ostatnich do zaniechania walki i cofnięcia się; dla uwiecznienia zaś tego wypadku wystawiono Ch-owi posąg na rynku w Atenach, wyobrażający go w owej właśuie pozycyi, w jakiej pokonał Spartan. W 2 lata później niemniejszą miał Ch. okryć się sławą na morzu. Gdy okręty spartańskie zaczęły zagrażać Atenom, Ch. na czele licznej floty popłynął ku wyśpię Na-ksos, aby zająć główne jej miasto; tymczasem w cieśninie między Naksos i Paros spotkał się z flotą Spartan (we Wrześniu 376 r.) i odniósł nad nią

szy pozwolenie przybrania nazwiska Rohan, z nową erekcyą na księstwo - parostwo (ob. Rohan), wcielił swój herb do tarczy Rohanów i dał początek nowej linii książąt: de Rohan, de Leon i t. d. Tytuły hrabiów de Chabot i hrabiów de Jar-nac noszą obecnie młodzi synowie domu Rohan-Chabot.    r.

Chabot Frań ci sz©k, eks-zakonnik, najzagorzal szy konwencyonalista (* w Saint Geniez D’01t, około 1757 r.—ścięty w 1794 r.) W klasztorze franciszkanów przebywał do 1788 r. (Moniteur XVIII— 384); czytanie dzieł filozoficznych zwarzyło jego egzaltowaną pobożność. Po zniesieniu zgromadzeń religijnych jeden z pierwszych poddał się konsty-tucyi cywilnej dla duchowieństwa i w takim charakterze został biskupem w Blois. Zaciekły pa-tryotyzm zjednał zagorzałemu południowcowi głosy posła do Zgromadzenia prawodawczego. Tara wraz z Merlinem i Basirehn zajął stanowisko skrajnej lewicy (le trio cordelier), ciesząc się niepospolitą popularnością. Podejrzliwa czujność i łatwość wysłowienia pozwalały mu ciągle denuncyować „komitet austryacki*, a cynizm „drugiego Panurga" rozśmieszał Konwencyę. Nic dziwnego, że przeciw niemu skierowały się wszystkie pociski oppozycyi.

Bibl. Dr. Robinet „Le Procós des

str. 294.

D. 9 sierpnia Chabot przyczynił się głównie do wywołania ruchawki na przedmieściu świętego Antoniego. W czasie rzezi wrześniowej starał się bardzo energicznie ocalić życie kilku księżom, a szczególniej zacnemu ks. Siccard. —Oskarżenie Chabot’a o przyjęcie kubana od dworu austryackiego chybiło celu, ponieważ Narbonne przedstawił jeno gołosłowne dowody. Zresztą w procesie Ludwika XVI głosował C. za śmiercią króla wraz z większością kolegów z góry (montagnards), ślepo ufających księciu Orleańskiemu. — Chabot był głośnym rzecznikiem projektu Marat’a o dyktaturze, przyczynił się do upadku Żyrondystów, oraz gardłował dekretem, zmieniającym katedrę paryską w Świą tynię Rozumu. Chcąc zyskać wybitne piętno kiulotty, zaczął się szczególnie zaniedbywać w ubiory październiku 1793 r. ożenił się zagorzały konwencyonalista z siostrą bankiera austryackiego, Freya. W obawie, że wielki posag da powód do bardzo niepożądanych podejrzeń, przezorny człowiek przeczytał iutercyzę Jakobinom, prosząc ich, aby delegowali komisyę na obrzęd zaślubin. Bogaty Chabot dał się fatalnie wciągnąć w giełdziarskie spekulacye słynnego intryganta i rojalisty barona de Batz. Nie mogąc się dłużej opierać namowom bandytów, podstępnie usidlił nieszczęsnego Pabre’a d’Eglantine w celu sfałszowania dekretu o Kompanii Indyjskiej. Fabre (ob.) i Basire zostali ofiarami tego matactwa, nie będąc jego wspólnikami. Aliści, przestraszony skutkami tej katastrofy, udał się Chabot do komitetu bezpieczeństwa publicznego, aby odkryć cały szantaż, a swój własny współudział wytlómaczyć jedynie chęcią szpiegowania uczestników. — Tym razem jednak przezorność go srodze zawiodła. Komitetowcy postanowili zohydzić Dantona i jego popleczników. Chabot, osadzony w więzieniu Luksemburskiem, napróżno pisał stamtąd rozpaczliwe listy do Robespierre’a. — Skazany na

Nep. „Chabrias⁴, Xenoph. „Hellen."; Diod. His tor.u.

Z. Kor.

And S.

wca-

oraz

And. S.

świetne zwycięstwo, zatopiwszy większą część nieprzyjacielskich okrętów i zabrawszy 3,000 jeńców i 110 talentów. W następnym roku został wysłany Ch. do Tracyi na pomoc sprzymierzonemu z Atenami m. Abderze przeciwko Tryballom, potężnemu plemieniu trackiemu, które z nad brzegów Du naju rozpościerało zagony aż do m. Egejskiego. Gdy następnie Ateńczycy połączyli się ze Spartą przeciwko Tebom, Ch. bronił dzielnie Koryntu przed Te-bańczykami, wkraczającymi do PeloponezO 366 r. Po bitwie Mautynejskiej udał się powtórnie do Egiptu 361 r. i objął dowództwo nad flotą króla Tachosa (u hist. greckich) w wojnie jego z Persami Rychły upadek tego króla skłonił Ch-a do powrotu do Aten, gdzie niedługo wszakże pozostawał, gdyż w 358 wysłany został powtórnie do Tracyi, aby wymógł na królu Kersobleptesie zwrot Chersonezu Ateńczykom. Z powodu jednak słabych sił, jakie miał w swem rozporządzeniu, celu wyprawy nie dopiął. Poległ w następnym r. 357 bohaterską śmiercią w czasie wojny Aten z dawniejszymi ich sprzymierzeńcami. Gdy mianowicie flota ateńska pod wodzą Charesa oblegała Chios, Ch., który miał sobie powierzone tylko podrzędne stanowisko dowódzcy jednego okrę tu (trierarcha), w zapale walki sam jeden ze swym okrętem dostał się w środek nieprzyjaciół, a chociaż widział okręt swój uszkodzonym i blizkim zatonięcia, nie chciał przed się szukać w ucieczce ratunku i zginął, walcząc na pokładzie. Wielce sławi zasługi jego Demostenes w mowie, jaką w 355 r. wypowiedział w charakterze obrońcy syna Ch-a, Ktezyppa, przeciwko Leptinesowi (npbg Ae7irtv7]v); mówi on, że wódz ten w ciągu życia swego żadnej bitwy nie przegrał, zdobył 17 miast i zabrał 70 okrętów nieprzyjacielskich. — E. Curtius „Grieeh. Gesch.“ (T. III); Corn.

„Bibl.

Em. K.

Chabroud Karol, adwokat paryski (* w Vien w Delfinacie 1750 r,—f 1816 r.). Jako członek zgromadzenia prawodawczego zajmował wybitne stanowisko, broniąc zaciekle zasad rewolucyjnych. W roz prawach nad organizacyą sądownictwa wykazał cały zasób wiadomości i umiejętności prawnych.— Jego raport z dnia 5 — 6 października 1791 unicestwił oskarżenia, skierowane przeciwko Mirabeau i ks. Orleańskiemu, za co go rojaliści przezwali pogardliwie „La blanchisseuse Cbabroud“. Za czasów Cesarstwa był C. adwokatem. —Bibl. A. Ro-chas „Biographie du Dauphine" (1856).

Chabur, (w starym testamencie Cha bor, u Greków Chaboras, u Ksenofonta Araxes), najznaczniejszy lewy dopływ Eufratu w Mezopotamii, powstaje z połączenia kilku strumieni na południowym stoku wyniosłości Karadźa-Dagh, płynie zrazu ku południowi, lecz przyjąwszy od prawej strony Dżyrdżyb, zwraca się ku połuduio - wschodowi, zasilany licznemi i dość znacznemi potokami, z których najważniejsze Zergan i Dżagdżaga.—Po połączeniu się z tym ostatnim, przy wyniosłości Tel-Kokeb, odzyskuje pierwotny kierunek południowy i wpada do Eufratu pod El Busera (staroż. Circe-sium=Kirke8ion), ubiegłszy około 350 km. We dług Biblii „widzenie Ezechiela⁴ wydarzyło się nad

brzegami Cb-ru.—Od r. 156 po Cbr. C. tworzył częściowo granicę między państwem Rzymskiem a Partami.    And. S.

Chacabuco, miasto w rzeczypospolitej Chileńskiej (Amer. pd.), w prowincyi Santiago, 709-m. nad p. m., pamiętne świetnem zwycięstwem, jakie w dniu 12 lutego 1817 r. odniósł argentyński generał San Martin nad wojskami hiszpańskiemi, dowodzonemi przez Maroto. Bezpośredniem następstwem tego zwycięstwa było zajęcie stolicy Santiago, a pośred-niem oswobodzenie kraju z pod władzy Hiszpanii w 1818 r. po bitwie pod Caneharayada.

Chachan albo Chan, ob. Han.

Cłiachapoyas, przedtem San Juan dela Fron-t er a, stolica departamentu Amazonas, w rzeczypospolitej Peruwiańskiej nad rzeką t. im., na wyżynie między Kordylerą Zachodnią i Środkową; 2,323m nad p. m., siedlisko biskupa, katedra, seminaryum duchowne; do 3,500 m-ców. Ch. założył Pizarro W 1536 r.    And. s.

Chaco, właściwie Gran Ch. wielka równina na wschodnim stoku Andów Ameryki południowej, obejmująca północną część Argentyny, zachodnią Paragwaju i południową Boliwii, na ogólnej przestrzeni około 540,000 km. □ Za północne przedłużenie stepów Pampas uważać jej nie można, stepowa bowiem forma występuje tylko miejscami i to na wschodzie, natomiast wielkie obszary pokryte są dziewiczemi lasami, których Pampas le nie posiadają; nadto Ch. nie łączy się bezpośrednio z Pampami, lecz jest od nich oddzielone przez górzystą krainę Kordoby i przez bagnistą krainę na zachód od Parany. Równina Ch. pochyla się nieznacznie ku południo-wschodowi i dzieli się na trzy części: Ch. A u s t r al (południowe) między rzekami Salado i Bermejo, C h, C en t r a 1 (środkowe), między rzekami Bermejo i Pilcomayo, wreszcie Ch. Boreal (północne) na północ od rz. Pilcomayo. Wogóle Ch. na północy i zachodzie posiada wiele wilgoci i wód, tak stojących (liczne jeziora i bagna), jak i bieżących; tu też głównie zalegają kraj ogromne lasy, gdy tymczasem ku południo-wschodowi zapas wilgoci zmniejsza się widocznie, tak, że lasy zjawiają się tylko nad brzegami rzek, w miejscach, do których sięgają ich wylewy. Znaczna część tego kraju znana jest niedostatecznie, zwłaszcza paragwajskie i boliwijskie Ch.; osady cywilizowane spotyka się bardzo rzadko i są one przeważnie fortami dla obrony przed dzikimi Indyana-mi, których gromady wałęsają się po całej przestrzeni i zachowują się wrogo wobec Europejczyków (zagłada wyprawy Crevaux), Energiczne w swoim czasie postąpienie Argentyny, która przez dokonanie wojskowej (i uczonej) wyprawy poskromiła plemię Tobą, zabezpieczyło i oddało kulturze część południowego Ch.; środkowe i północne jest niedostępne i nieznane, jak dawniej.—Por. artykuł „Argentyna⁴ str. 785 i 789 T. II „W Enc. 111.“, „Mittheilungen" Petermaua, gdzie znajdują się sprawozdania z licznych podróży przez Ch. i bibliograficzne co do tego przedmiotu wskazówki.

Chacon Dyonizy Daęa (* w Valladolid około r. 1510—f około r. 1590), znakomity chirurg hisz-

pański. Naukę rozpoczął w mieście rodzinnom, ukończył w Salamance. W r. 1543 wysłanym został jako chirurg wojskowy do Plaudryi, gdzie miał szczęście zwrócić na siebie uwagę cesarza, Karola V, który, polubiwszy go, zatrzymał przy sobie jako chirurga przybocznego. W roku 1543 powrócił C. do Hiszpanii, towarzysząc arcyksięciu Maksymilianowi, późniejszemu cesarzowi; w r. 1557 został uaczelnym chirurgiem szpitala w Valladolid i przez lat kilka na tern stanowisku pozostawał. Od roku 1562 do 1568 był chirurgiem przybocznym nie szczęśliwego infanta Don Carlosa; po śmierci jego mierały, pozostała mu tylko jedna córka, Pa ty ma, powołał go do siebie Don Juan d’Austria, któremu C. towarzyszył jako chirurg na wojnie i był w słynnej bitwie pod Lepanto (1571); nasiępnie, do roku 1580 służył królowi Pilipowi II. Był zręcznym

przyszły prorok, mając zaledwie lat 25, przyjął był u niej służbę jako rządzca i przewódzca karawan, i tak się jej podobał, iż, choć była lat 15 od niego starsza, sama mu swą rękę ofiarowała. Zsalazł on w niej najwierniejszą towarzyszkę żywota, pocieszycielkę w nieszczęśliwych przypadkach i pierwszą zwolenniczkę swojej nauki. To też wysoce ją poważał, za jej życia nie pojął innej żony, a po śmierci pamięć jej czcią otaczał, stawiając ją za wzór wszystkim kobietom. Miał z nią wiele dzieci, synów i córek, ale wszystkie wcześnie pou-

zaślubiona krewnemu jego, Alemu, synowi Abu-Taleba, prarodzicielka słynnej dynastyi Fatymi-dów.

Chadżkiewicz Władysław, ob. Chodzkie-

Chaerophyllnm (paleont). Pod nazwą Ch. dolicho-carpum opisał Conyentz owocek o rozłupkach dwukomorowych, znaleziony w bursztynie z Sam-landyi, podobny wielce do dzisiejszego rodzaju Anthriscus. Szczątek ten stanowiłby jedyny dowód istnienia roślin baldaszkowych (Umbelliferae) w okre-

K J.

operatorem, a jako blizki przyjaciel Yesala znał wicz Władysław, wybornie anatomię; pozostawił dzieło p. n. „Prae-tica y teorica de cirujia, en romance y en latin. compuesta por el licenciado D. D. Ch., medico y cirujano di Su Magestad el Rey Don Pelipe Se gundo“ (Valladolid 1609, Madryt 1678).—Por. A. H.

Morejon „Histor. bibiiogr. de la Medic. e3pan.“ t. III.,

str. 276 nast. (gdzie też przytoczono ustęp z dzieła sie trzeciorzędowym.

Chaeropotamus Cuv, (paleont.) Rodzaj kopalny zwierzęcia ssącego, z rzędu parzysto-kopyt-nych nieprzeżu waj ących, z rodziny Anthra-cotheriidae, bardzo pospolitej w okresie oligoceno-wym w Europie. Główne sęczki na zębach trzonowych kanciaste, choć jeszcze stożkowe prawie, otoczone licznemi drobnemi brodawkami; kły wielkie, trzonowych szrankowych ⁴/₃, pierwszy z nich w górnej szczęce oddzielony przerwą (szrankiem) od następnych. W europejskim górnym oligocenie. Ch. parisiensis Cuv., wielkości dzisiejszego dzika, w dolnym francuskim oligocenie.

Chaetetes. Fisch (paleont). Koral kopalny z rzędu Zoantharia tabulata; o pniu massywnym, złożonym z komórek rurkowatych, pryzmatycznych, długich. mocno z sobą spojonych i grubemi ściankami całkowitemi (nieprzedziurawionemi) opatrzonych. Rodzaj bardzo pospolity w formacyi węglowej, rzadszy w lej asie Alp południowych. Gatunek Ch. radians Fisch. w formacyi węglowej Rossyi i Anglii (w wapieniu górskim).

Chafarinas, grupa wysepek na wybrzeżu maro-kańskiem morza śródziemnego, na południo-wschód od Melilli, należy od r. 1848 do Hiszpanii.

Chafra czyli Chawra, po grecku: Chefren, Chebren, (Xafra, Xsppj]V Scó^ptę), faraon egipski z IV dynastyi memfiskiej, zbudował jeduą z najwyższych piramid pod Giseh. Według tradycyi, za pisanej przez Herodota, miał panować 56 lat tak ciemięsko, że Egipcyanie unikali wymawiania imienia jego. Wedle Dyodora, zrozpaczeni ciemięztwem poddani wywarli zemstę na jego zwłokach, wyjąwszy je z sarkofagu i posiekawszy na kawałki. Trady-cyę tę potwierdza znalezienie w studni 9-ciu pokruszonych posągów w świątyni Sfinksa (Mariette „Lettre a M. le Yicomte de Rouge“). Szczątki posągów tych przeniesiono do muzeum egipskiego w Bu-laku i z nich dwie figury odtworzono, możemy więc oglądać rysy tegr monarchy, wyrzeźbione

C-a odnoszący się do śmierci infanta D. Carlosa) i J. M. Guardia w „Gazette med. de Paris⁴ roku

1863, Nr. 5.

Dr. J. P.

A. i* Ol

Chaconne (franc.; włos. ciacona), forma kom pozycyi muzycznej, dawniej często używana. Główuą cechę tej formy stanowią: takt ³/₄, mnóstwo drobnych waryacyj n*A temat krótki, oraz uporczywie powtarzające się jedne i też same figury basu (akompaniamentu). Najsławniejsza Ch. znajduje się w sonacie D-mol I. S. Bacha, na same skrzypce.

K. J.

K. J.

And S.

Chaoornac Jan, astronom fraucuski (* 1823 r. w Lyonie—f 1873 r.). W r. 1851 był subjektem handlowym w Marsylii, gdzie otrzymał pozwolenie zwiedzania obserwatoryum, a to zachęciło go do astronomii, tak, że oddał się nauce tej wyłącznie i już w roku 1852 odkrył kometę 1852 II. Zajął się gorliwie poszukiwaniem drobnych planet i dla ułatwienia ich odkryć opracował 36 kart stref nieba, sąsiadujących z ekliptyką; karty te, obejmujące gwiazdy do 11 —12 wielkości, stanowią sześć pierwszych zeszytów Atlasu roczników obserwatoryum paryskiego (1856—1863). W r. 1853 odkrył C. planetę Poceę; w r. 1854 przeniósł się do obserwatoryum paryskiego, jako astronom adjunkt, i tu odkrył 5 jeszcze planet, a mianowicie: Polyhymnię (1854),

Circe (1855), Ledę, Letycyę (1856) i Elpis (1860).

S K.

Obserwował również komety, towarzysza Syryu-sza, oraz mgławice spiralne, a w roku 1860 całkowite zaćmienie słońca w Hiszpanii. W roku 1857 został astronomem honorowym obserwatoryum paryskiego, a w r. 1863 opuścił je z powodu złego stanu zdrowia i zbudował sobie prywatne obserwatoryum w Villeurbaune, gdzie zajmował się obserwacyą plam słonecznych. Sprawozdania ze swych dostrzeżeń i inne rozprawy ogłaszał w różnych czasopismach astronomicznych francuskich, angielskich i niemieckich.

Chadidża (Chadiga), pierwsza żona Mahometa.

Była ona wdową po bogątym kupcu Alim-ben-Aidzie;

w kamieniu, wcale nie srogie, nawet z uśmie- nad p. tn. wzniesionej, a stąd przez fort Ali Mus-chem na ustach. — Lepsius mieści lata jego pa- dschid do Peszaweru.    Aud- s-

nowania między 3032 i 2966 r. przed nar. Chr., Chaignet Anthel me, filolog i filozof francuski Bunsen o lat 683 później; różnica stąd pochodzi, (* 9 października 1819 r. w Paryżu); studya nauko-że kilka dynastyj jeden z uczonych uznaje za spół-czesne, skutkiem podziału państwa na części, gdy drugi nie uznaje takiej spółczesności w spisie, królów i dynastyj Manetona. Lepsius „Konigsbuch der alten Aegypter.u, (Berlin, 1858, „Synoptische Tafelu“ i „Die hieroglyphischen Namen d. Kónige“); Bunsen „Aegyptens Stelle in der Weltgeschichte “ (Gotha,

1856); Maspero „Histoire Ancienne des peuples de 1’Orient" (Paryż, 1890, str. 59—69). Rysunek z po' suąg dyorytowego podali: Perrot et Chipiez „Histo-ire de l’art“, t. I, L’Egypte, str. 673.

Chagan,, ob. Han.

Chagny, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Saóne et Loire, okręgu Chalon s. S., na wschodnich stokach wyniosłości Cóte d’Or i przy wejściu do przełęczy Nolay, dla swego strategicznego znaczenia silnie obwarowane; uprawa wybornego wina burgundzkiego, fabryki butelek i machin rolniczych, łomy kamienia budowlanego; do

And. S.

5,006 mców.

T. K.

we odbywał w Prytaueum w La Fieche i był r. 1839 w nietn repetentem, w r. zaś 1863 zajął katedrę literatury starożytnej na fakultecie w Poitiers. Z pism jego zasługują na wymienienie: „Principes de la science du beau“ (1860); „Be la psychologie de Platon” (1861); „Sur les formes diverses du choeur dans la tragedie grecque“ (1861); „La vie de Socrate" (1869); „La vie et les ecrits de Platon" (1871, dzieło uwieńczone przez Akademię); „Pytha-gore et la philosophie pythagorienne" (1873, 2-gie wyd. 1873, 2 tomy); „Theorie de la declinaisondes noms en grec et en latin" (1874); „La philosophie de la Sciences du langage" (1875); „La tragedie grecąue" (1877); „Esśai sur la psychologie d’Ari-stote" (1884).    *

Chailar, znaczny i w wodę zasobny prawy dopływ Argunu (jedna ze źródłowych rzek Amuru), ma źródła na zachodnich stokach gór Chinggan w Mandżuryi, uście niedaleko granicy syberyjskiej,

And. S.

ChagOS, grupa wysp koralowego pochodzenia na oceanie Indyjskim, pod 7° sz. pd. i 72° dł. wsd. Gr., należy do Anglików i zostaje pod władzą gubernatora wyspy Maurycego; ogółem 110 km. □, do 700 mców. Wielka obfitość palmy kokosowej, żółwi, ptactwa i bydła. Najważniejszą jest wysepka Die go Gar ci a, z wybornym portem naturalnym, na północno-zachodniem wybrzeżu. Grupę tę odkryli Portugalczycy; później należała do Francuzów (aż do 1791) i podlegała również gubernatorowi wyspy Maurycego, która wówczas nosiła nazwę Ile de France.

And. S.

Chagres, rzeka na przesmyku Panamskim, w Ameryce Środkowej, przeszło 100 km. długa, w wodę zasobna, uście ma w morzu Karybskiem, pod miastem t. im.

Wody tej rzeki, równie jak i jej koryto, wchodzić miały w systemat kanału Panam-skiego.

And. S.

Chaibar, oaza w arabskiej prowincyi Hedżas, o 125 km. na północ od Medyny, 880m. nad p. m. wzniesiona, od roku 1874 należy do Turcyi Są na niej trzy osady z 1,500 mców, z obfitemi źródłami wody krynicznej i gajami palmy daktylowej. W VII w. były tu warowne osady żydowskie, które Mahomet zdobył i zajął w 628 r. Ludność obecna składa się przeważnie z Negrów, żyjących z rozboju.

Chaiber, Khaibar, zarówno pod handlowym, jak i pod strategicznym względem ważna przełęcz w systemacie gór Indo-Perskich, klucz Afganistanu ze strony Pendżabu i dlatego zajęty przez Anglików i umocniony fortem Ali Musdshid na terytoryum Afgańskiem. Przez przełęcz tę wiedzie droga z m. Kabulu doliną rzeki Kabulu aż do osady Daka; po-czem droga ta porzuca dolinę rzeczną, dla wązkości i stromości brzegów niedogodną do komunikacyi, i zwraca się ku południowi, do przełęczy 2,088 m.

And. S.

długość około 200 km.

Chaise-Dieu, (La Ch.—D.) miasto główne kantonu w departamencie francuskim Wyższej Loary, okręgu Brioude, w pobliżu źródeł rz. Senouire (prawy dopływ Allieru), wyrób koronek, 2,000 mców. Jest tu wspaniałe opactwo benedyktyńskie, którego Opatami byli: papież Klemens VI (tu pochowany), Richelieu, Mazarini i Rohan. — Richelieu opactwo to przyłączył do opactwa St. Maur.

Chaix D’Est-Ange Gustaw Wiktor Karol, adwokat i mąż stanu francuski (* w Reims 1800 r. —f 1876 r.). W młodym wieku już figurował na liście adwokatów paryskich. W czasach gdy D’Est-Ange zaczynał pracować przed kratkami, adwokat broniący stronnictwa liberalnego stawał się jawnym przeciwnikiem ministeryuin. Były to bowiem czasy t. z w. „terreur blanche"—czasy nieskończonych procesów politycznych. Nie ostudziło to jednak odwagi i zapału młodzieńczego. C. D’Est-Ange w 1820 r. śmiało zaczął bronić przestępców politycznych w rozruchach czerwcowych. W tej pierwszej sprawie rozwinął cały zasób zdolności i przymiotów obrońcy karnego. Powodzenie młodego adwokata było nadzwyczajne, lecz jednocześnie zarysowało się jasno stanowisko rzecznika liberalizmu. Na tym posterunku D’Est-Ange zręcznie bronił sierżantów z La Rochelle, tudzież słynnego publicysty, Cauchois Lemaire, autora listu do Księcia Orleańskiego.—W r. 1832 D’Est-Ange odniósł niezwykły tryumf w rocznikach dziejów adwokatury. Oskarżony o matkobójstwo Benoit zdołał zatrzeć wszelkie ślady i zniweczyć wszystkie podstępy inkwizycyjue sędziów śledczych. — Oskarżenie było hypotezą, a nie faktem. Natenczas Ch. D’Est-Ange wygłosił mowę, w której opisał patetycznie ohydne morderstwo. Matkobójca się zmieszał i krzyknął: „O moja matko, matko! czemum cię zabił!" Wkrótce D’Est-Ange miał drugą sensacyjną sprawę. Minister spraw wewnętrznych, de Montalivet,

And. S.

Encykl. Poirłz. Ilu»tr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

48

Z, Kor.

Paryż, 1864, str. 173).

Chalatenango, departament w północno-wschodniej stronie rzeczypospolitej San Salvador (Ameryka środk.), górzysty, urodzajny, ognisko uprawy indyga, 52,000 m-ców. Stolicą jest Ch., prowadzi wielki handel indygiem, na które odbywa się corocznie ożywiony jarmark d. 1 listopada; 10,000

m-CÓW.    And. s.

Dz.

zabronił przedstawienia dramatu Wiktora Hugo „Le Roi s’amuse“ pod pozorem niemoralności. Wielki poeta ujrzał się zmuszonym wytoczyć sprawę dyrektorowi teatru o stracone korzyści przed sądem handlowym. Wiktora Hugo bronił Odilon Barrot.— D’Est-Ange zwalił całą sprawę z punktu formalnego, a mianowicie dlatego,, że sąd handlowy nie był kompetentnym do rozstrzygania podobnych spraw, aczkolwiek cała słuszność była po stronie Wiktora Hugo. W r. 1835 Ch. d’Est. bronił ks. de Broglie, Fieschiego, królobójcy, La Roncićre’a, oskarżonego o zgwałcenie córki pułkownika; w 1844 r. Donon-Cadot’a o ojcobójstwo; w 1847 r. winnych oszustwa w kopalniach Gouhenans i t. d. Ostatni raz występował przed sądem w r. 1856. Niemuiej świetną była jego karyera polityczna, rozpoczęta w r. 1831. W Izbie zasiadał na ławach zacho-

wawców niezależnych. W 1837 r. został mianowany prokuratorem generalnym Trybunału paryskiego, w r. 1858 radzcą stanu, w 1862 senatorem, w r. 1863 prezydentem rady stanu, później komisarzem rządowym w Senacie i Ciele prawodawczem. D’Est-Ange piastował jeszcze godność dziekana korporacyi adwokatów, wreszcie był wielkim oficerem Legii honorowej.—Wielki dygnitarz mieszkał w pięknym hotelu, który właściwiej można było nazwać cencem muzeum sztuk pięknych. — Bibl. Rousse „Discours et plaidoyers de M. Chaix d’Est-Ange“ 1862—1877; O. Pinard „Le Barreau au XIX siecle“ (Paryż, 1864 2 v.); Raul Rousset „Eloge de C. d’Est-Angew 1879.

Chajder. ob. C h e d e r.

ChajudŻ Jehuda, gramatyk hebrajski z wieku X—XI, urodzony w m. Fes (Fez) w półn.-zachód. Marokku. — On pierwszy, rozumiejąc naturę pierwiastków trzy zgłoskowych języka hebrajskiego, wyjaśnił, jak z nich, wskutek zaniku w wymawianiu jednej zgłoski, powstały pierwiastki dwuzgłos-kowe; nadto wykazał, jak pewne spółgłoski w wyrazach zmieniają się na inne brzmienia spółgłoskowe, i spostrzeżenia te ujął w pewne określone prawidła. Dzieła swoje pisał Ch. w jęz. arabskim; następnie tłómaczono je na jęz. hebrajski. W rozwoju filologii hebrajskiej prace jego mają wartość podstawową, na nich bowiem opierają się badania późniejszych hebraistów; z nich też korzystali tłó-macze Pisma św. Starego testamóntu i komentato-rowie biblijni. Dla zasług swoich Ch. nazwany był księciem gramatyków hebrajskich. Renan nazwisko jego podaje w postaci „Hayyoudj Juda“ („Histoire generale et syst. compare des langues semitiques“

A. A. K.

Chałazion, poi. j ę c z m y k, stanowi mały guzik twardy i nieruchomy, który się wytwarza w skutek zmian patologicznych w chrząstce powiekowej tob. Powieki). Guzik ten przedstawia torebkę zza-wartością galaretowatą, tłuszczową, czasami ropną. Ch. rośnie bardzo powoli, wielkości bywa od łebka szpilki lub ziarnka soczewicy do orzecha laskowego; wtedy sterczy nazewnątrz lub ku łącznicy i, drażniąc mechanicznie tę ostatnią, wywołuje zapalenie kataralne. Czasami w jednej powiece bywa jęcz-myków kilka. Oprócz zaburzeń mechanicznych, innych dolegliwości jęczmyki nie sprawiają, gdyż są zupełnie bezbolesne. Usuwać się daje Ch. tylko na drodze operacyjnej.

Chalcedon (miner.). Minerał ten uważano zwykle za gatunek pośredni między kwarcem a opalem, zaścisłą mieszaninę krzemionki krystalicznej i bezkształtnej w stosunkach nieokreślonych, z której roztwór potażu gryzącego zabierał krzemionkę bezkształtną, czyli część składową będącą opalem. Następnie jednakże H. Rosę i Rammelsberg wykazali, że Ch-y po większej części składają się z krzemionki krystalicznej o różnej rozpuszczalności, której odmiany skrytokrystaliczne tern łatwiej rozpuszczają się w potażu gryzącym, im są bardziej zbite. Podobnież rozcieńczony kwas fluorowy dowodzi, że Ch-y i agaty składają się z krzemionki trudniej i łatwiej rozpuszczalnej. Ch. występuje w przyrodzie niekiedy w fałszywych kryształach (pseudomorfozach) po fluspacie i spacie wapiennym, zwykle zaś w postaciach nerkowatych, gronowych, naciekowych, najrozmaitszego kształtu, w grubszych lub cieńszych powłokach, w formie pustych migdałów, skrzemieniałych muszli, wreszcie głazów zaokrąglonych (otoczaków) różnej wielkości, z odłamem płasko-muszlowym, barw najrozmaitszych, niekiedy pręgowanych; od wpółprzezroczystych do nieprzezroczystych; w rozłamie matowych lub błyszczących. Odróżniają rozmaite jego odmiany, jak Ch. pospolity, oniks, karniol, krwawnik, sardoniks (czerwone); plazma (ciemno-zielona), heliotrop (ciemno zielony z krwawemi plamkami tlenniku żelaza), chryzopraz (zabarwiony tlennikiein niklu na zielono), wreszcie a g a t mchowy. Ch. występuje wśród migdałowców, porfirów, serpentynów, żył metalicznych i w samoistnych żyłach w mnóstwie miejscowości: w Oberstein nad Renem, w Badenii, Saksonii, Czechach, Szląsku, Morawii, Węgrzech, Siedmiogrodzie, w północnych Włoszech (Vicenza), na wyspach Faroer, Islandyi, na Syberyi, w Grenlandyi, Arabii, na Ceylonie, w Brazylii, Uru-guaju i t. p. Większe bryły Ch-u przerzynają się dowolnie na sztuki drutem miedzianym napiętym, a posmarowanym oliwą ze szmirglem, szlifują szmir-glem na miedzianym krążku, a polerują tryplą lub pumeksem na krążku cynowym. Zwykle szlifuje się je w soczewko watę lub półkuliste formy bez ścianek, używa zaś piękniejszych odmian do pierścionków, szpilek, bransolet, naszyjników; mniej ozdobnych—na pieczątki, guziki, miseczki i t. p. Obecnie wiele Ch-ów sztucznie farbują, przez co ceny ich znacznie się zniżyły. W starożytności wielce już używano Ch-u; babilońskie pierścienie, do pieczętowania używane, były zwykle z agatulub Ch-u; w Persy i wierconych Ch-ów używano jako amuletów. Między kameami cesarskiego gabinetu w Wiedniu zasługują na uwagę dwie chalcedonowe: jedna przedstawia-

K. 3

jąca uwieńczonego wawrzynem Augusta na tronie, ozdobionym skrzydlatym sfinksem z Romą obok w hełmie i z tarczą; druga zaś, również uwieńczonego Tyberyusza.

Chalcedon, miasto starożytne w Azyi Mniejszej, ob. K a 1 c h e d o n.

Chalcedońskie koncylium. Miasto Chalcedon sięga najodleglejszej starożytności, a ma być założone przez Megarejczyków; położone za Bosforem w Azyi mniejszej naprzeciwko Konstantynopola. Uczeń św. Pawła Apostoła, Tychikus, miał tu być pierwszym biskupem (Actor. 20. 4. ad Ephes. 6. 21). W V w. tutejszym biskupom nadano tytuł Metropolity. Pod panowaniem Turków miasto upadło i obecnie stoi tam uboga wioska zwana K ad i ki o i. W r. 451 w Cual-cedonie odbyło się IV koncylium powszechne, na którein przewodniczyli legaci Papieża Leona I: Julian, biskup wyspy Kos, Paschazyn, biskup Lilibaeim na Sycylii, Lucencyusz, biskup, oraz kapłani Bazyli i Bonifacy. Cesarz Marcyan rozesłał listy okólne do biskupów i zgromadziło ich się 630. Narady trwały od 8 paźdz. do 1 listopada, w tym czasie odbyto 21 sesyj. Powodem do zebrania się biskupów na koncylium była herezya zakonnika Eutychesa, zwana he-rezyą Monofizytów. Stary ten opat, przełożony nad 300 zakonnikami rozpoczął zbijać błędy Nestoryusza, utrzymującego dwie osoby w Chrystusie Panu; że zaś uie miał gruntownej nauki teologicznej, więc wpadł w inny błąd, dowodząc jednej natury w Chrystusie, kiedy prawdziwa wiara uczy, że w Panu Jezusie jest jedna osoba Boska, ale dwie natury: Boska i ludzka. Błąd Eutychesa rychło odkryto i gorliwi biskupi upomnieli go, żeby zaprzestał rozszerzania fałszu. Eutyches uciekł się do Papieża, wystawiając, że jest niesłusznie prześladowanym. Fla-wian, arcybiskup konstantynopolitański, objaśnił w Rzymie podstęp przewrotnego mnicha i otrzymał odpowiedź, aby herezyę stłumił w zarodzie. W tej samej myśli pisał św. Piotr Chryzolog, biskup Rawenny, i św. Cyryl Aleksandr., posyłając swoje tezy. Uparty Eutyches zwrócił się do Dyoskora, arcybiskupa Aleksandryjskiego, nieprzyjaciela Flawianowego, a ten wziął go w swoją opiekę i zebrał w Efezie koncylium. Tu znieważono czcigodnego Flawiana, oraz pozbawiono zarządu dyecezyami tych biskupów, którzy potępiali błędy Eutychesa. Flawiau i pokrzywdzeni biskupi zwrócili się do papieża, św. Leona I, a ten polecił zebrać nowe koncylium. Dla utrzymania należytego porządku ces. Marcyan przysłał na nie swoich przedstawicieli. Na pierwszych dwóch sesyach ułożono porządek narad i odczytano akta oskarżające Dyoskora; na trzeciej Dyoskora, jako głównego wichrzyciela, pozbawiono godności arcybiskupiej, kończąc wyrok temi słowy: „Najświątobliwszy Leon, za pośrednictwem naszem i obecnego koncylium, łącznie z błogosławionym Apostołem Piotrem, który jest dźwignią Kościoła, ogłosił Dyoskora za pozbawionego godności biskupiej i wszelkiego urzędu kapłańskiego*. Papież bowiem tylko ma prawo od Boga dane stanowić i usuwać biskupów. Następnie rozpatrywano sprawy innych biskupów i decydowano. Błędną naukę Eutychesa stanowczo potępiono, a odczytawszy sławny list dogmatyczny św. Leona I, w którym Papież jasno wyłożył, iż w Chrystusie Panu jest jedna osoba Boska, a dwie natury: Boska i ludzka, wszyscy zgromadzeni na koncylium zawołali: Petrus per Leonem ita locutus est (Piotr przez usta Leona tak przemówił). A na podstawie tego listu ułożono wyrok dotyczący wiary pod tym względem: „Oświadczamy zgodnie z nauką Ojców, że należy uznawaó jednego i tego samego Chrystusa, doskonałego w swem człowieczeństwie i Bóstwie, tego samego prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka, mającego duszę i ciało, tego samego naraz współistnego Ojcu według Boskości i nam według człowieczeństwa, podobnego nam we wszystkiem, z wyjątkiem grzechu, zrodzonego z Ojca przed wszystkiemi wiekami, według Boskości, a narodzonego w czasie według człowieczeństwa z Panny Maryi i Matki Boskiej. Nakoniec uznajemy jednego i tegoż samego Jezusa Chrystusa, Syna jedynego, w dwóch naturach bez pomieszania, bez zmiany, bez rozdziału; każda z nich zostaje różną i zachowuje swe przymioty, chociaż skutkiem swego połączenia tworzą one tylko jedną osobę czyli hypostazę, tak, że Jezus nie jest podzielony, ani rozdzielony na dwie osoby, lecz jest jeden i ten sam, Syn jedyny, nasz Pan“ (Rivaux, T. I str. 525). — Po ukończeniu rozpraw dotyczących wiary na szóstej sessyi, którą można uważać za ostatnią tego koncylium, biskupi interesowani podnieśli kwestyę ustanowienia i rozgraniczenia patryarchatów. Kościoły Antyocheński i Jerozolimski uznano za patryarchal-ne, jeśli na to zezwoli Stolica Święta: „Spodobało się czcigodnemu Juwenalisowi z Jerozolimy i nam, aby stolica antyocheńska.... przewodniczyła dwom stolicom w Fenicyi i Arabii, a stolica Jerozolimska, trzem stolicom w Palestynie, jeżeli jednakże to rozporządzenie zostanie potwierdzone przez naszego Ojca Arcybiskupa Wielkiego Rzymu, Leona, który polecił, aby kanony Ojców świętych zawsze pozostawały nietkniętemi* (Hurt. Iust. rei. T. I). Legaci papiescy zgodzili się na to postanowienie. Anatoliusz, arcybiskup Konstantynopolitański, widząc, że utworzono dwa patryarchaty na wschodzie, zapragnął dla siebie pozyskać tę godność. W tym celu zjednał sobie pewną liczbę głosów. Lecz kiedy tę sprawę wniesiono na sessyę, tylko 184 delegowanych zgodziło się, wszyscy zaś inni zaprotestowali. Stało się to w nieobecności legatów papieskich, a gdy przybyli na sesyę i przedstawiono im kwestyę, stanowczo ją odrzucili. Zwolennicy Auatoliusza ułożyli prośbę do Papieża, gdzie jest wyrażenie oznaczające zależność od Stolicy Apostolskiej wszystkich kościołów całego świata. „Racz zlać promień Twego pierwszeństwa Apostolskiego na kościół Konstantynopolitański, ponieważ zwykłeś wspomagać Twe sługi udzielaniem dobrodziejstw. O to właśnie, co sądzimy za właściwe, prosimy Cię, abyś to zatwierdził Twym wyrokiem. Ty nam przewodniczysz, jako naczelnik, jako głowa przewodniczy swym członkom⁴⁴. Do tej prośby dołączył swoją cesarz Marcyan. „Sądziliśmy za konieczne, aby o wszystkiem Cię zawiadomiono, a nadto prosimy Cię, aby zachowano na wieki to, co postanowił święty sobór⁴⁴.—Anatoliusz od siebie szeroko napisał, że nie on, lecz ducho-

kańskim, w Macedonii, ograniczony na wschodzie zatoką Orphani (w staroż. Sinus Strymonicus), na zachodzie zatoką Salonicką (Sinus Thermaicus), na północy zaś przez szeroką i błotnistą równinę oddzielony od właściwego półwyspu Bałkańskiego; tu w jednem tylko miejscu, koło Saloniki, przeciąga pasmo niewielkich wyniosłości i stanowi ogniwo górzystego wnętrza Ch-go p u z systematem gór, Macedonię wypełniających. Wyniosłości Ch-go p-u dochodzą w szczycie Hortacz (Cissus Mons) 1,200 m. nad p. m i kończą się trzema, ku południo-wschodowi zwróconemi, półwyspami, równie górzy-stemi, jako to: Athos (Acte), zwany także Hagion Oroś (S. Góra), Longos (Sithonia) i Kassandra (staroż. Pallene); pierwszy spada w morze ostrym przylądkiem Hag. Giorgi (Nymphaeum promontorium), drugi przylądkiem Drepano (Ampelus), trzeci przylądkiem Paliuri (Canastraeum). M:ędzy półwyspami Athos i Longos rozpościera się zatoka Hagion-Oros (Sinus Singiticus), zaś między półwysp. Longos i Kassandry zatoka Kassaudry (Sinus Toronai-cus). — Wyniosły grzbiet półwyspu Athos dosięga większej wysokośei, niż właściwy półwysep Ch.,— bowiem szczyt Atliosu ma 1,935 m. nad p. m. i okrętom wypływającym z Dardanellów służy za punkt oryentacyi.—Opłynięcie tego półwyspu połączone jest z wielkiem dla statków niebezpieczeństwem, ta też zapewne przyczyna skłoniła Kserk-sesa do przekopania kanału u nasady półwyspu, w miejscu najniższem; ślady tych robót (Xerxis fossa) dotąd są widoczne. — Cały brzeg półwyspu i jego wyskoków jest stromy, wysoki, choć mniejszych i dla przystani dogodnych zatok niepozbawio-ny. — Geologicznie całość składa się z gnejsów, fyllitów i marmuru. Ol Saloniki ciągnie się pasmo łupków krystalicznych w kierunku południowo-wschodnim, tworząc grzbiet górski, gęstym borem porosły, pełen malowniczości, i bogaty w rudę że-lazuą, oraz ołów srebronośny. Na zachód od tego grzbietu i na pół wyśpię Kassandry pojawiają się trzeciorzędowe piaskowce i wapienie, przedstawiając krainę nieco niższą, wyżynową, ubogą w lasy, miejscami nawet stepową. — Środkowy półwysep, Longos, najdzikszy ze wszystkich i najmniej poda-piano je do budynków prywatnych, równie jak do tny do kultury, składa się z gnejsu, pokryty jest gmachów publicznych, nietylko ku ozdobie fasady, gęstym borem iglastym, nigdzie jednak 800 m. lecz jako miejsce przystanku dla oczekujących ko- wzniesienia nie dochodzi. — Natomiast półwysep lei wejścia lub załatwiających sprawy wzajemne, Athos, zbudowany z łupków krystalicznych i potęż-a więc: do pałaców panujących i dygnitarzy pań- nych pokładów marmuru, należy do najbardziej stwowych (Hygin. „Fab.“ 184; Prokop. „De aedi- czarujących miejscowości na całym Wschodzie; fic.“; Justyn 1, 10); do bazylik, stanowiących za- bujna i urozmaicona wegetacya pokrywa zbocza wyrazem trybunały sądowe i halle kupieckie, przyj- niosłości, niżej wiecznie zielona roślinność, właści-mujące towar podażny; do kuryi, stanowiącej ra- wa podzwrotnikowym okolicom, wyżej lasy dębów, tusz i przybytek senatu (Dio Cassius 51, 22; buków i kasztanów, ku szczytom wreszcie nieprze-Monum. Ancyranum, w dziele Grutera „Inscript. byte bory iglaste. Wyniosłość Athosu, od strony ant. totius orb. Rom.“ str. 232). Prawdopodobnie morza prawie niedostępnego, przedstawia od strony też w takiem Ch. niewolnicy oczekiwali swych pa- lądu tylko jedno wązkie i łatwe do obrony przej-nów, pospólstwo chroniło się przed deszczem i za- ście, skutkiem czego cały ten półwysep stanowi wieruchą, jak dziś po bramach wjezdnych, lub ga- sam w sobie zamkniętą całość; okoliczność ta podpiło się na jakie widowisko uliczne (Becchi „Del czas zalewu półwyspu Bałkańskiego przez Turków calcidicou § 21—43; Rich „Diction. of antiq.u). K K- skłoniła mnichów obrządku wschodniego do obra-Chalcydyjski półwysep, w starożytności XaX- nia tego miejsca na schronienie, w którem z bie-/iSon/j. trójpalczasty półwysep na półwyspie Bał- | giem czasu powstało do dwudziestu klasztorów i roz-

wieóstwo żąda jego wyniesienia. „Czcigodnemu duchowieństwu Konstantynopolitańskiemu przyszedł na myśl projekt podniesienia uaszej stolicy do patryarcha-tu: potwierdzenie tego, co się stało, należy do Waszej Świątobliwości, a nie uzyska to mocy prawa, dopóki Twoja powaga tego nie przyjm<e“. Na wszystkie te prośby Papież odmówił i upomniał Anatoliusza, żeby się nie wynosił nad innych, a zamiłował więcej pokorę. (Rorbacher T. VIII. Recever. T. III). Dopiero znacznie później Papieże tolerowali nazwę arcybiskupstwa Konstantynopolitańskiego patryar-chatem.

Chalcidicum (gr. chalkidikón). Nizki, szeroki i głęboki portyk, pokryty właściwym sobie dachem, wspartym na filarach, a przyczepiony do głównego wuijścia jakiegoś gmachu, tak, iż obejmował drzwi główne, i sam stanowił jakoby wnij-ście przedwstępne, obszerne, które, oczywiście, stylem i charakterem powinno było odpowiadać całości (fig. 165). Podana tu rycina wyobraża właśnie taką przystawkę, dotąd istniejącą przed starym kościołem św. Jerzego w Rzymie, przerobionym, jak przypuszczają, z Baeilica Semproniana na Forum Boarium. — Przybudowle te wzięły nazwę od m. Chalcis, jak twierdzi Festus (pod wyrazem tym, w swym słowniku), zapewne stąd, że tam powstały lub były najbardziej upowszechnione. Przycze-

Ks. K. F.

I®

>>-

:§r

rj

li s i

ilLałl

ł¹ ig. lóo. Obalcidicum.

And. S.

i>

K. K.

winęło się istne państwo zakonne (ob. At os). — Półwysep Kassandry zdaje się być erozyjną pozostałością krainy trzeciorzędowej, rozciągającej się aż do Tessalii i otaczającej dokoła starsze utwory półwyspu Longos, który i pod tektonicznym i pod stratygraficznym względem tworzy samodzielny obszar gnejsowy, gdy tymczasem Athos stanowi ciąg dalszy głównego pnia Ch-go p-pu.—Ludnośó, prócz kilku nieznacznych osad tureckich, składa się wyłącznie z Greków, którzy w tej zamkniętej krainie utrzymali czystość krwi i pochodzenia; piękne typy kobiece są bardzo częste. — Nazwę Ch-go p-pu wywodzono od wyrazu ^dXxog, miedź,—tymczasem nazwa ta pochodzi od miasta XaXxtg, na wyśpię Eubei, z którego rozpoczęła się kolonizacya półwyspu około 700 r. przed Chr.; liczne osady nosiły zbiorową nazwę: ou XaXxi5;xa; 7cóXsię, co później uogólniono wyrazem XaXxl§iX7] i odniesiono tę nazwę do całego półwyspu. Lecz i miasto XaX-xię (Chalcys) na Eubei (ob.) nie otrzymało nazwy swej od miedzi, choć w jego okolicy nie brakowało tego kruszcu, lecz raczej od wyrazu %dXxtj albo xdX-yy], cooznacza gatunek często w tych stronach spotykanego ślimaka purpurowego.— Por.: wydawnictwo Kirchhoffa „Landerkunde von Europa" w rozdziale o „Półwyspie Bałkańskim^ (1893), a także Egli „Nomina geographica".

Chalcydyusz (gr. Ch alki di os), filozof - eklek-tyk z 111-go w., napisał Kommentarz nad „Timaio-sem“ Platona, który, z przekładem łacińskim, wydrukował Meursius, w Leydzie (1617). Czy Ch. był chrześcianinem, czy poganinem—niewiadomo.

Chalcys, XaXx;ę, jedno ze znakomitszych miast autonomicznych Hellady, leżało na wyśpię Eubei (ob.), przy najwęższym przesmyku cieśniny Eury-pos. Zaludnienie prawdopodobnie powstało z osiedleńców feniokich, którzy tu sadowili się na połów purpuraka, skąd zapewne powstała i nazwa XdXxYj, przez przestawienie głosek przerobiona z xdX)(Y] = ślimak purpurowy. (Domysł Liibkera w „Real-Le-xicon"). Położenie nadmorskie, wśród gór i przepaści, obok sztucznego obwarowania, postawiło ten gród na stopie obronnej, niezdobytej,tak, że Ch. po Demetryi w Magnezyi i Akrokoryncie było trzecią zrzędu warownią Grecyi (Liw. 32, 37). Stanowiła ona razem z sąsiedniem miastem, Eretryą, główną dzielnicę Eubei, a rozciągała się całą szerokością lądu od jednego morza do drugiego. Pominąwszy wieści legendowe, z których jedne za założycielach, podają ateńczyka Kotosa, drugie Pandrozosa, syna Erech-teuszowego, najdawniejsze wskazówki historyczne przedstawiają Ch. jako jedno z miast jońskich, najzamożniejszych, najpotężniejszych i najbardziej przedsiębiorczych z całej Grecyi europejskiej, za miasto widocznie górujące nad Atenami, a ustępujące zaledwie Miletowi i Samos. Oprócz urodzajnej doliny Le-lanton, Ch. posiadała rudy miedzi i żelaza, rozciągające się tuż przy morzu i mieście; metale otrzymane z tych rud przerabiano na broń i inne narzędzia, z wielkim zyskiem, a miecze chalcydyjskie miały wzię-tość szczególną. W najdawniejszej epoce Ch. rządziła się oligarchicznie, przez tak zw. Hippobotów (hodowców koni), zapewne posiadaczów największych przestrzeni w dolinie Lelauton, a używających letnich pastwisk na przyległych górach. Obszar ich dzierżaw był tak rozległym, że przyjęły one liczbę znaczną, bo 4 tys., tak zwanych kleruchów, wolnych cudzoziemców, których osadzili Ateńczycy na gruntach Chalcyotów, po zadanej im klęsce, wówczas gdy Chalcyoci przystali do popleczników Hippiasza, po wygnaniu powrotnie sięgającego po berło Aten (Herod: V, 77; Arystot: Fragmenta „Peri Peliteion"; tegoż: „Polit.M IV, 31, 32).—Z dziejów Ch., poprzedzających jeszcze panowanie Pizystrata w Atenach, głośna jest zacięta walka, jaką gród ten toczył z sąsiednią Eretryą, a godna uwagi dlatego, że nie była to już prosta sprzeczka i bójka między dwoma miastami, jakie i dawniej dość często się toczyły, to o studnię, to o połów, lub inną drobną dogodność, ale była to pierwsza potężna wojna bratnia, a do tego taka, w której po obu stronach stają sprzymierzeńcy. Nie znamy dokładnie ani daty, ani czasu trwania tej wojny, ale zdaje się, że Eretryą została pobitą, lubo stanowiska swego w E ibei nie utraciła. Pierwszeństwo wszelako zostało przy Ch., która, pomimo utraty, wskutek przemocy Aten, znaczenia politycznego, zawsze była ludną, handlową, kwitnącą przez cały okres niepodległości Hellady. Znaczenie swe ekonomiczne, a to już wspólnie z Eretryą, objawiła Ch. w narzuceniu, że tak powiemy, pewnym, częściom Grecyi skali metrycznej i monetarnej, zwanej Eubejską, a więcej jeszcze wru-chu osadniczym. Wzgląd ten przerzuca nas daleko, bo aż na półwysep Tracki. Tam-to, a mianowicie nad zatoką Termaicką, równie jak na półwyspie zw. Chalkidike (sama nazwa wykazuje udział Ch.), długo istniały liczne, choć nie bardzo ważne, osady jej, a w części i w Eretryi; początku zaś ich szukać trzeba dobrze jeszcze przed rokiem 600, poprzedzającym naszą erę, gdyż po tej epoce Ch. ma się już więcej ku upadkowi politycznemu; a co większa, jest rzeczą więcej niż prawdopodobną, że chalcydyjscy osadnicy z Tracyi dopomagali swej metropolii w wojnie z Eretryą, która, lubo co do daty niepewna, w każdym razie laczej na wcześniejszą, niż późniejszą od r. 600 przypada. Z pomiędzy osad helleńskich, które dość gęsto rozłożyły się były w Tracyi, większa część należała już-to do Eretryi, już do Ch. W jej też władanie podczas najazdu perskiego przeszedł beocki gród Olint (Herod: VII, 122; VIII, 127), i stopniowo wcielał się w różne drobne siedziby sąsiednie, przynależne Chalcyotora, co też i nadało im na półwyspie tę przewagę, jaką zachowali nawet wobec Ateńczyków i aż do czasów Filipa Macedońskiego. W chwili upadku Grecyi upadła i świetność tej miejscowości. Dzisiaj na jej ruinach istnieje m. Egripos, stolica Eubei (11 tys. mieszk.), z mostem obronnym na Eurypie, który miasto łączy z wybrzeżem Beocyi. Stały tamże most istniał tymczasowo i w starożytności.— Z Ch. wyszli: krasomówca Isaios, oraz poeta Likofron; umarł tam Arystoteles. Tejże nazwy podrzędnych grodów sporo jest jeszcze w dzielnicach starej Hellady, z których ważniejsze dwa; 1) W Etolii, przy uściu rz. Kuenos, u stóp góry Chalkis, a stąd i Hypochalkis zwany (Strabo X,

K. K.

And. S.

451).    2) W Epirze, u źródeł rz. Acheloos, w gó

rach Pindu, dziś Khaliki.

Chaldea, nazwa starożytnej krainy w Azyi zachodniej, nad dolnym Eufratem i Tygrem; granice jej ściśle oznaczyć się nie dają.—Pierwotnie krai na ta nosiła nazwę Mat - K a Idu = ziemia Chaldejczyków; stąd też u proroków VII w. przed Chr. skutkiem zmiany dźwięku powstała nazwa Mat-Kasdim, albo Ereę-Kasdim.—Po zawojowaniu kraju przez Assyryjczyków Ch. u zdobywców zwała się Babil u, u Persów Babiru, u Hellenów Babilonia; skąd wniosek, że Ch. i Babilonia służyły na określenie jednego i tego samego kraju, lecz w różnych epokach; nazwa Kaldu została zamienioną przez Greków na Ch ę.— Poraź pierwszy Ch. spotyka się w napisach klinowych IX-go wieku przed Chr., jednak nazwa jest niewątpliwie znacznie starszą. Najdawniejsze historyczne wzmianki o ludach tę krainę zamieszkujących sięgają IV-go tysiącolecia przed Chr. i ukazują szczep niewiadomego, w każdym razie nie semickiego, po chodzenia, który rozpadał się na dwa plemiona: Sumeryjczyków i Akadyjczyków. Ludy te stały już na pewnym stopniu kultury, znały pismo (klinowe) i posiadały ludne miasta nad Eufratem, jak Si-phar, Akkad, Babilu, Arku, Larsam, Uru i t. p. Dobrobyt i kultura zwabiły tu plemiona semickie z sąsiedniej pustyni. Około 4000 r. przed Chr. wtargnęli Chaldejczycy z zachodu, jak się zdaje, nie z bronią w ręku, lecz pokojowo, przez stałą immi-gracyę, i zczasem zmieszali się z ludnością miejscową.—Pierwszym królem z plemienia Chaldejczyków był jakoby Sargon; panował on około 3800 r. przed Chr., jak o tern świadczy napis znaleziony w 1882 r.—Sargonowi podlegać miały na zachodzie wszystkie ludy aż do m. Śródziemnego, na wschodzie zaś Elamici. — W owej opoce duchowy rozwój ludności stał na względnie wysokim poziomie: kwitnęły nawet czysto teoretyczne nauki, jak geometrya i astronomia. Znajdujemy tu uporządkowany i należycie wyrobiony systemat miar, wag i monet, — prawodawstwo, literaturę, przeważnie religijną, wreszcie architekturę, która, chociaż dla braku materyału budowlanego, ograniczoną była do cegły, przecież wspaniałe stworzyła dzieła. — Ch-skie państwo upadło około XXIII w. przed Chr., zdobyli je Elamici, a po nich Assyryjczycy.—Stolicą był Babilon--i to, jak się zdaje, od najdawniej-czych czasów.

Chaldejczycy, W tekstach klinowych Kaldi, pierwotnie nazwa ludu wspominanego w najdawniejszych tekstach Biblii (Gen. 11, 28), zaliczonego przez Hellanika do pierwszych zawiązków ludności babilońskiej i chaldejskiej, ale który w historii pozytywnej zjawia się w VII dopiero wieku przed Chr. i prawie natychmiast zagarnia sprawy babilońskie. Pod dynastyą kapłańską, pochodzenia chaldejskiego (Nabopolassar i Nebukadnezar), nazwa Ch-ów stosowała się do potężnej kasty kapłańskiej, która w krainie u dolnego Eufratu i Tygru posiadała niejako monopol wiadomości religijnych i naukowych. Po upływie tego czasu wyraz Ch. nie ma już właściwie znaczenia etnicznego, ale oznacza kastę kapłanów i uczonych (Herod. I, 181, 3). Księga „Daniela“ w Biblii (I, 4), zawiera mnóstwo szacownych informacyj o Babilonii z czasów Nebuka- r dnezara; przedstawia, że Ch. używają osobnego języka, jako narzecza naukowego i świętego (dziś go nazywają akkadyjskim lub sumeryjskim), i dzieli ich na pięć klas: Ch ów właściwych czyli teologów, dalej astrologów, zaklinaczy, lekarzy i wróźbiarzy. Członkowie tej sekty kształcili się w wielkich szkołach religijnych, rozmieszczonych w VIII w. przed Cbr. w Sypparze, Nipurze, Babilonie i Borsyppie. Ch., poza spekulacyami czysto religijnemi przeważnie oddawali się magii, wieszczeniu, astrologii, i uchodzili za głównych tych kunsztów wynalazców, teorye swe astrologiczne opierając na nieprzerwanym szeregu spostrzeżeń, zapisywanych na glinianych tabliczkach wypalanych, a szeregi te sięgać miały bardzo wielu lat, od 473,000 do 1,440,000 —liczby podawane przez różnych pisarzy (Sayce: „The astronomy and astrology of the Babylonians", wtórnie III „Transact. of the Society of Bibl. Arch.“). Wskutek odkrycia pałacowej biblioteki w Niniwie, British-Museum posiada dziś nieco ułamków z wielkiego traktatu astrologicznego, ułożonego w VIII w., za panowania Sargona I assyryjskigo i jego syna Naram-Sina. To, co tam zdołano wyczytać, pełne jest najdziwaczniejszych zabobonów, a nader mało zawiera istotnych wiadomości astronomicznych. Ch. jednakże, z biegiem czasu i wskutek ciągłych obser-wacyj, doszli do pewnych rezultatów naukowych w gwiazdoznawstwie. Oni-to wynaleźli podział zo-dyaku na 12 części wraz z nazwami znaków; empirycznie ustanowili peryod powrotu zaćmień księżycowych, które tym sposobem dokładnie przewidywać mogli. Ogromnie zwłaszcza posunęli się w znajomości liczb; trafny ich system liczenia sześćdzie-siętuego, postępującego na stopie 1,60, 600 i 3600, wprowadził Hipparch do astronomii Greków, i my go jeszcze używamy dziś do notowania stopni i ich podziałów; na jego podstawie utworzyli Cli. system miarowy umiejętnie we wszystkich swych częściach urządzony, który wywierał wielki wpływ na cały świat starożytny (Oppert: „I/etalon des mesures assyriennes, flxe par les textes cuneiformes“; Paryż, 1876). Dyodor Sye. i żyd Filon zamieszczają nader ciekawe szczegóły o systemie astro-religijnym, za pomocą którego Ch. tłómaczyli ruchy gwiazd i ich związek z rzeczami ziemskietni, jako też o teo-ryi teolog.-filozoflcznej, służącej za podstawę ich wiedzy wieszczbiarskiej. Słynni byli nadewszystko ze zręczności w ustanawianiu zagadnień narodzinowych ('jfsvs3,Xtaxó?). Wielką była już ich sława w święcie greckim za panowania Achemenidów. Kiedy zaś Aleksander W. wszedł do Babilonu, natychmiast udał się do nich po wróżby. Później wprawdzie, po powrocie z Indyj, nie chciał słuchać ich wróżb, oznajmujących, że pobyt w Babilonie będzie dlań niepomyślnym: ale szybkie urzeczywistnienie się tej wyroczni, jakoteż innych, przez tychże samych astrologów udzielonych Antygonowi i Seleukowi, do najwyższego szczytu wyniosło chwałę Ch-ów i obudziło zaufanie do ich wieszczb. Mógł więc na wielkie powodzenie liczyć ten, ktoby wówczas poniósł do

Grecyi zasady i metody tej sławnej astrologii. Takim człowiekiem był członek kasty Ch-ów B er o z o s, astrolog i historyk (ob.). Od tego czasu, wyraz Cli., przestał w świecie greckim określać lud i nawet babilońską kastę kapłańską, a zaczął oznaczać astrologów pewnej szkoły, wzorującej się na doktrynach Ch-skich, przeniesionych do Grecyi przez Berozosa. Utworzono nawet ku temu osobne sło

wróżb i przepowiedni, której Kw. Cycero broniprze-ciw swemu brata Markowi w 1 księdze swego traktatu: „De divinatione“. Cliryzyp też napisał księgi o wyroczniach i o snach; w innych zaś rodzajach przepowiedni i cudów uczeń jego, Dyogenes babi-lończyk, ułożył kompletny traktat, uważany przez Cycerona za dzieło w tym przedmiocie klasyczne. Nie ograniczył się on tam wykładem dawnych dziejów i sposobów wróżbiarstwa, idącego od świątyń Appolina, czysto greckiego, ale rozbierał i inne, zwłaszcza chaldejskie (Cicero „De divin.“ I, 31), które musiał znać dobrze, jako urodzouy w Seleucyi babilońskiej. Od wyjścia też księgi Dyogenesa widzimy w Grecyi używane pewne sposoby wróżenia, przedtem tam, zdaje się, nieznane, a zajmujące obszerne miejsce w wielkim traktacie, jakoby babilońskim, o przepowiedniach, ułożonym z rozkazu Sargona I assyr. Podczas kwitnienia neoplatonizmu, zatem na złamie świata starożyt. z nowożytnym, po miastach na wybrzeżach Eufratu i Tygru, w Ktezyfonie, Seleucyi, Babilonie, wytworzyła się cała szkoła zwana „Chaldejską", z podkładem ueoplatońskim, a opierająca się, według swego twierdzenia, na dawnych doktrynach religii chaldeo-babilońskiej. Wskutek tradycyj nieprzerwanej doktryny tej szkoły przechowały się w świecie Bizantyjskim aż do Wieków Średnich, jako tradycye sekty tajemniczej, wrogiej chrystyanizmowi, trzymającej się praktykami tajne-mi, która kombinuje zasady teurgiczne i zabobony wróżbiarskie za pomocą jakiejś filozofii panteisty-

stkiemu, słowem, co ma związek z okkultyzmem: talizmanom, leczeniu sympatycznemu. I z takich-to ksiąg nabierali ukształcenia ci nowi chaldeje, astrologowie świata grecko-rzymskiego, bez względu na pochodzenie etniczne. Już tu nie może być mowy o ludzie, ale tylko o szkole. Zauważyć też należy, co do doktryny wróżebnej, wciśnięcie się wpływu babilońskiego w samo serce literatury i filozofii greckiej od III wieku przed Chr. Jakoż stoicy co- szy i wilgoci, światła i mroku, ich naciągąnych raz bardziej upowszechniali wiarę we wróżby, któ- spekulacyj nad wartością liczb. Są to wprawdzie ra przed nimi już chwiać się zaczynała, a pocią- tak zwane teolog u men a, przerobione na f i 1 o -gnęli ku niej umysły oświeceńsze, nadając jej pod- zofumena; ale rdzenne fakta tam zamieszczone, stawę filozoficzną, zostającą w związku z ich dok- a dotyczące mitologii wschodniej, doskonale się zga-tryną fatalistyczną. Wszakżeż-to pierwszy Chryzyp dzają z faktami stwierdzonemi w piśmie klinowem, (ob.) wygłosił ową teoryę stoicką o rzeczywistości tylko w przebraniu neoplatońskiem. Co większa,

wo chaldaizein, chaldaizować, rozumować na sposób chaldejski. W Rzymie nawet, od końca rzeczy-pospolitej roiło się od tych nowych Ch ów, którzy mieli wielki mir u zabobonnych (ob. Astrologia). Za dobrą zapłatę układali oni horoskopy i według gwiazd tłómaczyli przyszłość. Największą ich sztuką było odbudowywanie stanu nieba w chwili narodzenia się lub poczęcia osoby dauej; po uskutecznieniu tego wyciągali wszystkie jej życia koleje. Według ich doktryny każdy człowiek miał gwiazdę, wpływającą na jego życie, określającą jego szczęście lub niedolę, stosownie do położenia na niebie w stanowczej chwili rozpoczęcia bytu. Układali Ch-y też kalendarze z przepowiedniami pogody i zbiorów; niemniej wróżyli z koinbinacyi liczb, mających jakoby moc wróżebną (babylonici nume-ri Horacego). Po rozpostarciu się szkoły astrologicznej chaldejskiej w świecie grecko - rzymskim przykład Berozosa wytworzył w ojczyźnie jego wielkie piśmiennictwo grecko-babilońskie, które rozwijało się w ostatnich wiekach przed erą chrześc. i w pierwszych po niej; tylko historya tego piśmiennictwa jest jeszcze do zrobienia. Ocalały z niego zaledwie | cznej. Filozofowie chaldejscy, tak często wspoini-szczątki lub nazwiska autorów, i to takich, z któ- naui przez bizantyjskich pisarzy średniowiecznych rych żaden nie wszedł za Berezosem na drogę hi- aż po wiek XIII, byli spadkobiercami tej chaldej-storyczną. Zajmują się oni wyłącznie układaniem skiej gałęzi neoplatonizmu, która także ogromny po grecku doktryn filozoficzuo-religijnych starochal- j wpływ wywarła na utworzenie się żydowskiej Kab-dejskich, czem zawracają głowę Grekom rozsiada- bały. Tylko, przy studyach nad religiami staro-jącym się coraz szerzej po Azyi, dzięki nabytkom żytnemi, przy spożytkowywauiu wiadomości ze źró-terrytoryalnym Aleksandra W. i jego następców, dła neoplatonizmu chaldejskiego przechodzących, a tym sposobem cały ten duch okkultyzmu za ich trzeba zachować pewną ostrożność: jakkolwiek bo-wpływem dostaje się do umysłu greckiego, tein- wiem szkoła ta oświadcza, że trzyma się podstaw bardziej, że znajduje grunt przygotowany przez i faktów starochaldejskich w ustanowieniu kodeksu re-dawne wyrocznie i oznaki nadzwyczajne; on - to ligijnego ludów wschodnich, nie bez tego przecież żeby odwodzi pisarzy od dawnej tradycyi literackiej na- ich z postępem czasu nie zaprószyła i nie zaćmiła rodowej i oddziaływa w szczególności na misty- wtrętami i spekulacyami własnemi, do starych dzików neoplatońskich. Ci literaci grecku - babiloń- wolągów dodając nowe od siebie, tak, iż ktoby scy poświęcają się głównie szerzeniu i populary- czerpał z tego źródła bez wyboru i bez dobrodziej-zowaniu rzekomej nauki wieszczenia, zabobonom stwa inwentarza, mógłby podania, wersye i osobisto astrologicznym, wróżebnym i czarnoksięskim—wszy- komentarze jakiego filozofa poczytać za wiarę i wiekowe przekonanie ogółu. Szczęściem, dla sprawdzenia mamy świeżo odkrywane pisma klinowe. Według tego kryteryum nietrudno odkryć fałsz i zaznaczyć prawowitość tego, co się znajduje w Damas-cyuszu („De primis princip.u) i w długich ustępach autora dzieła p. t. „Philosophumena", a co stanowi istotny wykład fizyczno-religijnych doktryn szkoły Ch ów, ich rozpraw o działaniach kosmicznych su-

K. K.

i. r.

K. R. F.

Lit.”.

nie bardziej charakteryzującego wierność filozoficzną szkoły zwanej Chaldejską, ze względu na odbicie rdzennych doktryn i mitologii dawnej religii chal-deo-babilońskiej, jak Ustęp zamieszczony przez Da mascyusza w jego traktacie „De primis principiis" (str. 384, wyd. Koppa), o powstawauiu bogów z ło na chaosu. Jest to prawie bezbłędny i dosłowny przekład teogonii z opowiadania assyryjskiego, we dług tego, jak je odczytał G. Smith na tabliczkach klinowych w British-Museum (Chaldean accounts of Genesis, str. 62). Autor traktatu „Philosophume na“ oraz Damascyusz prowadzą wątek szkoły Ch-ej aż do urzędowego upadku pogaństwa. Po przejściu w stan sekty tajnej i prześladowanej doktryny te mocno się psują i uniekształmiają, tak, iż z później szych traktatów niczego się prawie pozytywnego w materyi wierzeń starożytnych dowiedzieć niemożna.— Bibl. Oprócz dzieł cytowanych w tekście artykułu traktaty F r. Le nor mant: „Les Sciences Occultes en Asie“ (1874—5, 3 tomy); „La langue primitive de la Clialdee" (1875); „Les premiśres ei-vilisations“ (1874, 2 tomy); „Etudes cuneiformes,‘ (1878—9); „Les origines de 1’histoire etc" (1880— 82) T. I i II. Artykuł: Chaldaei w „Diet. des Antiq.“ (wyd. Saglio i Daremberg, str. 1094). De Vogiie: „Melanges d’archeologie orientale".

Chaldejscy chrześcianie, ob. Chaldejski kościół.

Chaldejski język. Nazwa Chaldejczycy, Cli aide a, a stąd przymiotnik chaldejski pochodzą z hebrajskiego pierwiastku ksd. A ponieważ w zabytkach starożytnego piśmiennictwa hebrajskiego spotykamy tylko z tego pierwiastku utworzone imiona własne, przeto pierwotne znaczenie samego pierwiastku ksd pozostaje nieznanem. Imiona własne brzmią kesed w liczbie pojedyńczej i kasdim w mnogiej. Imię kesed nosi syn Nachora, brata Abrahamowego (Gen. XXII, 22), Kasdim zaś oznacza lud zamieszkały w Babilonii. I tak ur kasdim (Gen. XI, 31) oznacza jakieś starożytne miasto babilońskie; erec kasdim (Izaj. XXIII, 13. Jer. XXIV, 5, pass. Ez. XII, 13)—kraj Chaldejczyków, więc Babilonię; sefer uleszon kasdim (Dan. I, 4)—pismo i język Chaldejczyków. Opierając się na tern, wywnioskować moglibyśmy, że pod nazwą pisma i języka Chaldejczyków rozumieć należy pismo klinowe (ob.) i język babilońsko-assyryjski (ob.). Jednakże tak nie jest. W epoce, w której przechowane do naszych czasów zabytki starożytnego piśmiennictwa hebrajskiego bądź powstawały, bądź też były zbierane i w jedną całość układane, pomniki ozdabiane pismem klinowem assyryjskiem i babilońskiem już się kryły pod nanie-siouemi na nie warstwami ziemi i piasku, a język babilońsko-assyryjski ustępował miejsca innym języ kom. Ponieważ wszystkie znane kraje, na wschód i północ od Palestyny położone, jak poprzednio w epoce assyryjskiej i babilońskiej, tak i następnie, w epoce perskiej i syro-macedońskiej, stanowiły jedno państwo; łatwo więc żydom przyszło pod nazwą języka Chaldejskiego rozumieć inny, bliższy geograficznie i późniejszy chronologicznie, który już wcisnął się był do ich żywej mowy, rugując z niej dawny hebrajski, a wciskał się do piśmiennictwa i pozostał w nim w kilku urywkach (w księgach: Ezdrasza i Daniela). Odkrycie pisma klinowego i zabytków piśmiennictwa babilońsko assyryjskiego wykazało nakoniec, że język babilońsko-assyryjski (ob.) jest różny od tego, który nazywano do owego czasu c h a 1 d ej s k i m; współcześnie zaś odszukanie niektórych śladów języka arainejskiego przekonało, iż to właściwie pod nazwą chaldejskiego kryje się język aramejski (ob.). którego używały różne ludy semickie, zamieszkujące kraj Aram (ob.), na wschód i północo-wschód od Palestyny leżący.

Chaldejski kościół. Ludy osiadłe ponad Eufratem i Tygrein, w Babilonii, Mezopotamii i Assyryi, przybrały nazwę Chaldejczyków. Już Abraham był w Ur Chaldejskiem,— Job mieszkał w ziemi Chus, „Chaldejczycy uczynili trzy hufy i rzucili się na wielbłądy, i zabrali je, i pachołki pozabijali mieczem" (r. 1 v. 17). Prorocy Habakuk (r. 1 v. 6), Izajasz (r. 47 v. 20) i Daniel (r. 3 v. 48) wspominają o Chaldejczykach. Król Nabucbodonozor, zburzywszy Jerozolimę, przesiedlił żydów do Babilonu, gdzie byli w niewoli 70 lat. Światło Ewangelii zanieśli tam Apostołowie w pierwszem zaraniu Chrześciaństwa. Wiara prawdziwa krzewiła się szybko między Chaldejczykami. Zakłóciła ją he-rezya Nestoryanów, pod wpływem szkoły Edeskiej, i niepokoiła długo, szerząc swoje błędy. Na kon-cylium Florenckiem r. 1445, gdy ludy wschodnie wróciły do jedności wiary katolickiej, razem z nimi i Tymoteusz, arcybiskup Chaldejczyków, mieszkający na wyśpię Cyprze, wyrzekł się błędów w imieniu wszystkich Nestoryanów. Papież Jinocenty IX r. 1591, mianował Józefa I, patryarchą wszystkich zjednoczonych Chaldejczyków, a ten zamieszkał w mieście A ined, zwanem obecnie Djarbekirem. R. 1616 na synodzie w Amed patryarcha z pięciu arcybiskupami i jednym biskupem uroczyście zaznaczyli swą jedność z kościołem katolickim. Odtąd Chaldejczycy, pomimo długiego ucisku ze strony muzułmanów, wytrwali stale w wierze świętej i są dotąd przykładnymi katolikami. Odprawiają oni nabożeństwo w języku chaldejskim, a obecnie ich patryarcha mieszka w Bagdadzie. Pewna część ludności w tych krajach trwa jeszcze w błędach heretyckich; takich nazywają Nestoryanami; duchowny ich przewodnik mieszka w m. Mossulu. Corocznie jednak znaczna ich liczba powraca do jedności kościoła katolickiego.

Chalecki Dymitr (f 1598 r.), podskarbi wielki litewski. Z dworzanina królewskiego 11 października 1579 r. został porucznikiem litewskim, 3 lutego 1588 r. podskarbim nadwornym, 4 kwietnia 1590 r. podskarbim wielkim i pisarzem. Czynny był w sprawach dyplomatycznych; w r. 1596, wraz z innymi posłami królewskimi jeździł dla uregulowania stosunków kościelnych do Brześcia. —Siar-czyński „Obraz wieku panowania Zygmunta III“, t. I. str. 63; Wolff „Senatorowie i dygnitarze W Ks.

w. s.

Chalecki Mikołaj Krzysztof (f 7 kwietnia 1653), wojewoda nowogrodzki; 22 sierpnia r. 1615 mianowany miecznikiem litewskim, 2 czerwca

Lit.“.

Chalecki, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem srebrna sztaba, tworząca znak W, jak w Abdanku; ze środka tego znaku, prostopadle ostrzem w górę, wznosi się strzała. W koronie szlacheckiej nad hełmem — sępie skrzydło, barkiem zwrócone w prawo, i w tymże kierunku przeszyte strzałą. Jest to litewska odmiana Abdanku. Herbem tym pieczętują się Chaleccy. (Niesiecki, Warszy-cki, Borkowski). — Dr. Piekosiński („Odynas. szl. polsk. poch.“ str. 230

nazywa herb ten: „Syrokomla Cha-

w. k. z.

Fig. 166. Chalecki (herb).

And. S.

1650 r. wojewodą nowogrodzkim po śmierci Chrep-

towicza.—Wolff „Senatorowie i dygnitarze W Ks.

w. s.

leckich*).

Chaled cz.Kaled ben-al-Wa-lid, za swe męstwo przezwany Sa-if-a 11 ac h, t. j. Miecz boży,pochodził z pokolenia Koreiszytów (ob. Ara-b i a—dzieje), żył za czasów proroka Mahometa i pierwotnie był wrogiem najzaciętszym jego stronników; walczył z nimi niejednokrotnie, a w bitwie pod Ochodem poraził ich na głowę i zmusił do haniebnej ucieczki. Później wszakże nawrócił się na Islam, prawdopodobnie wskutek zaślubienia przez Mahometa ciotki jego, Maimuny; a choć to nawrócenie musiało być tylko pozornem, wszelakoż odtąd również dzielnie i mężnie służył sprawie proroka, jak poprzednio przeciw niej walczył. On-to dopomógł Mahometowi do zdobycia Mekki, zburzył bałwochwalczą świątynię w Nachli, odbył krwawą wyprawę przeciw Banu Dżadziina i Banu Hareth, a po zgonie proroka pobił Musailamę, księcia Hanify, odniósł zwycięstwo nad Persami pod Hafirem (632), rozgromił wojsko Cesarza Herakliusza nad strumieniem Jar-mukiem (.634), zdobył Irak, Damaszek i dotarł aż do Emessy. Tam też życie zakończył i tam go pogrzebiono. Ogromne te zasługi w sprawie Islamu zjednały Ch-owi u wyznawców proroka wielkie uznanie i pamięć nieprzebrzmiałą dotychczas. *

Chalenrs (Baie des Ch.), odnoga, będąca częścią odnogi św. Wawrzyńca na Oceanie Atlantyckim; wrzyna się w wybrzeże wschodnie Nowego Brunświku i przecięta jest na dwie równe części przez 48° sz. pn. — „Odnogą upałów" nazwaną została przez francuskiego podróżnika J. Cartier, któ ry w kwietniu 1534 r. zastał poblizką wyspę New-Foundland w stanie zlodowacenia i pokrytą śniegiem, a w d. 1 lipca przybił do wybrzeży Nowe go Brunświku, i tu obserwował gorąco daleko większe, niż w Hiszpanii.

Ohalibowie (XdXo(3sę od    żelazo harto

wne). Prawdopodobnie odcięta od pnia gałąź Scytów albo Cymmeryanów, lud, któremu Herodot oznacza siedzibę wzdłuż m. Czarnego, między Maryan-dynami i Paflagonami (I, 28), Pomp. Mela zaś (I, 19, 9) styka ich z Synopą i Amisosem. Inni pisarze mieszczą ich na wielu punktach różnych, więcej ku wschodowi, między Mozynoikami i Ty-barenami (wszystko to zapewne geograficzne tylko nazwy jednego plemienia), nieopodal od rz. Termo-donu i na płn. granicy Armenii, przy źródłach Araksesu; gdy Herodot i Mela widzą ich na zachód od rzeki Halisu i Paflagonii, a bliżej Synopy. Co to był za lud? jakim mówił językiem, jakiego Boga chwalił, czyli do jakiej należał rasy? Niewiadomo. Starożytni o rasach i antropologii nie mieli wyobrażenia, i nigdy też żadnych pod tym względem nie dają wskazówek. Oni ludy zazwyczaj określają tellurycznie i obyczajowo: czasami można od nich pochwycić jakiś wyraz z języka, i to jedyny ślad plemienny. Co do Ch-ów, wprawdzie Ksenofon w „Cyropedyi" (III, 1, 24) nazywa ich Chaldejami; po armeńsku zowią się oni Chalti, tak samo jak i najwyższy bóg armeński, ale z Chaldejczykami babilońskimi nie mają najmniejszego związku. Ch., wnosząc z nazwy, trudnili się wyrobem żelaza, którego obficie dostarczały im góry ojczyste. Pracą rękodzielnicza, to już pewien stopień cywiliza-cyi; ale ich uspołecznienie, oświata, sztuka, i t. p. wszystko to tajemnica. Byli odważni i bitni, a najliczniejszych wiadomości o nich dostarcza nam „Ana-bazys“ Ksenofonta. W swym sławnym odwrocie z 10 tysiącami wojowników, zmierzając ku morzu, zawadził on i o krainę Ch-ów, przez którą siedm dni ciągnął. Według jego opisu, dzikie to było plemię, ale chrobre, najdzielniejsze ze wszystkich, z jakiemi ścierał się w Azyi. Przywitali wkraczających dzidami długiemi na 15 stóp, z jednym tylko zaostrzonym końcem; na głowie nosili kask, prócz tego pancerz wydęty, nagolenniki zelazne (żelaza im przecież nie brakło). Od pasa okrywał ich rodzaj spódnicy; u boku zwisał krótki miecz do ścinania nieprzyjacielowi głowy, którą potrząsali w oczach pozostałych, zawodząc tańce i śpiewy tryumfalne (czemuż choć jednego świadek nie podchwycił!). Tarczy nie nosili wcale, pewnie dla tego, że taka, nieskończenie długa dzida, musiała im obie ręce zaprzątać; mimo to nie wzdragali się przed spotkaniem z Grekami, nawet na rękę, w bitwie prawidłowej: snadź, oczywiście, była to im nie nowina. Byliby mogli zgładzić przymuszonych gości, bo ną ich widok wszelką żywność ściągnęli do zamków w góry, gdyby nie to, żę wódz-filozof prowiant, ile go być mogło, zawsze miał z sobą; zaopatrzony, z tern wojskiem karnem i ufnem, szedł i opędzał się ćmie tuziemców, napastujących go nieustannie z tyłu przez siedm dni (1. c. ks. IV, od rozd. 7 do 18). I tu n-astępuje szczegół geograficzny dosyć ciekawy: bo kiedy Grecy szli tak pod zbrojną eskortą Ch-ów, ci pożegnali ich nad rzeką Harpazosem, zatem prawdopodobnie na swej granicy, a przebywszy rzekę, Grecy znaleźli się na gruncie Scytynów. Według fonetyki zatem musiała to już być Scytya, albo jaka pozostałość w ludności po Scytach; z tego znowu sąsiedztwa wnioskować by można, że Ch. byli ich pobratymcami. W żelazie widząc oni dla się i obronę (tembardziej, że w górach), i zarobek, osiedlili się i wzięli do roboty, która mogła się im i dobrze opłacać, boć od rz. Har-pazosu już nie tak daleko było do portów greckich,

Encykl. Pow»z. Iluitr. T. ZI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

49

gdzie odbyt na zbroje i narzędzia był łatwy. Z wielu nawet wzmianek dojść można, że Synopa była jednym ze znaczniejszych targowisk na żelazo używane w Grecyi: chalibskie równie jak synopskie miało wziętość szczególną, jak świadczy w swoim słowniku geograficznym Stefan z Bizancyum pod wyrazem Aoae§ać[uov. O Ch-ach z pisarzy starożytnych wzmiankują jeszcze: Strabo (12, 549, sq.),

miedzianych. — Używa się w farbiarstwie i drukowaniu tkanin, na wyrób licznych farb i atramentu sympatycznego, do pokrywania żelaza miedzią, a takie. j.

że przy wyrobie papieru,

Chalke mija (XaA>uj p.oIa, miedziana mucha). Zabawa dzieci greckich, w rodzaju naszej ślepej babki. Jedno z oczyma zawiązanemi goniło towarzyszów wołając: „Łapię muchę miedzianą⁴*; inne odpowiadały rytmicznie: „Łapiesz, ale nie złapiesz*. Jednocześnie uderzano goniącego ręką lub kamykiem, dopóki kogoś nie uchwycił (Pollux IX,

K. K.

Chalkeja. Uroczystość w Atenach, ostatniego dnia m-ca pyanepsion (paździer:), na cześć He-festa i Ateny-Ergane. Pierwiastbowo wspólną lpy-ła całemu ludowi i miała prawdopodobnie charakter rolny, tłómaczący się dziękami, jakie wszyscy rolnicy obowiązani byli podczas orki i siewu składać bogini, która obdarzyła ich pługiem, i bogu, który go wykuł. Nazywano także tę uroczystość Atena ja. Później obchodzili ją sami rzemieślnicy, a zwłaszcza kowale. Bieg z pochodniami od ołtarza Erosa, w obrębie zewnętrznym, aż do środka miasta, gdzie Hefestos i Atena mieli wspólną świątynię, zakończał uroczystość zwaną Apa-turiai, być może, rozpoczynał Ch-ję,—co-by wskazywało, że bóstwa te, mające uroczystość wspólną, miały i wspólne, łączące je, mity. W dniu Ch-ei arrefory (ob.) poczynały prząść peplos Ateny, przeznaczony jej na ofiarę podczas Panatenejów roku następnego (Preller „Griech. Mythol.* I, str. 134).

Vergil. (Georg., 1, 58). Pisał o nich obszerniej znakomity geograf niemiecki Fryd. Aug. Ukert, w rozprawie „Skytien*, ale nie wie o nich więcej od Ksenofonta, tak, iż dalszych losów tego ludu nie 123). znamy. Bez oświaty i historyi, prawdopodobnie rozpłynął się on wśród ludności innych pod wpływem eywilizacyi grecko-rzymskiej za czasów Niko-medesa, Mitry data i dalej, i przepadł bez wie-

ści.

K. K.

Chalicotherium Kaup. (paleont.). Rodzaj kopalny zwierząt ssących Nieparzystokopytnych (Perissodadyla), niemający zębów przednich, kły bardzo małe, po trzy trzonowe szrankowe, prostsze niż właściwe trzonowe. Zwierzę wielkie, które żyło w okresie oligoeenowym do pliocenowego w starym świecie. Jeżeli do rodzaju tego odnieść wypada, jak się to obecnie wydaje prawdopodobnem, olbrzymie kości kończyn, przypisywane dotąd ogromnym bezzębnym, opisywanym pod nazwą Macrothe-rium i Ancylotherium, to rodzaj ten oczywiście nie będzie należał do nieparzystokopytnych. Gatunki:

Ch. modicum Gaudry. z oligocenu francuskiego; Ch.

K. K.

K. J.

Goldfussi Kaup. wielkości nosorożca, z pliocenu w Eppelsheim.

Chalkideus, admirał spartański. — Jako działacz, osobiście małego znaczenia, ale z imieniem jego wiąże się pewien traktat, dający jedno więcej a wymowne świadectwo zachowywania się Spar-ty w nieszczęsnym zatargu z Atenami (wojna Pe-loponeska), który był głównym powodem zniszczenia żywotności tej znakomitej rzeszy plemion i społeczeństw Hellady. Wyprawa Sycylijska (rok 413 przed Chr.) srodze nadwerężyła potęgę morską Aten; sprzymierzone grody odpadały jeden za drugim; aż intryga spartańska, przy energicznem współdziałaniu wygnańca, Alcybiadesa, postanowiła oderwać i wyspę Chios, gdzie znaleziono umysły ku temu dobrze usposobione. Trzeba było tylko uzbroić flotę i zrobić demonstracyę wojenną, i w tym celu mianowanym został Ch. Rozpoczęły się. kroki wojenne. Ateny z rozpaczliwem wysileniem broniły tego najważniejszego na morzu posterunku, ale, pomimo pewnych korzyści, jakie admirał ich Strom-bichides, przy współdziałaniu Trazyklesa, odniósł nad flotą spartańską i zbuntowanymi Chiotami, położenie było nader krytyczne, a pogorszał je jeszcze z całą przebiegłością Alcybiades.—Wdał się w tę sprawę nareszcie satrapa perski, Tyssa-fernes, stanąwszy po stronie przeciwników Aten, i bez wielkiego zachodu wymógł na Ch-sie traktat następujący: „Lacedemonowie i ich sprzymierzeńcy zawarli przymierze z Wielkim Królem i Tyssafer-nesem, pod warunkami następującemi: Król zajmuje całą przestrzeń ziem, oraz wszystkie miasta, ja-

Chalif, ob. K a 1 i f.

Chalilit Thomson, (minerał.). Minerał z klasy krzemianów, niekrystaliczny, z odłamem płasko-muszlowym; c. wł. 2.25, tw. 4.5; barwy ciemnej czerwonawo-brunatnej, z blaskiem szklistym do tłustego, przeświecający na krawędziach. Według rozbiorów Hauera zawiera 38.56 krzemionki, 27.71 glinki, 12.01 wapna, 6.85 magnezyi, 14.32 wody.

Pod dmuchawką bieleje, a z boraksem stapia się

dya).

w perłę bezbarwną. Znajduje się w Antrim (Irianie. j.

Chalkantyt Glocker. Koperwas miedziany rodzimy (miner,). Minerał układu trójskośno-osiowego; kryształy bardzo niesymetryczne i rozmaicie wytworzone; odmiany rodzime minerału zwykle koperwasem żelaznym zanieczyszczone, rzadko wyraźnie krystalizują, występując raczej w skupieniach naciekowych, nerkuwatych i t. p. wreszcie jako powłoka lub nalot. Odłam muszlowy; c. wł.

2.2—2.3; tw. 2.5; barwy błękitnej do jasno-niebie-skiej, przeświecającej; smak nader wstrętny. Jest siarczanem miedzi z 5 cząsteczkami wody: Cu S04 +5 H₂0; zawiera 31.81 tlenniku miedzi, 32.10 kwasu siarczanego, 36,09 wody. W wodzie łatwo rozpuszczalny, żelazo z roztworu strąca miedź metaliczną; w kolbce Ch. znacznie się wzdyma, przy 100° wydziela 4 cząsteczki wody, a piątą dopiero wyżej 200°; na węglu z sodą łatwo na miedź się redukuje. Znajduje się w Goslar, w Herrengrund (Węgry), w Moldowie (Banat) i t. p. — wszędzie jako produkt wtórny, powstały zwykle z pirytów ' kie posiadał sam lub jakie dzierżyli jego poprze-

księdze Tucydydesa).

Chalkiojkia. Uroczystość w Sparcie na cześć Ateny Chalkioikos, tak nazwanej od miedzianych liści, któremi świątynia jej była wyłożona. Z tej okoliczności uzbrojeni efebowie, pod przewodnictwem eforów, gromadzili się w tej świątyni, składając ofia-

K. K.

K. K.

dnicy. Król i Lacedemonowie ze swoimi sprzyinie- ling Hill (New Jersey) jako produkt przeobrażenia rzeńcami wspóluemi siły wzbronią Ateńezykom do- franklinitu. bywać pieniędzy, lub innych korzyści ze wszystkich tych miast, które im dostarczały ich dotąd.

Wspólnie prowadzić będą wojnę z Ateńczykami i nie zaniechają jej bez wspólnej zgody. Ktokolwiek powstanie przeciw królowi, uważanym będzie za wroga Lacedemony i jej sprzymierzeńców, ktokolwiek powstanie przeciw Lacedemonom, będzie uważany za wroga króla. u Haniebny ten trakrat, zamieszczony dosłownie u Tucydydesa (VIII, 18) i przezeń napiętnowany, zawartym był w Milecie (wybrzeże Azyi Mn.), podległym Atenom, a stanowiącym teraz punkt operacyjny ich nieprzyjaciół, puukt, który natychmiast też zajął Tyssafernes, wzniósł tam twierdzę i wprowadził swoją załogę.

Nic istotnie podlejszego ze strony przedstawiciela Sparty, Ch-sa, nad ten traktat, który, gdyby był wykonany, oddałby w ręce perskie nietylko wszystkich Greków Azyi Mn. i wyspiarzy m. Egejskiego, ale całą Tessalię i Beocyę, wszystkie owe okolice, ongi zajmowane chwilowo przez zagony Kserksesa, to bowiem rozumiało się pod wyrażeniem: „całą przestrzeń ziem, oraz wszystkie miasta, jakie po- Uralu, siadał (król) sam, lub jakie dzierżyli jego poprzednicy/⁴—Wprawdzie traktat ten nie uzyskał ratyfi-kacyi w Sparcie, ale to bynajmniej nie dla swej potworności (późniejszy pokój Antalcydasa świadczy, że się Spartanie takich rzeczy nie lękali), jeno dlatego, że im nie zapewnił pieniędzy na wyprawę dla zgnębienia Aten. — Pomijamy dalsze szczegóły obrotu rzeczy, pomyślniejszego dla Aten, dzięki niedojściu do skutku tego traktatu. Dodajemy tylko, że twórca jego, Ch., silnie naciśnięty przez Ateńczyków przy blokadzie Miletu, poniósł klęskę i zginął, pozostawiwszy jedynie haniebną pamięć, że gotów był rodaków swych wspólnemu zaprzedać wrogowi (Szczegóły rozrzucone po 8-ej

K. K.

chimsthalu.

K. J

ry (Pauzan., III, 17, 3).

Chalkismos. Gra, polegająca na puszczaniu w szybki wir pionowy sztuki monety na stole i równie szybkiem zatrzymywaniu palcem w tej samej pozycyi: gra ulubiona słynnej Pryny (Bekker „Anec-dota graeca").

Chalkocyt (miner.), ob. Chalkozyn.

Chalkofanit Moore (miner.). Minerał układu sześciokątnego (romboedrycznego); kryształki drobne, tabliczkowate, z doskonałą łupliwością podstawową, także skupienia blaszkowate i naciekowe. C. wł. 3.9; tw. 2.5; barwy błękitnawej do żelezisto-czarnej, rysa czekoladowa, blask metaliczny silny. Pod dmuchawką staje się bronzowo-źółtym do miedziano-czerwonego (stąd nazwa). Jest wodnym sprzężonym tlenkiem manganu i cynku, składającym się z 59.94 dwutlenku manganu, 6.58 tlenku manganu, 21.90 tlenku cynku i 11.58 wody, skąd wzór jego: (Mn, Zn) 0-|-2 Mn 0₂-|-2 H₂0.—Znajduje się w Ster-

K. J

ChalkofLllit Breithaupt., Mika miedziana Werner (miner.). Minerał układu sześciokątnego (rom-boedrycznego), kryształki zawsze tabliczko watę, wskutek przewagi płaszczyzn wierzchołkowych ograniczone z boków płaszczyznami romboedru, zrosłe w drobne grupy; występuje także w skupieniach łuszczkowych. Łupliwość podstawowa doskonała, miękki; C. wł. 2.4—2.6; tw. 2; barwy szmaragdowej, z blaskiem perłowym, przezroczystym do przeświecającego. Jest wodnym arsenianem miedzi, zawierającym glinkę; skład ma rozliczny: od 16—21 kwasu arsennego, 44—53 tlenniku miedzi, 2—6 glinki, 23—32 wody, tak, że ogólny wzór dla niego jest niemożliwy. Zawiera też nieco kwasu fos-fornego i tlenniku żelaza. W kolbce rozpryskuje się gwałtownie, czernieje i wydziela wiele wody; na węglu topi się z wydzieleniem pary arsenu w szary, kruchy guzik, który, przetopiony z sodą, daje miedź czystą; w kwasach i amoniaku łatwo rozpuszczalny. Znajduje się w Redruth (Kornwallia), w Saida w Saksonii, w Niższym Tagilsku na

K. J.

Chalkografia, ob. Miedziorytnictwo.

Chalkolit Werner Torbernit—U rani t miedziany. Mika uranowa, part. (miner.). Minerał układu kwadratowego; kryształki zwykle bardzo drobne tabliczki, pojedyńcze lub w grupy zrosłe; łupliwość podstawowa doskonała; kruchy. C, wł. 3,5—3.6; tw. 2—2.5; barwy trawiasto-zielonej do szmaragdowej; blask perłowy, przeświecający. Jest fosforanem uranu i miedzi, z 8 cząsteczkami wody: Cu (U0₂) ³(P0₄)²-|-8 H₂0, zawierającym 61.21 tlenku uranu, 8.42 tlenniku miedzi, 15.08 kwasu fosfornego, 15.29 wody. Na węglu z sodą daje guzik miedzi; zmoczony kwasem solnym barwi płomień niebiesko; rozpuszcza się w kwasie azotnym i daje roztwór żółtawo-zielony; gotowany z potażem gryzącym przybiera barwę brunatną, a węglan am-monu go rozkłada. Znajduje się w wielu miejscowościach Kornwallii (szczególniej piękny w Redruth), w Johanngeorgenstadt, na Schneebergu, w Jonit. j

Chalkomenit Des Cloizeaux (miner.). Minerał układu jednoskośnoosiowego, występujący w nasko-rupieniach krystalicznych, składających się z niebieskich przezroczystych drobnych kryształów. C. wł. 3.76. Według rozbiorów Damoura jest wodnym selenionem miedzi: Cu Se 0₃+2 H₂ 0, zawierającym 35.09 tlenniku miedzi, 49.00 kwasu selenowego, 15.91 wody. Ogrzewany, wydziela naprzód nieco wody kwaśnej, następnie bezwodnik selenowy, w białych igiełkach osiadający. W kwasach rozpuszczalny. Tworzy naskorupienia na pstrej miedzi w Cerro de Cacheuta w Argentynie.

Chalkondylas Demetryusz (* 1424 w Atenach—f 1511 w Medyolanie), uczony bizantyjski, wielce zasłużony w sprawie szerzenia znajomości greczyzny we Włoszech. Był uczniem słynnego Teodora Gazy. W r. 1447 przybył do Włoch i tu znalazł protektora w osobie kardynała Bessaryona. Wykładał z wielkiem powodzeniem jęz. grecki na-

przód w Peruggii, potem (1463 — 71) w Padwie, ł nierównego; c. wł. 5.5—5.8; tw. 2.5—3; barwy skąd powołany został przez Wawrzyńca Medyceusza do Florencyi; tu jednym z uczniów jego był słynny Jan Reichlin. Około r. 1491 przeniósł się do Medyolanu i tu zajęty był główuie ogłaszaniem tekstów greckich. Jego-to staraniem i pod jego kierunkiem zostały wydrukowane dzieła: Homera (Plorenc., 1488), Isokratesa (Medyol., 1493) i Sui-dasa (1499). Opracował nadto C. praktyczną gramatykę jęz. greckiego p. t. „Erotemata (Medyol., 1493;

szaro-ołowianej, niekiedy tęczowo naleciałej, blask słaby, w rysie silniejszy. Jest siarkiem miedzi, Cu.₂S, zawierającym 79.80 miedzi i 20.20 siarki— niekiedy część miedzi zastąpiona jest żelazem. Pod dmuchawką barwi płomień niebiesko, na węglu topi się i silnie pryska, z sodą daje guzik miedzi; w kwasie azotnym ogrzewany rozpuszcza się całkowicie z wydzieleniem siarki.—Znajduje się we Freibergu, Siegen, Saalfeld, Mansfeld (Hessya), Kapnik (Węgry), Redruth, w Kornwallii, w Norwegii, na Sybe-ryi, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Gdzie w większych występuje ilościach, stanowi jedną z najcenniejszych rud miedzi.

Challamel Jan Chrzciciel Marya Augustyn (* 1818 w Paryżu), literat francuski, z wykształcenia prawnik, bibliotekarz księgozbioru św. Genowefy w Paryżu. Napisał wielką ilość dzieł historycznych, przeważnie dla szerszego ogółu, jak np.: „Histoire populaire de la France" (4 części, Paryż, 1851); „Histoire populaire des papes“ (t. 1859; 2 wyd. 1861), „Memoires du peuple franęais" (8 tomów, t. 1865—73); „Histoire de la modę en France" (t. 1874), „La France et les Franęais a trawers les siecles" (2 tomy, t., 1883); „Histoire de la liberte en France⁴* (t., 1886) i t. d.

Challans, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Wandei, przy drodze żelaznej Nantes - St. Gilles, około 5,000 m-ców. Tu Wan-dejczycy pod wodzą Charette’a ponieśli klęskę od wojsk republikańskich d. 12 kwietnia 1793. W oko-

And S.

Paryż, 1523; Bazyleja, 1546).

K. J.

Chalkondylas Laonik, historyk bizantyjski z wieku XV, zbiegły do Włoch po upadku Aten w r. 1460; opracował „Apodeixeis historion“ obejmujące dzieje Cesarstwa Wschodniego od 1298 do 1463 roku. Dzieło to ma wartość źródłową do wypadków, których Ch. był świadkiem. Wyszło! ono z druku po grecku i po łacinie w Genewie 1615 r.; w nowszych czasach wydał je Bekker w „Corpus scriptorum byzant.“ (Bonu, 1843),

Chalkopiryt Henckel—Piry t mi edziany (miner.). Minerał układu kwadratowego społowionego (hemiedrycznego); rzadko w kryształach pojedynczych, często w bliźniaczych, pozrastałych według różnych praw; najpospoliciej zaś w postaci zbitej, wkropionej, niekiedy gronowej lub nerkowatej; w fałszywych postaciach (pseudomorfozach) po błyszczu miedzianym i miedzi płowej. Odłam muszlowy do nierównego, mało kruchy; c. wł. 4.1—4.3; tw.

licy zabytki z czasów celtyckich.

Challemel-Lacour Paweł Armand(* wAvran-ches 19 maja 1827), polityk francuski; skończywszy wyższą szkołę normalną ze stopniem agregata, w r. 1849 został profesorem liceum w Limoges, a wygnany z Francyi po grudniowym zamachu stanu, udał się do Zurichu, gdzie mu powierzono katedrę literatury francuskiej w tamecznem Politechnicum; wróciwszy do Francyi po ogłoszeniu ogólnej amne-styi w r. 1859, poświęcił się dziennikarstwu i był głównym współpracownikiem wydawnictw „Temps⁴⁴, „Revue nationale", „Revue des cours publics", „Re-vue des Deux Mondes" i „Revue politiąue"; po upadku cesarstwa w r. 1870 rząd obrony narodowej zamianował go prefektem departamentu Rodanu (Rhóne), dając mu jednocześnie atrybucye komisarza rzeczypospolitej; na tern stanowisku Ch. stłumił powstanie, jakie wówczas wybuchło w Lug-dunie, po podpisaniu zaś pokoju podał się do dy-misyi, a w r. 1872, obrany reprezentantem do zgromadzenia narodowego przez departament Bouches-du Rhóne, zasiadł na ławach skrajnej lewicy i zdobył sobie wkrótce opinię pierwszorzędnego mówcy politycznego; w r. 1876 wstąpił do senatu. W owym czasie C. miał dwa procesy: pierwszy z zakonnikami z Calluire, których podczas wojny kazał z domu wypędzić, a drugi, który sam wytoczył redaktorowi „France Nouvelle“, za oskarżenie oszczercze o nieuczciwą grę w klubie; z zakonnikami, mimo deklaracyi ministeryum, iż pan prefekt działał w imieniu rządu, Ch. sprawę przegrał i musiał zapłacić 100,000 franków odszkodowania; w dru-

3.5—4; barwy mosiężnej, często złocisto-żółtej, pstro naleciałej, rysa czarna. Jest siarkiem podwójnym miedzi i żelaza: CuFeS₂ a lepiej Cu₂ S+Fe₂ S₃, zawierającym 34.52 miedzi, 30.53 żelaza i 34.95 siarki. Pod dmuchawką rozpryskuje się i czernieje, przy prażeniu wydziela kwas siarkawy, na węglu stapia się łatwo, ze wzburzeniem i miotaniem iskier, w czarny guzik magnetyczny; z roztopami daje od-czyny miedzi i żelaza. Znajduje się we Freibergu,

K. .T.

Mansfeldzie, Goslarze, w wielu miejscowościach Ba-waryi, Czech, Węgier, w Kornwalii, w Szwecyi, w Ameryce północnej, obficie na Uralu. Stanowi najpospolitszą rudę miedzi, z której otrzymuje się większą część miedzi metalicznej.

Chalkosyderyt Maskelyne. (miner.). Minerał trójskośno-osiowy, w jasno-zielonych kryształkach o c. wł. 3.1; rozbiory wykazują w nim: 30.54 kwasu fosfornego, 42.81 tlenniku żelaza, 4.45 glinki,

K. J.

8.15 tlennikujj miedzi, 15.0 wody. Znajduje się w Kornwallii w Anglii.

Chalkotrycłlit (miner.) Kwiaty miedziane,

Odmiaua mikrokrystaliczna miedzi czerwonej czyli rodzimego tlenku miedzi (Cu₂0), występująca w kryształach włosistych, pęczkami lub siatkowato ułożonych; c, wł. 5.8; barwy koszenilowej lub karminowej. Znajduje się w Kornwallii, Moldowie (Ba-

nat), Reinbreitenbach.

Chałkozyn Błyszcz miedzi—Miedź szklista— Redruth yt—Cbalkocyt (miner.). Minerał układu rombowego; kryształy, przypominające formy sześciokątne, zwykle występują jako grube tabliczki lub krótkie słupki w grupy zrosłe; bliźniaki bardzo pospolite. Częstszy wszelako bywa w postaci zbitej lub wkropionej; odłam muszlowy do

K, J.

rtęcią.

S. K.

(4 tomy, t-że 1807—24) i „Life of Mary queen of Scots" (2 tomy, t-że 1818; wyd. 3 t., t-że 1822).

Chalmers Aleksander, znakomity biograf i krytyk angielski (* 29 marca 1759 r. w Aberdeen —f 10 grudnia 1834); odbywszy studya klasyczne i lekarskie w Londynie, oddał się zawodowi dziennikarskiemu i rychło zyskał rozgłos ostremi artykułami swemi krytycznemi, nie mniej jak i pole-micznemi, w zatargu ówczesnym Anglii z koloniami w Ameryce północnej. Kapitalną pracą Ch-a było jego dzieło olbrzymie „General biographical dictio-nary“ (Londyn 1812—17, 32 t.), zawierające9,000 artykułów. Z innych, bardzo licznych, pism jego wymienimy: „The British essayists with prefaces historical and biographical" (Londyn 1803 r,, 45 t.); „History of the university of Oxford“ (Londyn 1810, 2 t.) i „British poets from Chaucer to Cow-peru (Londyn 1810, 21 t.). Był on oprócz tego wydawcą wielu dzieł narodowych, jak np. Shake-speare’a, Johnsona, Pope’a i innych.

Chalmers Tomasz, słynny teolog angielski, założyciel wolnego kościoła presbiteryańskiego w Szkocyi (* 17 marca 1780 r. w Anstruther w hr. Fife—f 1847). Od r. 1795 do 1798 studyował w St. Andr

gim procesie stawał w jego imieniu Gambetta i oszczerca został skazany na grzywny. W r. 1879 Ch. otrzymał ambasadę w Bernie, a w r. 1880 w Londynie; w Anglii jeden z reprezentantów irlandzkiego stronnictwa katolików oskarżył go o zabójstwo, ale Karol Dilke go obronił. W lutym r. 1883 Ch. otrzymał w gabinecie Ferrego tekę spraw zagranicznych, ale ją złożył po dziewięciu miesiącach piastowania; w r. 1885 obrany był ponownie do senatu. Ze znaczniejszych prac Ch-a wymienić należy „La Philosophie individualiste“ (Paryż, 1864).    r-

Challes, we Francyi, w Sabaudyi, mały zakładzik zdrój owo-kąpiel o wy, zdrój siarczany, związki jodu i bromu zawierający. Ostatniemi czasy ze świetnym skutkiem zalecane w zołzach, szczególnie zaś w cierpieniach nosa i wrzodach skrofulicznych, w przymiocie oraz w przewlekłem zatruciu

Dr. A. P.

Challenger (po angielsku=w y z y w a c z), tak się nazywała korweta, na której w latach 1872—76 odbyto sławną wyprawę morską naukową. * Challis James, astronom i fizyk angielski (* 1803 r. w Brainstree w hrabstwie Essex — f 1882 w Cambridge). Kształcił się w Cambridge, gdzie został członkiem uniwersytetu (fellow) w r. 1828, a w 1836, po Airym, profesorem astronomii i fizyki i dyrektorem obserwatoryum. To ostatnie stanowisko opuścił w r. 1861, katedrę zaś zachował do końca życia. Członkiem towarzystwa królewskiego w Londynie został w r. 1848. Rozważał dokładnie położenie słońca i planet, by ustalić teo-ryę perturbacyj. obserwował rozdział komety Bieli i badał budowę fizyczną komety Donatego. Zbudował kilka przyrządów astronomicznych, między innemi meteoroskop do badań światła zwierzyńcowego i gwiazd spadających. W r. 1830—32 starał się wyjaśnić rozszczepienie światła według teo-ryi undulacyjnej, przyjmując w tym celu wymiary cząsteczek eteru jako nieskończenie małe w porównaniu z ich odległościami; brał udział w sporach tyczących się aberracyi światła i w kwesty i tej przyjmował, że rozchodzenie się światła jest uiezależne od ruchu ciał; w r. 1859 podał teoryę undulacyjną siły ciążenia, a w ogólności pragnął ująć wszystkie zjawiska przyrody w jedno prawo ogólne, co go prowadziło często do poglądów zbyt fantastycznych i nieuzasadnionych.—Astronomiczne swe obserwacye w Cambridge zebrał w 12 tomach (1832—1864), a oprócz tego ogłosił przeszło 300 rozpraw. Pisał też o literaturze biblijnej.

Chalmers Jerzy (* 1742 — f 1825), historyk angielski, studyował prawo w Edynburgu, potem jako prawnik mieszkał w Baltimorze (1763 — 75), po powrocie zaś z Ameryki został urzędnikiem w ministeryura handlu. Z licznych prac jego zasługują na uwagę: „Political annals of the present United colonies" (Lond., 1780); „An introduction to the history of the revolt of the colouies" (t że 1782): „Life of Daniel De Foe“ (t-że 1790); „Cale-donia, or an account historical and topographical, chorograpbical and philological of north Britain* ews teologię, filozofię, matematykę i che-mię; w r. 1803 został pastorem w Kilmony, 1815 w Glasgowie, 1823 profesorem filozofii moralnej w St. Andrews, 1828—teologii w Edynburgu. Zrazu racyonalista, w r. 1810 zajął stanowisko superna-turalistyczne; w kazaniach swoich wszakże, w których wymową i postawą sprawiał wielkie na słuchaczach wrażenie, traktował głównie kwestye moralne i obyczajowe. Obok tego gorliwie i skutecznie pracował nad zreformowaniem i ożywieniem kościelnego dyakonatu przez organizacyę towarzystwa opieki nad ubogimi przy zborze św. Jana w Glasgowie i przez pobudzanie do wznoszenia nowych domów bożych. Instytut francuski zamianował go swoim członkiem korespondentem, a uniwersytet w Cambridge — doktorem prawa. Gdy wszakże General-Assembly wznowiło zapomniane prawo ve-to ojców rodzin przeciw prezencie pastorów przez patronów, czyli kollatorów, a państwo opierało się tej uchwale i pod zagrożeniem karami chciało usuniętych w ten sposób parafiom narzucić, Ch. był jednym z tych, którzy w r. 1843 wystąpili z kościoła państwowego i założyli wolny kościół szkocki.—Prezydował on na pierwszem zgromadzeniu tego kościoła i jako jego pastor primarius gorliwie aż do zgonu nad organizacyą jego pracował.— Dzieła Ch-a wyszły w 25 tomach (drugie wydanie 1849 r. w Londynie), wybór z nich opracował Hanna w 12 tomach (Edynburg 1854—57). Wymieniamy ważniejsze: „The adaptation of external naturę to the morał and intellectual condition of man“ (Edynburg 1839, 2 tomy); „Treatise on political economy in connection with the morał prospects of society“ (t. 1832) (jest to odparcie teoryi Malthu-sa); „The civil and Christian economy of large towns" (1823, 3 t., przekł. niem. Gerlach’a, Berlin 1847); „Evidence of the Christian revelationu (szóste wydanie 1879, przekł. niemiec. Rintelen’a 1841).—Hanna „Memoirs on the life and writings

of Th. C.“ (drugie wydanie, Edynburg, 1878, 2 t.); Watson „Life of. Th. C.“ (t-że 1881); Fraser „Th. Chalmers* (Londyn 1881).    *

Chalno, wieś w gubernii Warszawskiej, powiecie Nieszawskira, gminie Czamanin, na prawym brzegu Zgłowiączki, w miejscu, gdzie ta rzeka przepływa dwa niewielkie jeziorka Chaleńskie; miało kościół murowany z płyt granitowych, jeden z najdawniejszych w kraju, założony według podania w 1124 r. przez Piotra Dunina dla pp. Norbertanek;—kościół ten, długi czas w gruzach zostający, jest dziś, po odnowieniu, filialnym.—Na brzegu jeziora wznosi się wielki nasyp ziemny, który prawdopodobnie służył za strażnicę wojenną.—Por. „Słownik Geogr.“

Chalon sur Saóne, stolica okręgu w departamencie francuskim Saone et Loire, nad Saoną i nad kanałem Centralnym, który łączy Saonę z Loarą i tu ma swój początek; węzeł pięciu linij dróg żelaznych; 21.000 m-ców (z przedmieściami blizko 23.000). Miasto leży śród równiny niezdrowej, z powodu częstych wylewów rzeki; zabudowane jest nieprawidłowo i szpetnie — tylko wybrzeża rzeki są dość ładne i ożywione.—Z budowli wy-

And. S.

i wodnych, i sąsiedztwu hutniczemi i górniczemi zakładami w poblizkiem Creuzot, które w znacznej mierze dały bodźca do rozwoju tutejszego przemysłu: odlewnie żelaza i miedzi, fabryki machin, budowa statków, huty szklane, fabryki papieru kolorowego i przetworów chemicznych, rafinerye cukru, gorzelnie i t. p., zajmują kilka tysięcy rąk roboczych; handel, zasilany przez filię Banku Francuskiego, jest nader ożywiony, prowadzi się głównie winem, octem i spirytusem. Jest tu nadto muzeum, biblioteka (24,000 t.), kolegium, wielki szpital, stowarzyszenia artystyczne, archeologiczne i ogrodnicze.—Tutejsza warownia, wzniesiona w 1563 r., powoli rozpadła się w gruzy.—Por. Chevrier: „Chalon pittoresąue et

And. S.

lim®!

W*

ii

15

= fP

: = |#-

IB!

-i

?§E

Ej

BE

El

demoli“ (Paryż, 1883).

Ch. było jedną z główniejszych twierdz Eduów, gdy Juliusz Cezar, zająwszy Gallię, osadził w niem załogę. R. 264 Wandalowie, prowadzeni przez Chrocha, spalili miasto i wymordowali mieszkańców, ale Ch. podniosło się szybko z gruzów, dzięki opiece, jaką cesarz Probus otoczył uprawę wina w pro-wincyi. Attyla zniszczył znów miasto w r. 451, a w r. 534 zajęli cały kraj Burgundowie. W latach 555, 732 i 761 Ch. ucierpiało wiele od Chramna, Saracenówi księcia Waifara; w latach 834, 937 i 1168 oblegali miasto po kolei cesarz Lotaryusz, Węgrzy i Ludwik Młody; Ch. otrzymało konstytucyę gminną w połowie XIII wieku, a w r. 1256 Hugo, książę burgundzki, ustalił ostatecznie nową organi-zacyę gminy. Gdy po śmierci Karola Zuchwałego mieszkańcy Ch. stanęli po stronie jego córki, księżniczki Maryi, wysłany przez króla francuskiego Ludwika XI, Jerzy de La Tremouille, pan na Craon, obiegł miasto, a gdy je zdobył, kazał przedniej szych mieszkańców, związawszy im ręce i nogi, potopić w Saonie. Franciszek I odbudował fortyfikacye miasta i wcielił do niego przedmieścia; brama Beaune została wykończona r. 1552, a cytadela r. 1563. W r. 1561 Karol IX utworzył dla Ch. urząd mera wybieralnego, który został skasowany w r. 1692.— Ewangielia była, zdaje się, głoszoną w Ch. po raz pierwszy pod koniec II wieku, w tym-to bowiem czasie, podług legendy, przybył tam św. Marceli i znalazł śmierć męczeńską. Około połowy IV wieku Ch. zostało stolicą biskupią, którą skasowano zupełnie w r. 1790.—V. Fouąue „Histoire de Cha lon sur Saóne“ 1844; J. Chevrier (ob. wyżej) „Mś-moires de la Societe d’histoire et d’archóologie de Chalon-sur- Saóne “.    r-

Fig. 167. Kościół katedralny św. Wincentego.

różniają się przedewszystkiem kościoły, z których najpiękniejszy kościół św. Wincentego (1386—1440), dalej pałac sądowy, most o 5 arkadach z XVI stulecia, kolumna granitowa na rynku, będąca zabytkiem z czasów rzymskich i t. p. Pod względem handlowym i przemysłowym jest to jedno z najruchliwszych miast Burgundyi, co zawdzięcza i swemu położeniu na skrzyżowaniu dróg lądowych

Chalonnes, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Maine et Loire, okręgu Angers, na lewym brzegu Loary, przy uściu rzeki Layon, kopalnie węgla, zabytki z epoki gaiło-rzymskiej;

And. S-

4.800 m-ców.

Chalons sur Marne, miasto główne okręgu t. im. w departamencie francuskim Marne, w samym środku Szampanii właściwej, śródrówuiny, obfitującej w łąki, nad Marną i nad kanałem łączącym Mar-nę z Renem, oraz w ważnym węźle dróg żelaznych do Rheims, Vitry, Troyes i Paryża, 17.500 m-ców (z osadami podmiejskiemi blizko 24.000). — Położenie, na drodze wiodącej z Lotaryngii do Paryża, w miejscu gdzie Marna, opuszczając strome

f-

'fili!

'-■;r 1 i i¹

U"'

p

1

mm

ii

JH

And. S.

And. S.

F. R.

zbocza Wyżyny Szampańskiej, wylewa się na równinę, nadaje miastu szczególniejsze znaczenie, i pod handlowym, i pod strategicznym względem: wchodziło ono zawsze w skład tych miejscowości, których zajęcie przez nieprzyjaciela mogło zagrażać stolicy.—To też Ch. s. M., jak wogóle całe wschodnie dorzecze Sekwany, było w różnych epokach świadkiem decydujących bitew, począwszy od „bitwy Hunnów", rozegranej tu na „Katalauńskich polach" w 451 r., aż do walk za Napoleona I i wojny francusko-pruskiej. Miasto, ozdobione mnóstwem kościołów i wież wyniosłych, przedstawia się zdała imponująco; nad wszystkiem atoli góruje wielkością i wspaniałością katedra św. Stefana, w stylu gotyckim, z pięknemi malowidłami na szkle, oraz, również gotycki, kościół Notre Damę (1157—1183);

mm

III

Eg

iifjii

HfHi

MBSl BIŁ'

i]

r;

•—» -A    . _ -J*-—i-*..- — •

Fig. 168. Ratusz w Chalons sur Marne

inne kościoły, wzniesione między XI a XV stuleciem są: St. Alpin, St. Loup, St. Jean. Z budowli świeckich wyróżniają się ratusz i teatr. Ch. s. M. jest siedliskiem władz okręgowych i biskupa, będącego sufraganem biskupa z Rheims; posiada liczne instytucye społeczne, jako to: towarzystwo przyjaciół nauk, towarzystwo rolnicze, kolegium założone przez jezuitów, szkołę sztuk i rzemiosł, zakłady wychowawcze dla dziewcząt (przy klasztorach żeńskich), bibliotekę, muzeum przyrodnicze i t. p. Przemysł i handel w kwitnącym stanie: są j^tu fabryki obówia i wyrobów ze skóry, fabryki machin, powrozów, a przedewszystkiem zakłady wytwarzające naturalne wina szampańskie z wielkiemi piwnicami; szczególnie godne są uwagi piwnice znanej firmy Jacąuesson, mieszczące do 4 mil. butelek wina; są one wykute w skale wapiennej, oświetlone i do jazdy wozowej urządzone; długość kurytarzy, krzyżujących się w różnych kierunkach, wynosi 8 km., roczny zaś wydatek na samo korkowanie dochodzi do 150.000 fr.—Ludność trudni się nadto uprawą szparagów, melonów i lnu.—W starożytności było to Catalaunum (Durocatalaunum) Rzymian, i należało do Gallii Belgijskiej. Tu odniósł zwycięstwo cesarz Aurelian nad Tetrykiem w 271 r., Jovinus nad Ala-manami w 366 r., Aecyusz, wódz rzymski, nad Atty-lą, wodzem Hunnów, w 451 r. („bitwa ludów“ na „Campi catalaunici"). W następnych wiekach Ch. s.M. często doświadczało klęsk wojny: hrabia Herbert Vermandoi8 zdobywa je w 643 r., Rudolf, książę Burgundyi, w 931 r., Robert Vermandois w 947 r., Prusacy pod księciem Jorku w 1814 r., Rossyanie pod Czernyszewem w 1815 r., wreszcie kawalerya niemiecka zajmuje je 24 sierpnia 1870 r., lecz, zastawszy zabudowania warownego obozu zniszczone, opuszcza je wkrótce.—W 1589 r. Henryk IV przeniósł tu parlament z Paryża.—Napoleon III, uznając strategiczną ważność miejsca, a także powodowany niewielką użytecznością okolicznej ziemi, założył w Ch.

s. M. obóz warowny, obejmujący 12,000 hektarów powierzchni (1857); w tym-to obozie reorganizował Mac Mahoń rozbitą armię francuską w sierpniu 1870 r. zanim udał się na odsiecz Metzu (klęską pod Sadanem). — Por. Barbat: „Histoire de la ville de Cbalons# (1854 —1860).

Chalotais L u d w i k R e n e, ob. La Chało tais.

Chalus, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Haute Vienne, okręgu St. Yrieix, ua stokach wyniosłości Limousin; 2,500 m-ców. Przy obleganiu tutejszego zamku w 1199 r. został śmiertelnie raniony Ryszard Lwie Serce.

ChalybatlS Henryk Maurycy, filozof niemiecki (* 3 lipca 1796 w Pfaffrode w Saskich Górach kruszcowych — f 22 października 1862 r. w Dreźnie). Był naprzód nauczycielem domowym w Wiedniu, potem w szkołach publicznych w Dreźnie, i w Meissen, a wreszcie w r. 1839 powołany został na profesora uniwersytetu w Kieł; ale w roku 1852 rząd duński uwolnił go od tego obowiązku ze względu na jego patryotyzm niemiecki i cały sposób myślenia. Sławę pisarską zdobył sobie Ch. przez opracowane dla szerszej publiczności swoje prelekcye p. t. „Historische Entwickelung der spekulativen Philosophie von Kant bis Hegel" (Drezno 1837, 5-e wyd. 1860; przekład ang. Tulka, Londyn 1854 i Edersheima 1860). Oprócz tego napisał w duchu eklektyczno - deistycznym „Phanomenologische Blatter⁴* (Kieł 1841); „Die moderne Sophistik" tamże 1843); „Entwurf eines Systems der Wissen-schaftslehre“ (tamże 1846); „System der spekulativen Ethik“ (dzieło jego kapitalne Lipsk 1850, 2 t.); „Philosophie und Christentum" (Kieł 1853) i „Fun-damental Philosophie" (tamże 1861).    *

Chałda. Z niemieckiego Hal de, wysoka sterta, czyli nasyp w pobliżu kopalni i fabryk, utworzona z nieużytecznych materyałów lub odpadków fa-brykacyi, jak np. kamień i łupek przy wydobywaniu węgla, nieużyteczne ziemie w kopalniach gal-manu, żużle i popioły z wielkich pieców i hut cynkowych i t. p.

Chałubiński Tytus (* w Chociwku pod Rado-

;;

R¹™/'

Fig. 169. Chałubiński Tytus.

Enu

miem r. 1820 —f w Zakopanem d. 4 listopada r. 1889), najznakomitszy lekarz polski XIX wieku. Po skończeniu szkół w Radomiu wstąpił w r. 1838 do akademii medyko-chirurgicznej wileńskiej, a gdy ta zamkniętą została, przeniósł się do Dorpatu i tam na czas dłuższy, zaniedbawszy zupełnie sztukę lekarską, z zapałem oddał się naukom przyrodniczym, szczególniej botanice. W roku 1843 wyjechał do Wurzburga, gdzie gorliwie na nowo zajął się medycyną; tam też w r. 1844, po obronieniu rozprawy „Ueber den Harn in physiologi-scher und patbologischer Hinsichtu został doktorem medycyny. Powróciwszy do kraju, osiadł stale w Warszawie i szybko bardzo zjednał sobie poważanie między kolegami, a wziętość u publiczności. Pierwszy poznał się na jego wartości W. Malcz, dzierżący wówczas berło praktyki warszawskiej; oceniając słusznie wielkie zdolności młodego kolegi, nie szczędził mu poparcia i ułatwił bardzo początki tak świetnego później powodzenia. W trzy lata po ukończeniu uniwersytetu Ch. otrzymał posadę naczelnego lekarza w szpitalu ewangielickim i pozostawał na niej przez lat dziesięć, spełniając obowiązki swe z pożytkiem wielkim dla chorych leczących się w tym zakładzie, oraz z nie mniejszym dla siebie samego, gdyż, będąc obdarzony niepospolitym darem spostrzegawczym i pamięcią świetną, zarówno bogacił tam swą wiedzę, jak[]i doświadczenia niezwykłego nabywał. Sława jego rosła z dniem każdym; ogół widział w nim lekarza znacznie ponad p„oziom przeciętnej doskonałości wyrastającego, koledzy zaś, szczególniej młodsi, podziwiali w nim umiejętne postępowanie z chorymi, mistrzowskie badanie ich, łatwość w rozpoznawaniu danej choroby, oraz leczenie, w którem niejednokrotnie widoczne były przebłyski iście genialnego natchnienia. To też gdy w roku 1857 otwartą została warszawska akademia medyko-chirurgiczna, głos ogółu jednomyślnie wskazywał Chałubińskiego, jako najodpowiedniejszego i najgodniejszego do objęcia katedry patologii i terapii szczegółowej wraz z kliniką chorób wewnętrznych. Stało się zadość życzeniu powszechnemu. W r. 1859 Ch-go zamianowano profesorem i był nim do r. 1871. Głoa ogółu myli się dość często i wynosi nieraz miernotę umiejącą błyszczeć pozorami; tym razem stało się jednak inaczej, gdyż Ch. urzeczywistnił w całej pełni pokładane w nim nadzieje. Wszyscy bez wyjątku słuchacze jego z uwielbieniem wspominają wielkie

go klinicystę, który, daleki od oschłej pedanteryi szkolnej, brzydzący się jałową erudycyą i małostkową ograniczonością krępujących naukę systemów, umiał słowem żywem i przykładem rozumnym wpajać w umysły młodzieńcze poglądy zdrowe, a zarazem rozniecać w sercach zamiłowanie do wykładanego przez siebie przedmiotu. Nie będąc mówcą świetnym w utartem tego wyrazu znaczeniu, umiał jednak do uczniów swych przemawiać w sposób w wysokim stopniu zajmujący, ujawniając przytem niezwykłe swe zdolności pedagogiczne. Nie zapominał nigdy o tern ani na chwilę, że profesor dobry nie powinien starać się o błyszczenie wobec słuchaczów, o zdumiewanie ich nadzwyczajnościami, czem tak łatwo niejeden zdobywa sobie ich po dziw, lecz, że przeciwnie, dbać musi przeważnie o wdrażanie uczniów w tajemnice wiedzy powszedniej sze, i to w sposób prosty a jasny, rozwijający przy tern samodzielność myślenia. Umiał i czynił to Ch. jak przystało na mistrza wytrawnego, który poj muje dobrze swe stanowisko profesora sztuki le karskiej stosowanej, mającego zadanie kształcenia młodzieży nie na uczonych teoretyków, lecz na le karzy, mających kiedyś nieść pomoc skuteczną bli źnim swoim. Starał się zatem wpajać w studen tów dążność do otrząsania się z pęt książkowego schematyzmu, uczył ich rozumnego stosowania wie dzy ogólnej do każdego szczególnego przypadku, ostrze gał przed nieoględnem uogólnianiem sposobów le czenia, powtarzając ciągle, że leczyć trzeba chore go, a nie chorobę, która w różnych osobnikach objawiając się różnie, różnego też, do okoliczność ściśle zastosowanego, wymaga leczenia. Jak do brze zadanie swe w kierunku tym spełniał Ch., dowo dzi liczny zastęp lekarzy, przysposobionych prze niego do samodzielnej i pożytecznej dla ogółu pracy Opuściwszy katedrę, służył Ch. nadal współobywate lom jako bardzo poszukiwany konsultant. Dla wy poczynku zwykł był przez lat wiele wyjeżdżać w gó ry, do Zakopanego; wyłącznie też jemu miejsco wość ta ma do zawdzięczenia to, że dziś stała się bardzo lubioną i licznie odwiedzaną stacyą klima tyczną. Stamtąd przebiegając wspaniałe Tatry we wszystkich możliwych kierunkach, zbierał Ch. ma teryały do dwu prac botanicznych, posiadających rzeczywistą wartość naukową. Już jako student był wielkim miłośnikiem botaniki, później też nigdy nie przestawał zajmować się nią w chwilach wolnych. W pierwszych latach po skończeniu uniwersytetu przysłużył się literaturze naszej przekładem dzieła Adryana Jussieugo p. n. „Wykład początków botaniki" (Warszawa 1849), a przedtem jeszcze—napisaniem „Rzutu oka na dzieje botaniki" („Bibliot. Warsz.M 1846); lecz dopiero na schyłku życia wzbogacił ją dwiema poważnemi pracami orygi-nalnemi, będącemi właśnie owocem letnich wycieczek. Są to: „Grimmieae tatrenses" („Parnięt. fizyo-graf." t. II, z 18 tabl., Warszawa 1882) i meratio muscorum frondosorum tatrensium, hucus que cognitorum" (tamże t. VI, z mapą Tatr., 1886) Literatura lekarska nasza utworami wybitniejszemi z pod pióra jego pochodzącemi, niestety, poszczycić się nie może; napisał wprawdzie kilkananaście prac

pomniejszych, treści przeważcie kazuistyczuej, które nie są, naturalnie, bez wartości wszelkiej, lecz bądź co bądź nie posiadają tej doniosłości naukowej, co wymienione- powyżej prace botaniczne, nie mogą też dać nam wyobrażenia należytego o potężnym i genialnym umyśle autora swego. Spis ich znajduje się w „Słowniku Kośmińskiego“ str. 62 i 592.—Ch. dokonał żywota w Zakopanem i tam spoczywa ciało jego. W dniu 4 listopada roku 1893 odsłoniono w kościele św. Piotra i Pawła na

jest w pogardzie u wszystkich. Klęski też przeróżne często spadały na nich. Przez rozradzaj ących się potomków Sema wypierani byli ku południowi w skwarne kraje, a z postępem czasu rozsiedli się głównie w północnej Afryce. W Piśmie św. znajdujemy wiele miejsc mianujących Egypt krainą Chama. „I wszedł Izrael do Egyptu: i Jakób był obywatelem w ziemi Cham" (Ps. 105 v. 23); „Położył w nich słowa znaków swoich: z cudów w ziemi Cham“ (v. 27); „I pobił wszystkie pierworodne w ziemi Egipckiej: pierwiastki wszystkich prac ich w przybytkach Cham" (Ps. 77 v. 51) „Dziwy w zie-

na czerwonem morzu"

Ks. R. F.

Koszykach w Warszawie pomnik, poświęcony Ch-mu przez licznych przyjaciół i wielbicieli.

Chałupa, w niektórych okolicach Chałpa, Cha- J mi Cham, straszne rzeczy łup’ wymawiana, jest u większej części ludu pols- ^ (Ps. 105 v. 22). kiego nazwą domu mieszkalnego wieśniaka, zwa- § Cham, miasto powiatowe w Bawaryi, najwa-nego w języku piśmiennym chatą (ob). Wyraz, l’ źniejsze we wschodniej części Palatynatu Wyższe-zdaniem Miklosicha i wielu innych językoznawców, pochodzi z greckiego kały be, skąd też i koliba (ob.). Ci, którzy utrzymują, że nazwa ta powstała z wyrazu chłop (chołop), nie mają w tern

J. K.

zupełnie słuszności.

Dr. J. P.

Chałupczyński Adam (* w Piotrkowie 30 lipca 1822--f 1893 we Włocławku), lekarz; do szkół uczęszczał w mieście rodzinnem; mając lat 16, wstąpił jako uczeń do apteki i po 7 latach uzyskał stopień podapte-karza, poczem, wyjechawszy do Moskwy, ukończył tamże wydział lekarski w r. 1849. Powróciwszy do kraju, objął posadę lekarza okręgowego w Kozienicach, lata 1850 do 1853 spędził w Zamościu, następnie osiadł jako lekarz w Działoszynie i przez lat kilka tam pracował. W r. 1859 przesiedlił się do Maciejowic, gdzie został lekarzem szpitalnym. W roku 1876 przeniósł się do Włocławka. — Napisał już w roku 1850, lecz wydał znacznie późuiej „Pomysły do dziejów życia świata

go, leży w okolicy górzystej, na prawym brzegu Regenu, przy drodze żelaznej Ratysboua-Praga; tartaki parowe, obrabianie granitu, znaczny handel drzewem i bydłem; 3,600 m ców. Było dawniej stolicą udzielnego hrabstwa i rezydencyą hrabiów Ch., po których wygaśnięciu w 1206 r. dostało się Bawaryi.

And. S.

Cham Amadeusz, karykaturzysta francuski, ob. Noó (de).

Chama, angielska faktorya handlowa na Wybrzeżu Złotem, w Afryce (Gwinea Wyższa), przy uściu rzeki Pra, nabyta w 1871 r. od Holendrów wraz z innemi ich posiadłościami; około 5,000 m-ców.

A ud. S.

Chama Lin. (paleont.). Rodzaj mięczaka z gromady Małżów (Lamellibranćhiata), kopalny i obecnie żyjący, mianowicie w cieplejszych morzach; zwykle przyrosły lewą, rzadziej prawą skorupką, a ta skorupka przyrosła jest zawsze, choć nie (Warszawa 1860); oraz „Kilka słów o pokątnem ₀ wiele, większą od drugiej. Powierzchnia ozdo-leczeniu" (Tyg. lekarski 1867. Nr 50-52) i „O nie- biona współśrodkowemi kręgami blaszek lub kolców których błędach w teoryi Darwina" (Warszawa skorupa z trzech różnych warstw złożona. Ząbek 1880, os. odb. z „Przyrody i przemysłu”). Dr J-p- przedni dwuzębnej zawiasy słabo rozwinięty albo Cham, najmłodszy syn Noego, a brat Setna zanikły. Rodzaj bardzo pospolity w okresie trze-i Jafeta. Po potopie wraz z ojcem zajmował się ciorzędowym. Gatunki: Ch. distans Desh. w dolnym

eocenie zagłębia paryskiego; Ch. calcarata Lmk. ze środkowego eocenu Anglii, Francyi, Indyi; Ch. gryphoides Lin. w miocenie i pliocenie środkowej i południowej Europy, oraz żyjący obecnie w Morzu Sródziemnem.

uprawą roli i hodowaniem winnicy. Nie znając Noe mocy wina, upił się i spał obnażony w namiocie. Widząc to, Cham naśmiewał się z ojca i przywołał dwóch braci. Ale ci nakryli ojca płaszczem, przy zachowaniu największej skromności. Gdy się Noe obudził i dowiedział co zaszło, nie śmiał Chamowi złorzeczyć, gdyż błogosławił go Bóg po wyjściu z arki, ale rzucił przekleństwo na Chamowego syna, Chanaana, i jego wszystkich potomków, zapowiadając im niewolę pod zwierzchnictwem potomków Sema i Jafeta. „Przeklęty Chanaan, niewolnik niewolników będzie braci swej" — „I rzekł:—Błogosławiony Pan Bóg Semów, niech Chanaan niewolnikiem jego będzie. Niech rozszerza Bóg Jafeta i niech mieszka w namieciech Semowych, a Chanaan niech będzie niewolnikiem jego“ (Gen. 9 v. 25—27). Że Noe przeklął wnuka, nie syna. i to ma być powodem, iż Chanaan pierwszy ujrzał obnażonego dziadka i oznajmił to ojcu swemu. — Rzucone przekleństwo dotąd ciąży na tern pokoleniu, a imię Chama

K. J.

Chamaecyparis (paleont.). .Rodzaj drzewa igła-stego z rodziny Cyprysowatych (Cupressineae), obecnie rosnący w Ameryce Pólnocuej i Japonii, istniał w okresie trzeciorzędowym o wiele dalej południu. Szczątki najdawniejszego gatunku Ch. belgica Sap. et Mar. znaleziono w pokładach dolnego eocenu w Gelinden (Belgia). Gatunek Ch. mas-siliensis Saporta w pokładach oligocenowych pod Marsylią; Ch. europaea Sap. w tychże pokładach, oraz w miocenie północnej Grenlandyi; wreszcie Ch. Ehrenswdrdi Heer (Thuyites) w miocenie ziemi Grinella, zatoki królewskiej (Kiugs Bay) na Szpic-bergu i w północnej Grenlandyi.

Chamaedorea Willd. Sięźypłoń, palma koralowa. Rodzaj roślin z rodziny palm. Rośli

na

K. J.

Encyklop. Powtz. Uułtr. T. II

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

50

.'4

' u*

•Ai

ki

Ps

O- J

-Q:

mm

Fig. 170 Chamaedorea.

filj

Hł

mm

- i

===•*

Mili

Ki

i=

Ewy A jr

gg?;

mm.

li

iili

-.r-

15

i",

gBI

msM

IMA.I

Eli

Fig. 171. Chamaerops.

ny przypominające kształtem trzciny, o gładkim obrączkowanym pniu, uwieńczonym liśćmi pierza-stemi, rzadziej całkowitemi. Kwiaty dwupienne w gronach słabo rozgałęzionych, często o przyjemnej woni. Owoc—jagody drobne, czarne lub czerwone, często bardzo liczne. Należy tu około 50 gatunków, rosnących w Meksyku, Ameryce środkowej, Nowej Granadzie i Venezueli. Pień często nie grubszy od palca, dosięga jednak wysokości 6—9 metrów. Ch-ejstanowią zwykle gęste zarośla w lasach. Nierozwiniętych kwiatostanów używają w Meksyku na jarzynę; pnie idą na budowę mostów. W cieplarniach hodowane 8ą liczne gatunki jako rośliny ozdobne; Ch. elegans Marł., Gh. Ernesti-Augusti Wendl., Ch. elata Wendl., Ch. lunata Lich.—służą za rośliny pokojowe.

Chamaerops (paleont.). Rodzaj ten palmy pierzastej, którego obecnie granicą północną w Europie jest Sycylia i południowa Hiszpania, w okresie trzeciorzędowym istniał znacznie dalej na północy. Szczątki jego, a mianowicie odciski liści, obok innego rodzaju (Sabal), często występują w pokładach oligocenowych i miocenowych. Tak pod nazwą Gh. hefoetica opisuje He er podobne szczątki ze Szwajcaryi i Saksonii pruskiej; szczątki dziś żyjącego Gh. humilis L. spotykane są w tufie wulkanicznym wysp Liparyjskich.

Chamaerops L. P a 1 m i c z k a, Karłatka, Palma wachlarzowa. Rodzaj roślin z rodziny palm. Są to drzewa o pniu nizkim, często pełzającym, rzadko wysokim, o kolczastych ogonkach liściowych i wachlarzowatych sztywnych liściach. Kiście kwiatowe mieszczą się w kątach liści; kwiaty są dwupienne, żółte; owoc—jagoda jednonasienna, podobna do oliwki. Rosną w klimacie niezbyt gorącym. Jeden z gatunków na Himalajach rośnie na wysokości 2,500 metrów, na której-to wysokości corocznie pada już śnieg. Ch. humilis L. (P. nizka), ob. ryc.) jest jedyną palmą rosnącą w Europie. Znajduje się ona w Hiszpanii, we Włoszech i prawie po wszystkich innych wybrzeżach morza Śródziemnego, dosięgając Nizzy, która stanowi północną granicę jej rozsiedlenia. Rośnie po miejscowościach suchych, pokrywając często znaczne przestrzenie. Z liści jej robią miotły, siedzenia do krzeseł, kapelusze, dachy; z włókien liściowych plotą powrozy; pod nazwą crin vegetal trafiają się one w zastępstwie włosa końskiego w handlu; dają się tkać razem z sierścią wielbłąda (na pokrycia namiotów), również idą na fabrykacyę papieru.—Gh. excelsa Thunb. (p. wyniosła) jest jedyną palmą w Chinach północnych i środkowych, gdzie ją uprawiają, zarówno jak i w Japonii. Dosięga wysokości 2.5— 3.8 metra. Tkanka bruuatua, otaczająca pień, daje materyał na liny i pasy; z liści robią kapelusze. Również jak i poprzedni gatunek nadaje się i ten dobrze do hodowli pokojowej.—Gh. Ritchiana Griff. ma pień pełzający; rośnie na wysokości 1,570 metrów, na płasko wzgórzach Afganistanu i Bel udży stanu, gdzie służy za materyał opałowy. Z liści robią koszyki, wachlarze, szczotki, sita, sandały, sznury i t. d. Owoce i pączki idą na pokarm; z nasion robią różańce.— Ch. Hystrix Fras. rośnie w Gruzyi (na Kau-

Wł. M. K.

K. J.

tablic kol. 400).

kazie), daje słodkie jagody i włókna, stanowiące przedmiot handlu.    m- M’ K‘

Chamar-Daban, systemat gór w Syberyi, rozciągający się na południe od jeziora Bajkalskiego, ze zboczami stromeini i z nielicznemi, trudnemi do przejścia, przełęczami; przez jednę z nich wiedzie droga pocztowa, w najwyższem miejscu tylko dla koni wierzchowych dostępna. Najwyższy szczyt Ch.-D. wzniesiony jest około 2,100 m. nad p. m., podobieństwo do nosa ludzkiego (Ch.-D.=Nos-góra) zjednało mu tę nazwę, którą następnie na całe pasmo przeniesiono.    And- S-

Chamawowie, łac. Chamavi, lud germański w bezpośredniem sąsiedztwie z Chattuaryjczykami, na przestrzeni między dzisiejszą rz. Ems i Zuyderzee (Tacyt „Gerra.“, 33, 34). Tam w Wiekach Średnich istniał okrąg Hamaland.    K- K-

Chamberet Jan Chrzciciel Józef Anna Cezar Tyrbas de(* w Chamberet [pod Limoges] r. 1779—f we wrześniu r. 1870), lekarz francuski. Zostawszy w r. 1808 doktrem med. w Paryżu, wstąpił do służby wojskowej i pełnił ją w szpitalach włoskich, w r. 1813 był lekarzem naczelnym lazaretu w Paryżu, w 1815 został profesorem fizyolo-gii i hygieny w Lille, w r. 1831 rząd francuski wysłał go do Warszawy w celu badania cholery. Powróciwszy stamtąd, Ch. ogłosił „Ducholóra-morbusen Pologne“ (Paryż 1832). W r. 1839 zamianowano go lekarzem naczelnym paryskiego szpitala Val-de-Grńce; urząd ten pełnił przez lat 4, poczem podał się do emerytury. W wydawnictwach peryodycznych lekarskich, spółczesnych, ogłosił wiele prac pomniejszych; był bardzo czynnym współpracownikiem wielkiego „Dictionnaire des Sciences medicales" (Paryż 1816— 1821) i wydał razem z Chaumentonem i Poirem „La florę medicale“ (Paryż 1841—46, tomów 7,

Dr. J P.

Chamberlen (Chamberlaine, Chamberlay-n e), nazwisko to ściśle łączy się z wynalazkiem kleszczy porodowych, a należy do całego szeregu lekarzy angielskich, pochodzących z Francyi: 1) WilhelmCb. (f przed r. 1596), lekarz paryski, w r. 1569 opuścił wraz z całą rodziną ojczyznę, uchodząc, jako Hugonota, przed prześladowaniem religijnem do Anglii, i osiadł w Southampton, gdzie też żywota dokonał. Miał dwóch synów, chirurgów, to samo imię noszących; są to: 2) Piotr Ch. starszy (* w Paryżu około r. 1560—f w Downe (hr. Kent) w roku 1631); do roku 1588 przebywał w Southampton, w 1596 przeniósł się do Londynu i zapisał się do cechu balwierzy i cyrulików (Barber Surgeons Company). Jako chirurg biegły i zręczny akuszer wyrobił sobie prędko liczną klientelę w stolicy i został nawet akuszerem królowej Anny, małżonki Jakóba I.; toż samo stanowisko zajmował później przy małżonce Karola I, Maryi Henryce de Bour-bon, córce Henryka IV. Ponieważ pozwalał sobie nieraz leczyć także choroby wewnętrzne, do czego, nie będąc doktorem med., nie miał prawa, naraził się wiec niejednokrotnie na kary pieniężne, raz nawet skazanym został na więzienie, przed którem go jednak wpływy dworu obroniły. Jego uważać wypada za wynalazcę kleszczy porodowych, które, następnie przez innych członków rodziny wydoskonalone, przez sto lat przeszło stanowiły tajemnicę rodu i stały się dla niego źródłem wielkich dochodów. 3) Piotr Ch. młodszy (* w Southamp-ton r. 1572 — f w Londynie r. 1626), brat poprzedzającego, należał, tak samo jak on, do cechu cyrulików londyńskich, równie też często za nieprawne leczenie do odpowiedzialności pociągany bywał; wogóle nie cieszył się dobrą sławą i uchodził za chciwego wyzyskiwacza swych pacyentek. W położnictwie bratu starszemu dorównywał zupełnie. 4) Piotr Ch. III (* w Londynie roku 1601 — f w Woodham Mortimer Hall (hr. Essex), w r. 1683) syn Piotra młodszego. Nauk lekarskich słuchał w Londynie, Cambridge, Heidelbergu i Padwie, tam też w roku 1619 uzyskał tytuł doktora med., który mu w roku następnym uniwersytet oksfordz-ki potwierdził. Był swego czasu najbardziej cenionym akuszerem londyńskim i lekarzem przybocznym trzech królów: Jakóba I, Karola I i Karola II, oraz akuszerem ich małżonek. Car Michał Fieodo-rowicz powołał go w r. 1642 do Moskwy na lekarza swego, stawiając mu świetne warunki, lecz C. nie przyjął ich, woląc pozostać w ojczyźnie, gdzie go łaską swą darzył król Karol I. Tak samo jak ojciec, ściągnął na siebie i syn zarzut niemiłosiernego wyzyskiwania chorych, a broszura p. n. „A voice in Rhama etc.“ (Londyn 1647), w której Cham-berlen bronić się usiłuje, dowodzi, że zarzuty były słuszne zupełnie. Jest on autorem wielu broszur treści nielekarskiej, odznaczających się po większej części dziwacznością pojęć w nich wygłaszanych; wynalazł też poprawną metodę ortografii angielskiej. Miał trzech synów, którzy również jako lekarze zajmowali się sztuką położniczą, ciągnąc zysk z tajemnicy rodzinnej. Są to: 5) Hugon Ch. star-szy (* w Londynie r. 1630— f niewiadomo gdzie i kiedy), był doktorem med. i zajmował się praktyką położniczą w mieście rodzinnem, w r. 1666 usiłował walczyć z zarazą morową, panującą w Londynie, i pisał też o tem. W r. 1670 wyjechał do Paryża i ofiarował rządowi francuskiemu za 30,000 liwrów wydanie tajemnicy swego rodu, t. j. kleszczy porodowych, nie przyszło jednak do tego, gdyż szybko musiał Paryż opuścić po nieszczęśliwej ope-racyi położniczej, wskutek której rodząca, jak się okazało, z winy jego, śmierć poniosła. Powróciwszy do Londynu, przełożył na język angielski dzieło Franciszka Mauriceau „Des maladies des femmes grosses et accouchees* (Londyn 1672) i w przedmowie do niego zachwalał swą tajemnicę, nie wyjawiając jej jednak, jakoby dlatego, że nie sam jeden jest jej posiadaczem; reklama ta posłużyła mu bardzo i zapewniła nader wielkie dochody. W loku 1673 król Karol II mianował C-a swym lekarzem przybocznym, a w 1681 r. nadał mu szlachectwo. Po śmierci króla wystąpiło przeciw niemu kolegium chirurgów londyńskich, żądając przedstawienia dowodów, że ukończył nauki lekarskie, dające mu prawo do praktyki; żądaniu temu C. nie mógł uczynić zadość: nakazano mu zatem poddać się egzaminowi przez prawo ustanowionemu lub wykonawstwa lekarskiego zaniechać. Gdy nadto wsku-

cił na siebie uwagę jako niepospolity mówca i polityk radykał. W klubie Eggbaston Ch. agitował gorliwie za wprowadzeniem ogólnego głosowania i przymusowego a bezpłatnego nauczania. W r. 1869 miasto Birmingham obrało go prezesem komitetu „ligi nauczania publicznego“, a w r. 1874 burmistrzem swoim. Ch. po śmierci ojca wycofał się z handlu i wszedł do Izby gmin w r. 1876; tu, zająwszy się specyalnie sprawą szynkownianą, wniósł projekt skupienia procederu szynkarskiego i wzięcia przez rząd w monopol handlu spirytualiami; projekt upadł wskutek protestu szynkarzy, którzy w Anglii stanowią nieprzepartą potęgę wyborczą. W r. 1880 Ch. objął w gabinecie Gladstone’a tekę handlu i, rozpo-cząwszy żywą kampanię przeciwko systemowi protekcyjnemu, wniósł projekt zreformowania kodeksu marynarki handlowej, który w dawnej swojej osnowie dawał armatorom statków szerokie pole do nadużyć. Ten projekt także upadł; powiodło się tylko ministrowi wprowadzić dwa nowe prawa: o patentach wynalazków i o bankructwach. Po upadku gabinetu Gladstone’a w r. 1885 Ch., obrany ponownie do Izby, wrócił do nowego ministeryum Gladstone’a w lutym 1886, jako prezydujący w „Local govern-ment Board", lecz wystąpiwszy przeciwko irlandzkiej polityce rządu, już w marcu wyszedł z ga binetu. Zwrot ten wywołał w Anglii wielkie wrażenie, Ch. bowiem był do owego czasu otwartym stronnikiem programu Parnella, a w czerwcu r. 1885 wypowiedział nawet wielką mowę, w której protestował gwałtownie przeciwko systemowi rządu w Irlandyi i przedstawił wymownie opłakany stan wyspy. Liberaliści okrzyknęli Ch-a zdrajcą i renegatem, ale projekt Homerule’u i „Land bill“ nie przeszły w .Izbie, a do władzy dostali się konserwatyści. Ch. połączył się wówczas z lordem Randolphem Churchillem i, stworzywszy nowe stronnictwo „neo-torysowskie“, rozpoczął nieubłaganą kampanię przeciwko Gladstone’owi. Z inicyatywy Ch-a powstały w Anglii zgromadzenia wyborcze hrabstw i okręgów, i zawiązało się „towarzystwo Caucus" do kierowania akcyą wyborczą w duchu demokratycznym.

tek niedorzecznego leczenia, które opisał w dziełku „Manuale medicum or a Smali treatise of tbe art of physick etc.“ (Londyn 1683) umarł jeden z jego pacyentów, wytoczono mu proces i skazano go na znaczną karę pieniężną w roku 1688. Wpłynęło to niekorzystnie na jego dalsze powodzenie lekarskie, chwycił się więc innych procederów dla zdobywania coraz większych pieniędzy, których chciwie pragnął, nie przebierając przytem w środkach. W r. 1690 założył bank, który po krótkiem istnieniu zbankrutował, niszcząc majątkowo wielu ludzi; uciekł wtedy do Hollandyi i przez lat kilka przebywał w Amsterdamie; tam za drogie pieniądze Roonhuysenowi sprzedał swą tajemnicę, oszukał go jednak przytem, gdyż mu jej w całości nie wyjawił. 6) Paweł Ch. (* w Londynie r. 1635 — f tamże r. 1717), mniej słynny od brata starszego, zajmował się także położnictwem w mieście ro-dzinnem, oraz handlował środkami tajemnemi, więc pomimo posiadanego stopnia doktora med., należy do rzędu pospolitych oszustów i szarlatanów. 7) Jan Ch. najmłodszy z trzech braci (f w Londynie około r. 1700), był także lekarzem i uprawiał również sztukę położniczą; nie odznaczył się wszelako niczem, ani w dobrym ani w złym kierunku. 8) Hugon Ch. młodszy (* w Londynie roku 1664 — f tamże r. 1728), syn Hugona Starszego. Kształcił się w Cambridge i w Leydzie, w r. 1694 został członkiem londyńskiego kolegium lekarskiego (College of physicians), wiatach 1707, 1719 i 1721 pełnił w nim zaszczytny urząd cenzora. Wykształceniem, postępowaniem i zacnym charakterem odróżniał się korzystnie od innych członków swej rodziny; zarzucić mu jednak trzeba, że również jak tamci kleszcze porodowe trzymał w tajemnicy. Żył w blizkiej przyjaźni z księciem Buckingham, a syn tegoż wystawił mu po śmierci pomnik w opactwie Westminsterskiem. C. był ostatnim potomkiem męskim swojego rodu.—Por. J. H. Aveling „The Cbam-berlens and the raidwifery forceps, Memorials of the family and an essay on the invention of the instrument" (Londyn 1882); dzieło to, oparte na badaniach sumiennych i pewnych zupełnie, prostuje dawniejsze, mylne, wiadomości o Ch-aeh i wyświetla sprawę wynalezienia kleszczy porodowych.

Chamberlen, sir Neville Bowles (* w Rio de Janeiro 18 stycznia 1820), generał angielski; wstąpiwszy do armii indyjskiej r. 1836, odbył kampanię w Afganistanie i był ranny pod Kandaharem; zamianowany adjutantem lorda Dalhousie r. 1848, przyczynił się do stłumienia powstania w Indyach; w r. 1856 został zamianowany generałem-adjutan-tem armii bengalskiej, w r. 1857 adjutantem królowej, w r. 1872 generałem porucznikiem, w r. 1875 naczelnym wodzem armii w Madras; w r. 1878 jeździł z misyą do Kabulu dla wytknięcia granicy, ale powrócił z niczem.    r

Dr- J P

Chambers Efraim, wydawca i w przeważnej części nakładzcajednego z najpierwszych słowników sztuk i nauk (* między 1680—1685 w Ken lal w Westmorelaudzie—f około 1740). Będąc jeszcze terminatorem rzemieślniczym, osnuł plan swojej „Cyklopaedia, or universal dictionary of arts and sciencesw, która najpierw wyszła w Londynie w dwóch tylko tomach i zawierała w sobie geografię oraz historyę. Wydawnictwo to, przyjęte z wiel-kiem uznaniem, zjednało C-owi wybór na członka Towarzystwa Królewskiego i trzykrotnie jeszcze za życia jego było ponawiaue. Wydanie siódme wyszło z dwoma tomami suplementu; najlepsze ukazało się w 1778—85 i 1786 w pięciu tomach. Prócz Chamberlain J ózef (* w Londynie 1836), współ- tego Ch. uczestniczył w „Literary Magazine“, oraz czesny angielski mąż stanu; skończywszy studya w opracowaniu tłómaczenia skróconych pamiętni-w londyńskiem „University College“, obrał był sobie ków paryskiej Akademii nauk p. t. „Philosophioal początkowo zawód handlowy i stanął na czele wielkiej history and memoirs of the Royal Academy ofScien-fabryki wyrobów żelaznych w Birmingham, należącej cos at Paris“ (wydane r. 1742 w 5-ciu tomach), do jego ojca, wkrótce przecież zajął się polityką i zwró- Bacząc na te trudności, z jakiemi w owych czasach

Ch. walczyć musiał przy układzie alfabetycznym wszystkich przedmiotów wiedzy ludzkiej, przyznać mu wypada wielką zasługę.    *

blicznych), którą później rodzinnemu miastu darował. Jest on prócz tego autorem dzieł następujących: „Things as they are in America" (1853); „American slavery and colour“ (1859); „History of Peeblesshire" (1864); „France, its history and re-volutions" (1871); „Memoirs of Robert Ch." (1872) i nowelli szkockiej „Ailie Gilroy" (1872). Ch. był dwukrotnie lordem-provostem (nadburmistrzem) w Edynburgu, a od uniwersytetu tamecznego otrzy-

Chambers Robert, młodszy brat poprzedniego (* 10 lipca 1802 w Peebles—f 17 marca 1871 w St. Andrews), zajmował się, jak i tamten, handlem księgarskim oraz pracą pisarską; wydał: „Traditions of Edinburgh" (1824, nowe wyd. 1870), które mu przyjaźń Walter Scotta zjednały; „Popular rhymes of Scotland" (1826, nowe wyd. 1870); „Picture of Scotland" (1827, 2 tomy); „History of the rebel-lion in Scotland and life of James I" (1828—35, 5 tomów, nowe wydanie 1870). Potem ogłosił: „Scottish ballads and Songs" (3 tomy) i „Biogra-phical dictionary of eminent Scotchmen" (1832—35, 4 tomy). O współpracownictwie jego w założonym przez Williama „Chambers Journal" mówiliśmy już wyżej. Późniejsze dzieła jego są następujące: „On ancient sea margins", owoc jego studyów geologicznych (1848), „Tracings of Iceland and the Fa-roe Islands", obrazy z podróży (1855); „Domestic annals of Scotland", studya historyczno-archeologiczne (1858—60, 3 tomy) i „Book of the days" (1862—63, 2 tomy). Oprócz tego wydał Ch. pisma Roberta Burnsa, ze znakomitym życiorysem autora (1857 r. 4 t.), oraz wybór własnych utworów „Select Writings of R. Ch." (1860—61, 7 tomów). Przypisują mu także autorstwo dzieła „The vestige of creation" (bezimiennie 1844, 12-te wydanie 1884), które było w niejakiej mierze prze-słańcem „Origin of species" Darwina, a które Vogt na niemiecki język przełożył (2 wyd. Brun-świk 1858). Uniwersytet w St. Andrews w r. 1863 ofiarował Ch- wi stopień doktora „honoris causa". Życiorys jego napisał brat, W. Ch., p. t. „Memoir of R. Ch. with autobiographic reminiscences" (12-te wydanie, 1883).—Założony przez obu braci Ch ów handel nakładowo-księgarski, w Edynburgu i w Londynie, dotychczas przy pomocy licznych współpracowników działa zgodnie z planem swoim pierwotnym, w celu krzewienia wiedzy, oświecenia umysłu i uzacnienia charakteru narodowego, przez szerzenie tanich c/asopism oraz dzieł wyborowych. Oprócz „Chambers’ Journal" z pod tej firmy wyszły: „Chambers’ information for the people" (2 tomy); „Edu-cational course" (150 tomów); doskonała „Cyclo-paedia of Euglish literaturę" (2 t., 3 wydanie 1876); „Miscellany of useful and entertaining tracts" (20 tomów); „Papers for the people" (12 tomów); „Chambers’ Encyclopaedia" na wzór niemieckiego „Con-

Chambers William, budowniczy i ogrodnik angielski (* 1726 r. w Sztokholmie—f d. 8 marca 1796), pochodził ze starego rodu szkockiego Ckalin er sów czyli Chambersów. W r. 1728 przywieziony do Anglii, wychowywał się w Ripon, w hrabstwie York. Mając zaledwie lat 16, zaciągnął się do służby w Kompanii Szwedzkiej wschodnio- mał stopień doktora, indyjskiej i dostał się tym sposobem do Chin, gdzie się zajął studyami architektury i kunsztownego ogrodnictwa chińskiego. Powróciwszy do Anglii, przez czas długi w obu pomienionych kunsztach rej wodził. Był on nauczycielem rysunków księcia Walii, późniejszego króla Jerzego III, a właściwy sobie smak estetyczny wykazał w świetny sposób przy przekształceniu ogrodu królewskiego Kew. Współcześni powstawali przeciw rozpowszechnionemu przez niego „gustowi pagodowemu", ale dwór mu hołdował, a najsławniejsze akademie europejskie mianowały Ch-a swoim członkiem. Osypany zaszczytami, umarł Ch. na stanowisku generalnego kontrolera budownictwa, a zwłoki jego umieszczono w Opactwie Westminsterskiem, w zakątku poetów (poets corner). Ważniejsze dzieła jego są: „De-sings for chinese buildings" (Londyn, 1758; przekł fran. Paryż 1776); „Treatese on civil architecture"

(Londyn 1759, 1768); „Plans, elevations, section and perspectives of the garden and buildings of Kew in Surrey" (tamże 1763, 2 wyd. 1769); „Dis-sertation on oriental gardening“ (tamże 1772 r. przekład niemiec. S. F. Ewalda, Gotha 1775);

„Treatise on the decorative part of architecture"

(3 cie wyd. Londyn 1791). Do rzędu najznako mitnzych dzieł architektonicznych Ch-a należy So merset House, jeden z najwspanialszych pałaców w Londynie.    *

Chambers William, księgarz i pisarz szkocki (* 16 kwietnia r. 1800 w Peebles—f d. 20 maja 1883). W r. 1819 rozpoczął swój handel księgar ski w Edynburgu, zrazu dość niepomyślnie; później połączył z nim drukarnię i wydał roku 1827 „Book of Scotland" (obraz urządzeń publicznych w Szkocyi); następnie 1828 „Gazetteer of Scot-laud“, nareszcie zaś 1832 r. założył, bardzo wzięty swojego czasu i dotąd jeszcze wychodzący, „Chambers’ Edinburgh Journal", w którym wystąpił jako pionier tej wielkiej gałęzi piśmiennictwa angielskiego, co dziś, za pomocą tanich czasopism, zdała się trzymających od wszelkich stronnictw politycznych, jedynie usiłuje popularyzować oświatę. Do powodzenia tego przedsiębiorstwa przyczynił się w niemałej mierze licznemi artykułami swemi, moralno-filozoficznej oraz humorystycznej treści, brat Williama, Robert (ob.), który wszedł z nim do spółki jako współwydawca i współpracownik. Dorobiwszy

się na swem przedsiębiorstwie znacznej fortuny, na-    .    ,    .,or,.v

był CU. r. 1849 ziemską posiadłość Glenormistan, yersations Lexikon« (nowe wydanie, 10 tomow, 1874)

Chambertin, wyniosłość we Francyi z syste-

niedaleko od Peebles, i założył tam, zawsze w ce- 1 w‘ m' lu szerzenia światła wpośród ludu, Chambers’

Institution (z zasobną biblioteką, czytelnią, mu- matu Cóte d’Or, w okręgu Dijon; zbocza jej pokry-zeum, galeryą obrazów i salą do wykładów pu- ¹ te winnicami, które dostarczają znanego ze swej dobroci czerwonego wina burgundzkiego, marki

cyi, a w 1860 dostało się, wraz z całą Sabaudyą, tej ostatniej.    And s'

Chambord, zamek w departamencie francuskim Loir-et-Cher, okręgu Blois, nad rzeką Cosson i na krawędzi bagnistej krainy Sologne. Jest to najwspanialsze dzieło renesansu francuskiego, dokonane przez architekta Nepveu, zwanego Triuąueau, na zlecenie króla Franciszka I (około 1530). Zamek,

Ch.

Aud. S.

Chambery, przedtem stolica włoskiej prowincyi Sabaudyi, dziś takiegoż departamentu we Franeyi.

Nader malownicze położenie miasta, śród żyznej i dobrze uprawnej, szerokiej doliny, przeciętej dwoma strumieniami, u stóp wznoszących się dokoła olbrzymów alpejskich, w klimacie łagodnym i zdrowym, było opiewane przez Chateaubriand’a, a choć położony w okolicy piaszczystej, jakby w pustyni, Ch. leży na krawędzi tej dzielnicy, przecie nadaje | zdała od żyznych brzegów Loary, śród olbrzymiego się dobrze na jej stolicę, gdyż stąd łatwo dostać parku (5,500 hektarów) i zapuszczonego lasu, wzno się do wszystkich ważniejszych dolin górskich, na- si się .jak zaczarowanyu, stercząc w górę mnó-wet do doliny Arwy. Ogólny widok miasta nosi na stwem wieżyczek, smukłych kominów, kopułek, wy-sobie cechę miast francuskich: łączy ono harmonij- stających szczytów, balustrad, stożkowatych filar-nie wspaniałość przyrody górskiej z powabem osad ków i t. p. Ogólny widok ma wiele w sobie ory-równiny; dokoła otaczają je wille, pałace i gaje; ginalności i malowniczości. Franciszek I powziął wewnątrz ulice, choć wązkie i kręte, jednak czyste myśl zbudowania tego zamku, (nazywanego później i porządnie zabudowane. Ch. jest siedliskiem naj- Wersalem Turenii), po powrocie swym z niewoli wyższych władz departamentu, sądu apelacyjnego hiszpańskiej; rezydował on w nim często, równie i handlowego, arcybiskupa i filii banku francuskie- jak i jego następcy aż do Ludwika XV, który po-

V\,

-ii

■U

ysif⁵

•j;!;    '

■i'-.i' ■"

.....

mil

m.

r.

'fes⁵

Pi

męjsw. Sc

Fig. 172. Chambord.

mu. Przedtem jednak zamek Ch. służył przez lat 8 za rezydencyę królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu. Za Ludwika XVI Ch. należał do rodziny Polignac; rewolucya całe dobra skonfiskowała na rzecz państwa w 1790 r., a pospólstwo złupiło zamek w 1792 roku. Napoleon I nadał Ch. księciu Berthier w 1809 r., lecz w 1821 legitymiści zbiorowemu siłami odkupili go od wdowy (składka na

go; posiada zamek, katedrę, seminaryum duchowne, darował go w 1745 r. księciu Maurycemu Saskie-liceum, towarzystwo nauk, bibliotekę publiczną (30,000 t.), muzeum przyrodnicze, galeryę obrazów i rzeźb, ogród botaniczny i t. p., wraz z poblizkie-mi osadami liczy do 21,000 m-ców. Na tak zwanej „fontannie słoniów* wznosi się pomnik generała Boigny, „dobroczyńcy miasta". Przemysł dość rozwinięty: są tu fabryki zegarków, kapeluszy, tiulu, wyrobów galanteryjnych i t p.; w okolicy kopalnie węgla kamiennego i źródła mineralne w po- J ten cel wyniosła l¹/₂ miliona fr.) i ofiarowali w po blizkiem Challes. Większe znaczenie dla miasta darunku księciu Bordeaux, który od tej miejscowo-ma handel, gdyż Ch. jest miejscem składowem to- ści przyjął tytuł hrabiego Ch., umierając zaś w 1883 warów i produktów miejscowych, przeznaczonych zapisał ją dwom książętom cudzoziemskim z domu na wywóz za granicę, do Włoch i Szwajcaryi, jak Bourbonów: księciu Parmy i księciu Bardi, co pra-równie i towarów przychodzących z za granicy, wie jednomyślnie potępiła opinia publiczna w całej W Średnich Wiekach było to Camberiacum, po Franeyi. Podczas wojny francusko-pruskiej wojska raz pierwszy w 1029 r. wspomniane; hrabia To- heskie zdobyły zamek 9 grudnia 1870 r. i wielkie masz Sabaudzki uczynił je stolicą Sabaudyi w 1232, szkody w nim poczyniły.    And- s-

Chambord Henryk Karol Ferdynand

a hrabia Amadeusz V swoją rezydencyą. Później Ch. przechodziło naprzemian do Włoch i do Frań- ¹ Mary a Dieudonnó, ostatni przedstawiciel star-

szej linii Bourbonów (* 20 września 1820 r. w Paryżu—f 24 sierpnia 1883 we Frohsdorfie pod Wiedniem), był synem księcia Berry, zamordowanego w lutym 1820 r., i księżniczki Neapolitań-skiej, Krystyny, a urodził się jako pogrobowiec, w siedm miesięcy po skonie ojca, d. 29 września. Na świat przyniósł ze sobą gotowy tytuł „księcia Bordeauxu. Zdawało się już czcicielom królew-skości, że jedyny syn księcia d’Artois, dziedzica tronu, umiera bezpotomnie; gdy więc potem dziecię przyszło na świat, nazwali je dzieckiem cudo w-nem, zesłanem przez Boga dla przedłużenia dy-nastyi, która już z hr. Artois i ks. d’Angouleme wy gasnąć miała. Nie wszyscy wprawdzie podzielali wiarę w cudowną opiekę niebios; było wielu niedowiarków, którzy nie tylko o niebieskich, ale i o ziemskich a koniecznych, warunkach prawego dziedzictwa powątpiewali. Bądź co bądź, Francya Białego Sztandaru miała dziedzica tronu. Biali Jakobini nie posiadali się z radości; urządzili składkę

Gfi

Ki

/I

Fig. 173. Chambord Henryk.

narodową; za zebrane pieniądze zakupili zamek Ch. pod Blois i podarowali go na chrzciny „Dziecięciu Francyi“, jak niemowlę w mniej już mistycznej terminologii nazywano. W dniu tak uroczystym (1 maja 1821 r.) rozczulił się i podstarzały już Chńteaubriand i wylał na dziecię flaszecz-kę święconej wody, przywiezionej przed wielu laty z Palestyny. W trzy lata po urodzeniu się księcia Bordeaux umarł Ludwik XVIII, zostawiając tron bratu, a w siedem lat potem ziściła sie jego przepowiednia. Wskutek niedorzecznych Ordonansów Lipcowych, Karol X doznał losu Jakóba II: musiał uciekać z Paryża. Jeszcze na ziemi francuskiej, w Rambouillet, dla utrzymania praw kiwi swojej, ogłosił dziesięcioletniego wnuka swego królem Francyi, pod imieniem Henryka V; ale tą mani-festacyą tego tylko dokazał, że go Ludwik Filip wziął pod surowy, brutalny prawie, nadzór w czasie przeprawy do Anglii. Albion dał wygnańcowi przytułek. Pierwsze lata wygnania upłynęły dziecku z Zamku Holyrood, wsławionym w dziejach Szkocyi, a słynnym szczególniej z przygód Maryi Stuart. Później cała rodzina zamieszkała w Pradze Czeskiej, pod osobliwszą opieką Metternicha, który miał dla niej podwójną sympatyę: widział w niej wyobrazicielkę legitymizmu i ofiarę rewo-lucyi, i to rewolucyi ulicznej. Dziecko zaczęto od razu chować na przyszłego pana Francyi, wszczepiając mu w umysł zasady uniemożebniające właśnie panowanie nad Francyą. Oprócz Jezuitów, Legitymiści kąpani w ukropie, jak de Damas d'Hautpoul, de Latour-Maubourg, de Blacas, pracowali gorliwie nad spaczeniem umysłu młodzieniaszka, i zamiast go trzeźwo do ciężkich dróg ziemskich zaprawiać, kazali mu chodzić po chmurach urojeń i przesądów, które uczyniły z niego dziwaka, niezdolnego ani do myśli, ani do czynów politycznych. Młody pretendent uważał się bona fide za człowieka z innej zupełnie gliny, niż wszyscy Francuzi; wierzył w boskie swe prawo i boskie posłannictwo; w myśli ustawiał sobie tron obok samego ołtarza; z absolutyzmem politycznym wcześnie już połączył prozelityzm religijny. Wszystko to zwieziono do jego umysłu, jak do wygodnego spichlerza, i wszystko to on w umyśle swoim na całe życie zachował. Matka usiłowała rozpalić w przyszłym Henryku V ambicyę czynu. Jeszcze za życia swego teścia (f 1836), wbrew jego zamiarom, wywołała maleńką zawieruchę w Bretanii i Wandei. Przebrana po męsku, pod nazwą „Petit Pierre“, pod-budzała chłopstwo do powstania; ale, po pierw-szem zbrojnem starciu, musiała szukać schronienia w Nantes. Tajemnicę jej pobytu sprzedał jakiś nikczemnik rządowi francuskiemu za milion franków. Awanturniczą Włoszkę osadzono w warownym zamku, a stąd odesłano do rodziny w Neapolu. Dynastya Orleańska, pomimo zamachów na życie Ludwika Filipa, utrwalała się coraz silniej na tronie; dziad Ch-a poszedł do grobu; Europa urzędowa zapominać zaczęła o krzywdzie wygnańców i o nich samych; w łonie legitymizmu wreszcie powstały aż dwa odszczepieństwa: dawni stronnicy Karola X i zwolennicy księcia d’Angouleme odmawiali uznania królowi z Rambouillet, Świetny zapis testamentowy hr. de Blacas, który zostawił młodzieniaszkowi cały swój majątek, do 15 milionów franków dochodzący, usunął trudności finansowe; ale rozterki w „panującym domu Francyi“ trwały i potem jeszcze bez przerwy. W r. 1837 wystąpili natarczywie Angulemczycy, wynosząc in jpetto na tron swojego Ludwika XIX; aż wreszcie Met-ternich pogodził zwaśnionych, i familia cała przeniosła się w r, 1838 na stałe mieszkanie do Go-rycy. Dwudziestoletni młodzieniec, nabywszy potrzebnej już do rządów mądrości, dla poznania świata udał się w podróż. W latach 1840—2 zwiedził Włochy, Szwajcaryę, Południowe Niemcy; w r. 1843 zawitał do Anglii. W Londynie na Belgra-ve-Square przyjął deputaeyę legitymistów krajowych, z góry już ułożoną, i miał to zadowolenie, że go Izba Deputowanych uznała za nieprzyjaciela kraju i uroczyście potępiła uczestników platonicznej pielgrzymki. W roku 1844, po śmierci księcia

d’Angouleme, przyjął pretendent tytuł „Hrabię- samorząd, głosowanie powszechne, dwie Izby pra-go Chambord" i z tytułem tym żył już i umarł, wodawcze. Tak przemawiał, będąc bardzo dale-W r. 1846 ożenił się z księżniczką Modeńską, Te- kim od celu, a ulegając wpływom zewnętrznym; ale resą, i w tym samym roku zamieszkał we Frohs- nie przemawiał z głębi przekonań: szczęściem było Tu przez całe 36 lat, aż dla niego, że go wówczas Francya nie chwyciła

dorfie pod Wiedniem, do zgonu, najmilej mu było przebywać; tu litościwe jego, uczynne dla bliźnich serce, znalazło dla siebie pożądane pole działalności; tu lud, któremu wiele dobrego świadczył, z rzewną wdzięcznością pamięć jego długie lata jeszcze przechowywać będzie. O ileż więcej warta jest ta cicha sława dobrego człowieka od głośnej, hałaśliwej świetnej — a wistocie tak niefortunnej, sławy pretendenta! Rok 1848 obudził nadzieje, które jednak' były tylko czczym wiatru powiewem. Legenda Napoleońska przytłaczała jeszcze wówczas umysły Francuzów i Legenda też Napoleońska, sprzymierzona z obłudą i gwałtem, zapanowała nad Francyą. Po wygnaniu Ludwika Filipa, wspólność losu sprowadziła do pewnego stopnia i wspólność interesu: obie linie, burbońska i orleańska, usiłowały stanąć pospołu frontem przeciwko wspólnemu nieprzyjacielowi. Zjeżdżano się u rozmaitych wód niemieckich, aby przyprowadzić do skutku słynną od owego czasu „fuzyęM. W r. 1849 jeden walny zjazd odbyto w Emsie, w roku następnym drugi w Wies-badenie. Teraz już Thiers, Guizot i Berryer pracowali nad zatarciem nienawiści, Bugeaud obiecał pretendentowi 50,000 wojska, a ludzie gorętsi uważali za niewątpliwe powstanie ludu na Zachodzie i Południu: niech tylko hr. Ch. stanie stopą na ziemi francuskiej, a ma tron pewny; ale hr. Ch. przeląkł się zwycięstwa, dolegała mu zgoda z Orleanidami, nie wierzył w powodzenie, a lękał się o swój ideał: zali go nieskalanym zachować zdoła. Tak nadszedł 2 grudnia 1851 i 14 stycznia i wreszcie 2 grudnia 1852 r. Francya miała cesarza. Nowy porządek rzeczy, nowa polityka, szukająca dla siebie żeru nazewnątrz, wtłoczyły pretensye obu linij burbońskich w dół tak głęboki, że przez lat ośmnaście rządów Bonapartego mało kto we Francyi myślał i mówił o Ch-ie. On sam przypominał się poddanym swoim niewinnemi tylko powinszowaniami na śluby i chrzciny, lub współ-ubolewaniami w wypadkach śmierci. Parę dzienników tylko drukowało te elukubracye, a po za obo zem nikt ich zgoła nie czytał. Dopiero nieszczęścia Francyi zdjęły śniedź zapomnienia z osoby i praw pretendenta. Zaraz po Sedanie widzimy go w Genewie, skąd porozumiewał się ze zwolennikami swymi we wszystkich stronach kraju. Dzięki jego obecności na pograniczu Francyi i pozorom energii do stanowczego czynu, Legitymiści do zgromadzenia ratyfikacyjnego w Bordeaux wprowadzili aż 400 monarchistów. Podczas Komuny, na początku maja 1871, zjawił się Ch. we Francyi po czterdziestu latach nieobecności; zawitał do swego zamku nad Cossonem. Nigdy w życiu swojem uie był tak skłonnym do ustępstw dla ducha czasu; ale nigdy też okoliczności nie były tak nieprzyjazne, jak teraz. Dnia 10 maja przyrzekł monarchię konstytucyjną, a we dwa miesiące później przyrzeczenie to ponowił, zapowiadając decentralizacyę,

za słowo. Zaraz po manifeście z d. 5 lipca, wskutek rozkazu Thiersa, musiał pretendent opuścić Fraucyę; w roku następnym przyjechał umyślnie do Belgii dla odebrania hołdów od wiernego sobie stronnictwa. W r. 1873, kiedy przy władzy był Broglie z Monarchistami, kto wie, czy-by Ch. nie zasiadł był na tronie, gdyby nie jego szczera, chłopska otwartość, gdyby przy tern nie jego zaślepienie umysłu, a pewna trwożliwość serca i chwiejność charakteru. Wszystko już było do przywrócenia kró-lewskości gotowe: d. 24 maja zwalony Thiers, d. 4 sierpnia sprowadzeni do Frohsdorfu książęta Orleańscy, nazajutrz zawarta z nimi zgoda osobista, w wojsku wiele żywiołów monarchicznych i spisek w wielu batalionach uknuty; pomyślano nawet o karetach, któremi przyszły król miał wjazd do Paryża odprawić. Zdawało się już gorliwcom legitymizmu, że kwestya zasad politycznych po ugodzie frohsdorf-skiej żadną nie będzie przeszkodą; ale tu właśnie przechowali się: w chwili stanowczej, d. 27 października, wystosował Henryk V z Salzburga sławny swój list do Chesuelong’a, w którym oświadczył, że nie myśli bynajmniej być królem rewolu-cyi; chce być sternikiem Francyi, bo ma do tego potrzebną władzę i powołanie, ale nie da żadnycli rękojmi, bo ubliżyłby tem samemu sobie. Nie godzi się mówić o rękojmiach, gdy potrzeba królewskości silnej, zdolnej do naprawienia złego. Społeczeństwo francuskie musi być i będzie z gruntu przebudowa nem, na naturalnych, nowych zupełnie fundamentach: a wy tam prawicie o jakichś konstytucyjnych rękojmiach! I dalej w tym samym duchu. Oczywiście, taka odprawa musiała rozwiać wszelkie zamiary i nadzieje, i ledwo co skleconą zgodę z Orleanidami rozerwała. Odtąd znaczenie Ch-a upadło ogromnie w samej Francyi i nie zdołały go już podnieść ani listy i przemówienia okolicznościowe, ani usiłowania licznych w arystokra-cyi i duchowieństwie francuskiem stronników legitymizmu. Kiedy-niekiedy błysnęło jakieś drobne światełko wpływu i powagi; ale, ledwo dostrzeżone, nikło. Hrabia był tylko zabytkiem przeszłości—ciekawym, do pewnego stopnia szanownym — ale nie był już siłą; stronnictwo monarchiczne we Francyi wcale już na niego nie liczyło, a w r. 1878 nowy spisek, uknuty na rzeczpospolitą przez Mac-Mahona, Brogliego i kilku generałów, miał na widoku Książąt Orleańskich, jako rzeczywistych przyszłej królewskości piastunów, Ch-i zaś honorową tylko posadę przeznaczał. Każdy człowiek ze zdrowym rozsądkiem widział już wtedy, że monarchia według ideału Ch-a była dla ówczesnej Francyi zadaniem przypominającem kwadraturę koła. Nie doczekał hr. Ch. nowego złożenia hołdów, jakie-mi chciano go uczcić d. 15 lipca 1883. W dniu tym pastwiła się już nad nim śmiertelna choroba: rak żołądka. Po wielkich kilkotygodniowych cierpieniach, w spokoju ducha, zaprawionego do pociech

religijnych, zmarł ostatni potomek Henryka IV w d. i (t. V, VI, VII); Nouvion et Landrodie „Le Comte de 24 sierpnia we Frohsiorfie. Zwłoki złożono z ho- ! Chambord" (1883); Comte d’Osmond „Reliques et norami królewskiemi w grobach familijnych w Górycy. Impressions“ (1883); H. de Pene „Henri de France" Nazwano Ch-a „1'enfant du miracle“, gdy na świat (1884).—Manifest Cb-a z d. 27 października 1873 r. przychodził, ale nie nazywano go już „l’homme du mi- znajduje się in extenso w „Karl Schlosser's Neue-racle“, gdy świat opuszczał: cudowność u kolebki nie ster Geschichtskalender 1873“, str. 209 squ. ocaliła życia i charakteru przed powszedniością. Osta- Chambre ardente. W potocznym języku rozumie-tni potomek Henryka IV był lepszym człowiekiem, ją pod tym wyrazem we Francyi izbę wybitą kirem niż pretendentem, lepszym gospodarzem i myśli- i oświeconą pochodniami, w której pozostaje złożonem wym, niż politykiem. Najdodatuiejszym rysem je- ciało zmarłego aż do chwili pogrzebu. Pierwotnie go charakteru politycznego jest niechęć do wdarcia jednak nazywano tak we Francyi sąd, mający są-się na tron przemocą; ale i tu jeszcze sumienna dzić obwinionych o zbrodnię członków wyższej ary-biografia wykazać potrzebuje:    czy wstręt    ten wy-    stokracyi i który był urządzony w powyżej    opisa-

płyuął istotnie z uczucia prawości, czy też    był tyl-    ny sposób. Później nazywały się tak sądy    ustano-

ko skutkiem wątłości charakteru, małej przedsię- wionę około 1535 r. przez Franciszka I a mające bierczości i odwagi do czynu?    To pewna,    że pre-    sądzić heretyków. W razie skazania byli    oni pa-

teudent okazywał tern więcej    energii, im    dalszym    leni żywcem. Za Ludwika XIV nazywano    tak są-

był od upragnionego celu; gdy przychodziła chwila dy wyjątkowe, ustanowione do sądzenia trucicieli stanowczego działania, opuszczał swoich najbliż- (ob. Br i nvillers), a za regencyi sądy, mające szych, lękał się uścisku tej rzeczywistości, do któ- sądzić poborców podatków za sprzeniewierzenie do-rej przedtem ręce wyciągał, i samego siebie zo- chodów publicznych.

A. O.

stawiał na łup przeciwnikom. Wynikało to z jego Chambre introu.vable. Po ostatecznym upadku orgauizacyi: hrabia Ch. miał serce dobre, ale Napoleona w 1815 r., reakcya rojalistyczna doszła umysł ciasny; sercem wiele dobrego ludziom wy- do szczytu zapalczywości. Izba deputowanych, któ-świadczył, umysłem zrobił wszystko, co dla zaszko- ra zebrała się 7 paźdz. 1815 r., złożona z najza-dzenia sprawie monarchicznej we Francyi jednostka gorzalszych rojalistów, powzięła dziki i niemożli-ludzka zrobić jeszcze mogła. Wychowany na istne wy do wykonania projekt wskrzeszenia stanu poli-dziwadło XIX wieku, nie umiał pojąć i odczuć te- tycznego, jaki istniał we Francyi przed rewolucyą go, że świat postąpił od Wieków średnich, i Frań- z 1789 r.; dlatego przedstawiała jeden po drugim cya jego czasów nie może już byćFrancyą Ludwika projekta do praw, z których każdy odznaczał się Świętego, albo Ludwika XIV. Nie było człowieka coraz większą reakcyjnośoią. Zaraz po zebraniu się mniej od hr. Chamborda usposobionego do odegrania izba ta okazała swoją sympatyę z rzeziami, urzą-roli politycznego zbawcy Francyi, a właśnie hr. dzanemi podówczas przez rojalistów na południu Ch. politycznemi zasadami i pretensyami swe- Francyi. Później przyjęła prawo o okrzykach bun-mi Francyą zbawić mniemał,—zbawienia zaś tego towniczych, ustanowiła sądy wyjątkowe (cours nie rozumiał na sposób napoleoński: wierzył szcze- prevótales), uchwaliła wygnanie członków kon-rze w to, że go Opatrzność powołała do wyrwania wencyi, którzy brali udział w wydaniu wyroku społeczeństwa z przepaści i odrodzenia go w sa- śmierci na Ludwika XVl-go, przyjęła nowe prawo mej głębi jego istoty. Zdawało się biednemu ma- wyborcze, ograniczające prawa polityczne narodu, niakowi, że gdyby się tylko na tron dostał, byłby i wiele innych. Między wnioskami przedstawione-królem, jakiego świat nie widział; a tymczasem mi w tej izbie należy zwrócić uwagę na wniosek cała jego duchowość pozwalała mu, co najwyżej, zwrotu majątku nieruchomego duchowieństwu, skon-na odegranie roli barona średniowiecznego, który- fiskowanego w czasie rewolucyi, a następnie przez by chłopów nie uciskał, sąsiadów nie najeżdżał, rząd sprzedanego osobom trzecim. Gdyby wniosek kupców nie łupił, uiewiast nie porywał, ołtarzowi ten się utrzymał, trzecia część własności ziemskiej wiernie służył, w królu czcił prawo Bozkie, a da- we Francyi byłaby zakwestyonowana, sprowadzając rów życia w ogóle po ludzku i po Bożemu używał, jak największe w stosunkach prawno-ekonomicznych Natura spóźniła się, wydając go dopiero w XIX zaburzenie. Z powodu, że w reakcyi swej Izba ta wieku; coby to był za doskonały wasal takiego, szła dalej od rządu i króla, przeto została podobno naprzykład, Filipa Pięknego!—Biblio graf ia. Com- przez samego Ludwika XVIII, nazwana ironicznie te de Chambord „Correspondance de 1841 a 1879“ Izbą, jakiej nie można znaleźć, chambre in-(Paryż 1880); „Lettres sur les ouvriers, sur 1’agri- trouvable. — Rozwiązana została przez ordonaus culture, proclamations“ (Paryż 1872); „Mes idees“ z d. 5 września 1816 r.

61

(1872); „Mauifestes et programmes politiques“ Chambre mi partio. Pod nazwą tą rozumiano (1873); Chateaubriand „Memoires d’outre - tombe"; instytucyę sądową, ustanowioną przy każdym par-Comte de Falloux „Memoires d’un royaliste" (1888, lamencie francuskim do sądzenia spraw, w któryoh 2 tomy); Dubosc de Pesquidoux „Le Comte de Cham- jedna ze stron była wyznania protestanckiego. bordtt (1887); „Le Comte de Chambord, etudiedans Przywilej ten nadano protestantom przez Edykt ses voyages et dans sa correspondance” (1881); „Le Nantejski z 1598 r. Na mocy tego edyktu, każda Comte de Chambord devant 1’histoire et devant le Ch. mi-p. winna była składać się w połowie z ka-droit, par un ami de la verite“ (1880); Prince de tolików i w połowie z protestantów. — W organi-Metternich „Memoires, documents et ecrits divers“ zacyi tych sądów były zaprowadzone później pe-

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Wlelka Enc. iluitr. T. XI.

Chambrier — Chamfort Sebastyan.

402

tejskiego, zostały zniesione.

K. K.

na

wne zmiany. Instytueye te istniały do 1685 roku, kiedy, wskutek nietolerancyi religijnej za Ludwika XIV, jednocześnie z odwołaniem Edyktu Nan-

a. o.

ChaHlbrier, ród szlachecki, osiadły w Neufcha-tel, pochodzący z miasta Traves w hrabstwie Bur-gundzkiem, znany już w XIV wieku pod nazwiskiem Gerardin; najstarszy z tego rodu, o którym historya wspomina, Jan Gerardin, towarzyszył margrabiemu Rudolfowi Hocliberg do Szwajcaryi i przybrał nazwisko Cli. z tytułu pełnienia długoletnich obowiązków szambelana na dworze margrabiego, osiadł w Neufchatel roku 1463 i umarł tamże 30 września 1505 r.; następcy jego piastowali aż do wieku XVIII urzędy kasztelanów, skarbników i t. d. Przedstawicielem drugiej linii Cli. był w XVIII wieku Jan Piotr baron d’01eyres (* 1753 — f 20 grudnia 1822 r.), gubernator i namiestnik pruski w Neufchatel i Valengin, ambasador Fryderyka II przy dworze piemonckim i pełnomocnik Fryderyka Wilhelma III w latach 1806 i 1814. Do trzeciej linii Ch. należeli Franciszek (1663—1730), gubernator Neufeliatelu za księżny Nemours i za królów pruskich Fryderyka I i Fryderyka Wilhelma I, którzy go używali nieraz do ważnych misyj, i Jan (1686—1751), który sprawował przez blizko trzydzieści lat urząd ambasadora Fryderyka II przy dworze wersalskim.    r-

& Chameleon (Xa[raiXewv), rodem z Heraklei w Poncie, lilozof szkoły perypatetyków, autor wielu dzieł częścią treści filozoficznej, a głównie literackiej, które zaginęły ze szczętem.

Chameleon (konstellacya), ob. K a m e l e o n. Chameleon (zoologia), ob. Kameleon. Chameleon (minerał.), ob. Kameleon. Chamfort, zwany Sebastyan Roch Nicolas (* d. 6 kwietnia 1740 r. w Clermont w Owernii — f 13 kwietnia 1794 r. w Paryżu). Kształcił się na koszcie bursy w College des Grassins pod nazwiskiem Nicolas, a po skończeniu nauk przez czas jakiś zajmował się udzielaniem lekcyj prywatnych i wspołpracownictwem w „Vocabuiaire frauęais* i „Journal encyclopediąue*. W roku 1761 odbył podróż do Niemiec z księciem van Eyck, a powróciwszy do Paryża, w r. 1754, dał na scenę komedyę p. t. „La jeune indienue“; napisał tegoż roku wierszem konkurs akademicki „Epitre d’un póre a son fils“; w 1765 traktat hlozoriezuy (również wierszem) „rHomme de lettres*; w 1767 rozprawę o wpływie wielkich pisarzy, i odę „LaGraudeur de 1’ńorn-me”; 1768 odę „La Vente“. Wszystkie te prace zjednały mu rozgłos dośó znaczny, prawdziwą wszakże sławę literacką zdobył sobie dopiero, uzyskawszy 1769 nagrodę Akademii francuskiej za Pochwałę Moliere’a („Eloge de i\loliere“). Komedyjka „Le Marcband de Smyrnę” (1770) uczyniła go jeszcze popularniejszym, zbiór anegdot p. t. „Biblioilieąue de Societe*, wydany wespół z d’He-nssant’em, popularności tej me zmniejszył, a „Eło-ge de Lafontaineu, uwieńczona przez Akademię (1774), jeszcze mocniej ją utwierdziła. W r. 1776, wprowadzony przez Choiseula na dwór królewski, dostąpił tam tego zaszczytu, że tragedya jego „Mu-stapha et Zeangir*, nad którą przez lat dziesięć pracował, odegrana była przed Ludwikiem XVI i Maryą Antoniną w Fontainebleau, gdzie, przyjęta z oklaskiem, przyniosła autorowi 1,200 liwrów gratyfikacyi i miejsce sekretarza u księcia Konde-usza, którego wszakże Ch. wkrótce zrzekł się na rzecz młodego Grauvelle’a. W r. 1781 został członkiem Akademii francuskiej. Później Choiseul-Gouffier, autor Podróży do Grecyi, wyjednał mu miejsce sekretarza u księźuiczki Elżbiety (Madame Elisabeth) z pensyą 1,200 liwrów (1784), a w 1786 pensyę 2,000 ze skarbu królewskiego. Jeszcze w r. 1763 Ch. zabrał był przyjazne stosunki z Mirabeau, któremu rad w potrzebie służył pieniędzmi i pracą literacką, dopomagając mu w przeróbce i tłóma-czeniu pisma Franklina ,,1’Ordre de Cmcinnatusu. Kiedy wybuchła rewolucya, Ch. wnet stanął u boku wielkiego trybuna, mimo bowiem swych stosunków z arystokracyą, oddawna był wyznawcą maksym republikańskich. Zaraz też poświęcił całe swe mienie na cel propagandy rewolucyjnej; znajdował się na Polu Marsowem, gdy podpisywano petycyę o detronizacyę Ludwika XVI i ogłoszenie rzeozypospolitej, i aż do 31 sierpnia 1791 r. był sekretarzem klubu Jakobinów. Mirabeau miał w nim stałego współpracownika i jemu dał do zredagowania swą rozprawę o Akademiach; Tayllerand niezawodnie jego posługiwał się piórem w swojem „Adresse au peu-ple“ z d. 11 lutego 1790 r. i jego też rady zasięgał, układając słynny swój raport o wychowaniu publicznem. Prócz tego Ch. był współpracownikiem w „Merkurym“, pisywał bezimiennie w bardzo wielu dziennikach i zredagował jedną część tekstu w „Tableaux de la Revolution“. Roland, który wcale nie znał Ch-a, na zasadzie jedynie przyznawanych mu przez opinię publiczną cnót obywatelskich i talentu, zamianował go, obok Carry, dyrektorem biblioteki narodowej, z pensyą 4,000 liwrów. Ale kiody nastał terroryzm, Ch., który stanowczo go potępiał, zadenuncyowany przed komitetem bezpieczeństwa publicznego, dostał się do więzienia; uwolniono go wprawdzie po upływie dni kilku, lecz ustanowiono nad nim nadzór żandarm-ski. To mu wcale ust nie zamknęło, zagrożony jednak nowym aresztem, targnął się w rozjątrzeniu na własne życie, lecz tylko się ciężko poranił, (poderżnął sobie gardło i zadał kilka cięć w serce i pod kolana). W takim stanie zostawiono go wolnym a nawet zdjęto z niego nadzór żandarmski. Łaska ta wszakże na nic mu się nie zdała, bo rany, które zrazu goiły się pomyślnie, skutkiem niezręczności chirurga o śmierć go przyprawiły. W spuściźnie po nim znaleziono dwie teki pełne notat; z papierów tych Guinguene wydał: „Maxiines, Charaetóres et Anecdotes“, które ze wszystkich pism Cn-a najżywsze obudzają zajęcie i największą mają doniosłość, a stanowią dziś główny jego tytuł do sławy, jako gorzkiego a treściwego moralisty. Pisma jego wydane przez Ginguene, nosiły tyluł: „Oeuvres de Chamfort, recueillies et publiees par un de ses amis“ (Paris, an III; 4 vol.). Drugą edycyę, zupełniejszą, ogłosił P. R. Auguis (Paryż 1824—25, 5 tomów), trzecią Houssaye 1852. — Ginguene „Notice sur la vie de Chamfort* na

P Chm.

czele dzieł jego; Grimm „Correspondance"; St. Beuve „Causeries du lundi" (tom IV).    *

Chamiec Jaxa Antoni, zastępca marszałka krajowego królestwa Galicyi (* w Andruchowie, powiecie Łuckim, majątku matki swej z Moszyńskich Chamcowej, 11 listopada 1840 r.). — Nauki gimuazyalne pobierał w Kijowie i tam też skończył kur3a uniwersyteckie na wydziale matematycznym. Potem przesiedlił się do Austryi, gdzie studyował prawo na uniwersytetach lwowskim i wiedeńskim.— W 1867 r. złożył egzamina państwowe, a 1868 wstąpił do służby politycznej w namiestnictwie lwowskiem.—Po kilku miesiącach praktyki przeniesiony do ministeryum rolnictwa w Wiedniu i tamże za ministeryum Alfreda hr. Potockiego 1879 został mianowany sekretarzem ministeryum. W 1869 otrzymał nominacyę na c.-k. podkomorzego, a w rok później, za ministerstwa Beusta, po zdaniu egzaminu dyplomatycznego, miał być zaminowany sekretarzem poselstwa do jednego z mocarstw, ale od przyjęcia posady tej wymówił się w 1879 roku przeniósł się na urząd starosty do Galicyi. W tymże roku został obrany z okręgu Zaleszczyckiego posłem do rady państwa, a w 1883 r. członkiem sejmu galicyjskiego.—Jako członek rady państwa wybierany był do delegncyi wspólnej Austro-Węgier.—W końcu r. 1890 Ch., wybrany przez sejm galicyjski na członka wydziału krajowego i wyznaczony na zastępcę marszałka krajowego, dotychcżas na tem stanowisku (marzec 1894) pozostaje.

Chamiec Józef S., poeta spółczesny, liryk i dramaturg (* 1 stycz. 1841 w gub. Wołyńskiej, w powiecie Łuckim, majętności Hraniach). Nauki szkolne pobierał w Równem, poczem przez dwa lata kształcił się na wydziale prawnym w Kijowie. Udawszy się następnie za granicę, uzupełnił studya swoje w Hejdelbergu, w r. zaś 1865 przenióśł się do Paryża, gdzie i obecnie przebywa. Wystąpił w piśmiennictwie roku 1869, ogłaszając swoje „Próby rymotwórcze" w 2-ch tomach; mieszczą się tu liryki i dwa dramata, z których jeden przedstawia nam losy Samuela Zborowskiego. Następnie w 1872 wydał: „Książkę sonetów" (168 str.), a dalej „Dąsy starego... Z papierów w spadku po zmarłym stryju otrzymanych* (1874); „Czem chata bogata, rymy ulotne⁴ (1878); „Która? Kartka z wspomnień paryskich" (t. r.). Utwory jego odznaczają się ładną, czasem zanadto wyszukaną, formą.

Chamier Daniel (* w Delfinacie 1565 r. — f 21 października 1621 r.), głośny teolog francuski protestancki; przebywszy poważne studya w Nimes i Genewie, objął po ojcu urząd pastora w Monte-limart i odznaczył się wkrótce wielką żarliwością na zgromadzeniach politycznych i synodach; w roku 1612 przewodniczył synodowi narodowemu w Privas; synod ten zamianował go pastorem i profesorem akademi w Montauban. Ch. zginął od kuli armatniej podczas oblężenia tego miasta. Z pozostawionych przez niego prac wyszczególnić należy książkę p. t. „Panstratiae catholieae sive controversia-rum de religione adversus poutificios corpus, tomis ąuatuor distributum“ (Genewa 1626 IV t.). r-

Chamier Fryderyk (* 1796 w Madras—f 1870 w Londynie), romansopisarz angielski, z zawodu marynarz; napisał wielką ilość romansów morskich, idąc w tem za przykładem Marryata (ob.), ale nie dorównał mu talentem. Do liczby zdatniejszych należą: „Ben Brace⁴ (3 tomy, Lond. 1835), „The Arethusa" (3 tomy, tże 1836), „Tom Bowling“ (3 tomy, tże 1839), „Trevor Hastings⁴ (3 tże t. 1841), i t. d. Wydał nadto ponownie Jamesa „Naval hi-story of Great Britain" (6 tomów, t. 1837), którą doprowadził do bitwy pod Nawarynem, i napisał jako naoczny świadek „Review of the French revo-lution of 1848“ (tże 1849).

Chamillart Michał, mąż stanu francuski (* w Paryżu d. 10 stycznia 1625—f 14 kwietnia 1721). W r. 1676 był radzcą w parlamencie paryskim; w 1676, dzięki protekcyi Ludwika XIV, który umiał ocenić wielką jego uczciwość, a polu-ńł go szczególniej jako doskonałego bilardzistę, został referendarzem w wydziale próśb rady królewskiej (maitre des reąuetes), a w 1689 intendentem administracyjnym w Rouen; w 1690 powołany do Paryża na intendenta finansów, w r. 1695 objął w administracyę dochody Saint-Cyr, na żądanie pani de Maintenon, która stała się jego protektorką. D. 5 września 1689 roku dostał miejsce w kontroli po generale Ponchatrain, wyniesionym do godności kanclerskiej; d. 20 listopada roku następnego otrzymał nominacyę na ministra skarbu, 7 stycznia 1701, po śmierci Barbezieux — na sekretarza stanu w wydziale wojny. W ten sposób wziął na swoje barki podwójny spadek — po Kolbercie i Louvois; a gdy wzdragał się przed tak ciężkiem brzemieniem, rzekł mu król dla dodania otuchy: „ja ci będę pomagał". Ch. wtedy zdał swą intendenturę w Saint-Cyr na Voisin’a, aby zaś jeszcze bardziej ułatwić sobie nader trudne zadanie, ustanowił dwóch dyrektorów finansów. Ch. świetnie ministrowanie swoje zainaugurował: stworzył radę handlową, ograniczył prawo wywozu, nie-uprawne grunta koronne oddał tym, którzy się obo-wiązali je wykarczować, i ożywił swem poparciem handel kolonialny. — Przy wysokiej swej uczciwości byłby godnie odpowiedział potrzebom kraju wśród okoliczności zwyczajnych; w ówczesnem wszakże położeniu Francyi nie wiele mógł poradzić. Wznowienie podatku osobistego i kasy pożyczkowej, oraz nowe emissye renty dawały się usprawiedliwić jako konieczność, wywołana przez wojnę o sukcesyę hiszpańską; lecz obok tego ileż środków fatalnych! Pobieranie podatków z góry, ustanowienie niezliczonych urzędów, pięciokrotne, od r, 1700 do 1706, przetapianie monety o coraz niższej próbie, loterye, kurs przymusowy biletów bankowych, taksa na chrzty i śluby — wszystko to były błędy nader zgubne w swoich następstwach. W sprawach wojennych potępiano Ch. za niełaskę spadłą w r. 1701 na Catinafa i za względy, jakich dostąpił Villeroi, za odmowę w r. 1705 wysłania Berwicka na pomoc Filipowi V do Katalonii i za powierzenie oblężenia Turynu zięciowi swemu, księ-

ciu de la Feuillade, który je poprowadził wbrew świata; w niej też zebrał materyał i do pracy lin-planowi Vaubana. Trzeba mu wszakże oddać słusz- j gwistycznej „Ueberdie hawaiische Sprache* (Lipsk uość za to, co uczynił dla zreformowania wojsk , 1837). Niepoślednie wszakże stanowisko w piśmien-francuskich po porażkach Tail!ard'a pod Hochstadt nictwie niemieckiem zawdzięcza Ch. swoim utwo-w r. 1704 i Villeroi pod Ramillies w 1706 r., rom poetyckim. Zaczął on uprawiać poezyę dość za poparcie Vaubana w walce z księciem Bur- i wcześnie, ale niedostateczne panowanie nad jęz. gundzkim, za starania, jakich dokładał po klęsce niemieckim krępowało długo jego talent. Dopiero pod Oudenarde r. 1708, aby ratować Lille, któremu w pomoc chciał wyprawić samego Ludwika XIV. Obarczony brzemieniem, pod którem „ginął*, jak sam mawiał o sobie, Ch. już w r. 1706 prosił o dymisyę, lecz król mu jej odmówił, i dopiero w 1708 w wydziale skarbowości zamianował na jego miejsce Desmarets’a. Nie zaspokoiło to wszakże opinii publicznej i, ulegając jej, król wreszcie musiał, lubo z żalem, ostatecznie usunąć Ch-a, którego w wydziale wojny zastąpił Voisin, 10 czerwca r. 1709, w siedem dni po zerwaniu negocyacyi w Hadze. Odtąd pani de Maintenon, jak wieść niosła, stała się nieprzyjaciółką Ch-a, który, zamieszkawszy w Estang, prawie cieszył się z tej niełaski, co mu przywróciła wolność i spokój.—Syn jego jedyny, Michał Ch. (* 7 kwietnia 1689—f 23 lipca 1716), był margrabią de Cany, wielkim marszałkiem dworu królewskiego i pułkownikiem marynarki, a ojcem Ludwika Michała Ch-a, hrabiego de Suze, generała lejtenanta, urodzonego w r.

w r. 1814 napisał pierwszy utwór donioślejszej wartości: „Peter Schlemihls wuuderbare Geschichte*, oryginalną baśń fantastyczną, w której odzwierciedlił niejako swoje nienormalne położenie wśród społeczeństwa niemieckiego. W tej nienormalności, którą długo odczuwał, upatruje krytyka źródło owej dysharmonii, jaka uderza w jego utworach poetyckich. Jest on naprzemian, to uczuoiowy i melancholijny, to sarkastyczny i zgorzkniały, i lubuje się w pomysłach dziwacznych, ponurych, często niesmacznych i paradoksalnych. Okazują to zazwyczaj jego drobne poemaciki epickie, jak np. „Salas y Gornez*, „Don Juanito“, „Der rechte Earbier*, „Yetter Anselmo* i t. d. Największą po-

ml

j.

1*11

mm

.:W \ &

1709, zmarłego w 1774, od którego pochodzą dzisiejsi margrabiowie de Suze.—Abbe G. Esnault „Michel Chamillard, contróleur generał et secretaire d’Etat de la guerre, corresp. et pap. inedits* (Paryż 1885, 2 t.); De Boislisle „Corresp. des con-tróleurs gener. des fin.“ (Paryż 1889, t. II); „Gr.

Encycl.* Lamiraulfa.    *

4!m\ > v 9    >*■

Chamisso Adalbert, właściwie Ludwik Karol Adelaida de Ch. de Boncourt (* 1781 w zamku Boncourt w Szampanii—f 1838 w Berlinie), poeta niemiecki, pochodzenia francuskiego.

Rodzice jego, emigrując w r. 1790 przed rozruchami rewolucyjnemi, zabrali go z sobą do Niemiec.

Fig 174. Chamisso Adalbert.

czytnością, oprócz „Piotra Schlemihla“, cieszą się jego liryki, pełne uczucia i wdzięku, a zwłaszcza cykle pieśni: „Lebens-Lieder und Bilder“ (ostatnio z ilustrac. Thumanna, Lipsk 1884) i „Frauen-Lie-be und-Leben“ (ostatnio z illustrac. Thumanna, t że 1883).—Zebrane w całość „Gedichte* wyszły z druku w r. 1838 (22-e wyd. Beri. 1881); „Gesammelte Werke* wydał Hitzig (6 tomów, Lipsk 1836—29; 5-e wyd. tźe 1864).—W przekładzie polskim wyszły: „Dziwna historya Piotra Sehlemihla* (Warsz. 1880) i „Wybrane poezye i pieśni* (2 części, Przemyśl 1883—85). — PorÓwn. K. Fulda „Ch. und seine Zeit* (Lipsk 1881) i Lentzner „Ch., a sketch of his life and work* (Londyn 1893).

Chamond (St. Ch.), znaczne miasto górnicze i przemysłowe, w departamencie francuskim Loary, okręgu St. Etienne, nad rz. Gier i przy drodze żelaznej Lyon-St. Etienne; przemysł tkacki, kopalnie węgla kamiennego; do 15,000 rn-ców,

Chamoniz (niewłaściwie Chamounylub Cha-

And. S.

Tu w r. 1796 C. został przyjęty w poczet paziów królowej pruskiej i pobierał nauki w gimnazyum francuskiem. W r. 1798 zaciągnął się do wojska pruskiego i służył w niem do r. 1806, t.j. do wybuchu wojny z Napoleonem; wtedy, nie chcąc walczyć przeciw swoim rodakom, wystąpił z wojska i lat kilka spędził we Francyi, oddając się z zamiłowaniem studyom przyrodniczym. W r. 1811 wrócił do Berlina i uczęszczał czas jakiś na uniwersytet jako student medycyny. W r. 1815 przyłączył się jako przyrodnik do wyprawy naukowej naokoło świata, zorganizowanej przez Rumiancowa pod dowództwem Ottona Kotzebuego. Po powrocie wyprawy (1818) osiadł w Berlinie i otrzymał tu posadę kustosza gabinetu botanicznego; został nadto członkiem akademii umiejętności. Jako przyrodnik C. napisał: „Uebersicht der nutzhchsteu und schad-lichsten Gewachse, welclie wild oder angebaut in Norddeutschland vorkommen“ (Berlin 1827) i „Be-merkungen und Ansichten auf einer Entdeckungs-reise unter Kotzebue“ (Weimar 1827), dzieło, w którem zużytkował swoje przyrodnicze i etnograficzne spostrzeżenia podczas podróży naokoło

mounix), osada w departamencie francuskim Sa- liny Chamoson pod Ardon w kantonie Wallis baudyi Wyższej, okręgu Bonneville, nad. rz. Arwą, w Szwajcaryi. Jest ona zbita lub drobno ikrow-1,052 m. nad p. m., u stóp góry Mont-Blanc, punkt cowa, o ziarnkach w części płaskich i nieforemnych; zborny dla turystów; 2,500 m-ców, żyjących w roz- odłam zbity; c. wł. 3—3.4; tw. 3; zielonawoczar-rzuconych chatach, z hodowli bydła, myśliwstwa na, rysa jasna zielonawo-szara, matowa lub słabo i przewodnictwa. Większość wycieezek na szczyt błyszcząca; słabo działa na igiełkę magnesową. Mont Blanc dokonywaną bywa z Ch. Dolina Cha- Po odjęciu 15% węglanu wapnia składa się we-monix, zroszona przez Arwę, rozciąga się od źró- dług Berthiera z 14.3 krzemionki, 60.5 tlenku deł tej rzeki aż do osady Clióde między olbrzymim żelaza, 7.8 glinki, 17.4 wody. Pod dmuchawką pniem Mont-Blanc’u na południo-wschodzie a czę- wypala się na czerwono, kwasy łatwo ją rożkia-ścią Alp Sabaudzkich, na północo-zachodzie. Dłu- dają z wydzieleniem krzemionki galaretowatej, gość jej wynosi 24 km., szerokość największa—2km.,    Chamounix,    ob.    Chamonix.

K. J.

wszakże miejscami dolina zwęża się do 250 m.    Cbampagne,    ob.    Szampania.

Pod względem wspaniałości widoków, malowniczo-    Champagne    de,    a raczej Champaigne    Fi-

ści i dziko romantycznej przyrody górskiej—jest to j lip, malarz francuski (* w Brukselli 26 maja 1602 jedna z najpiękniejszych dolin w całych Alpach, r.—f w Paryżu 12 kwietnia 1674), wprawdzie z po-Do r. 1740 prawie nieznana, zbadaną była poraź ! chodzenia flamandczyk, ale przepędził we Francyi

tl/f

pgfsW:'

m$m

*«£

JŁ

M':%

•7*s»

li®

liii

IM

" '#

Ifi

mg

v "ł '

Bi

HHPffiEi

t ■;-Vr^^M5

;?4i§;

MĘSk

wm

w}^Ą^M$‘ mmmm

Ki

'■- 7.;¹

m':

Oj

S£d^;₃.. -rl

iE

Ujj

grpij

i' :-;X

ŁSSET. ^

. 7'

Er

* '.£■/

133

liffl

"J

gi

ii;

yj

e'Pi

r;7

hRSSH

Fig. 175. Chamouis.

And. S.

pierwszy w 1741 przez angielskich podróżników Windhama i Pococka; sławę jej rozszerzył w 1760 r. słynny Saussure; dziś zaś jest Ch. upragnionym celem wielu tysięcy turystów, którzy corocznie przybywają tu dla podziwiania cudów przyrody, rozsianych hojnie w polach lodowych, lodowcach, fantastycznych skałach, wodospadach i t. p. Najwspanialsze krajobrazy roztaczają się z wyniosłości La Flógóre i z Mont-Anvert; godne są nadto uwagi źródła Arveyronu i skalista ściana Le Chapeau.— W dolinie owoce nie udają się wcale, natomiast uprawia się nieco zboża, lnu i jarzyn; miód tutejszy, białego koloru, ma ustaloną sławę.

Chamosit—Szamozyt Berthier (miner.). Szczególna odmiana rudy żelaznej, pomieszanej z wapieniem i tworzącej kłęb w łupku wapiennym do-naj większą część życia i tu nauczył się malować, tu również zostały wszystkie jego obrazy. Naukę rozpoczął w Brukselli pod kierunkiem dwóch miernych malarzy, a mianowicie: Jana Bouillon i Michała Bourdeaux, następnie studyował pod kierunkiem Jakóba Foucąuier, pejzażysty. W r. 1621, mając lat 19, przybył do Paryża w przejeździe do Włoch. Czas jakiś pracował u Jerzego Lalle-mand. Odznaczał się w rodzaju portretowym i w krajobrazach. Wykonaniem portretu generała Mansfelda, około 1624 r., zjednał sobie zaszczytne stanowisko w sztuce. W tej epoce znalazł sposobność, zapoznania się z Poussinem, z którym przebywał w kolle-gium w Laon. Dwaj przyjaciele zajmowali stanowisko nadwornych malarzy królowej matki, Maryi Medy-cejskiej, pracując nad przyozdobieniem pałacu Luksemburskiego. Lecz Poussin wkrótce się zniechęcił, zaś Filip de Champaigne wykonał wiele obrazów w pokojach królowej, zyskawszy względy księdza de Mangis, proboszcza kościoła św. Ambrożego, intendenta tych budowli. Mimo to w r. 1627 wrócił Ch. do Brukselli, po śmierci wszakże Duchesne’a, proboszcz kościoła św. Ambrożego w imieniu królowej zawezwał go na miejsce zmarłego, ofiarując mu mieszkanie i 1,200 liwrówpensyi.—Ch. wrócił tedy do Paryża 10 stycznia 1628 r., a w końcu tegoż roku ożenił się z córką swego poprzednika, Duchesne’a. Stanowisko malarza nadwornego zjednało mu wielo zamówień; nie tylko bowiem miał sobie powierzoną pracę nad ozdobą Luksemburga, lecz niemniej oddano mu roboty dla wielu klasztorów. Pracując prędko, lub wyręczając się innymi pod s woim kierunkiem, wykonał też wiele znakomitych portretów: w Willauowie portret księcia de Bouillon, starszego brata Turenniusza (N. 180). Wygnanie królowej matki nie przeszkodziło pracom Cham-paigne’a, bowiem król, Ludwik XIII, polecił mu w 1634 wymalować obraz: Obchód orderu św. Ducha, nadto obraz do kaplicy Najświętszej Panny w katedrze Notre-Dame, przedstawiający Ludwika XIII, klęczącego przed Najświętszą Panną Bolesną. Riche-lieu polecił mu wykonanie wielu malowideł do zamku w Rueil, jakoteż, w 1636, część dekoracyjną w Pałacu Kardynalskim. W Luwrze jest najznakomitszy portret pędzla Ch-a: król, królowa i młodociany Ludwik XIV. Ch. portretował wszystkie prawie znakomitości ówczesne. Wreszcie, z polecenia Richelieugo, otrzymał prace dla gmachu Sorbonny: Bóg Ojciec otoczony aniołami w kopule, doktorowie zaś kościoła na czterech bocznych ścianach. Jego są malowidła apartamentów w Val de Gr&ce, serya obrazów z życia św.Bennona (w Muzeum Brukselskiem) i portrety królowej Anuy, niemniej Wieczerza Pańska, wykonana do wielkiego ołtarza w Port-Royal, dziś w muzeum Luwru, jedno z dzieł najznakomitszych. Wybrany na członka akademii malarskiej w dniujej założenia, 1 lutego 1648, Ch. otrzymał w niej miejsce profesora w r. 1655, następnie zaś był jej dziekanem. W tyra czasie wymalował Adama i Ewę opłakujących Abla, obraz znajdujący się w muzeum Belwederskiem w Wiedniu, przedmiot odpowiadający stanowi jego duszy po stracie syna jedynaka, Klau-dyusza. Przy współudziale swojego bratanka Ch. wykonał malowidła dekoracyjne w apartamentach Ludwika XIV w Vincennes, z okazyi pokoju Pire-nejskiego i małżeństwa króla; w 1666 wymalował plafon w Tuileryach, następnie Edukacyę Achillesa (dziś w Luwrze). Zmarł, mając lat 72, pochowany w Saint-Gervais; portret jego, w końcu życia malowany przez niego samego, znajduje się w Luwrze Zacny człowiek, w całem słowa tego znaczeniu. Komponował rozumnie, był chłodny w pomysłach a blady w kolorycie, ale jako portrecista — znakomity. Prace jego rozpowszechnione są w sztychach przez najsławniejszych ówczesnych rytowników, jakiemi byli: Nanteuil, Edelinck, Franciszek i Mikołaj de Poilly, Michał Lasne, Rousselet i inni.T-M* Champagny Jan Chrzciciel Nompere(de), książę Cadore, mąż stanu francuski (* w Noanne 4 sierpnia 1756 r.—f 3 lipca 1834 w Paryżu). Wstąpiwszy do służby morskiej, został wkrótce kapitanem okrętu. Wybrany przez szlachtę z Forez na posła do zwołanego wówczas zgromadzenia narodowego, połączył się z członkami wolnomyślny-ini swego stanu, którzy trzymali z przedstawicielami stanu trzeciego. W r. 1791 wystąpił ze zgromadzenia i dowodził przez jakiś czas batalionem gwardyi narodowej w Noaune, oraz należał do dy-rektoryatu Loary. Za terroryzmu dostał się do więzienia i dopiero d. 9 thermidora wolność odzyskał. Dzień 18 brumaire’a wprowadził go na nowo na arenę publiczną; zrazu powołany do rady stanu w wydziale marynarki, w r. 180L zajął ważne stanowisko poselskie w Wiedniu; w roku 1804 został ministrem spraw wewnętrznych, a w 1807 otrzymał nominacyę na szefa w ministeryum spraw zagranicznych. Na tern ostatniem stanowisku bardzo był czynnym podczas układów z dworem hiszpańskim, które doprowadziły do abdykacyi Karola IV i Ferdynanda VII i do najazdu na Hiszpanię. W r. 1808 wyniesiony przez Napoleona do godności księcia Cadore, po wojnie austryackiej 1809 miał sobie powierzone układy o małżeństwo cesarza z arcyksiężuiczką Maryą Ludwiką; w roku zaś w 1811 ustąpił z ministeryum spraw zagranicznych i został intendentem dóbr państwa. Podczas wyprawy przeciw Rossyi był sekretarzem stanu przy cesarzowej, a w 1814 udał się za nią do Blois. Za restauracyi utracił swe stauowisko urzędowe i godność senatorską; po powrocie Napoleona z Elby zamianowany parem, po Stu Dniach musiał usunąć się do życia prywatnego, w roku wszakże 1819 wstąpił znowu do izby parów.

Champagny Franciszek Józef Marya Teresa Notnpóre hrabia de Franz (de), publicysta francuski., syn poprzedniego (* 10 września 1804 r. w Wiedniu—f w Paryżu 4 maja 1882), ojcem jego chrzestuym był cesarz austryacki Franciszek I (wówczas, jako cesarz niemiecki Franciszek II), i stąd poszły jego imiona. Oddawszy się dość wcześnie piśmiennictwu, zajął się głównie ;kwestyami religijnemi i historycznemu Jako katolik ze szkoły Montalemberfa, przez wiele lat był współpracownikiem w „Correspoudant" i nL’ami de la religion“, a także jednym z właścicieli i głównych redaktorów „Revue Cratemporaiue“. Najważniejsze z dzieł jego, „Les Cesara", drukowane naprzód częściami w „Revue des deux Mondes", wyszło w książce 1843 r. (Paryż. 4 tomy, drugie wyd. 1853); jako dalszy ciąg poprzedniego autor ogłosił w 1863 „Les AntoDins" (Paryż, 3 t ), i w 1870 „Les Cesars du III siócle" (Paryż, 3 tomy). W r. 1869 przyjęty do Akademii, jako zastępca Berryera, przez długi czas, zarówno jak i biskup Dupanloup, opierał się w imię religii dopuszczeniu do grona nieśmiertelnych Littrego; został wszakże pobitym i sam musiał wygłosić mowę recepcyjną. Oprócz dzieł wyżej wymienionych, z pism Ch-ego zasługują na wzmiankę: „Un mot d’un catholiąue sur ąueląues travaux protestanta" (1844); „Du Projet de loi sur la liberte de Tenseiguemeut" (1847); L’homme de lecole de Bossuet", wyciąg z dzieł Bossuefa (1847,

And. S.

Dr. A. P.

And. S.

Dr A. P.

„Les contes de bonne hu-

„Hi-

Champier (Campegius, Camperius, używał też pseudonimów: Piercham, Theophraste, Dii Mas, deCampóse i La Faverge)Syrufo ryan (* w Symphorien-le-Chateau pod Lionem w r. 1472—f w Lionie około r. 1540), filozof, historyk, lekarz i poeta francuski. W Paryżu kształcił się w filozofii i językach starożytnych, następnie udał się do Montpellier na naukę sztuki lekarskiej. Otrzymawszy godność doktorską w młodym bardzo wieku, osiadł w Lionie i prędko doszedł tara do sławy i znaczenia jako lekarz, oraz jako pisarz i uczony. Gdy w r. 1509 Ludwik XII szedł zdobywać Medyolan, towarzyszący mu Antoni ks. Lotaryngii powołał na lekarza swego Ch-a, ktoi y z nim odbył wojnę całą i odznaczył się nawet w bitwie pod Agnadel, a następnie świetuie ją opisał. Po

2 tomy), „De la proprietó" (1849); „Da Germani-sme et du christiauisme“ (1850); „Un examen de conscience" (1850); „Les premiera siócles de la cha-rite" (1854); „Romę et Judee au tempa de la chu-te de Neron" (1858); „De la Puissance dea mota dana la ąueation italienne" (1860); „Le pere Lacor-daire" (1870); „Le Cbemin de la verite” (1873, nowe wyd. 1874); „De la Loi ólectoraleu (1873); „Esperance" (1873); „L’Apologetique d’aujourd’liui“ (1873); „Theophile Foiaaet" (1873); „Les Memoires du comte de Sógur" (1873); „La religion romaine d’Auguate aux Antonina" (1874); „Une Faindle d’autrefois“ (1874); Correapondance de Lamartiue" (1875); „La Fraucmaęonnerie" (1875); „Italie, etu-dea historiques“ (1875),    *

Champeaubert, wioaka francuaka w departamencie Marny, pamiętna zwycięstwem marszałków Marmouta i Neya nad Roaayanami pod Ołsufiewem; który doatał aię do niewoli (d. 10 lut. 1814).

Champoaux Wilhelm, filozof acholaatyczny z końca XI i początku XII w, (* w Champeaux w departamencie Sekwany i Marny — f 1121 r.). W walce, jaka aię zapaliła w wiekach średnich między realizmem i noiniualizinem, stał po stronie pierwazego i miał zaszczyt liczyć do rzędu swoich przeciwników najznakomitszego ucznia swojego, Abe-larda. Upokorzony powodzeniem swego antagonisty, opuścił szkołę, którą był założył w Paryżu, i w r. 1108 osiadł na przedmieściu stolicy, przy kaplicy poświęconej św. Wiktorowi, gdzie w r. 1113 dał początek sławnemu opactwu tego imienia. Wkrótce wszakże rozpoczął znowu nauczanie w swojem ustroniu i prowadził je aż do czasu, kiedy został bisku pem w Chńlons. Jedynem dziełem drukowanem Ch. są dwa traktaty „Moralia abbreviatau i „De origi-ne animae“, oraz „O Eucharystyi", wydany przy pismach św. Bernarda. Manuskrypta, znalezione przed kilkudziesięciu laty przez Ravaiaaona w Troyes, mało budzą zajęcia filozoficznego; większa część zawierających się w nich krótkich fragmentów jest treści teologicznej.—B i bl. B. Haureau „De la philoso-phie scholastique“ (Paryż 1850); Cousin „Fragments de philosophie scholastique“ (Paryż 1865 i 1866); Michaud „Guillaumede Champeaux et les ecoles de Paris au XII siócle" (Paryż 1867, 2 wyd. 1868). *

Champel-Sur-Arve, osadawSzwajcaryi, w kantonie Genewskim, pod samą Genewą, z którą połączona jest drogą żelazną konną. Dobrze urządzony zakład wodoleczniczy pod kierunkiem Dr. Glatz, otwarty od 1 kwietnia do 30 listopada.

Champerico, miasto w rzeczypospolitej Gwatemali (Ameryka środkowa), na wybrzeżu Oceanu Wielkiego; przystań słabo przeciw falom i wiatrom zabezpieczona, prawie zupełnie odkryta; wywóz skór, kawy, kakao i kauczuku.

Champery, osada w Szwajcaryi, w kantonie Wallis, w lewem dorzeczu Rodanu, w malowniczej dolinie rzeki Vióge, 1,049 metr. nad p. m., u stóp szczytu „Dent du Midi" (3,267 m.), uzdrowisko klimatyczne, z umiarkowanym, mało zmiennym, klimatem alpejskim.

Champfleury Juliusz, właściwie FleuryHus-son (* 1821 w Laon — f 1889 w Sóvres), powie-ściopisarz francuski. Po ukończeniu szkół w mieście rodzinnem wstąpił do handlu księgarskiego w Paryżu, dzięki czemu wszedł w stosunki ze światem literackim stolicy i zaczął pisywać do niektórych dzienników. Wszakże dopiero w r. 1847 zwrócił na siebie uwagę pięknem opowiadaniem „Chien-Caillou, fantaisie d’hiver“. W tymże jeszcze roku wydał „Pauvre Trompette, fantaisie de printemps" i „Feu Miette, fautaisie d’ete“. Jednocześnie zaczął pracować dla teatru des Funambules i drukować w „Le messager de PAssemblee" różne studya i artykuły literackie i artystyczne. Większe jego powieści, w których Ch. okazał się zwolennikiem realistycznego kierunku, zaczęły wychodzić w różnych dziennikach za drugiego cesarstwa. Oto ich szereg: „Les excentriques“ (1852), „Les oies de Noel" (153), „Les aventure« de M-lle Mariette" (1853), „Les souffrances du pr^f. Detail" (1853), „Les bourgois de Molinchart" (1855)- M. de Boisdhywer" (1856), „La succesion La Camus" (1858), „Les ainis de la naturę" (1859), „L’usurier Blaizot“ (1859), „Les amoureux de Sainte-Perine" (1859), „Les sensations de Josquin“ (1859), „La mascarade de la vie parisienne“ (1860), „Le vio-lon de faience" (1862), „Les bons contes font les bons amis" (1863, „Les demoiseiles Tourangeau" (1864), „Monsieur Triugle" (1866), „Ma tante Pe-ronne* (1866), „La coraedie academique“ (J867), „L'avocat Trouble-menage" (1870), „M-me Eugenie" (1874), „La pasquette“ (1876), „Fauny Miuoret“ (1882) i drobniejsze rneur" (3 serye, 1875 — 81). Obok tego, oddając się różnorodnym studyom artystycznym, Ch. opracował: „Histoire de la caricature antiqne“ (1865), „Histoire de la caricature moderne“ (1865), stoire des faiences patriotiques sous la revolutionu (1866; 3 wyd. 1875); „Histoire de 1’imagerie po-pulaire“ (1869), „Histoire de la caricature au moyen-age et sous la renaissance" (1871; 2 wyd. 1875), „Hist. de la caricature sous la reforme et la Li-gue" (1880), „Bibliograpbie ceremique“ (1882) i kilka innych, pomniejszych dzieł z tej dziedziny. Prace te zjednały mu w r. 1872 posadę kustosza zbiorów muzealnych w Sóvres. — Studya i szkice literackie wydał Ch. p, t. „Grandes figures d’hier et d’aujourd’hui“ (1861) i „Vignettes roraantiques“ (1883).

Dr. J. P.

kiej.

dnoczonych Ameryki Północnej, w stanie Mississip-pi, pamiętna zwycięstwem, jakie w d. 16-m maja 1865 roku wojska Unii odniosły nad skonfederowa-nymi.

skończeniu wojny udał się ze swym księciem do Nancy, gdzie do r. 1515 przebywał; w czasie tyra napisał i wydał „Recueii ou Cnroniąues des histo-)res du royaume d’Austrasie, ou France orientale, dite ń present de Lorraine" (Nancy 1510). W styczniu r. 1515 towarzyszył księciu do Reims na ko-ronacyę Franciszka I, potem z wojskiem francu-skiem przeszedł Alpy i w bitwie pod MarigDano tak się odznaczył, że na pobojowisku ks. Antoni pasował go na rycerza. Gdy pod koniec tego roku bawił w Pawii, spotkał go zaszczyt rzadki: doktorowie uniwersytetu tamtejszego zaliczyli go do swego kolegium, do którego od dawna żaden cu dzoziemiec dopuszczanym nie bywał. Powróciwszy do Francyi, osiadł Ch. znów w Lionie i dwukrotnie wybieranym był, w latach 1519 i 1530, na sędziego miasta (echevin). Na stanowisku tem wielkie oddał przysługi współobywatelom: występował zawsze jako szczery krzewiciel oświaty; głównie jemu zawdzięcza Lion założenie gimnazyum (col-lóge) św. Trójcy, do dziś istniejącego; on także założył kolegium czyli towarzystwo lekarskie liońskie. Pomimo, że zarówno wżyciu, jak i na urzędzie, po stępował zacnie i uczciwie, oburzył jednak na siebie pospólstwo przez projekt nałożenia nowego podatku miejskiego na materyały spożywcze. Rozszalała tłuszcza rzuciła się na dom jego i zburzyła go doszczętnie; on sam ledwo uszedł z życiem i schronił się do Nancy, gdzie go ks. Antoni bardzo łaskawie przyjął. Po niejakim czasie uległ prośbom liończyków, którzy, chcąc mu wynagrodzi* niesłusznie wyrządzoną krzywdę, wybrali go na burmistrza, i powrócił do Lionu, lecz usunął się zupełnie od życia publicznego i resztę dni swych przeżył w zaciszu domowem. Żonaty był z Małgorzatą du Ter raił, krewną sławnego rycerza Bayarda, którego dzieje opowiedział w książce „La Vie et les gestes du preux chevalier Bayard etc“ (Paryż, 1525); z innych dzieł historycznych krótko wspominamy Kronikę sabaudzką (Paryż 1516), Historyę Lionu (1529; tu opisał rozruchy, których sam padł ofiarą) i Historyę Burgundyi (wyd. bez oznaczenia roku). Podejrzewano go też o autorstwo osławionej księgi „De tribus impostoribus“. Jako lekarz był postępowym i walozył z arabizmem; najwyraźniej pod tym względem wypowiada się w dziele: „Epistoła responsiya pro Graecorum defensione in Arabum errata" (Lyon 1533). Z licznych innych prac lekarskich jego wymienimy tylko jeszcze: „Rosa Gallica, omnibus sanitatem adfectantibus ne-cessaria" (Paryż 1514) i „Practica nova in medi-cina” (Lion 1517; Wenecya 1522; Lion 1525; Bazylea, 1547).—Por. F. F. A. Poton „Etudes hi-stor. et crit. sur la vie de S. C.“ (Lion, 1864) i Dezeimeris „Diction. histor." (t. I str. 663).

Champigny, wieś w departamencie Sekwany, na lewym brzegu Marny, o 10 km. od Paryża; była celem dwóch bezskutecznych wycieczek, jakie oblężone wojska francuskie w 20 listopada i 2 grudnia 1870 uczyniły pod wodzą generała Du-crot'a, przeciwko oblegającej Paryż armii niemiec-

And. S.

Champion - Hill, miejscowość w Stanach Zje

And.S.

Championnet Jan Stefan, generał francuski (* w Valence [dep. Dróme] 12 sierpnia 1762 r.— f w Antibes 9 stycznia 1800), był synem naturalnym adwokata Grand’a i wieśniaczki, wychowywał się w kollegium Chateuil, potem zaciągnął się do wojska, służył w Hiszpanii i uczestniczył w oblężeniu Gibraltaru. Powróciwszy do Francyi, przyłączył się do ruchu rewolucyjnego już od pierwszych wypadków 1789, wziął udział w federacyi Delfina-tu i był przedstawicielem ziomków swoich w wielkiej federacyi paryskiej d. 14 lipca r. 1790. Zamianowany szefem 6-go batalionu dep. Dróme i podany na kandydata podozas wyborów do konwencyi, ten ostatni mandat odrzucił, miał bowiem przekonanie, że lepiej służyć będzie rewolucyi jako żołnierz, niż jako prawodawca. Po wypadkach 31 maja polecono mu stłumienie powstania żyrondystowskiego w Jura, co wykonał bez rozlewu krwi i otrzymał za to w Komitecie Ocalenia publicznego powinszowanie od Dantona. Współtowarzysz jego, Pichegru, powołał go do armii reńskiej w stopnia szefa brygady (1790); Hoche, pod którego dowództwem walczył, za odzna-ozenie się Ch. pod Wissenburgiem i w Palatynacie, zamianował go generałem dywizyi. Zwycięstwo pod Fleurus (1794), odniesione przez Jourdan’a, było w znacznej części dziełem Ch-a, który, dowodząc środkiem, zdołał utrzymać swą pozycyę, gdy nieprzyjaciel złamał już był skrzydło prawe i lewe. Kiedy armia Sambry i Mozy przeszła pod rozkazy Hoche’a, Ch. otrzymał od niego wraz z dowództwem lewego skrzydła, złożonego z 22,000 żołnierzy, trudne do wykonania polecenie przejścia przez Ren. Będąc już panem Dusseldorfu, który był opanował pod Kleberem, zdobył Ulkerad, Altenkirchen, Giessen i byłby przeciął odwrót Austryakom, gdyby nie ocaliły ich preliminarya leobeńskie (1796). Po krótkim pobycie w armii działającej w Hollandyi, gdzie poraził Anglików, którzy byli wylądowali w Blackenber-ghu, zbombardował Ostendę. W 1793 został wodzem naczelnym armii rzymskiej, z którą miał bronić nowoutworzonej rzeczypospolitej rzymskiej przeciwko Noapolitańczykom. Armia rzymska, według rozporządzeń dyrektoryatu, składać się miała z 32,000 ludzi, „ale—pisze Ch. w swoich pamiętnikach—liczbę tę otrzymałem tylko na papierze". Stanąwszy w Rzymie, zastał tam ledwie 8,000 żołnierzy, wyzutych ze wszystkiego, głodnych, bosych, obdartych i bez żołdu od trzech miesięcy, a co smutniejsza, nie mających w swych ładownicach więcej nad jakieś kilkanaście nabojów na karabin. Z takim - to żywiołem bojowym Championnet rozpoczął kampanię neapo-litańską, w której świetnie wykazał zdolności swe organizatorskie. Zmuszony ustąpić z Rzymu wobec 80,000 Neapolitańczyków, dowodzonych przez Macka, oraz wobec blokady grożącej od 7,000 Anglików, którzy już wylądowali byli w Livorno, manewrował z taką zwinnością i szybkością, iż nieprzyjaciel, porażony pod Nepi, nie zdołał mu przeszkodzić w od-, zyskaniu: Otricoli, Calvi i Civitelli, musiał ustąpić

z Rzymu i nie mógł już bronić Kapui, będąc obsa- , czas pobytu w Neapolu wzniósł na górze Pausilip-czonym przez Macdonalda. Następnie, 23 st. 1799 Ch. j po pomuik Wergiliuszowi, i sam też doczekał się po trzydniowej walce zajął Neapol i ogłosił tam i wreszcie pomnika, który stanął w Valence 1848.— Rzeczpospolitą Partenopejską (ob.): ale wła- „Gr. Bncycl.“ Lamiraulfia.    *

Champlain, jezioro w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, między Stanami Vermont i New-York, na zachodnim stoku wyniosłości Green Moun-tains; częścią północną leży już w Kanadyjskiej prowincyi Kwebeku. Jest ono znacznie wydłużone w kierunku południkowym, albowiem przy 178 km. długości szerokość jego wynosi średnio zaledwie 12 km. (od 1 km. do 28 km.) głębokość zaś dosięga 180 m. W północnej, znacznie szerszej części, obfituje w wyspy, z których najważniejsze North-Hero i South-Hero; ze wschodu i zachodu przyjmuje liczne dopływy, odpływ posiada jeden tylko—do rzeki św. Wawrzyńca, przez znaczny strumień Ri-chelieu.— Brzegi, zwłaszcza na południu, są malownicze, żyzne i gęsto wioskami i miastami osadzo-

śnie, gdy ją usiłował urządzić i utrwalić, nagle, wskutek zatargów z komisarzami cywilnymi rządu francuskiego, został przez dyrektoryat odwołany. Zaaresztowany w Medyolanie, włóczony z więzienia do więzienia aż do Grenobli, miał być już oddany pod sąd wojenny, kiedy dzień 18 czerwca 1799 przyniósł mu wolność i łaskę nowych dyrektorów. Chcąc mu dać świetny dowód zaufania, Bernadotte, ówczesny minister wojny, zamianował go generałem naczelnym armii alpejskiej. Miał Ch. dostać 30,000 ludzi oraz kredyt na 5,000,000 fr.; lecz trzeba było przedewszystkiem znaleźć i ludzi, i pieniądze. Nie zrażony tern, usiłował, dla zorganizowania nowej kampanii, wznowić owe cuda zręczności, jakiemi się odznaczył był przy wytwarzaniu armii rzymskiej,

/.ty

OWv,

«?*&*

%)

Ws*-*

#M£?2k

ńT,

iSŃ

= f;

y:/.

V’V

fissate.

>:'

('3

.,_jg

W&.

:#p ■

BBpa^jEg-g^E^aSrtr

-Wf

:■<;

Pi-

pi

..‘Y;

SUsl

itóaffiŚ

Fig. 176. Champlain.

mo

ście, przeszło 1 km. długim.—Jezioro Oh. jest bardzo rybne i przez żeglugę parową ożywione; w zimie całkowicie zamarza, a wówczas komunikacya odbywa się za pomocą wozów i łyżew. — Ogólna powierzchnia wynosi 1,982 km. □. W wojnach o niepodległość zaszły na jeziorze dwie bitwy między Anglikami i Amerykanami: w pierwszej, d. 12 października 1776 r., zwyciężyła flota angielska, w drugiej. d. 11 września 1814, amerykańska.

ChąmpoUIon Jan Jakób Figeac, francuski badacz starożytności (* 5 października 1778 w Figeac [depart. Lot]—f 9 maja 1867 r.). Ukończywszy studya naukowe, był naprzód bibliotekarzem a potem profesorem greczyzny w Grenobli. W r. 1828 został kustoszem rękopismów w bibliotece

And. S.

i po upływie trzech miesięcy był już gotów do boju, , ne; z tych ostatnich najważniejsze: Plattsburg, St. mając znów pod dowództwem swem legiony. Z po- Albans i Burlington.—Drogi żelazne stale towarzy czątku powodziło mu się niezgorzej, lecz porażka szą obu wybrzeżom, a nawet jedna z nich prze pod Novi, w której poległ generał Joubert, zwaliła kracza południową część jeziora po śmiałym mu na barki obowiązek nad siły. Przeznaczony na zastępcę Jouberfia był pobity pod Gendlą przez armię austrorusską (4 list. 1799) i zmuszony do spiesznego odwrotu. Bez amunicyi, bez zapasów żywności i bez pieniędzy, z wojskiem dziesiątkowanem przez epidemię, której i sam też uległ, prosił o zastępcę, i nim się go doczekał, umarł na swojera stanowisku, w Antibes, unosząc żal i cześć do grobu, szczególniej zaś ze strony legionistów, o których dbał troskliwie i lepiej niż kto inny ich zasługi umiał oceniać, czego dowiódł w raportach, które składał dyrektoryatowi (5 i 6 grudnia 1798 oraz 4 stycznia 1799), jako też wysłaniem Kniaziewicza ze zdobytemi sztandarami neapolitańskiemi do Paryża.—Podczas uwięzienia w Grenobli pisał swe pamiętniki; pod-

Encykl. Powtr. Illn*tr T. II

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

królewskiej w Paryżu, a w r. 1848 bibliotekarzem w Fontainebleau, gdzie też i za cesarstwa ten sam obowiązek sprawował; obok tego habilitował się na professurę w Ecole des chartes. Działalność swą pisarską Ch. rozpoczął od szeregu prac o starożytnościach krajowych, jak np.: „Autiquite3 de Grenoble⁴⁴ (Grenobla 1807); „Recherches sur les pa-tois ou idiomes vulgaires de France* (Paryż, 1809); „Nouveaux eclaircissements sur la ville de Cularo, aujourd’hui Grenoble⁴* (t-że 1814) i inne. Potem, zachęcony przez brata, zwrócił się do starożytności egipskićh, głównie zaś poświęcał się badaniom dokumentów greckich w Egipcie. Owocem studyów jego w tym zakresie były dzieło uwieńczone przez instytut: „Annales des Lagides* (Paryż 1819; „Supplement* tamże 1821). Za tem poszły L’Egypte ancienne et moderne* (1840) i „L’ócritu-re demotiąue egyptienne* (1843), w których autor korzystał z manuskryptów pozostałych po bracie. Oprócz tego Ch. wydał: „Traite elementaire d’ar-cheologie* (2 ed. Paryż, 1843, 2 t.); „Histoire des peuples anciens et modernes; 1’Asie centrale, 1’Inde et la Chine* (t-że, 1857); „Monographie du palais de Fontainebleau* (tekst historyczny do wspaniałej publikacyi Pfnora 1859—1864): „Le palais de Fontainebleau, ses origine, son histoire artistiąue et politiąue* ( 1867 ); „Documents paleographiąues relatifs a 1’histoire des beaux arts et des belles-lettres pendant le moyenftge* (1868). Wedle rękopisów i rysuuków oryginalnych biblioteki królewskiej Ch. ogłosił.- „Le tournois du roi Rene* (Paryż 1827 — 28, odbite tylko w 200 egzemplarzach); „Ystoire de li Normant et Chroniąue de Robert Quiscart, par Aime, inoine du Mont Cassin* (1835) oraz „Charte latine sur papyrus du VI siócle44 (1837). Nadto jeszcze przy pomocy syna swego, Amadeusza, opracował tekst do przepysznego wydawnictwa Sylve8tre’a „Paleographie universelle“ (Paryż 1839—41, 4 tomy z 600 miedziorytami). Wrzeszcie nie małą też jego zasługą jest ogłoszenie: Brequigny'ego „Lettres des rois, reines et autres personnages des cours de France et d’Angle-terre⁴⁴ (Paryż 1840, 2 t.); „Documents historiques inedits, tires de la bibliotheque royale* (1841—50, 4 t.) i dokumentów, odnoszących się do wyprawy egipskiej p. t.: „Fourier et Napolśon* (Paryż 1844)

Champollion Jan Franciszek, młodszy brat poprzedniego, zwany Champollion le Jeune (* w Figeac 23 grudnia 1790—f w Paryżu d. 4 marca 1832). Kształcił się naprzód pod kierunkiem brata, który następnie umieścił go w liceum w Grenobli. Z razu nie objawiał ani zdolności, ani też ochoty do nauk; później wszakże odzyskał czas stracony, nadto zaś poza kursami szkolnemi zabrał się gorliwie do studyów autorów klasycznych i języków semickich, uoząc się bez przewodnika: hebrajskiego, chaldejskiego, arabskiego, syryjskiego, etyopskiego, szczególniej zaś zajmując się koptyj skim, w którym jak gdyby instynktownie upatrywał dla siebie przewodnika do staroegipskiego. Mając ledwie lat 17, w r. 1807, złożył towarzystwu sztuk i nauk w Grenobli studyum nad geografią koptyjską

Egiptu, które po3łużyło mu za fundament do naj-pierwszego jego dzieła. Potem udał się do Paryża, gdzie przez dwa lata uczęszczając na kursa w szkole języków wschodnich oraz w College de France, przejrzał rękopisy koptyjskie w Bibliotece Narodowej i na podstawie ich ułożył zarys gramatyki oraz słownika koptyjskiego, których wszakże nie wydał wcale. W r. 1809 powrócił do Grenobli, zamianowany profesorem adjunktem na fakultecie literackim w tem mieście. Tam-to r. 1811 wydał część pierwszą dzieła swego „Egypte sous les Pha-raons*, wstęp geograficzny, wydrukowany tylko w stu egzemplarzach, dzisiaj więc należący do rzędu białych kruków. Całe dzieło w dwóch tomach ukazało się w r. 1814 w Paryżu. Potem oddał się oałkowicie studyowaniu pisma staro-egipskiego, korzystając w tym celu z bogatego zbioru dokumentów, przywiezionych z nad Nilu i wydanych przez członków ekspedycyi egipskiej; owocem zaś tego był traktat, ogłoszony r. 1821 w Grenobli, p. t. „De 1'ecriture hieratiąue des an-ciens Egyptiens“. Potem zabrał się Ch. do stu-dyów nad częścią hieroglificzną napisu z Rozetty i wydał r. 1822 „Lettre & M. Dacier”, skromną broszurkę o 52 stronicach, którą dzisiaj wszyscy egip -tologowie czczą jak świętość prawdziwą. W liście tym się zawiera zupełny alfabet hieroglificzny, oraz wykład całego systematu pisma egipskiego, wykład, po którym ogłoszone inne prace Cha, a szczególniej „Prócis du systóme hierogliphiąue* (Paryż 1824, 2 wyd. 1828 w 2 tomach) były jedynie jego rozwinięciem. Cztery tablice, ilustrujące tę pracę, Ch. autografował i podznaczył swojem nazwiskiem, wypisanem hieroglifami, w formie niedokładnie semickiej, a brzmiącem w odczytaniu „Szampul-ltun“. We dwa lata później Ch., wysłany do Turynu, dokąd świeżo była nadeszła kollekcya wspaniała starożytności egipskich, zebrana przez Drovet-tego i nabyta przez króla Sardyńskiego, zbadał ją i opisał w dwóch listach dotyczących Muzeum król. w Turynie („Deux lettres relativesaux Musśe royal de Turin“ (Paryż 1824 — 1826). W ciągu dwóch lat zdołał Ch. stanowczo ustalić sposób odczytywania hieroglifów i przetłómaczył z tego pisma mnóstwo legend o faraonach, które mu pozwoliły ułożyć pierwszą listę chronologiczną władzców egipskich. Powróciwszy do Francyi, sprawił to, że nabyto całą kollekcyę Salla i wystawiono ją razem z niektóremi starożytnościami z gabinetu królewskiego w Luwrze. Wystawę tę otwarto urzędownie d. 15 grudnia 1827 r. w galeryi egipskiej Muzeum Karola X, i tegoż dnia ukazał się pierwszy katalog tego zbioru, ułożony przez Champolliona p. t. „Notice descriptive des monuments egyptiens du musee Charles X*. Ch., zamianowany konserwatorem galeryi egipskiej w Luwrze, marzył już tylko o tem, żeby ujrzeć Egipt na własne oczy, i marzenie to ziściło się w następnym roku wskutek prośby, którą podał do króla, wyłożywszy w niej cel i plan swojej podróży. D. 18 sierpnia 1828 Ch. stanął u szczytu szczęścia: postawił stopę na ziemi faraonów. Nadsyłane stamtąd do brata jego „Lettres ócrites d’Egypte et de Nubie*, w mia

K. J

rę tego jak nadchodziły, ukazywały się w „Moni- przez m. Śródziemne do Europy i tu znany jest teur universel“, a potem, w rok po śmierci autora, pod róźnemi nazwami: Scirocco we Włoszech, So-(1833) wyszły w książce osobnej, wreszcie zaś sta- lano w Hiszpanii, Póhn w Alpach.—Działalność raniem jego córki, pani L. Cberonnet-Champollion, r. 1868 ujrzały świat w drugiem wydaniu. Powróciwszy do Paryża 5 marca r. 1829, Ch. zaraz prawie otrzymał nominacyę na członka Akademii napisów, a wkrótce potem zajął katedrę archeologii i historyi egipskiej, dla niego w Collóge de France ustanowioną. Niedługo wszakże cieszył się swym tryumfem; zmarł po krótkiej chorobie, nie ujrzawszy nawet wydania dokumentów, przywiezionych z Egiptu, nie zdoławszy oddać do druku ani Gramatyki egipskiej, ostatecznie zredagowanej, ani słownika, prawie już skończonego. Wydanie tablic

„ Monument d’Egypte et de Nubie", których pierwsze maite zjawiska elektryczne, zeszyty ukazały się były w r. 1829, skończyło się dopiero w 1847, druk zaś tekstu, odnoszącego się do tych tablic, p. t. „Notices manuscrites", rozpoczęty przez Ch-a Jana Jakóba w r. 1844, ciągnął się aż do r. 1872; koniec tekstu był autografowany przez Maspero pod kierunkiem E. de Rouge. Gramatyka egipska wyszła w r. 1826—41, słownik w 1841 (Bibliografia prac Ch-a znajduje się w „Bibliotheca aegyptiaca" H. Jolowicza,—Lipsk 1858—61,2 tomy). Papiery pozostałe po Ch-ie, zakupione przez państwo, w większej części wydał brat jego; reszta znajduje się w sekcyi rękopisów w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Wdowie po Ch-e wyznaczono 3,000 liwrów rocznej pensyi dożywotniej; miasto rodzinne, Figeac, wzniosło mu skrom ny pomnik; w Delfinacie znajduje się kilka tablic pamiątkowych na domach, w których on przemieszkiwał; muzea egipskie w Turynie i Florencyi pamięć jego także uczciły, zarówno jak i muzeum w Luwrze, gdzie umieszczono portret jego olejny i popiersie; ostatniemi zaś czasy w Collóge de France, w przedsionku, u wnijścia do tej auli, w której wykładał, ustawiono posąg jego z marmuru, wyobrażający go stojącego na złomkach kolumny fa-raońskiej.—Bliższe szczegóły o badaniach egipto-logicznych Ch-a i metodzie jego odczytywania hieroglifów znajdują się pod wyrazem: Hieroglify. *

Champoton, portowe miasto w meksykańskim Chananejska ziemia, stanie Campóche, nad zatoką Campóche i przy uściu rzeki Ch. — W okolicy liczne ruiny budowli

And. S.

P. Chm.

Indyan amerykańskich.

Champs Elysees, ob. Paryż.

Champsosaums Cope (paleont). Rodzaj kopalnego gadu z gromady Sauropsida, o czaszce podobnej do czaszki gawiala, zębach na brzegu szczęk i na podniebieniu kupkami osadzonych. Kręgi szyjowe o główkach podwójnych. Występuje w for-inacyi kredowej i eocenowej; Ch. profundus Cope w pokładach Judith River beds (górna kreda gór Skalistych); Ch. Lemoinei Gerv. w dolnym eocenie pod Reims i pod Erąuelinnes w Belgii; Ch. austra-lis Cope w dolnym eocenie Puerco w Nowym Meksyku.

Chamsin, Khana sin, (arab.=pięćdziesiąt), nazwa wiatru, wiejącego w Egipcie od południo-wschodu. — Jest to wiatr właściwy całej Saharze i wogóle północnej Afryce, który przedostaje się

Ch-u rozpoczyna się najczęściej w porze wiosennego porównania dnia z nocą i trwa około pięćdziesięciu dni (stąd nazwa); początek wiatru codziennie w parę godzin po wschodzie słońca, maximum natężenia (do 30 m. na sekundę) o godz. 2-ej popołudniu, koniec o zachodzie słońca. — Zwiastunem wiatru jest mocno czerwony kolor porannego słońca; siła Ch-u jest tak wielką, że kamienie wielkości pięści porywa z ziemi i unosi. — Chamsin jest wiatrem nadzwyczaj suchym i gorącym; gdy wieje, temperatura zwykła poduosi się o 10° — 20°; towarzyszą mu częstokroć trąby powietrzne i roz-

And. S.

Chamski Tadeusz, wierszopis i publicysta XIX wieku. Po francusku napisał: „L’univers de-voile ou observations sur la naturę et le systóme des corps cćlestes" (Paryż 1862).

Chamski, pseudonim Dzikowskiego.

Chanaail, syn Chama, a wnuk Noego. Na nie-go-to spadło przekleństwo dziadka i przeszło na całe jego pokolenie, bardzo rozmnożone. „Chanaan zaś zrodził Sidona, pierworodnego swego, Hethaego. I Jebusego i Amorrego, Gergesego, Hewego i Ara-caego: Sinego. I Aradego, Samaraego i Amathego: a potem rozsiały się narody Chanauejczyków", (Gen. 10 v. 15 — 18). Pierwotnie zajmowali Ch. przestrzeń między Jordanem a morzem Sródziemnem, dzieląc się na narody: Sydonian, Fenieyan, Hetej-czyków, Jebuzejczyków, Amorejczyków, Gergezej-czyków i t. d. „A były granice Chananejskie idąc od Sidonu do Gerarry i Adamy i Seboima aż do Lezy.“ (Gen. 10 v. 19). Na tych narodach często uwydatniało się przekleństwo Noego, jednak w całej surowości wykonanem zostało dopiero za przybyciem Izraelitów. Ci, wyszedłszy z Egiptu pod wodzą Mojżesza, tułali się przez lat 40 po Pustyni Arabskiej, aż dotarli do ziemi przez Boga im obiecanej. Wtedy uderzyli pod dowództwem Jozuego na ziemię chananejską. Zdobyli ją, wypędziwszy dawnych mieszkańców, a upornych wymordowali.—Ob.

Ks. R. F.

Chananejska ziemia, albo Kanaan, rozciągała się od Jordanu do morza Śródziemnego i od gór Libanu do puszczy przed Egiptem i Suezem. Długi czas zamieszkiwali ją potomkowie Chanaana, podzieleni na różne pokolenia. Bóg przyobiecał Abrahamowi, że tę ziemię da jego pótomkom, a obietnicę tę wielokrotnie ponawiał Izaakowi i Jakóbowi. Wyszedłszy Izraelici pod Mojżeszem z niewoli egipskiej, dotarli do Jordanu. Mojżesz nie wszedł do Ziemi Obiecanej za karę, że zwątpił przy wyprowadzaniu wody ze skały. Podbił tylko ziemię Galaad i umarł na górze Nebo, z której oglądał przyszłe dziedzictwo swego ludu. Jozue, syn Nuna, objął po Mojżeszu dowództwo nad Izraelitami, przeszedł Jordan, zawojował ziemię Chananejską i rozdzielił ją między 9¹/, pokolenia, gdyż 2¹/₂ pokoleniu już Mojżesz wyznaczył był posiadłości przed Jordanem. Wyrugowani Chananejczycy schronili się do Syryi, Arabii i Afryki. Izraelici w ziemi Chananejskiej coraz więcej

Chańaral — Chandos John.

412

Ks. R. F

And S.

And. S.

25,000 m-ców.

rozszerzali swe granice, lubo Fenicyi i kraju Filistyńskiego zupełnie podbić nie zdołali, a pokolenie chananejskie Jebuzejczyków trzymało się na Syonie aż do króla Dawida i dopiero przez niego wyrugowane zastało. Wielki ten wojownik najdalej posunął granice swego państwa i za niego dopiero w całości wypełniła się obietnica Boża, uczyniona Abrahamowi: „Nasieniu twemu dam tę ziemię od rzeki Egiptskiej, aż do rzeki wielkiej Euphratesa“. (Gen. 15, v. 18, Deut. 11, v. 24, Jozue 1, v. 4). Większym jeszcze blaskiem jaśniało to państwo w pierwszych latach panowania Salomona, który niezrównaną mądrością, potęgą i bogactwy zasłynął. Po jego śmierci monarchia rozpadła się na królestwo Judzkie, ze stolicą Jeruzalem, i królestwo Izraelskie, ze stolicą Samarya. Po r. 725 przed Chr. królestwo Izraelskie opanowali królowie Assyryjscy i uprowadzili wiele ludu izraelskiego w niewolę. R. 586 król Babiloński, Nabuchodonozor zburzył Jerozolimę, podbił królestwo Judzkie, a Żydów zabrał do niewoli Babilońskiej, gdzie przebywali lat 70. Za króla Cyrusa powrócili z Babilonu, odbudowali kościół i miasto Jeruzalem. Usiłowali, szczególniej za Machabeuszów, wywalczyć sobie niepodległość, ale przychodziło im to z wielką trudnością. W czasie przyjścia Chrystusa Pana, w kraju żydowskim przewagę mieli Rzymianie, a nawet w Judei samowładnie rządził starosta rzymski. Potem, gdy Żydzi bunt podnieśli (66 po Chr.) Wespazyan obiegł Jerozolimę, a syn jego Tytus, zdobył i zburzył miasto, spalił świątynię, rozproszył lud, a kraj zamienił w prowincyę rzymską (r. 70 po Chr.). Dziś kraj ten nazywa się Palestyną, albo Ziemią Świętą i jest pod panowaniem Turków.

Chańaral, miasto okręgowe w Chileńskim departamencie Atacama (Amer. połud.) nad oceanem Wielkim; port handlowy, wielkie kopalnie miedzi; droga żelazna do osady Salado; 2,500 m ców.

Chańarcillo, dawna nazwa chileńskiego miasta Juan Go do i (ob.).

Chanat, ob. Han.

Chancellorsville, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w Stanie Wirginii, o 18 km. na zachód od miasta Fredericksburg, pamiętne dwukrotną bitwą w wojnie secessyjnej: w pierwszej, trwającej trzy dni (2—4 maja 1863), wojska południowe pod wodzą gen. Lee odniosły zwycięstwo nad wojskami rządoWemi pod gen. Hookerem; w drugiej, stoczonej d. 6 maja 1864 r., generał Grant, dowódzca wojsk rządowych, odniósł niejakie korzyści nad gen. Lee.    And- s-

Chandarnagar (Chandernagor), posiadłość francuska w indostańskiej prowincyi Bengalu, o 25 km. na północ od Kalkutty, z którą łączy się za pomocą drogi żelaznej; obejmuje 9.4 km. n i liczy 24,281 m-ców (1891). Leży ona w delcie Gangesu, na prawym brzegu spławnego ramienia Hooghly, w malowniczej okolicy, słynnej ze swej urodzajności. Główne znaczenie tej kolonii polega na handlu z metropolią; większe jednak statki nie zawsze, i tylko z wielką trudnością, wchodzić mogą do tutejszego portu.

Chanderkona, miasto w indostańskiej prowicyi

Bengalu, dywizyi Bardwan, o 30 km. na zachód od Kalkutty; wyrób tkanin jedwabnych i bawełnianych;

And. S.

Chandieu Antoni de, pan na La Roche-Chandieu (* około 1534—f w Genewie 23 lutego 1591); przeszedłszy na wiarę protestancką pod wpływem Calvina i Bezy, z którymi konferował w Genewie, poświęcił się teologii i w 22-m roku życia został zamianowany drugim regularnym pastorem kościoła paryskiego. Po rozpędzeniu zgromadzenia przy ulicy Saint-Jacąues (4 września 1557) Ch. miał odwagę wystosować do króla odezwę p. t. „Remonstrance au roi“ i zaraz potem ogłosił pracę „Apologie ou deffense des bons chrć-tiens contrę les ennemis de 1’Eglise catholique“, za co dostał się do więzienia, lecz wkrótce potem uwolniono go za staraniem Antoniego księcia de Bourbon, Pod koniec r. 1558 Ch. jeździł, jako delegat paryskiej gminy protestanckiej, z misyą do Poitiers, czego następstwem było zwołanie do Paryża pierwszego synodu narodowego w majur. 1559; w r. 1562 obrany był rozjemcą na trzecim synodzie narodowym w Orleanie; po rzezi św. Bartłomieja udał się do Genewy i tam, osiadłszy na stałe (1578), przyjęty został do zgromadzenia pastorów; w r. 1585 Henryk Nawarski sprowadził go do Francyi, na swój dwór, i Ch. był obecny przy boku króla w bitwie pod Coutras (1587); wkrótce jednak potem wrócił do Szwajcaryi i, odprawiwszy poselstwo do niemieckich książąt protestanckich, osiadł znów w Genewie (1589), gdzie objął zajmowaną już poprzednio katedrę języka hebrajskiego; ożenił się w r. 1563 z Franciszką de Felins, z domu Bantelu, i miał 13-ro dzieci. Ch. oprócz wielu broszur polemicznych i memorandów, podpisywanych czasem pseudonimami „Zamariel“ i „Sadees", napisał cenną pracę p. t. „Histoire des persecutions et martyrs de 1’eglise de Paris depuis 1’annee 1557 jusqu’au temps du roi Charles IX“ (Lion 1563). Dzieła Ch-a wydał w Genewie syn jego, Jan, p. t. „Ant. Sadeelis Chandoei, nobilissimi viri, Opera theologica“.—Bernus „Le ministre Antoine de Chandieu d’aprós son journal autographe inedit. r-Chandos, szlachecki ród angielski, pochodzący z hrabstwa Hereford, którego wybitniejszymi członkami byli: Roger de C., członek parlamentu (1333 — 1353); John C., jego wnuk, zmarły bezpotomnie r. 1428; jego siostrzenica, zaślubiona Gil-les'owi Brydges, który przybrał nazwisko Ch.; John Brydges, pierwszy baron Ch. (około 1490—f 1556), dworzanin Henryka VIII, który towarzyszył królowi do Francyi, przyczynił się do uśmierzenia buntu Wyatta i otrzymał tytuł lorda Ch. de Sadley; James, pierwszy książę Ch. (1673—f 1744) i margrabia Carnarvon, członek parlamentu, generalny płatnik wojsk królewskich, lord namiestnik hrabstwa Hereford, kanclerz uniwersytetu Saint-Andrews, głośny z wielkiego majątku i dziwactw, przezwany „wielkim księciem" i „wspaniałym waryatem"; on to przyczynił się do spopularyzowania muzyki Haendla, który przez pewien czas był kapelanem w jego prywatnej kaplicy.    r-

Chandos John (f 1 stycznia 1370), głośny

monar-

czasem

należy do Rossyi. w stronie wschodniej za pomocą Sungaczy do rzeki Ussuri, a z nią razem do Amuru. Na wybrzeżach kilka kolonij rossyjskich. w te okolice tygrys z południa, zimą renifer z pół-

And. S.

nocy.

wojownik; brał udział w bitwach pod Crócy (1346) i Poitiers (1356), gdzie ocalił życie księciu Czarnemu; po traktacie w Brćtigny (1360) otrzymał od Edwarda III w nagrodę zasług ziemie wice-hra-biego Saint-Sauveur we Francyi; został zamianowany regentem i namiestnikiem króla angielskiego we Francyi, i wice-szambelanem dworu; w r. 1362 otrzymał tytuł konetabla Akwitanii; w roku 1364, w bitwie pod Auray, wziął Du Guesclina do niewoli; w roku 1367, podczas kampanii hiszpańskiej, spotkał się znów z Du Guesclinem i wziął go jeszcze raz do niewoli; w r. 1369 zamianowany za-rządzcą ziemi Poitou, nie mógł się już oprzeć wojskom francuskim, a raniony śmiertelnie w utarczce na moście Lussac, umarł z rany nazajutrz. Ch. cieszył się sławą wspaniałego rycerza, a Du Gues-clin, jego rywal, uwielbiał go.    r-

Chaneńko, Ob. Haneńko.

Changarnier Mikołaj Anna Teodal (* 26 kwietnia 1793 w Autun — f w Paryżu 14 lutego 1877), generał i polityk francuski; pierwszą kampanię odbył w Hiszpanii, gdzie otrzymał stopień kapitana (1825); podczas rewolucyi Lipcowej udał się z l-szym pułkiem gwardyi królewskiej do Algieru, i tam, po wyprawie na Wrota z,elazne (Por-tes de Fer), awansował na pułkownika, a po wyprawie na Módeah, Mauraia i Cheliff otrzymał stopień generała brygady (1840); w r. 1843 został zamianowany generałem dywizyi i objął dowództwo okręgu algierskiego. Rewolucya z r. 1848 powołała Ch-a do życia politycznego; gdy przybył do Paryża, Lamartine zamianował go ambasadorem w Berlinie, ale generał, pragnący brać czynny udział w ówczesnym ruchu, nie przyjął ambasady i pozostał w Paryżu, gdzie go postawiono na czele garnizonu; za okazaną energię podczas wypadków w dniu 16 kwietnia, rząd mu ofiarował generalne gubernatorstwo Algieru, na miejsce generała Cavaigna-ca, powołanego na ministra wojny (18 maja). C. udał się do Afryki, ale, obrany d. 4 czerwca reprezentantem ludu do Zgromadzenia Ustawodawczego, powrócił do Paryża i objął naczelne dowództwo załogi paryskiej wraz z gwardyą narodową i w tym charakterze stłumił bunt Ledru-Rollin’a (12 czerwca 1849). C. był wrogo usposobiony dla rzeczypospolitej i łączył się ze wszystkieini stronnictwami mo-narchicznemi, wszelako wystąpił z oppozycyą przeciwko księciu prezydentowi, za co tenże odebrał mu dowództwo wojsk (styczeń 1851). Po grudniowym zamachu stanu C., zamknięty w więzieniu Ma-zas, został po czterech dniach wygnany z Francyi, a wróciwszy do ojczyzny wskutek ogólnej amne-styi Napoleona III z r. 1859, pędził życie na ustroniu aż do chwili wybuchu wojny francusko-pruskiej w r. 1870; wówczas ofiarował usługi swoje cesarzowi, a gdy je odrzucono, podążył za Bazainem do Metzu i odbył z nim całą niefortunną kampanię; podczas oblężenia twierdzy udawał się z polecenia marszałka z misyą do księcia Fryderyka Karola, ale nic nie wskórał. Wzięty do niewoli niemieckiej, C. wrócił po skończonej wojnie i na wyborach lutowych (1871) otrzymał w departamencie Somme mandat do Zgromadzenia narodowego. Podczas

procesu Bazaine’a C. bronił go, zarzucając mu jedynie brak stanowczości; obrany następnie prezesem komisyi rewizyjnej awansów wojskowych, okazał na tern stanowisku wiele taktu patryotyoznego i zyskał wielkie wpływy; będąc zagorzałym przeciwnikiem Tbier8’a, należał do grupy dziewięciu reprezentantów, którzy zredagowali projekt konstytucyi chicznej w imieniu hrabiego Chambord’a, ale projekt ten został odrzucouy przez domniemanego króla. C. przyczynił się wiele do obioru Mac-Mahona na prezydenta rzeczypospolitej i głosował nawet za nadaniem mu władzy wykonawczej na przeciąg lat dziesięciu; w r. 1875 obrany był dożywotnim senatorem, a w r. 1876 prezesem komitetu mo-narchicznego, agitującego przeciwko republikańskim kandydatom do Izby.    r>

Chanka, jezioro na granicy syberyjskiego obwodu Nadmorskiego i chińskiej prowincyi Mandźuryi, 49 m. nad p. m., 3,792 km. □, z których 1,490km. □ przypada na północną część chińską, gdy tym-część południowa, 2,302 km. □ obejmująca, Odpływ jeziora ma miejsce

Latem zachodzi

Chan-Kenii, miasto w kraju Zakaukaskim, gu-bernii Jolizawetpolskiej, powiecie Szusza, w górzystej okolicy, w dorzeczu Kargarczaju (prawy dopływ Kury), ognisko hodowli jedwabników. Aad s Channing William Eli ery, teolog i pastor Unitarystów amerykańskich (* w Newport [Rhode Island] d. 7 kwietnia 1780 r. — + w Bennington [Vermont] d. 2 października 1842 r.); ukończywszy studya uniwersyteckie, został nauczycielem gimna-zyalnym w Wirginii, a następnie kaznodzieją gminy presbiteryańskiej w Bostonie, gdzie sprawował ten obowiązek przez lat 38. Chcąc oddziałać przeciw rygoryzmowi purytańskiemu, który był podstawą nauki chrześciańskiej w kościele protestanckim Nowego Świata, przystał do stronnictwa Unitarystów i stał się wkrótce ich najznakomitszym przedstawicielem, Apostołem, jak go przezwano. Lubo odrzucał wszystkie artykuły wiary szkoły genewskiej, objawieniu wszakże przyznawał charakter absolutnej pewności. Nie podawał wcale w wątpliwość świadectw Starego i Nowego Testamentu, proroctw i cudów, a szczególniej zmartwychwstania Chrystusa. Są to dla niego fundamenta wiary, dowody nieprzeparte prawdziwości chrystyanizmu, jako religii objawionej. Wszystkie pisma Ch-a potwierdzają tę jego wiarę, głównie zaś: „The Evi-dences of revealed religion* (1821). Z punktu widzenia praktycznego, usiłował on zastąpić martwe dogmata kalwinizmu przez nauki żywe Ewangielii. Pod tym względem kazanie jego o Unitaryźmie, wypowiedziane w Bałty morze przy konsekracyi Je-reda Sparksa, miało charakter manifestu. Odbywszy podróż do Europy, Ch. głośniej i powszechniej zasłynął przez swoje prace literackie i filozoficzne, mianowicie zaś: o literaturze narodowej w Ameryce (1823), o Miltonie (1826). o Napoleonie I

1827 — 1828) i o Fenelonie (1829). W pismach swych wszystkie kwestye traktował ze stanowiska moralności, nie widział nic wyższego ponad prawdę i sprawiedliwość; podług tego kryteryum zwykł był sądzić i ludzi, i wypadki, nie uniewinniając ich ani przez wzgląd na okoliczności, ani na konieczność polityczną, ani na zdolności nieporównane bohaterów, ani też na geniusz organizatorów. Stąd też szkic jego o Napoleonie jest po prostu oskarżeniem pełnem cierpkości. Według niego, Napoleon w całej swej karyerze miał na celu tylko osobiste swe interesa.— Jako reformator społeczny,

—f w Odessie d. 11 lipca 1850). Do nauk lekarskich przykładał się w Moskwie; ukończywszy je, wstąpił w r. 1803 jako lekarz do służby wojskowej; w czasie wojen Napoleońskich był w bitwach pod Austerlitz, Borodinem,[Dreznem, Chełmnem i Lipskiem. W r. 1816 posuniętym został na generalnego sztabs-lekarza armii drugiej, w r. 1829 był lekarzem naczelnym wojsk rossyjskich w wojnie przeciwko Turcyi; toż samo stanowisko zajął w r. 1831 w kr. Polsk. W latach 1831—1838 przewodniczył w Warszawie wojsk, radzie lekarskiej. — Por. Zmiejew „CjioBapu. Bpaueft etc.“ str. 141.

Ohanson w muzyce, ob. Canzona.

Chanson. Pod nazwą tą Francuzi rozumieją każdy utwór epiczny lub liryczny, przeznaczony do śpiewu. Tak np. w starej poezyi Francyi północnej były Chansons de geste, urosłe w większe utwory epiczne z pieśni ludowych (między innemi Chanson de Roland), które w formie recitativów operowych, przy akompaniamencie muzyki, przedstawiali żonglerzy. Głównie wszakże zwały się Chan-sonami poezye liryczne, które zrazu, od w. XII do XIII, były czemś w rodzaju włoskich Canzon, podkładanych pod umyślnie ku temu utworzone melodye; później wszakże zwały się Ch-ami nawet i wtedy, gdy wogóle miały układ strofowy, formę śpiewną i treść wesołą, czy - to ze zwrotkami (refrains), czy bez nich. Ch-y tego ostatniego rodzaju są we Francyi rodzimemi i jako pieśni narodowe są też i lu-dowemi. Aż do XVI stulecia Ch-y ludowe we Francyi, czy to rzewne, czy też wesołe, miały charakter głównie pieśni miłosnych. Później chwycono się tej formy dla wpływania przez nią na lud, dla nadania tonu i wyrazu jego uczuciom względem ludzi i wypadków publicznych, czy-to pożytecznych, czy też szkodliwych. Anegdoty i przygody bieżące, powodzenia lub niepowodzenia wojenne i pokojowe, wielkie sprawy, brane ze strony żartobliwej, znajdowały w Ch ach pochwałę albo chłostę — najczęściej chłostę. Podczas Ligi i Frondy całą Francyę obiegały takie satyryczne piosenki, które, pomimo wszelkich zmian w stronnictwach i mimo wszelkich ograniczeń wolności prasy, nigdy nie przebrzmiewały, rozchodząc się w odpisach albo w drukach. Początki rewolucyi były równie wesoło opiewane w Ch-ach, jak poprzednio śmieszne i bolesne rządy metres królewskich. Potem, gdy rzeczy krwawy obrót przybrały, duch rewolucyjny wybuohnął i w Ch-ach, takich jak np. „Carmagnola“ i „ęa ira* (obacz te wyrazy), które lud poprostu fanatyzowały; aż dopiero za czasów Napoleońskich Ch-y odzyskały swój dawniejszy nastrój swobodny. Upadek tragiczny cesarstwa i idąca w ślad zatem restauracya polityczna i religijna zaraz się odbiły w piosenkach, przejąwszy je sentymentalno-elegijnym lub też cierpko rozdrażnionym tonem, do jakiego np.

Dr. J. P.

Ch. był apostołem indywidualizmu. Twierdził on, że tak w dziedzinie ekonomii, jak w dziedzinie umysłowości i moralności, człek tylko własną pracą skutki pożądane osiągnąć może; rola więc państwa powinna być ograniczona do utrzymania porządku ogólnego i nic więcej nie należy żądać od niego, oprócz ustaw przyjaznych, z jednej strony rozwojowi szkolnictwa, z drugiej wolności i łatwości handlu. W przemówieniach i pismach swoich o klasi9 robotniczej, Ch. starał się natchnąć pracowników zamiłowaniem porządku, oszczędności, prawdy i piękna; uczył ich, że do tego dojść można jedynie drogą ciągłych usiłowań i tryumfów nad sobą samym, które same tylko czynią człowieka pożytecznym członkiem społeczeństwa. Takie jest ostatnie słowo rozpraw jego gorących o wstrzemięźliwości, o samodzielnem ukształceniu („On self culture*), o podniesieniu klasy robotniczej i t. p.

Kiedy Anglia r. 1834 zniosła niewolnictwo w swoich posiadłościach Antylskich, Ch. w r. 1835 ogłosi! swó j manifest anty niewolniczy p. t. „Negro slavery“. Wystąpienie to pogorszyło sprawę. Stany południowe Unii Amerykańskiej postanowiły wzmocnić swój wpływ w kongresie i zawładnąć rozległem terrytoryum Texasu, które należało na-onczas do Meksyku, lecz w którem od pewnego już czasu powstały były liczne kolonie plantatorów anglo-amerykańskich. Wtedy Ch. (1836), z oburzeniem i ogniem, przypominającemi proroków izraelskich, cisnął swą protestacyę przeciw bezprawiu anneksyi Texasu („A letter to thehon. Henry Clay on the aanexation of Texas to the United States*).

Dzielna ta jego filippika przygotowała ów ruch w opinii publicznej, który w lat wiele po śmierci jej autora zakończył się zniesieniem niewolnictwa.

Przebojowawszy około lat 40 dla tryumfu swoich przokonań. gdy uczuł, że już siły jego się wyczerpały, w r. 1841 złożył obowiązki pastora i w rok potem życie zakończył. Liczne jego kazania i pisma pomniejsze rozeszły się w Anglii w mnogich edycyach, jak np. „On self culture* (Londyn 1839),

„Lecture on war* (1839) i t. d. Pisma podobne sam jeszcze zebrał i ogłosił w dwóch tomach 1836 w New-Yorku; W. Montford wydał wybór ich p. t.

„Beauties of Channing* (Londyn 1879). Synowiec j nastrajał je Beranger, którego niesłychanie popu-jego, W. H. Channing, wydrukował jego pamiętniki larne Ch-y tchnęły najgłębszą nienawiścią przeciw p. t.: „Mernoir of W. E. Channing* (3 tomy, Lon- nowemu porządkowi rzeczy, a gorącą miłością swo-dyn 1848, 10-e wyd. Boston 1874). (Londyn 1880). j bód i chwały francuskiego oręża. Następcy jego, Bibl. C. Lavollee „Channing* (Paryż 1859). „The ak np. paryski szansonista, Piotr Dupont, nadali Channing Centenary“.    *    ! Ch-om ponury i rozgoryczony nastrój demokra-

Chanow Sergiusz (* w Biełgorodzie r. 1777 ¹ tyczny.

Z. Kor.

kim Niższej Loary, na prawym brzegu Loary, o 4 km. na zachód od miasta Nantes, — przemysłowe i handlowe: budowa statków, odlewnie żelaza, peklowanie mięsa, rafinerye cukru; 12,500 m ców.— W pobliżu piękny zamek Bois - de - la - Musse z XV wieku.

An' S

And. S.

T. M.

Chantal JoannaFranciszka, zojcaFremiot (r 1572—f 1651 r.), pochodziła z rodziców wysoko postawionych, bo ojciec jej był prezesem parlamentu burgundzkiego; urodziła się w mieście Dijon. Mając lat 20, wyszła za barona Chantal, z którym miała sześcioro dzieci. — W wypełnianiu obowiązków matki, żony i pani domu odznaczyła się wielkiemi cnotami i może służyć za wzór wszystkim niewiastom chrześciańskim. Umiała doskonale pogodzić gorącą miłość Boga i praktyki religijne ze swojem powołaniem i Wysokiem stanowiskiem. Po śmierci męża oddała się bogomyślności i przykładnemu wychowaniu swych dziatek. Za głównego doradzcę miała sw. Franciszka Salezego. Ten napisał dla niej książkę p. t.: „Filotea", w której zawarł zbawienne wskazówki prawdziwej i trwałej pobożności. Gdy odchowała dzieci, postanowiła zupełnie opuścić świat i zamknąć się w klasztorze. 8. Franciszek zachęcił ją do założenia zakonu pod nazwą: „Nawiedzenia N.M. Panny" (Wizytek) i ułożył ku temu potrzebną regułę. Roku 1610, w uroczystość Trójcy Przenajświętszej, otworzyła Joanna Ch, ten klasztor w m. Annecy, a następnych lat ufundowała takie same klasztory w Paryżu, Turynie i t. d., które szybko się rozwinęły. Wracając z odwiedzin klasztorów, ciężko zachorowała w Moulins i, przy-jąwszy sakramenta śś., umarła 13 grudnia 1651. Ciało jej sprowadzono i pochowano w Annecy. — R. 1751 papież Benedykt XIV uznał ją za błogosławioną, a Klemens XIII policzył w poczet świętych. — Do Warszawy sprowadziła Wizytki Marya Ludwika, żona Władysława IV. — Uroczystość św. J. F. Ch. obchodzimy w d. 21-ym sierpnia. — Żywot tej świętej przetłómaczył z francuskiego ks. Józef Chojnacki, pijar, i wydał w Warszawie r. Są też kazania na jej uroczystość, wydane w Wilnie 1764 r.    Ks R F-

Chantelauze Jan Klaudyusz Wiktor, mąż stanu fraucuski (* w Montbrison [Loire] w 1787 r. —f w 1859 r.). W r. 1814 mianowauy został vice-prokuratorem w rodzinnem mieście, a w 1815 r. adwokatem generalnym w Lyonie. Po powrocie Ludwika XVIII piastował w różnych miastach Fran-cyi godność prokuratora, a w końcu karyery urzędniczej był prezesem Sądu Krym.w Grenobli(l 829 r.). Jako deputowany z dep. Loary trzymał się stronnictwa skrajnych royalistów: nic przeto dziwnego, że objął niebawem tekę ministeryalną w gabinecie Poligna-ca, ciesząc się względami Karola X. W charakterze ministra sprawiedliwości Ch. musiał zredagować słynne ordonanse z Lipca 1830 r., które sprowadziły rewolucyę lipcową i upadek starszej gałęzi Bourbo-nów. Po zwycięstwie ludu ex-minister był zmuszony ratować się ucieczką,leoz został przytrzymany w Tours i skazany na dożywotnie więzienie, mimo świetnej obrony Sauzet'a. Dzięki amnestyi z r. 1837 odzyskał wprawdzie wolność, lecz usunął się zupełnie od życia publicznego.

Chantelle, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Allier, okręgu Gannat, nad rz. Bouble; zwaliska rozległego zamku konnetabla Bour-bona; znaczny handel winem; 2,000 m-ców. And- s-Chantenay, miasto w departamencie francus

And. S.

Chantilly, miasto w departamencie francuskim Oise, okręgu Senlis, nad rzeką Nonette; wyrób słynnych koronek, znanych pod nazwą Ch.; 4,200 m-ców, W tutejszym kościele spoczywają zwłoki Colignyego.— Ch. stanowiło własność Kondeuszów, po wygaśnięciu których w r. 1830 odziedziczył je książę Aumale, gdy zaś w 1852 r. dobra należące do książąt Orleańskich uległy konfiskacie, książę Aumale nabył Ch. pod obcem nazwiskiem i w r. 1886 podarował je Instytutowi Francuskiemu wraz z cenną biblioteką i galeryą obrazów.—Najpiękuiej-szą ozdobą Ch. jest wspaniały i obszerny pałac, ze stajniami na 250 koni i z lasem obejmującym 2,450 hektarów. Pałac Ch. podczas wielkiej rewo-lucyi uległ częściowemu uszkodzeniu i dopierą w latach 1873 — 1881 odnowiony został. Śród lasu znajduje się obszerna łąka La Pćlouse, na której siedem razy do roku odbywają się bardzo licznie nawiedzane wyścigi konne.

Chantonnay, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Wandei, okręgu Roche-sur-Yon (przedtem Napoleon-Vendee) w dorzeczu rzeki Lay, pamiętne dwiema bitwami, stoczonemi w 1793 r. między wojskami republikańskiemi, a Wandejczyka-mi—w pierwszej (lipiec) zwyciężyli republikanie, w drugiej (wrzesień) Wandejczycy.

Chantrey Franciszek, rzeźbiarz angielski, (* 7 kwietnia 1781 r. w Norton w pobliżu Sheffield —f 25 listopada 1842 r.). Syn cieśli, uczył się najpierw przez lat siedem u kamieniarza. Rzeźbiarz z Sheffield i kamieniarz Rafael Smith zachęcili go do obrania drogi artystycznej i usunęli mu pierwsze trudności. Młody jeszcze bardzo, robił już portrety niezmiernie podobne, ołówkiem. W 1803 r. osiadł w Londynie, a w rok później wystawił swój pierwszy portret w akademii królewskiej. W 1810 r. otrzymał zamówienie statuy Jerzego III; odtąd stawał się coraz bardziej znanym i prędko został akademikiem, 1819 r. Ze wszystkich stron otrzymywał zamówienia biustów, za które drogo mu płacono. Jego prace odznaczały się prostotą układu i niezwykłym wdziękiem. Umarł bogatym, zapisawszy majątek swój Akademii Królewskiej na zakupno rzeźb i obrazów sławnych artystów, mieszkających w Anglii.

Chanuka, święto żydowskie, przypadające 25-go dnia miesiąca Kislew (grudnia), obchodzone jako rocz nica oswobodzenia Żydów od prześladowania królów syryjskich przez powstanie Machabeuszów, a następnie święto poświęcenia drugiej świątyni jerozolimskiej. Trwa ono dni 8 i tern się głównie odznacza, że w wigilię pierwszego dnia zapalają jednę tylko świeczkę, drugiego dwie i tak następnie aż do 8. W czasie tej uroczystości wolno jest Izraelitom zajmować się wszelkiemi zatrudnieniami do-mowemi, handlem i rzemiosłami.

Chanut Hektor Piotr, dyplomata francuski

majtka, przed wykonaniem tego wyroku umarł na-

J. Ł.

Chanykow Jakób (f 1862), członek Petersburskiego Towarzystwa Geograficznego i od r. 1851 jego sekretarz. Wypracował mapy morza Aral-skiego, państwa Chińskiego i jeziora Issykiul; prace jego zamieszczone są w pamiętniku pomienionego Tow.-Geogr.', wtórnie 1.

Chanykow Mikołaj, oryentalista i podróżnik russki (* 24 października r. 1819 w gub. Kałuskiej —f 3 listopada 1878 w Rambouillet pod Paryżem). Kształcił się w liceum carsko-sielskiem; w r. 1839— 40 uczestniczył w wyprawie Porowskiego przeciwko Chiwie. Potem był konsulem w Persyi, co mu nastręczyło sposobność poznania tego kraju, równie jak i Buchary; a pierwej niźli kto bądź z Europejczyków, Ch. zbadał wiele okolic Afganistanu, Chorasa-nu i Aserbeidżanu. Wyborne jego mapy tych krain wyszły w berlińskiem „Zeitschrift fur Erdkunde*. Ch. wydał: w russkim języku opisanie Buchary (Petersburg 1843, przekład angielski Bodego, Londyn 1845); „Meraoire sur la partie meridionale de 1’Asie centrale* (Paryż 1863); „Etudes sur 1’instruction publiąue en Russie⁴* (t-że 1865) i „Memoire sur 1’ethnographie de la Perse* (t-że 1866).    *

Chanzy Antoni Eugeniusz Alfred (* w Nou-art 18 marca 1823 roku — f w Chalons-sur-Marne 4 stycznia 1883 r.), generał i mąż stanu francuski, syn oficera wielkiej armii Napoleońskiej; mając lat 16, zaciągnął się jako ochotnik do marynarki; w roku 1841 wstąpił do szkoły wojskowej Saint Cyr, a otrzymawszy stopień podporucznika w r. 1843, udał się do Algieru, gdzie miał spędzić większą część życia i zdobyć szlify generalskie. Zamianowany kapitanem w roku 1851, Ch. sprawował przez kilka lat urząd naczelnika biura arabskiego w Tlemcenie. Odznaczył się zaszczytnie w kampanii włoskiej. W r. 1861 odbył wyprawę do Syryi, stał następnie załogą w Rzymie, wrócił do Algieru ze stopniem pułkownika piechoty, a zaawansowany na generała brygady w roku 1868, objął dowództwo subdywizyj w Sidi-bel-Abbesi Tłem cenie. Mimo oddanych usług i wielkich zdolności, Ch., któremu rząd cesarski niedowierzał, byłby zapewne długo jeszcze trzymany na ustroniu, gdyby rewolucya z d. 4 września 1870 r. nie była go powołała do czynu; po wypowiedzeniu wojny Prusom, marszałek Leboeuf, ówczesny minister wojny, odmówił generałowi dowództwa w armii reńskiej; dopiero rząd obrony narodowej sprowadził go z Afryki, zamianował generałem dywizyi i postawił na czele 16-go korpusu, który w kilka dni później (9 listopada 1870), przyczynił się głównie do zwycięstwa pod Coulmiers; d. 1 grudnia Ch. przeehylił szalę zwycięstwa na stronę Francuzów pod Patay, a d. 5 grudnia Gambetta, odebrawszy dowództwo generałowi d’Aurelle de Paladine, za katastrofę pod Orleanem, powierzył Ch-mu, jako „jedynemu objawionemu wodzowi chwili⁴⁴, naczelną komendę wojsk, wypartych przez nieprzyjaciela na zachód. Ch. zreorganizował szybko niedobitki francuskie, a otrzymawszy posiłki z nowozaciężnych oddziałów, utworzył drugą armię loarską i na czele tych za-

(* prawdopodobnie w Riom w Owernii około 1604

— f w Paryżu 19 lipca 1667). Był synem, czy też gle rażony apopleksyą. wnukiem, Marcyala Ch a, zmarłego w r. 1630.

Piastował różne wyższe urzędy administracyjne, a od r. 1645 do 1649 był rezydentem Prancyi przy dworze szwedzkim. Polecono mu aby się starał utrzymać Szwecyę w przymierzu z Francyą aż do Traktatu Westfalskiego, co mu przychodziło wcale nie łatwo, jak widać z jego listów do Mazariniego. Zamianowany radzcą stanu i powtórnie wyprawiouy do Szwecyi w październiku 1649 jako ambasador zwyczajny, musiał pracować nad wznowieniem z tern państwem przymierza francuskiego i nad skłonieniem go do przyjęcia pośrednictwa Prancyi w zatargu z Polską. Dnia 16 września roku 1652 otrzymał instrukcyę jako ambasador pełnomocny w Lubece, aby tam przeprowadził pośrednictwo Jego Królewskiej Mości w traktacie pokojowym między Szwecyą a Polską. W Lubece Ch. bawił od r. 1650 do 1653, a opuścił to stanowisko, aby się udać w charakterze ambasadora do Hollandyi, gdzie przebywał aż do 1655. Był on jednym z najwybitniejszych dyplomatów, jakimi się posługiwał Mazarini; miał wyższe ukształcenie, władał, oprócz języków nowożytnych: angielskiego, włoskiego, hiszpańskiego i szwedzkiego,—greckim, łacińskim, a nawet i hebrajskim: biegłym też był w prawoznaw-stwie i w filozofii. Ta rozmaitość jego wiedzy dawała mu wpływ osobliwszy na królowę szwedzką,

Krystynę, która bardzo lubiła z nim rozmawiać i czytywać Tacyta, Wergilego a nawet Epiktetą.

Ch. był przyjacielem i korespondentem Kartezyusza.

Część jego negocyacyj wydał w sposób niedokładny i błędny Liuage de Vauciennes p. t. „Memoires de ce qui s’est passe en Suóde, tires des depeches de M. Chanut* (Paryż 1676, 3 tomy). Wspomnieć wreszcie wypada, że zajmował się Ch. także piśmiennictwem i przełożył z greckiego drugą apo-logię Justyna, z łacińskiego katechizm koncylium trydenckiego i z hiszpańskiego autobiografię św.

Teresy. Papiery po nim pozostałe znajdują się po części w Bibliotece Narodowej, po części zaś w archiwach spraw zagranicznych. — Bibl. A. Geffroy „Instructions aux ambassadeurs de France en Suóde*

(Paryż, 1885); „Lettres de Mazarin“ ogłoszone przez Cheruela („Documents inedits de 1’Histoire de France*).    *

Chanykowowie, szlachecki ród russki; ma pochodzić od Tatarzyna z Wielkiej Ordy, Sałachmira Mi-rosławicza, który przeniósł się w drugiej połowie w. XIV na służbę do w. ks. Razańskiego, Olegń, gdzie się wkrótce ochrzcił i ożenił z siostrą w. księcia, Natalią. Prawnuk jego, Ty m o te u sz Kon-stantynowicz, przezwany Chanyk, uchodzi za protoplastę rodu.

Chanykow Piotr syn Jana (* 1743 — f 1812), od r. 1790 kontr-admirał floty russkiej. Kształcił się w zakładach naukowych Anglii, odbył wiele podróży, walczył ze Szwecyą na morzu Baltyckiem.

Mianowany przez cesarza Pawła I głównym do-wódzcą portu Kronsztadzkiego, w r. 1806 został naczelnikiem floty bałtyckiej. Zdegradowany następnie za nieszczęśliwą kampanię na szeregowego

J. Ł.

J. Ł.

de Mazade

K. K.

K. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

improwizowanych pułków, źle uzbrojonych i odzianych, zdemoralizowanych już naprzód przez przestrach, zdołał przez 6 tygodni, wśród straszliwej zimy i o głodzie, opierać się bohatersko najlepszym dy-wizyom niemieckim, na czele których stali generał von der Thaun, wielki książę Meklemburski i książę Fryderyk Karol; wodzowie ci byli zdumieni siłą oporu generała francuskiego i genialną taktyką. Aby go zmusić do cofnięcia się, musieli użyć przeszło 180,000 wojska. Ch. rozpoczął odwrót, ale każdą piędź ziemi drogo sprzedawał, i w pochodzie tym odniósł nawet dwa zwycięstwa: pod Vendóme (15 grudnia) i pod Montoire (27 grudnia). Zaatakowauy pod miastem Le Mans przez wszystkie siły niemieckie, (od 6—12 stycznia 1871) Ch. walczył z niesły chanem męstwem, gdy nagle padł na jeden z jego oddziałów niewytłómaczony popłoch, który się z szybkością błyskawicy udzielił wszystkim pułkom francuskim; generał ocalił jednak swoją armię od rozbicia, przerzucając się nagle ku rzece Mayenne, poczem stanąwszy na czele 16-go korpusu w tylnej straży, powstrzymał całe parcie nieprzyjaciela i po sześciu dniach krwawych walk zajął silną pozycyę w Laval nad Mayenne, od której wojska niemieckie odstąpiły. Po dwutygodniowym wypoczynku Ch., podniósłszy ducha swoich żołnierzy, gotował się już do ruchu zaczepnego, gdy nadeszła niespodziewanie wiadomość o zawieszeniu broni (28 stycznia). Generał, opatrzony w list żelazny, udał się do Paryża 9 lutego i zdał sprawę rządowi ze swoich czynności i stanu armii Loarskiej, a obrany członkiem Zgromadzenia narodowego przez departament Ardennes, zaprotestował przeciwko ogólnemu prądowi pokojowemu, wierząc mocno w możliwość prowadzenia dalej wojny z szansą powodzenia, i głosował przeciwko preliminaryom pokoju, przyjętym przez Zgromadzenie w Bordeaux d. 1 marca 1871 r. D. 18 marca Ch. przybył do Paryża i znalazł się niespodzianie wobec powstania komunistów, którzy go zaaresztowali wraz z generałem de Langourieu i deputowanym Turąuet; życie ocalił generałowi Leon Meillet, wyprowadziwszy go potajemnie z Paryża. W książce p. t. „La Deuxieme Armee de la Loire“ (Paryż 1871) Ch. opisał dzieje kampanii, która go uczyniła sławnym; w Zgromadzeniu uaro-dowem zasiadł na ławach lewego ceutrum, którego został prezesem, i oświadczył się za rzecząpospoli-tą. W r. 1872 Ch. obrany był członkiem komitetu obrony narodowej i objął dowództwo 7-go korpusu; w r. 1873 otrzymał generalne gubernatorstwo Algieru i zaprowadził tam stan oblężenia, przez co wpadł w żywe zatargi ze stronnictwem liberalnem i z reprezentantami politycznemi kolonii, wszakże oddał tej ostatniej niemałą przysługę przez stłumienie ostatniego powstania Arabów i zaprowadzenie na wielką skalę robót publicznych. Po ustąpieniu Mac-Mahona z fotelu prezydyalnego, (1879) prawica parlamentarna postawiła kandydaturę Ch-go, mimo jego wiedzy, do prezydentury, w oppozycyi Grevy’emu, i dała za nim 99 głosów; generał jednak wyparł się publicznie wszelkiej solidarności z tym ruchem. Zamianowany ambasadorem w Petersburgu w r.

Encykl. Pow*z. Iluiitr T. XI.

1879, Ch., przejeżdżając przez Berlin, doznał ze strony cesarza Wilhelma i księcia Bismarcka przyjęcia nad wyraz zaszczytnego; Petersburg powitał go z wielkiem odznaczeniem. Po sprawieniu swojej misyi generał wrócił do Francyi i objął dowództwo 6-go korpusu, którego przeznaczeniem było, na wypadek wojny, stawić pierwsze czoło nieprzyjacielowi. Dzielnemu i przedwcześnie zmarłemu dla Francyi wojownikowi postawiono dwa pomniki: jeden w Le Mans, a drugi w Nouart, gdzie się urodził. Na pomniku przedstawiającym generała, z ręką zwróconą ku granicy wschodniej, wyryto napis: „Generałowie francuscy, którzy chcą zdobyć buławę marszałkowską, niech po nią idą na drugi brzeg Renu*.—Chuąuet „Le Gśneral Chanzy, 1823—1833“ (Paryż 1884); Ch. de Freycinet „La Guerre en pro-vince pendant le siege de Paris“; Ch.

„La Guerre de France* (1870 — 71); A. Debidour w „Gr. Eneycl.* Lamiraulfa.    r-

Chaonowie, jedna z trzech głównych ludności w Epirze, w prowincyi Chaonia, pomiędzy rz. Thya-mis i gór. Ceraunijskiemi; uchodzili oni u Greków za barbarów (Tucyd. II 68, 80). O nich Wer-giliusz w „Eneidzie* III, 293, 344.

Chaos, od gr. Xaco, Xdivo>, Xdaxw; według Teogonii Hezyoda (116) głucha, bezmierna przestrzeń, pierwobyt, ciemne a życiodajne źródło wszechistnie-nia na świecie; z niego powstały: Gea (ziemia), Tartaros (podziemie, piekło) i Eros (miłość). Następnie z Chaosu zrodził się Ereb (pierwiastek ciemności) i Noc, a z nich Eter i Hemera (światło, dzień). Gea i Urauos spłodzili Tytanów, Cyklopów i Heka-toncheirów (sturamiennych). Późniejsi, filozofowie zwłaszcza, pod Chaosem (mylnie wyraz ten wywodząc od NstoJat) rozumieli massę bezładną — „pondus iners* (Owid. na samym początku „Metamorfoz*),—z której wywiązał się świat. Według doktryny Orfickiej Ch. powstał z wiekuistego Czasu.

Chapadas, ob. Campos.

Chapala, jezioro w Meksyku, między stanami Michoacan i Jalisco, 94 km. największej długości, 27 km. największej szerokości, około 1,600 km. □ powierzchni. Z pomiędzy kilkunastu wysp jeziora zasługuje na uwagę Mescala, pamiętna w dziejach wojny o niepodległość, a następnie podczas wojny domowej. — Wzniesienie tego, bardzo rybnego, jeziora nad p. m. wynosi przeszło 1,200 m.; przyjmuje ono mnóstwo drobnych potoków z okolicznych wyniosłości, odpływ zaś ma przez Rio Grandę de Santjago do Oceanu Wielkiego.—Jezioro Ch. nada ło nazwę departamentowi Ch. w stanie Jalisco, i jego stolicy, na północnem wybrzeżu położonej .And s-

Chapelain Jan (* 1595 w Paryżu—t 1674 tamże), poeta francuski, wielce przez współczesnych ceniony, głównie jako znawca poezyi klasycznej i bystry krytyk, zwłaszcza od czasu, gdy napisał literacką przedmowę do „Adonisa* Mariniego. Przy założeniu akademii francuskiej kardynał Richelieu, który wysoce cenił zdolności Ch-a i posługiwał się nim dla dogodzenia swoim aspiracyom literackim, mianował go jej członkiem. Jako krytyk i akade-

53

And. S

lecz zrodzonych w Ameryce.

Chaplin Karol, malarz i rytownik (* w roku 1825 w Andelys [Eure] z rodziców Anglików, naturali-zowanych we Francyi — + w Paryżu 1891), miał bardzo ciężkie początki zawodu; pierwotnie poświęcał się rytownictwu. Zostało po nim mnóstwo litografij i akwafort; wśród tych ostatnich „Wylądowanie na Cyterze“, podług Watteau, niezwykłej wartości. — Następnie, zwolna, porzucając sztychy, zaczął Ch. próbować malarstwa. Znane są dobrze pierwsze jego płótna, jak również przygoda jednego z nich, które podano za utwór J. F. Millefa, opatrując go podstępnie tym sławnym podpisem. Wypadek ten przed kilku laty niemałego narobił hałasu. —

Ch. jednak niepoz-wolił długo fałszerzom podpisów mieszać siebie z Millefem. Wkrót-

mm

Mg. 177. Chaplin Karol.

ryce.

są:

mik C. przyczynił się niemało do utrwalenia smaku pseudo-klasycznego w literaturze francuskiej. Poezye jego niedługo cieszyły się uznaniem; nawet poemat epicki „La Pucelle ou la France de-livreeu (Paryż 1656, tylko 12 pieśni), na razie przyjęty z wielkiem uwielbieniem, wprędce poszedł w słuszne zapomnienie. Utwory C-a nie doczekały się dotychczas zbiorowej edycyi. Cała „Pucelle" wyszła z druku dopiero w 1762 r. w Genewie. Jego „Correspondance" wydał częściowo Tamizoy de Larroąue (2 tomy, Paryż 1880—83).—Porówn. A. Fabre „Ch. et nos deux premióres academies" (Paryż 1889); Miihlan „J. Ch. Eine biographisch-kritisehe Studie" (Lipsk 1893).

Chapel-Hill. miasteczko w Stanach Zjednoczonych, w stanie Karoliny Północnej, na północo-zachód od stolicy Raleigh,—posiada uniwersytet, założony w 1779 r.

Chapelier Izaak Reneusz Gwidon Le (* w Rennes 1754—f w Paryżu 22 kwietnia 1794), polityk francuski, z zawodu adwokat; obrany deputowanym do Stanów generalnych przez stan trzeci miasta Rennes, przyczynił się do założenia w Wersalu klubu Bretońskiego, z którego wyszedł klub Jakobinów. Ch. odznaczył się wielką śmiałością poglądów; obrany prezydującym w konstytuancie d. 3 sierpnia 1789 r., przewodniczył sławnej sesyi w nocy z 4 na 5-ty; d. 8 stycznia 1790 r. wypowiedział pełną zapału mowę przeciwko parlamentowi miasta Rennes, który, żądając zwołania Stanów bretońskich, dążył do oderwania Bretanii od Francyi; w czerwcu r. 1791 przerzucił się do polityki umiarkowanej i usiłował powstrzymać zapędy rewolucyjne; d. 29 września przeprowadził dodatek do prawa, ograniczający wpływy klubów; w r. 1792 udał się do Anglii w interesach prawnych, a po powrocie do Francyi, oskarżony o spiskowanie z emigrantami, musiał się ukrywać; zaaresztowany wraz z Epremesnilem i Thourofem, został skazany przez trybunał rewolucyjny na śmierć i poszedł na gilotynę. Ch. był współpracownikiem wydawanej przez Coudorcefa „Bibliotheąue de l’homme publicw.—F. A. Aulard „Les Orateurs de 1’Assemblee constituante" (Paryż 1882). r

Chapelle Klaudyusz Emanuel właściwie Lhuillier (* 1626 w La Chapelle St. - Denis pod Paryżem—f 1686 w Paryżu), poeta fraucuski, autor wielu pieśni, sonetów, listów i t. p. utworów, w których okazał wiele lekkości i wesołego dowcipu. Najważniejszym jego utworem w tym rodzaju jest „Relation d’un voyage fait en France" (1662), poemat, napisany do współki z Bachaumont’em. Ch. żył w bliższych stosunkach z Racinem, Moliórem, La-fontainem i innemi wybitniejszemi osobistościami świata literackiego. Jego utwory wychodziły z druku razem z utworami Bacbaumonfa; ostatnio p. t. „Oeuvresu wydał je Tenant de Latour (Paryż 1854).

Chapetones, nazwa nadawana w Ameryce hiszpańskiej, a głównie w Meksyku, białym, zrodzonym w Europie i przybyłym do Ameryki, w przeciwstawieniu do Kreolów, także potomków białych,

And. S.

'~~I

ce indywidualność jego zaznaczyła się w wykouaniu kilku por t retów kobiecych, które na wystawie powszechnej uzasadniony budziły podziw wśród najpiękniejszych arcydzieł wieku. — Artysta wykwintnego smaku, Ch. obdarowany był w najwyższym stopniu poczuciem elegancyi arystokratycznych znamion kobiety. Malował je z zamiłowaniem namiętnem. —W tern poszukiwaniu prawdy, jak on ją pojmował, jak czuł i widział—sub-tylizował naturę w finezyi i wdzięku.— Ch. cieszył się zazwyczaj wielkiem powodzeniem na dorocznych wystawach malarskich. Otrzymał medale w latach: 1851, 1852 i 1865. —W ostatnich latach wykonał portret młodej dziewczyny, zatytułowany; „Róże Amerykańskie", powtórzony w reprodukcyach w illustra-cyi francuskiej. — Utwór ten budził w swoim czasie podziw znawców dla niepospolitych zalet.— Pożar Tuileries zniszczył znakomite jego malowidła dekoracyjne ścienne; pozostało ich wszakże jeszcze niemało w pałacach Paryża, w Anglii i w Ame-

T. M.

Chapman Jerzy (* około 1559 r.—f 1634 r.) poeta angielski, znany i ceniony najwięcej jako pierwszy tłómacz Homera, a mianowicie „Iliady ! (Lond. 1603—ostat., t-że 1857), „Odyssei" (t-że 1614, ostatnio t-że 1857), „Batrachomiomachii" i „Hymnów" (około 1624). Tłómacze późniejsi lepiej byli przygotowani naukowo, ale żaden z nich nie dorównał Ch-owi w oddaniu poetycznego wdzięku utworów homerowskich. Jako poeta, Ch. uprawiał przeważnie dramat, początkowo w kierunku poniekąd Sekspirowskim, później więcej w duchu Ben Jonsona. Celniejsze jego utwory dramatyczne „The blind beggar of Aleksandria¹* (1596), „An humorous day’s mirth" (1599), „Ali fools" (1605), „Bussy d’Amboise” (1607), „The revenge of

C.“.

»►

7

‘Ą

e. n.

A. A K.

Bussy d’Amboise“ (1613), „May day" (1611), „Cae-sar and Pompey" (1631) i niektóre inne. Wyszły one p. t. „Comedies and tragedies of G. Ch." (Lond. 1873).

Chapman Edmund, słynny akuszer angiels. w. XVIII. Początkowo zajmował się praktyką lekarską w South-Halstead (Essex), następnie przeniósł się do Londynu. Za wielką zasługę poczytanem mu być musi, że on pierwszy opisał kleszcze porodowe, długo przez wynalazców i wtajemniczonych w niegodny sposób w tajemnicy utrzymywane (ob. Cham berle n). Uczynił to w dziele: „Atreatise on the impro-vement of midwifery, chiefly with regard to the operation, to which are added fifty seven cases selected from upwards of 27 years of practice" (Londyn 1733, II wyd. 1733 [w tern właśnie wyd. podał opis dokładny i rysunek kleszczy], III 1759; tłom. niem. Kopenhaga 1748, Magdeburg 1769).I)r-J-p

Chąpps d’Auteroche Jan, astronom francu-' ski (* 1722 w Mauriac w Owernii—f 1769 w San Jose w Kalifornii). Uczył się u jezuitów i został księdzem, a zająwszy się astronomią, z zachęty Cassiniego przełożył Halleya „Tabulae astrono-micae", część pięrwszą, tyczącą się słońca i planet. W r. 1753 zdejmował plany Lotaryngii. W roku 1760 został członkiem akademii, a następnie udał się do Tobolska dla obserwowania przejścia We-nery przez tarczę słoneczną 6 czerwca 1761 r. Astronomiczne rezultaty swej wyprawy przedstawił w pracy: „Memoire du passage de Venus sur le soleil" (1762). W celu obserwacyi następnego przejścia Wenery w r. 1769 pojechał do Kalifornii, a po ukończeniu tych dostrzeżeń, zatrzymał się tam jeszcze, chcąc obserwować całkowite zaćmienie księżyca, gdy nagłe zachorował i umarł. Notaty jego, sprowadzone przez Paulego, ogłosił Cassini de Thury p. t. „Voyage en Californie" (1772).

Życiorys Ch-a napisał Gr andj ean de Fouchy: „Eloge de

S. K.

Chappe K 1 a u-dyusz, inżynier francuski (* 1763 r. w Le Mans—f 1805 roku), jako dyrektor telegrafów francus • kich, wspólnie z bratem swoim, Ignacym, był wynalazcą telegrafu o p tycz n ego. Fig. 178. Chappe Klaudyusz. Pierwsza linia tego telegrafu, założona

pomiędzy Paryżem i Lille, posiadała 20 stacyj i wprowadzoną była w użycie w r. 1793.

Chapsal Karol Piotr (* 1788 w Paryżu—f 27 styczuia 1858 pod Joinville-le-Pont). Wespół z Noe-lem opracował i wydał r. 1823 gramatykę francuską, która potem miała mnóstwo edycyj, jako też wiele innych podręczników szkolnych, do niedawna cieszących się równą wziętością. Dziś wszakże,—we Francyi przynajmniej,—skutkiem zaprowadzenia nowej metody w nauczaniu, wyszły one z użycia. Ch., który był repetytorem w Liceum Ludwika W,;, dzięki wziętości swoich książek elementarnych zebrał znaczną fortunę. Umierając, ustanowił fundusz żelazny z 60,000 fr., od którego rentę 3% przeznaczył na rzecz świeckich nauczycieli początkowych w okręgach Sceaux i St. Denis. * „Nowa Gramatyka francuska⁴⁴ Noela i Chapsala znana jest i w tłómaczeniu polakiem: przez długi czas używana i u nas była powszechnie jako podręcznik do nauki jęz. francuskiego i w licznych rozchodziła się wydaniach. Pierwszy jej przekład ukazał się w Wilnie, r. 1831; obejmował jednak tylko część 1-szą w skróceniu, t. j. wstęp o dźwiękach, oraz naukę o wyrazach odmiennych i innych częściach mowy. Całkowita zaś gramatyka wraz z częścią 2-gą, zawierającą składnię jęz. francuskiego, wydana była w Warszawie 1833 r. „w tłoczni przy ulicy Rymarskiej". Przekładu (miejscami b. wadliwie) dokonano z 21-go wydania paryskiego, i ze względu na większy pożytek praktyczny, obok tłóma-czenia polskiego podano całkowity tekst oryginału francuskiego. Książka ta w ciągu lat 30 doczekała się u nas czterdziestu przeszło wydań. Obok tego dziełka wyszły także ćwiczenia do tłómaczenia (exercice8), ułożone przez tychże autorów i zastosowane do powyższej gramatyki.

Chaptal Jan Antoni, hr. de Chanteloup, chemik francuski (* w Nozaret [Lozóre] 4 czerwca 1756—f w Paryżu 30 lipca 1832). Ukończywszy kursa lekarskie w Montpellier, udał się dla uzupełnienia studyów do Paryża, skąd wróciwszy do Montpellier, zajął tam katedrę chemii; potem założył fabrykę produktów chemicznych, za co Ludwik XVI obdarzył go szlachectwem i orderem św. Michała. R. 1793 wezwany do Paryża zajął się tam z polecenia Konwencyi pracami naukowemi wespół z Monge’em i Bertholefem. Był dyrektorem prochowni w Grenelle, brał udział w organizacyi szkoły politechnicznej, potem wrócił na katedrę w Montpellier. Zamianowany członkiem Instytutu w r. 1798, znów przybył do Paryża i zajął się wyrabianiem chemikaliów. Za pierwszego cesarstwa powołany do rady stanu, w r. 1801 został ministrem spraw wewnętrznych, i na tern stanowisku oddał wielkie usługi handlowi i przemysłowi, nadto zaś zreformował zarząd więzienny i ulepszył organiza-cyę szpitali. Powołany następnie do senatu, otrzymał od cesarza tytuł hrabiego Chanteloup. W r. 1814 znajdował się w Lionie, jako organizator obrony przeciw cudzoziemcom. Napoleon, wróciwszy z Elby, wprowadził go do izby parów i zamianował dyrektorem generalnym handlu i przemysłu. Wreszcie za Restauracyi, r. 1819, znów zajął miejsce w izbie parów. Chaptal był nie tyle uczonym, ile raczej popularyzatorem. Wydał wiele wybornych dzieł z zakresu chemii, z których najcenniejszym jest traktat w czterech tomach o chemii stosowanej do sztuk pięknych, tłómaczony ledwie nie na wszystkie języki (z r. 1807), oraz o chemii stosowanej do rolnictwa (1823, 2-gie wyd.

Iga

WLm w¥ź WMmmi

U ...

Fig. 179. Cbapu Henryk.

T. M.

dowli od zupełnej ruiny.

K J.

1829, 2 tomy). —Pamiętniki jego wyszły w czasopiśmie „Annales de chimie“, którego on był jednym z pierwszych redaktorów.—Oto są główniejsze dzieła Ch-a.- „Sur le perfectionnement des arts chimiąues en France"; „Traite sur les vins“; „Chimie appli-quee aux arts"; „Distillation des vins“; „Reeher-ches sur la peinture encaustiąue des aneiens⁴⁴; „Mó-moire sur le sucre de betteraveM.    *

Chapu Henryk Michał Antoni; znakomity rzeźbiarz francuski (* w Lemee w r. 1833 — f 1891 r w Paryżu) Najzdolniejszy z uczniów damesa Bradnera, w r. 1855 otrzymał tak zwane prix de Romę, a w 1863 r. wystawił po raz pierwszy w salonie „Merkurego", rzeźbę zakupioną przez Muzeum Luksemburskie. — Prace młodego artysty tchnęły takim polotem i życiem, że krytyka przyklasnęła im gorąco, podnosząc zarówno talent, jako też i wielką pracowitość ich twórcy. C nie spoczywał na laurach. Z pracowni jego wychodził posąg za posągiem, zdobiąc place Paryża. Itak, piękna statua, wyobrażająca powagę i spokój pod tytułem „Bezpieczeństwo", stanęła przed prefekturą policyi; „Wcielenie Nieśmiertelnego geniusza" ozdobiło pomnik Jana Reynaud’a; dwie pełne wdzięku figury dekoracyjne: „Pluton* i „Proserpina"—park w Chantilly; przed pałacem sprawiedliwości wzniósł się monument Berryera, a przed szkołą sztuk pięknych posąg Henryka Regnaulfa. — Inne dzieła C. są następujące: posąg „księżny Orleańskiej", grobowiec Msra „Doupanloup", „Joanna d’Arc, klęcząca przed swemi widzeniami⁴*, „Myśl" uplastyczniona na posągu „Daniela Sterne’au, i wiele innych. Artysta, zmarły w pełni działalności, pozostawił liczny szereg prac rozpoczętych, wśród których rzeźbione podobizny księżny Walii i kardynała Bonnechose naczelne zajmują miejsce. Tym dwom pracom brak jedynie ostatniego dotknięcia.

Chapultepec, potężna skała porfirowa, 65 m. wysoka, o 4 km. na południo-zachód od stolicy Meksyku; u jej stóp leży osada t. im., a na szczyc;e wznosił się niegdyś jeden z pałaców Montezumy, na miejscu którego wice-król Galvez zbudował w r. 1785 obronny zamek z mieszkaniem dla siebie i swych następców. Chociaż budowa ta kosztowała króla hiszpańskiego przeszło 2 mil. fr., to jednak obecnie już jest to tylko cień dawnej wspaniałości. Ze szczytu zamku, zajętego na szkołę wojskową i obserwatoryum astronomiczne, roztacza się wspaniały widok na rozległe miasto, na daleką równinę Meksyku i na śniegiem pokryte szczyty gór. Zbocza wyniosłości otacza park, którego główną ozdobą są cyprysy olbrzymie, sięgające czasów przed-Kolumbowych. Dzisiejszy, względnie pomyślny stan zamku zawdzięcza Ch. cesarzowi Maksymilianowi, który uczynił go swoją rezydencyą i z własnej szkatuły łożył na uchronienie tej pięknej bu-

And. S.

Chara, Ramiennica (paleont.); rodzaj kopalnego i żyjącego obecnie wodorostu. — Kopalne ra-miennice znano dawniej tylko z pokładów trzeciorzędowych; obecnie znane są one również z trya-su (z wapienia muszlowego pod Moskwą), z pokładów jurajskich i kredowych. — Co zaś dziwniejsza, że wszystkie znane gatunki kopalne, tak wielkością jak i budową swoją, mianowicie owocami, które wogóle doskonale się przechowały, zupełnie są po dobne do obecnie żyjących, co dowodzić się zdaje, że roślinna ta forma w ciągu nieskończenie dłu giego czasu żadnym nie uległa zmianom. Podobnego faktu nie znamy dotąd prawie, z wyjątkiem chyba stałości skrzypów. Dobrze zachowaue odciski samej rośliny są niezmiernie rzadkie, co tłómaczy się delikatnością jej budowy; zwykle bywają to drobne ułamki, a często całe ich kupy, w postaci delikatnych rurek, przenikających skałę we wszystkich kierunkach. — Za to wybornie przechowane owoce znajdują się często w niezliczonej ilości w osadach trzeciorzędowych z wód słodkich. Ponieważ owocom tym brak zawsze właściwej im koronki, to niepodobna oznaczyć, które z nich należą do rodzaju Chara, a które do rodzaju Nitella, i czy oba-dwa te rodzaje niegdyś istniały. Że pierwszy z nich istniał, tego dowodzą ułamki łodyg opatrzonych korą. Pierwszy owoc gatunku Ch. medicaginula— Brgt., z piaskowca Żarnowego paryskiego (eoceuu), opisał Lama rek i narysował pod nazwą Gyrogo-niłes, zaliczając go dootwornic (foraminiferów) i dopiero Leman przyrodę ich określił należyeie. Obecnie znanych jest około 40 gatunków kopalnych owoców ramiennicy; jeden z nich podają z wapienia muszlowego pod Moskwą, jeden z oolitu angielskiego, jeden (Ch. Bleicheri Sap.) z piętra oks-fordzkiego w depart. Lot; jeden (Ch. Jaccardi Heer) z dolnej kredy (Weald?) kantonu Nefszatel; Ch. medicaginula Brgt., Ch. Lyelli Al. Br. i Ch. tuber-culata Lyell., charakteryzują dolny jeziorowy eocen zagłębia paryskiego i wyspy Wight; Ch. siderolitica Grep. dolny eocen w Jurze szwajcarskiej; Ch. Voltzii Al. Br. górny eocen albo oligocen w Lobsann w Al-zacyi; inne zaś jeszcze gatunki występują w eoce-nie, miocenie i pliocenie.

Chara, ob. Characeae.

Characeae (bot.), Ramiennice. Gromada roślin zamieszkujących wody słodkie, dziś pospolicie zaliczana do W o dor ostów (Algae) i wśród nich stanowiąca osobną klasę, przez niektórych — do osobnego typu Pąkowie (Oogematae), umieszczonego między pierworoślami (wodorosty i grzyby) a Rodniowcami (Archegoniatae). Linneusz pierwszy nadał ramiennicom takie stanowisko systematyczne; przed nim liczono je do roślin kwiatowych, w organach rozmnażania się widząc zmodyfikowane kwiaty. Później zbliżano je do rozma- .

"**£►?* 5t

lf^--

■ £Ł - ■

t %    -;

a«

t;, : 1

ii

Th

k;;«

SSH

C'

tapi

G5

03

■■■. ■

-IŁ -

jg§^_.

śyg&ŁgE??^ "Ij 5|§g£5r£*. ■ -

v-_

:.:.-S<fer₌

5.:

byy?ŚV«:-r.

w£W%

H

W&0-Ą,

§g

ft

®g£~

~~a

^%Iil

te

mmmmmi*

__■ ... '    ■“ V . ._-.    . ■

Fig 180. Zamek Chapultepec w Meksyku (ob. art. na str. 420).

itych typów roślin, aby ostatecznie powrócić do po- i skich) i pąkowi (żeńskich). Pierwsze (a na rys glądu Liuneusza. Piecha ich jest tak zróżniczko- B. fig. 182) są kulistemi organami, powstająeemi wana, że pozornie wygląda na rozgałęzienia wyż- przez odpowiednią metamorfozę końcowej komórki szej rośliny.    Główny pęd, długości od 1 decymetra    liścia (u Nitella) lub listka (u Chara). Ścianki kuli

do 1 metra,    rośnie wierzchołkiem i ma okółkami    utworzone są z 8-iu komórek tarczowych, spła-

ułożone liście, oddzielone długiemi    szczonych (C.), których brzegi zazębione wchodzą

między węzłami; liście powstają je-    jeden w drugi. Wewnętrzna powierzchnia tych ko-

den po drugim; każdy z nich może    morek pokryta jest ziarnkami chlorofilu, które przy

dojrzewaniu plomni przybierają barwę czerwoną. Na wewnętrznej stronie każdej z tych komórek wyrasta podługowata komórka (rękojeść—manubńum), do której przymocowanych jest sześć mniejszych komórek, a do każdej z tych cztery nici, złożone z licznych komóreczek. Protoplazma każdej takiej komórki (D) nici przemienia się w plemnik, śrubowo skręcony i zaopatrzony na ostrym końcu we dwie rzęsy (E). Gdy plemniki dojrzeją, komórki, tworzące kulę, rozdzielają się, dając im swobodny wstęp do otaczającej wody. Pąkowie ma kształt elipsoidu spoczywającego na komórce podstawowej, widocznej tylko w rodzaju Nitella. Składa się ono z szeregu osiowego komórek, otoczonych pięciu zwiniętemi śrubowo komórkami rurkowatemi, bo-gatemi w chlorofil. Końcowa z komórek osiowych jest większa od innych i napełniona proto-plazmą ziarnistą. Stanowi ona właściwą komóikę jajową. Końce wyżej wspomnianych komórek rurkowatych okrywają ją z góry, tworząc t. zw. koronkę. W chwili zapłodnienia rozchodzą się te końce, otwierając plemnikom przystęp do komórki jajowej, której rozmiękczona błona pozwala na ich wniknięcie w protoplazmę tejże komórki. Plem-nie i pąkowia powstają zawsze na liściach; w gatunkach jednopiennych pąkowie wyrasta tuż koło plemni podstawowego węzła tego samego listka. Jedni uważają pąkowie pod względem morfologicznym za zmodyfikowany liść, inni za takąż ga-

21

Fig. i 81.

Wierzchołek pędu. ją komórki w dół i w górę, okrywa-

SkrtieJohot⁰-'^'6 kom6rk« międzywężla war-kową i Okółkiem stwą korową (połowę tej warstwy liści (1, 2, 3-licz- tworzą komórki wychodzące z dol-by wskazują porzą- neg₀ pierścienia węzłowego, poło-dek ich wyrastania). Pow. 17 razy.

posiadać jeszcze okółkę listków (ob. f. 181). Rozgałęzienia tworzą się w kątach; 'pędy boczne są zupełnie podobne do głównego. Wzrost odbywa się przy pomocy komórki wierzchołkowej, która dzieli się przegródką poprzeczną na dwie; z tych dolna nie dzieli się dalej, tylko wydłuża, tworząc międzywęźle, górna zaś tworzy liczne przegródki, przez co powstaje na obwodzie obrączka, złożoua z komórek, z których każda wydaje po liściu, i dwie komórki w środku. U niektórych gatunków z tego pierścienia wyrasta-

wę zaś wychodzące z górnego).— Rozmnażanie się wegetacyjne ra-miennic odbywa się za pomocą gałązek, oddzielających się od rośliny macierzystej; są to, albo końcowe komórki korzonków (u Chara aspera Willd.), które napełniają się mączką i oddzielają się, aby na wiosnę rozwinąć się w młodą roślinkę, albo też węzły podziemne. Prócz tego rozmnażają się Ch e przy pomocy organów rozrodczych: plemni (mę-

zachód od Abusziru (Bender Busehehr), ma 1,000 m-ców, dobrą przystań i obfitość palmy daktylowej; poławiają się tu także bardzo piękne perły, lecz te znajdują się w miejscach trudno dostępnych. Anglicy dwukrotnie zajmowaM Ch., a mianowicie 1838 —

łązkę. W pierwszym wypadku rurki obwijające komórki osiowe byłyby listkami drugiego rzędu, w drugim—zwyczajnemi liśćmi. —Po zapłodnieniu, jajo, powstające ze zlania się komórki jajowej z plemnikiem, otacza się błonką i oddziela się wraz z częścią stwardniałej otoczki pąkowia, tworząc tak zwane nasienie ramiennicy. Przy kiełkowaniu dzieli się ono przegródką na dwie komórki; z tych jedna, mniejsza, stanowi właściwy zarodek, draga zaś,

1841 r. i w 1856.

And. S.

Charaka (wym. Czaraka), nazwisko autora jednego z najdawniejszych dzieł indyjskich lekarskich, pisanych po sanskrycku. Księga ta prawdopodobnie już na 900 lat przed erą naszą powstała,

Dr. J. P.

: chociaż forma, w jakiej ją dziś posiadamy, nie sięga i poza wiek III po nar. Chr. Treść jej podał czę-j ściowo Wise w „Commentary on the Hindoo System of medicine" (Londyn, 1860).

mmi

Yi

IHg

[-yPŚr

wiać się zaczęły prace, obejmujące szerszy zakres objawów. Teofrast (ob.), uczeń Arystotelesa, opisał 30 „charakterów", w których jednak właściwie przedstawił tylko typy pojedyńczych wad i przywar na tle ówczesnego życia ateńskiego, a więc typ: hypokryty, pochlebcy, nudziarza, plotkarza, gaduły, krętacza, skąpca, głupca, samoehwała, tchórza i t.p. W tymże duchu traktowany jest przedmiot w dziele Labruyóre’a (ob.) „Caracteres", które w szeregu luźnych aforyzmów uwydatnia wyłącznie prawie ujemne strony natury ludzkiej: u kobiet i mężczyzn, magnatów, szlachty, uczonych, dworaków i t. p. Prace Teofrasta i Labruyóre’a, odznaczające się przesadą oraz brakiem analizy i pojęć ogólnych, właściwie zaliczone być powinny do literatury satyrycznej, na równi z utworami Horacego i Juvena-

Charakter (z greek, yapdaoto—ryję, wyżłabiam, yapamrjp, znamię, cecha), oznacza ogół cech i właściwości mniej lub więcej stałych, któremi dany przedmiot wyróżnia się z pośród innych podobnych; mówimy więc o charakterze krajobrazu, dzieła sztuki, epoki., pisma i t. p. W ściślejszem i bardziej rozpowszechnionem znaczeniu Ch. jest pojęciem p8ychologicznem i wyraża te właściwości, które czło j wiek pojedynczy albo grupa, naród, klasa, mniej lub więcej jednostajnie okazują w swym sposobie czucia, myślenia i postępowania. Jako fakt psychologiczny, Ch. oddawna był przedmiotem badań i teoryj, usiłujących podciągnąć pod pewne kate-gorye i objaśnić wielką rozmaitość obserwowanych w rzeczywistości Ch-ów. Pierwszą w tym kierunku próbę przedstawia teorya czterech temperamentów (ob.), sformułowana przez lekarzy greckich i do dziś jeszcze z małemi zmianami przyjmowana przez wielu psychologów (Lotze, Wundt). Zarzucić [jej można, iż jest zbyt jednostronną i ułamkową, uwzględnia bowiem niektóre tylko z czynników [Ch-u, jak żywość lub powolność reagowania, stałość lub zmienność stanów uczucia i woli, w zależności od fizycznych spraw organizmu, ignoruje zaś czyn-Fig ‘182. Eamiennica (Chara fragilis). A część rośliny > niki bardziej psychologiczne, a także samą treść ży-naturalnej wielkości B węzeł z liśćmi ft'\ , .)Jpąko-] cia duchowego, przedmioty reagowania i uczuwania. wiem c, i plemnią a. C jedna tarcza z kuli plemni zr.it- To też współcześnie z teoryą temperamentów poja-kami. D część nici z plemnikami, E plemniki wolne, pływające

większa, służy za zbiornik materyałów zapasowych.

Pierwsza, rosnąc, przebija niebawem powłokę i dzieli się przegródką podłużną na dwie nierówne części: jedna z nich daje początek korzonkowi, druga wypuszcza zielony pęd.—Ramiennice rozpowszechnione są na całej powierzchni kuli ziemskiej. Rozróżniają trzy rodzaje: I) Chara (ramiennica), 2) Nitellopsis 3) Ni-

tella.

Wł. M. K.

Charadros. 1: Prawy dopływ Cefizu w Boecyi, nad nim miasto Ch.; tejże nazwy miasta leżą jeszcze w Epirze i Messenii.—2). Rzeka w Achai.—3).

Dopływ Inachu w Argolidzie.—4). Rzeka w Messenii, przerzynająca równinę Steniklaros.—5). Polanka w pobliżu m. Argos, na której odbywały się sądy j la. Na temże stanowisku opisowo-satyrycznem stoi za wykroczenia wojskowe podczas pobytu wojska jeszcze nasz autor „Charakterów rozumów ludzkich" w mieście (Tucyd. V 60). — 6). Miasto portowe , (1837), M. Wiszniewski, a także z nowszych Bahn-w zach. Cylicyi.    K-K- i sen, autor obszernego dzieła „Beitrage znr Charakte-

Charak, wyspa na Morzu Zielonem (odnoga { rologie" (1867). Bardziej umiejętne traktowanie Perska), wprost uścia rzekr Sefid-Rud, na północo- i kwestyi można już jednak wyśledzić od początku

za

bieżącego stulecia. K. Fourier (ob.), twórca jednej utopij socyalistycznych, jako podstawę dla podziału zajęć w projektowanem przez siebie społeczeństwie, nakreślił szczegółową klasyfikacyę Ch-ów, w której, wychodząc z analogii świata roślinnego i posiłkując się frazeologiczną dyalektyką, rozróżnia 810 odmian Ćh-u, każdą z nich określając przez 12 znamionujących ją namiętności, z jedną, dwiema lub trzema panującemi. O wiele poważniejszą próbę przedstawia system f r e u ol o g i i (ob.), który teoryę Ch-u wziął za podstawę i punkt wyjścia ogólnej nauki o duszy; wychodząc z założenia, że każdej z czynności psychicznych odpowiada oddzielny organ na powierzchni mózgu, freuologowie uważali możliwe przez dostrzeganie związku między rozmiarem różnych części mózgu, a rozwojem szczególnych właściwości psychicznych, na podstawie objektywnej określić główne składniki Ch u; z obaleniem jednak twierdzeń anatomicznych z jednej strony, a z drugiej z postępem psychologii, runęła i cała budowa frenologii, jakkolwiek zgromadzony przez nią inateryał spostrzeżeń nie pozostał bez wartości dla rozwoju nauki o Ch-rze. Jednocześnie filozof H e r b a r t (ob.) w ogólnym swym systemie psychologii udziela miejsca pojęciu Ch-u, nadaje mu jednak znaczenie ciaśniejsze, które zresztą do dzisiaj dość powszechnie się utrzymuje, zwłaszcza w literaturze pedagogicznej; Ch. dla niego jest tylko funkcyą woli — mianowicie jest konsekwentnym, zawsze zgodnym z sobą sposobem chcenia i postępowania, wypływającym ze świadomego przyjęcia pewnych „praktycznych zasad⁴ (maksym), których dostarcza doświadczenie lub refl ksya. W myśl tego tylko pewnym jednostkom przyznawany być może Ch., w braku stałych i zgodnych z sobą przejawów woli, mówi się o człowieku, że jest „bez charakteru⁴. — Pogląd ten jednak, raczej etyczny i pedagogiczny, aniżeli psychologiczny, zbyt mało godzi się z metodą i zadaniami współczesnej nauki, której punkta wytyczne w kwestyi Ch-u wskazać tu nam pozostaje. Nauka o Ch-rze jest częścią ogólnej nauki o zjawiskach duchowych; podczas gdy ta ostatnia opisuje, klasyfikuje i podciąga pod ogólne prawa stany świadomości i procesy, wspólne wszystkim ludziom, zadaniem nauki o C-hrze jest wykazać, które z tych pierwiastków ogólnych i w jakich kombinacyach istnieją u ludzi pojedyńczych, i na tej podstawie określić główne klasy lub typy Ch-ów, oraz pochodzenie typów tych racyonalnie wytłómaczyć. — Naprzód więc nauka o Ch-e wykazuje te elementarne składniki psychiczne, których istnienie lub brak, większy lub mniejszy rozwój, wzajemny stosunek, indywidualne odmiany, służyć mogą do rozróżnienia i opisania Ch-ów. Jako takie składniki Ch-u mogą być uważane, np.: wrażenia różnych zmysłów, przewaga wrażeń ustrojowych (obżarstwo), wzroku, słuchu, ruchowo-mię-śniowych; szczególne instynktu i uczucia, jak: miłość płciowa, miłość potomstwa, sympatya, życzliwość, gniew, złośliwość, towarzyskość, lękliwość, ambicya i żądza panowania, zamiłowanie pochwał, popęd do zbierania (skąpstwo). W całem życiu du-chowem przeważać może pierwiastek intelektualny,

uczuciowy lub czynny (woli); życie duchowe zwracać się może głównie na zewnątrz, albo rozwijać wewnętrznie (refleksya, marzycielstwo); myślenie dokonywać się może pod formą obrazową (Galton— mental imagery) albo oderwaną, wyrazową, a także pod formą jednego zmysłu bardziej niż innych (typy umysłowe: wzrokowy, słuchowy, ruchowy); czynności psychiczne dokonywać się mogą szybko lub powolnie, mieć natężenie silne lub słabe, trwać dłużej lub krócej. Dalej, różną być może ilość objawów właściwych danej indywidualności, która okaże się w ten sposób bogatą i złożoną, albo ubogą i prostą; pojedyncze objawy pozostawać mogą w rozmaitym do siebie stosunku: albo wszystkie lub w znacznej liczbie będą mniej więcej równomiernie rozwinięte, zrównoważone i wewnętrznie zharmonizowane, albo też jedna czy niewiele dążności przytłumiać będzie wszystkie inne, różne dążności występować będą kolejno, dorywczo i sprzecznie; wreszcie następstwo i kojarzenie stanów świadomości dokonywać się może wedle ich związku zewnętrznego, mechanicznego, albo wewnętrznego, logicznego. Każda z cech powyższych mogłaby posłużyć za podstawę do podziału Ch-ów; oczywiście przed innemi nadają się do tego te cechy, z któ-remi w związku współistnieje zazwyczaj wiele innych, które w ten sposób na całym Ch-rze kładą pewne wybitne i ogólne piętno. Tak, odpowiednio do trzech głównych postaci życia duchowego, A. Bain rozróżnia trzy ogólne typy Ch-ów: intelektualny, uczuciowy i czynny, w każdym z nich przyjmując odmiany szczegółowe według przewagi tych lub owych uczuć lub sposobów myślenia i ujawniania się woli. Biorąc za podstawę ruchy, ich szybkość i natężenie oraz ogólną wrażliwość na podniety, ustanawia B. Perez następujące klasy: Ch. żywy (psędkość i wrażliwość), żywy-gorący (prędkość, wrażliwość głębsza i trwalsza), gorący (uczuciowość znaczna, wola impulsywna), powolny (ruchy ociężałe, uczuciowość słaba, ale trwała), powolny-gorą-cy (ruchy ociężałe, uczuciowość głęboka), równomierny (harmonijny rozwój wszystkich czynników). Th. Ribot przyjmuje trzy główne typy Ch-ów, stosownie do przewagi uczuciowości, albo woli, albo słabego jednej i drugiej rozwoju, w każdym zaś z tych typów odróżnia odmiany i formy złożone; powstaje więc podział: 1) Uczuciowi, a) prostoduszni (les humbles—wrażliwość, inteligencya i wola słabe), b) kontemplacyjni (wrażliwość, inteligencya wyższa, wola słaba), c) uczuciowi - namiętni; 2) Czynni, a) ruchliwi (energia rozproszona przy słabej inteligencyi), b) działacze (energia celowa, inteligencya wyższa); 3) Apatyczni, a) typ ujemny (tępość, ociężałość), b) typ dodatni (rozsądni, solidni, poważni); jako formy złożone: 4) Uczuciowi-czynni; 5) Apatyczni-czynni (działający po chłodnej rozwadze); 6) Apatyczni - uczuciowi (normalnie obojętni, zapalają się na krótko w wyjątkowych razach); 7) Umiarkowani (pod każdym względem równomiernie rozwinięci). Po-za tą klasyfikacyą rozróżnia jeszcze autor ludzi: 8) Bezkształtnych (pozbawieni własnych cech charakterystycznych, odbijają w sobie biernie wpływy otoczenia); 9) Nie-

•T. YVł. D.

stałych (często zmieniają postać duchową); 10) Ch-y cząstkowe (na ogół bezkształtni, ale obdarzeni jedną cechą wydatną, np. zamiłowaniem do pewnej sztuki). Kilka równorzędnych podziałów przeprowadza Fr. Paulhan; biorąc za podstawę formę i stosunek procesów psychicznych, dzieli ogół ludzi na: Ch-y o równowadze stałej (wszystkie dążności równomiernie działają); Ch-y doprowadzone do jedności (różne dążności podporządkowane i przystosowane do jednej); Ch-y, w których dążności pojedyńcze nie są ukoordynowane: niespokojni, nerwowi, impulsywni, natury złożone, Ch-y luźne; według ilości składników: Ch-y bogate i pełne, albo ciasne i ubogie; według natężenia procesów: namiętne, przedsiębiorcze, śmiałe, albo apatyczne, lękliwe; według trwania procesów: Ch y uparte, stałe, albo słabe i wahające się, naginające się lub sztywne; z drugiej strony przewaga lub brak pewnych konkretnych dążności wytwarza szereg typów takich, jak: Ch-y nacechowane wrażliwością pewnych zmysłów, albo przewagą dążności intelektualnych, albo uczuciowych; dalej różnice okażą się zależnie od panowania dążności indywidualistycznych — egoizmu, ambicyi, współczucia, litości, albo społecznych — miłości rodziny, kraju, namiętności politycznych, albo wreszcie dążności idealno - abstrakcyjnych — jak uczucie religijne, skłonności filozoficzne lub estetyczne.—Po dokonaniu analizy i podziału Ch-ów pozostaje wytłómaczenie, dlaczego, wskutek jakich przyczyn urabiają się takie lub inne Ch-y, czyli zbadanie praw, rządzących tworzeniem się Ch-ów indywidualnych i narodowych, co stanowiłoby zadanie nauki specyalnej, przez J. S. Milla zaprojektowanej pod nazwą Etologii.—Z nauką o Ch-rze wiążą się zagadnienia praktyczne: poznawania Ch-u i jego kształcenia. Dla poznawania Ch-ów system cały środków podają fizyognomika (ob.) i grafologia (ob.); jakkolwiek jednej i drugiej nie zbywa na poważnej podstawie naukowej, żadnej z nich uznawać nie można za metodę poznawania uniwersalną i wystarczającą; poznanie Ch-ru oprzeć się może tylko na obserwacyi i analizie rzeczywistych jego objawów, przyczem pamiętać należy, iż Ca. przechodzić może ewolucye pod wpływem wewnętrznych i zewnętrznych czynników, oraz że, prócz sił czynnie się ujawniających istnieć w nim mogą siły utajone, tylko dla braku sposobności znać o sobie nie dające, że zatem wszelkie określenia i przepowiednie dotyczące Ch-ru mogą mieć wartość tylko prawdopodobieństw. Co się tyczy kształcenia Ch-ru, to idzie o wskazanie środków i warunków, przy których, z pośród wielu możliwych, możnaby urobić formę Ch-ru, w granicach przyrodzonych zasobów danego indywiduum, najlepiej odpowiadającą wymaganiom etyki lub potrzebom życia społecznego, a więc Ch. zawsze zgodny ze sobą w silnem chceniu i wytrwałem pełnieniu tego, co jest moralnie dobrem lub użytecznem społecznie. O ile określenie środków takich możliwem jest wprzód, nim sama nauka o Ch-rze dostatecznie ugruntowaną została, przyjąć można, iż najważniejsze znaczenie tutaj mają: konsekwencya i stałość wychowawcy w postępowaniu z dzieckiem; budzenie uczuć

i uzdolnień, zapewniających wielostronny rozwój Ch-ru; dawanie wychowańcowi sposobności, iżby wola jego mogła samodzielnie być czynną i skutecznie zwalczać trudności; wreszcie uświadamianie motywów działania, wyrabianie zasad, które stale rządzić - by mogły postępkami. Ch. w znaczeniu etyczuem wyrabia się najpomyślniej w warunkach życia prostych i jednostajnych; utrudnia zadanie: częsta zmiana otoczenia, zajęć, trybu życia, a najmniej już sprzyjającem jest utrwalaniu się Ch-ów położenie takie, gdy w duchowem życiu społeczeństwa zapano-wuje chwiejność i pogmatwanie pojęć w kwestyach prawdy i fałszu, dobra i zła, ideałów i środków społecznego działania.—Literatura: A. Bain „Study of character" (Londyn 1861); Galton „Inąuiries into human faculty" (Lond. 1882); Furneaux Jordan „Anatomy and Physiology in Character“ (Lon. 1886) Dr. Azam „Charakter w zdrowiu i chorobie" (War szawa 1888, przekł. z franc.); Queyrat „L’imagina tion et ses varietes chez l’enfant“ (Paryż 1892); B Perez „Charakter od dzieciństwa do wieku dojrzałe go“ (Warsz. 1893, przekł. z franc.); Th. Ribot „Surles diverses formes du caractóre" („Rev. Philos.** 1892, Novembre); F. Paulhan „Les caractóresM (Paryż 1894); Le Bon „Leróle du caractóre dans la vie des peuples“ („Rev. Scientif." 1894, Janv., Fevr.); Smi-les o Charakterze, przekł. z ang.); A. Martin „L’edu-cation du caractere" (Paryż 1887); Dr. Scholz „Wady Cnarakteru dziecięcego i ich leczeąje" (Warszawa, 1892, przekład z niemieckiego).

Charakterystyka (z grec.), jest to obraz rzeczy, zjawiska lub osoby, utworzony przez skupienie zasadniczych, znamiennych cech danego przedmiotu. Wyróżnić ją należy od opisu i biografii. — Opis przedstawia szczegółowy wykaz wszystkich właściwości, jakie przyznaje się pewnemu przedmiotowi; charakterystyka—te tylko, które stanowczo wyróżniają pewną jednostkę lub pewną grupę jednostek (lub zjawisk), od innych, do niej zbliżonych. — Biografia wystawia wszystkie okoliczności, wszystkie przejścia duchowe czy materyalne, jakim pewna osobistość w biegu swego życia ulegała; charakterystyka skupia te tylko rysy, które do wykazania istoty tej osobistości, w jej podobieństwie lub różnicy względem innych, przydać się mogą. — Biograf może i powinien się posługiwać Ch-ą, czy to faz poszczególnych w rozwoju swego bohatera, czy też całości jego życia i działania, ale głównem jego zadaniem będzie zawsze sumienne, bezstronne przedstawienie szczegółów tego życia i działania. Autor, dający Ch-ę pewnej osoby, może się posługiwać szczegółami biograficznemi, ale głównem jego zadaniem będzie skupienie wszystkich istotnie znamiennych rysów w jedno ognisko. Ch. może być dwojaka: artystyczna i krytyczna. W gruncie rzeczy proces duchowy, skutkiem którego obie powstają, jest ten sam, a i zalety, jakie mają odznaczać jedną i drugą, są też same; istnieje atoli między niemi jedna zasadnicza różnica: Ch. artystyczna jest swobodnym wytworem fan-tazyi, choćby nawet brała pod uwagę jednostki rzeczywiste, historycznie znane; Ch-a zaś krytyczna opierać się musi na materyale danym, czy to przez

na roz-

czas

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

dzieło sztuki i nauki, czy też przez życie, i tern będzie lepszą, im mniej dozwoli działać fantazyi swobodnej. Ze wszystkich Ch-yk najwaźniejszemi są te, które malują nam ludzi i ich dzieła: I. Ch. artystyczna. W najodleglejszych znauych nam czasach dwojako objawiała się Ch. osób w poezyi: albo przez wyliczenie (nieraz bardzo szczegółowe), właściwości znamionujących pewną osobistość (np. Ch., a raczej opis, Ramy, bohatera poematu indu-skiego Ramajana), albo też przez dobranie jednego znamiennego epitetu, który się stale powtarzał w ciągu utworu, kiedy była mowa o danej osobie (np. w Iliadzie i Odyssei: szybkonogi Achilles, przebiegły Ulisses). Ponieważ poemata greckie i ich naśladowania rzymskie wpłynęły stanowczo wój poezyi europejskiej, więc też sposób charakteryzowania ludzi, w nich podany, bardzo długo był panującym, bo aż do połowy wieku XVIII.—Wów-dopiero, naprzód w powieściach, a następnie i w poematach, zaczęto umieszczać szczegółowe Ch-i osób, które w nich występowały. — Przebiegać wszystkich faz, jakie Ch-i te od czasu tego przechodziły, tutaj nie będziemy, odsyłając po szczegóły do artykułów: Epopeja i Powieść.— Obok Ch-k epicznych postawić należy Ch-i dramatyczne, zależne w literaturze europejskiej, aż do czasów Szekspira, również od wzorów grecko-rzymskich; lecz i ich historyę znajdzie czytelnik pod artykułem Dramat, gdzie w związku z inne-mi właściwościami lepiej i jaśniej przedstawione być mogą. — II. Ch. krytyczna. Pierwszy znany nam przykład Ch-yk stanowiących przejście od artystycznych dał Teofrast (IV wieku przed Chr.), w dziele p. n.: „Charaktery". — W_30-tu rozdziałach przedstawił on w sposób znamienny, niekiedy prawdziwie dowcipny, a zwięzły, 30 różnych wad ludzkich lub ich odcieni. — Z późniejszych jego naśladowców wspomnieć można Dy ona Chryzostoma (koniec I i początek II wieku naszej ery), który dał trzy udatne Ch-i: skąpca, rozpustnika i ambitnego. — Najświetniejszym zaś przedstawicielem tego kierunku był La Bruyóre z XVII stulecia, który do przekładu Teofrasta dołączył swoje własne „Caractóres ou les moeurs de ce siócle" (1687 r., przekład polski Fr. Podowskiego w Warszawie, r. 1787). — Wymienione tu utwory są podobne do Ch-yk artystycznych ze względu na swoją ogólność, ale do krytycznych zbliżają się tem, iż nakreślone zostały z obserwacyj jednostek rzeczywistych; domyślnie wiemy to o Teofraście i Dyonie-Chryzostomie; na pewno zaś o La Bruyóre’ze, tak samo jak u nas o „Teofraście polskim" hr. Rzewuskiego (1850). — Co do sposobu swego powstania szkice Teofrasta w najbliższym zostawały związku z charakterami nowej komedyi atty ckiej (ob.).—Skutkiem wpływu dzieła La Bruyóre’a rozpowszechniły się w XVIII stuleciu we Francy i, a za jej przykładem i w innych krajach, tak zw. portrety pisane, które w początku kreślili zazwyczaj sami portretowani, a które następnie sta ły się dla osób postronnych pobudką do pisania Ch-yk.— Pierwej wytworzyły się Ch-i biograficzne

Kacyklej. Fowiz. Uuttr. T. II

od literackich. — Co do Ch-yk biograficznych, to moźnaby szukać zarodków ich w dziełach historycznych Tucydydesa, Polibiusza, Tacyta, a szczególniej w życiorysach porównawczych Plutarcha, w tej mianowicie ich części, gdzie autor parallelę między pewnym mężem greckim a rzymskim przedstawia; rozwinięte atoli Ch-i napotykamy dopiero w wieku XVIII w pracach dziejopisarskich Woltera, Gibbona, Hume’a, a u nas Naruszewicza i Krasickiego („Życiorysy sławnych mężów na wzór Plutarcha¹*).—W dalszym rozwoju, aż do dziś dnia, w miarę doskonalenia się sztuki dziejopisarskiej, Ch-i zyskiwały na ścisłości i barwności, przechodząc od malowania stosunków zewnętrznych przeważnie do głębi duszy danej jednostki, do istoty pewnego zjawiska. — Ch-i artystyczne zaczęły silny wywierać wpływ na krytyczne; szczególniej można to powiedzieć o wpływie romansów historycznych Walter-Scotta, które nauczyły dziejopisów nie tylko wnikać myślą w czasy ubiegłe, ale także przenosić się w nie sympatycznie uczuciem i fantazyą. — Tacy historycy, jak Barante, Thier-ry, Juliusz Michelet, Macaulay, Szajnocha pod tym wpływem się wykształcili i w Ch-ach swoich „malowniczych" znaczne miejsce dali fantazyi i domysłowi. — Kreśląc swoje Ch-i, powoływali się oni wprawdzie zawszę_na źródła historyczne, ale w ich szeregowaniu, zestawianiu i tłómaczeniu bardzo często powodowali się mniejszą lub większą dowolnością, najczęściej wywołaną, czy to osobi-stemi sympatyami, czy też względami na artystyczne piękno kreślonego przez się obrazu.—Obok tych Ch-yk malowniczych, istniały, mianowicie wśród uczonych niemieckich, a z pośród naszych u Lelewela, Ch-i suche, których autorowie poprzestawali na sumiennem zestawieniu określeń charakteru, jakie w źródłach znaleźli, lub jakie z rozbioru czynów pewnej osoby wyprowadzić było można prawie napewno. Zadaniem historyografii w czasach najnowszych stało się umiejętne połączenie ścisłości i dokładności tych Ch-yk suchych z zaletami żywości i barwności Ch-yk malowniczych. Uznano potrzebę udziału wyobraźni w rekonstrukcyi charakterów historycznych, ale określono bliżej jej rolę, powiadając, że ma ona być tylko odtwarzającą i dopełniającą na podstawie materyału sumiennie zebranego i krytycznie rozpatrzonego; nie wolno zaś jej sięgać w sferę swobodnego tworzenia, jak u artysty. Próez tego pogłębienie studyów psychologicznych nad umysłem i charakterem ludzi dało możność wnikania w głąb duszy jednostek i uczyniło Ch-i ich niezmiernie zajmującemi, nie tylko ze względu na znaczenie osób historycznych, ale i ze względu na poznanie człowieka wogóle. To też Ch-i podane przez takich historyków, jak Mommsen, Froude, Kalinka, obudzić mogą zainteresowanie ogólne. — Początku Ch-yk literackich szukać można w zwięzłych zdaniach, jakie o znakomitych autorach wypowiedzieli greccy i rzymscy pisarze, a szczególniej Arystoteles, Cyceron, Kwintylian, Dyonizyusz z Halikarnasu, Longin. Były one podstawą obszerniejszych opinij, jakie wygłaszali o li-

54

teraturze starożytnej humaniści, a potem krytycy (tak się nam przynajmniej zdaje) różne pobudki pseudo-klasyczni. Pochwały (el o ges), szczególniej działania, niedające się sprowadzić do jednej głów-we Francyi uprawiane, są już Ch-ami, ale jedno- nej; a stąd też dedukcyjny sposób pisania Ch-yk stronnemi. Laharpe jest typowym pisarzem takich ma wartość bardzo problematyczną. Na teraz mu-Ch-yk; u nas znalazł on naśladowców we Franc. simy poprzestawać na tern, ażeby, pisząc Ch-ę, dbać Ksaw. Dmochowskim i Stanisławie hr. Potockim, przedewszystkiem o rzetelną, najskrupulatniej zba-Wraz z romantyzmem otwiera się nowa doba w roz- daną prawdę w jej rysach zasadniczych, nie powoju tej formy literackiej. Wyrazu charaktery- święcąc rzeczy dla frazesu, dla dowcipu, dla artysty ka użył po raz pierwszy, o ile wiem, jeden stycznego zaokrąglenia swej pracy, dla efektu, starać z teoretyków romantyzmu niemieckiego, August Wil- się o oddzielenie swoich sympatyj i antypatyj od zjawi-helm Schlegel, ogłaszając w r. 1801 swoje: „Cha- ska czy osoby, którą się chce scharakteryzować—boć rakteristiken und Kritiken". Odtąd i nazwa i rzecz w Ch-e nie mamy malować swoich uczuć, lecz sama rozpowszechniły się w literaturze, tak, że obraz tego, cośmy postanowili dać poznać czyteP każdy wybitniejszy krytyk pisywał zarazem cha- nikom; usiłować dotrzeć do wnętrza rzeczy, nie rakterystyki, wizerunki czy portrety. Nie mogąc zadawalniając się błyskotliwą powierzchownością; się zapuszczać w szczegółowe dzieje rozwoju Ch-yk nie powiększać ani umniejszać sztucznie, za pośred-u różnych narodów europejskich i w Ameryce pół- nictwem stylu, wartości i doniosłości przedmiotów, nocnej, poprzestanę na określeniu dwu głównych lecz je przedstawiać tak, jak się nam one po su-metod, jakie w nich przeważały; jednę z nich na- miennem zbadaniu rzeczywiście przedstawiają. Pod zwałbym wrażeniową, felietonową, drugą — ścisłą, częściowym wpływem H. Taine’a wykształcił się na Pierwszej chodziło o to, ażeby sama Ch. czytała samodzielną indywidualność duński krytyk Jerzy się przyjemnie, choćby nie bardzo była zgodną Brandes, który dał kilka bardzo ładnych Ch-yk; z istotnym stanem rzeczy; pierwiastek artystyczny w oppozycyi względem Taine’a występuje Paweł odgrywał w niej rolę przeważną, a przedmiotowe Bourget, a szczególniej Emil Faguet, wreszcie Ola wrażenia autora zastępowały dokładność -i nauko- Hansson, zawracający ku metodzie wrażeniowej, wą rzetelność wywodów. Stronniczość bardzo czę* felietonowej, na podstawie psychologicznej, sto łączyła się tu z wybitnym subjektywizmem. Charakteryzacya. Tak się nazywa w sztuce Takie Ch-i pisali w Niemczech Heine i Borne, ca- aktorskiej uwydatnienie na twarzy cech wieku, stałe wogóle t. zw. „młode Niemcy", w Anglii Carly- nu i innych znamion, właściwych danemu osobie z jednej a Macaulay z drugiej strony, we Frań- nikowi, którego aktor przedstawia. W początkach cyi Gustaw Planche, Juliusz Janin, Sainte-Beuve naszego teatru ograniczała się ona do bardzo szczu-w pierwszej swej fazie, wreszcie najświetniejszy płyoh środków: dosyć było przyprószyć włosy mąką, z nich: Paweł de Saint-Victor, u nas Maurycy Moch- pod oczami zrobić parę kresek spalonym korkiem i ta-nacki, Michał Grabowski, J. I. Kraszewski, Lucyan kież kreski po obu stronach nosa ku ustom,—a go-Siemieński, a po części i Stanisław Tarnowski, tów był „starzec¹⁴. Tak zwany „czarny charakter", Druga metoda dbała przedewszystkiem o ścisłość robiono na czarno albo na czerwono—a więc brwi naukową, lubo nie gardziła bynajmniej i pięknością gęste, krzaczyste i rzęsy silnie podkreślone kor-stylu, o ile, naturalnie, zdolności starczyły. Stara- kiem miały nadawać wyraz złowrogi — jak znowu jąc się o ścisłość, posługiwano się bardzo często czerwone włosy i rudy zarost stanowiły oznakę juda-przytoczeniami, cytatami, nie wyrwanemi do- Bzowskiej przewrotności i fałszu. Komików wyobraża-wolnie z dzieł autorów, których miano charakte- no zawsze z czerwonym zadartym nosem, przedłu-ryzować, lecz wypływającemi z sumiennego zesta- żonemi wargami i podniesionemi brwiami. Brody i wą-wienia znamiennych w dziele danem ustępów. Ta- sy przyprawiano ze lnu i konopi: dopióro w początkach kie Ch-i pisywał w Anglii John Stuart Mili, naszego wieku wynaleziono sposób skręcania ludz-w Niemczech Hettner i Gottschall, we Francyi kich włosów w warkoczyk, który nosi nazwę kre-Sainte-Beuve w ostatniej swej fazie, u nas Michał p y. Krepa owa rozkręca się i tworzy włos kę-Wiszniewski, Aleksander Tyszyński, Bronisław Chle- dzierżawy, z którego się tworzą brody, wąsy, brwi, bowski, Józef Tretiak i inni. Hipolit Taine wpro- bakenbardy i t. p. Sposób ten utrzymał się do wadził do Ch-yk jedną ważną zmianę: uważał on dziś, powoli jednak ustępuje przed wyrobem da-(podobnie jak Mickiewicz), że w każdej jednostce leko kunsztowniejszym. Temi-to prostemi środka-istnieje jakaś zdolność lub namiętność zasadnicza, mi posługiwano się długo. Ubóstwo inwencyi szło główna, którą odszukawszy, można z niej wypro- w parze z szablonowemi postaciami w nowoczesuych wadzić wszystkie inne właściwości tej jednostki sztukach. Do dziś dnia w garderobie teatralnej i wyjaśnić wszystkie jej czyny. Gdyby teorya ta poniewiera się ów tradycyonalny korek, pokrajany mogła być uznana za niezachwianą, to-byśmy do- w kawałki, mąka, cynober i owa krepa. Z przyszli do najważniejszej i najwyższej doskonałości, byciem Królikowskiego, Rychtera i Chomińskiego jaka osiągnąć się daje, t. j. do dedukcyjnego wy- na scenę warszawską, zamiera klasyczny repertoar, prowadzania podrzędnych przymiotów z jednego a pojawiają się sztuki z realniejszym rysunkiem zasadniczego; a trudność polegałaby jedynie na od- figur. Ch. urozmaica się szczegółami podpatrzonemi nalezieniu tego zasadniczego przymiotu. Ze wzglę- z natury—już czarne kreski, cynober i mąka nie du jednak, że istota ludzka jest mocno skompliko- wystarczają, zjawiają się peruki charakterystyczne, wana, nie możemy, na teraz przynajmniej, uznać Królikowski i Rychter w rolach starców i obłudni-tej teoryi za niezwalczoną; w duszy ludzkiej są ków, później nieco Linkowski w rolach charakte-

P. Chm.

Dr. J. P.

rystyczno-komicznych, dają reprezentacye łudzące opodal od Wrót Kaspijskich, i od dziś. Teheranu; rzeczywistością, pomagają im do tego nowo wprowa- I 2) w płd. Babilonii, przy ujściu Eufratu i Tygru, dzone t. z. szminki, rodzaj farb tłustych, zastoso- 1 założone przez Aleksandra W. i stąd zrazu nazywanych do koloru twarzy rozmaitych odcieni: dla wane Aleksandryą; potem, przez Antyocha III, da-starych, młodych, chorych, ogorzałych, brunetów, leko wyżej, prawdopodobnie przy dopływie rzeki blondynów i t. p. Szminki te rozkładać się dają Choaspesu, pod nazwą Anty ochei nanowo przebudo-jak farby olejne u malarza na palecie. Ch. w roz- wane; za czasu zaś Partów (r. 130 przez Chr.) od woju sztuki aktorskiej z czasem staje się prawie imienia książęcia arabskiego, Spazinesa. nazywane drugą sztuką. Z drobiazgowością rodzajowego ma- Ch. Spazinu, stolica państewka Charakene v. Me-larstwa nie przepomina o niczem, co tylko daną sene; 3) na zachodnim brzegu Korsyki, dz. Car-figurę uplastycznić może,—do tego nieraz stopnia, ghese. że przeistacza aktora w inną zupełnie postać, nie- Charaz z Pergamu, historyk z II w. po Chr., mającą do niego cienia podobieństwa. w- R- według Suidasa napisał 40 ksiąg Dziejów Hella--• Ostatni ten effekt autor powyższego artykułu dy („Hellenikon historion"), niekiedy nazywanych stosować może przeważnie do siebie. Istotnie, Ra- „Kroniką"; wątpliwem jest, czy pisał także „Italica". packi od przybycia na scenę warszawską sprawił Ułamki znajdują się w wydaniu Mullera: „Fragm. niejako przewrót w Ch-yi aktorskiej. Niezależnie hist. Graec." III, str. 636 sq. od pierwszorzędnego talentu, zwraca on usiłowanie, ażeby osoba reprezentowana, cechami nawet ze-wnętrznerai z możliwą ścisłością odpowiadała wzorowi, unikając szablonu. Ch. jego sięga głębiej i usiłuje odpowiedzieć dwom warunkom: psychologicznemu i malowniczemu. Szczęśliwie odgaduje łagodny.

Rapacki refleksy duchowe, odciskające się z głębi wzruszeń na fizyognomii i trwale tam osiadające (Zrzęda i Przekora, wszystkie wreszcie jego typy Fredrowskie); z delikatnem poczuciem artyzmu umie urządzeniem przyborów fizyognomii nadawać jej rysy historyczne, portretowe, wspaniałe (Król w „Mazepie", istne widmo przeszłości). Do uzupełnienia złudzeń malowuiczych dopomaga mu umiejętne zażycie kostiumu. Słowem Ch. jego jest wzorową; a lubo do gry stanowi ona tylko dodatek (w niektórych razach nieodzowny; Żółkowski rzadko się charakteryzował), dodatek ten jednak pod ręką Rapackiego nabrał nietylko wdzięku, aie

K. K.

samoistnej wartości.

Charas Mojżesz (* w Uzós [Gard] r. 1618 — f w Paryżu d. 17 stycznia r. 1698). Służył przez czas długi jako chemik i botanik ogrodów królewskich w Paryżu, zajmował się też wykładaniem dwu tych nauk. Po zniesieniu Edyktu Nantejskiego (1685) jako wyznawca kalwinizmu schronił się do Anglii, gdzie od króla i dworu doznał łaskawego poparcia i zajął się nauką lekarską; otrzymawszy po kilku latach stopień doktora med., przeniósł się do Amsterdamu i tam wkrótce tak się wsławił, że na przedstawienie posła swego król hiszpański Karol II powołał go do Toledo na lekarza przybocznego. Nie długo jednak zajmował Ch. to miejsce, naraziwszy się bowiem Inkwizycyi, pomimo przejścia na katolicyzm, musiał z Hiszpanii uciekać. Wrócił do Francyi, i tam, jako nawrócony, jaknaj-lepiej przyjętym został; na życzenie osobiste Ludwika XIV w 1692 zaliczono go w poczet członków akademii. Z prac jego przyłączamy: 1) „Pharma-copee royale galenique et chimique“ (Paryż 1676, II 1682, III Lyon 1753); 2) „Traite de la theria-que“ (Paryż 1686) i 3) „Nouvelles experiences sur les vipóresM (Paryż 1669). Niektóre zdania w dziele tem wygłoszone ściągnęły właśnie na niego gromy Inkwizycyi.

pharaz, nazwa miast; 1) w półn. Medyi, nie-

K. K.

K. K.

Charbonni&res, osada lecznicza we Francyi, w departamencie Rodanu, o pół godziny drogi od Lugdunu, w uroczej miejscowości, 301 m. nad p. m., zdroje żeleziste; zakład kąpielowy w przepysznym parku, bardzo dobrze urządzony. Klimat

Dr. A. P.

Charcot Jan Marciu (* w Paryżu d. 29listopada r. 1825 —f tamże d. 16 sierpnia r. 1893), klinicysta francuski, europejskiej sławy, twórca neuropatologii nowoczesnej. W latach młodzieńczych przez czas pewien zamierzał poświęcić się sztuce, miał bowiem wielkie zdolności do rysunku, porzuciwszy jednak te zamiary zapisał się na wydział lekarski w Paryżu. W r. 1848 został asystentem (interne), a w 1853 ordynatorem kliniki (chef de cl.). W tymże roku, po obronieniu rozprawy p. n. „Etudes pour servir a 1’histoire de 1’affection decrit9 sous les uoms de goutte asthe-nique primitive, nodosites des jointures etc.“ otrzymał godność doktora med.; od r. 1856 był lekarzem biura centralnego szpitali paryskich, w r. 1860, w drodze konkursu, po napisaniu rozprawy „De la pneumonie chronique“, otrzymał profesurę nadzwyczajną, a w 1862 został lekarzem oddziału w szpitalu Salpśtrióre, gdzie do śmierci chlubnie był czynnym. W latach 1866 — 1878 wykładał, przy niezwykłym natłoku słuchaczów, o chorobach przewlekłych, o chorobach starczych i nerwowych, których był znawcą zawołanym. W r. 1872 powierzono mu katedrę anatomii patologicznej; aczkolwiek przez lat dziesięć oddawał na niej nauce wcale niepoślednie przysługi i cieszył się uznaniem ogólnem, bez żalu ją porzucił, gdy mu w Salpe-trióre utworzono, umyślnie dla niego, katedrę i klinikę chorób nerwowych (1882). Na stanowisku tem Ch. zajaśniał dopiero w całej pełni swego genialnego umysłu, opierającego się na wiedzy głębokiej i doświadczeniu bogatem. Nie tylko z Francyi, lecz z całego świata cywilizowanego zbiegali się lekarze, by posłuchać mistrza, którego wykład jasny, imponujący nadzwyczajną znajomością rzeczy, pouczał słuchacza i zachwycał zarazem szlachetnie wykwintną formą, olśniewającą, nie przez błyskotliwą retorykę, lecz przez klasyczną poprawność zdań, pełnych treści głębokiej. Ale-bo też Ch. nie improwizował nigdy, lecz przysposabiał się

o to, ażeby

zawsze

sam

sam

na

roz-

uczo-

nerwowe.

szu-

na

uczo-

a u nas w

V.

Pfl

li

Iff

Fig. 183. Charcot J ln Marcia.

sumiennie na każdy ze swych odczytów, dbając

rzecz swą przedstawić w sposób dostępny i zrozumiały dla każdego. Za* nim chorego okazał słuchaczom, badał go poprzednio po całych dniach, nieraz nawet tygodniach^ dopiero wtedy, gdy go sam poznał w najdrobniejszych szczegółach, gdy się przekonał, że jużniemażadnych wątpliwości co do jego stanu, dopiero wtedy pokazywał go uczniom swym, odkrywając przed nimi, z całą pewnością siebie, najskrytsze tajniki chorób nerwowych. Właśnie ta sumienność niezrównana, połączona z pracowitością mrówczą i olbrzymiemi zdolnościami wrodzonemi, nadawała lekcyom klinicznym Ch-a ów stopień doskonałości skończonej, do jakiej przed nim nikt może jeszcze nie doszedł. Na lekcy ach tych zajmował się ze szczególnem upodobaniem histeryą, i przyznać trzeba, że dla poznania tej choroby, tak wielokształtnej i niepochwytnej, Ch. zrobił więcej jeden, niż wszyscy lekarze razem wzięci od Hippokrate-sa aż do dni naszych; jeżeli dziśposiadamy jakie wiadomości pewne o tej nerwicy, jeżeli poczynamy wnikać w jej istotę, już nie po omacku, ale oparci danych pozytywnych, może to wyłącznie, a w każdym razie przeważnie, i to bardzo przeważnie, Ch-i mamy do zawdzięczenia. Zanim się poczęły owe słynne odczyty kliniczne, które zgromadzały we wtorki i piątki po 500—600 słuchaczy, Ch. znanym już był w świecie jako znakomity ny, a sławę tę zjednały mu badania jego anatomo-patologiczne. Zdała od świata, ukryty w sali sek-cyjnej w Salpótriere, przez długie lata siadywał nad trupami, skrzętnie szukając zmian trudno dostrzegalnych, pozostawianych przez choroby Sumienna i wytrwała praca jego, prowadzona umiejętnie, dała wyniki, przyświecające nauce, jak gwiazdy przewodnie; w ponurym przybytku śmierci kał światła i znalazł je, a nie chował go pod korcem, lecz chętnie każdemu udzielał. Anatomia patologiczna chorób nerwowych jest jego dziełem; on położył podwaliny gmachu, on rozpoczął budowę jego, on wskazał sposoby i podał plany do dalszej jego budowy. Nie możemy tu szczegółowo wyliczać wszystkich jego odkryć na tem polu; wystarczy, jeśli powiemy, że zbadał i opisał bardzo wiele cierpień układu nerwowego ze względu zmiany anatomiczne, dające się w jakikolwiek sposób dostrzedz, i że uczynił to po mistrzowsku; pracó jego w tym przedmiocie słusznie uchodzą za wzorowe.—Świetny profesor i pierwszorzędny ny, był zarazem pedagogiem niepospolitym. Lubował się w otoczeniu ludzi młodych, zdolnych i chętnych do pracy; tym gotów był zawsze nieść pomoc naukową, moralną, często nawet i materyalną: nie można się więc dziwić, że umiał stworzyć szkołę, zaszczyt mistrzowi przynoszącą. Trudno byłoby wyliczyć wszystkich uczniów jego, wybitniejszych nawet, dość powiedzieć, że między nimi znajdują się profesorowie paryscy: Cornil, Bouchard, Debo-ve, Joffroy; liońscy: Pierret, Soulie, Lepine; Pi-tres, w Bordeaux; nadto w Paryżu jeszcze: Raymond, Richer, Gilles de lą Tourette, Euet, Babiński, Warszawie Gajkiewicz, niewątpliwie

najdzielniejszy obecnie neuropatolog polski, i wielu innych jeszcze,    we wszystkich krajach Europy

i Ameryki. Jako lekarz-praktyk Ch. stosunkowo późno bardzo zasłynął; dopiero w ciągu ostatnich 15 lat życia swego zaczął być znanym szerszemu ogółowi, ale za to też sława jego szybko bardzo stała się międzynarodową, ściągając ku niemu chorych ze świata całego. Dziwić się temu nie można, gdyż, pominąwszy już zdolności i wiedzę olbrzymią, Ch. posiadał w wysokim stopniu rozwinięte przymioty,    prawdziwie    dobrego praktyka:

umiał cierpliwie    słuchać chorych rozwodzących

się bez końca nad swemi cierpieniami, badał ich z sumiennością nadzwyczajną, był dyagnost^ niepospolitym,    w    stosowaniu    środków leczniczych

lubił prostotę, chwytał za serce każdego swem obejściem się ujmującem, nie straszył chorego nigdy, lecz starał się, nawet wtedy, gdy widział, że wszelka pomoc jest niemożliwą, przynajmniej słowem pociechy dodać cierpiącemu otuchy i podtrzymać w nim gasnącą nadzieję wyzdrowienia. Żywot jego zacny był nie-przerwanem pasmem pracy sumiennej; w pracy nie ustawał Ch. nigdy; zarówno wtedy, kiedy rozpoczynał zawód swój, - jak i wtenczas, gdy stał już u szczytu swej sławy, zwykł był Hjpil pracować od rana do nocy, rzadko kiedy tylko pozwalając sobie na wypoczynek krótki,a nawet w chwilach wytchnienia myśl jego pracowała dalej —próżnować, po prostu, nie umiał. Z lat młodocianych zachował wielkie zamiłowanie sztuki, lubił się otaczać jej wytworami i chętnie a szczodrze wspierał młodych i zdolnych artystów. Że mąż tak wielkiej zasługi dostąpił licznych zaszczytów—dziwić to nikogo nie może, podajemy też tu niektóre. Był oficerem legii honorowej, wiceprezesem towarzystwa biologicznego (od r. 1860), prezesem (od r. 1872), a następnie dożywotnim prezesem honorowym (od r. 1882) tow. anatomicznego, członkiem Akad. lekarskiej (od r. 1872), członkiem Akademii Umiejętności (od r. 1883) i doktorem honorowym uniwersytetu Wiirzburskiego (1882).— Pomimo licznych i zawsze z sumiennością największą spełnianych obowiązków,Ch. należy do rzędu najpłodniejszych autorów lekarskich wieku bieżącego, a prace jego imponują, nie tylko wielką liczbą swą, lecz przede-wszystkiem treścią bogatą, zdumiewającą nieraz; spis ich (Exposś de titres), sięgający do końca r. 1883, zajmuje tom o 200 stronicach, a w ostatnich 10 latach życia mistrza przybyło ich jeszcze nie mało. Wprost dla druku pisywał uie wiele: na to mu czasu nie starczyło; większość dzieł jego powstała ze stenografowanych wykładów, które zawsze wypowiadał tak poprawnie, zarówno pod względem treści, jak formy, że ich nie potrzeba było przed oddaniem pod prasę ani uzupełniać, ani poprawiać, bo były pod względem literackim bez wszelkiego zarzutu. Dla tego też wszystko, co kiedykolwiek ogłosił drukiem, czytać można z zajęciem i zadowoleniem, zupełnie tak samo, jak dzieło najlepszego powieściopisarza. Z bogatej tej spuścizny, z powodów łatwo zrozumiałych, zaledwo kilka prac najwybitniejszych przytoczyć tu możemy, chociaż ani jedna nie zasługuje na pominięcie. I tak: 1. „De

Ch-a; do końca 1893 wyszło tomów 9 w formacie wielkiej ósemki, całość jest obliczona na tomów 15.—W znacznej także mierze przyczynił się Ch. do podniesienia i rozwoju publicystyki lekarskiej we Francyi. W r. 1869 wraz z Vulpianem i Brown-Sequard’em założył „ Archives de physiologie“, w r. 1873 dopomógł Bourneville’owi do założenia tygodnika „Progrós mśdical". „Iconographie photographi-que de la Salpótrióre" (1876) jemu zawdzięcza swe istnienie; w 1877 Ch. założył „Revue mehsuelle de mćdecine et de chirurgie", która po 2 latach rozpadła się na dwa wydawnictwa, wychodzące dotychczas p. n. „Rev. de mćdecine" i „Rev. de chirurgie⁴*; w r. 1880 stworzył tak poważne wydawnictwo, jak

LI

UH

mm

m

ra

HM

fil

wm

LL

'i

Zi

i"

• j.

wm

“A

Fig. 184. Wykład kliniczny Charcofa w Salpetriere.

rexpectoration en mćdecine “ (Paryż 1857); 2. „Le-ęons sur les maladies du foie, des voies biliaires et des reins" (tamże 1877); 3. „Leęons cliniques sur les maladies des vieillards et les maladies chroni-ques“ (tamże 1868); 4. „Leęons sur les maladies du systóme nerveux“ (tamże 1874); 5. Leęous sur les localisations dans les maladies du cerveau et de la moelle epiniere⁴⁴ (tamże 1876—1880), dzieło pomnikowe, nagrodzone przez Akademię francuską nagrodą Monthyona; 6. .Leęons du Marii" (tamże 1887—1889); 7. „Clinique des maladies du systóme nerveux“ (tamże 1889—1891). Przed laty kilku rozpoczęto wydanie zbiorowe najważniejszych prac

„Archives de neurologie⁴⁴; nakoniec z Dćbovem podjął wydawnictwo „Bibliothóque mćdicale" złożonej dotąd z kilkudziesięciu monografij z różnych działów med. wewn.—Gromadzonych skrzętnie przez życie swe całe materyałów naukowych nie zdołał zużytkować sam: czasu mu na to brakowało, oddawał je więc chętnie uczniom swym, którzy, zachęceni przez niego, stawali się autorami dzieł bardzo poważnych i cenionych, i tak, między innymi, uczniowie Ch-a Bouchar 1 i Brissaud, ulegając wpływowi i wskazówkom jego, podjęli wydawnictwo dzieła: „Traite de mćiecine", którego dotąd wyszło tomów 5, a pierwszy ukazał się też w roku 1893 w 'prze-

di.

kładzie polskim. Że prace mistrza takiego musiały znaleźć tłómaczów we wszystkich narodach cywilizowanych, jest rzeczą łatwo zrozumiałą; literatura nasza przyswoiła sobie następujące: 1. „Lek-cya o migrenie ocznej" („Gazeta lek.“ 1884, str. 750), 2 „O odosobnieniu w leczeniu macinnicy“ („Przegląd lek.“ 1885 str. 215); 3. „O szczególnych napadach t. zwanego „Tic⁸ („Medycyna", 1889 str. 411) i 4. „O leczeniu suggestyą⁸ (tamże, tegoż r. str. 601). Są to wszakże tylko skrócone wyjątki z obszerniejszych prac autora; z całkowitych dzieł jego żadne dotąd nie znalazło u nas tłóinacza.Dr> '■ p-

Charcofa albo Charcot-Leydena kryształami nazywają się twory, znajdowane w plwocinie astmatyków podczas napadu. Mają one kształt wydłużonych oktaedrów, lub ostrych, połączonych podstawami, stożków, są bezbarwne lub słabo-żółte, co do składu chemicznego są solą kwasu fosforowego z zasadą organiczną aethyleniminą lub diathy-leudiaminą. Leyden przypisuje im pewną rolę w wywoływaniu napadów astmatycznych (ob. Astma). Oprócz plwociny przy astmie znajdowano podobne kryształy również we krwi przy białaczce, w nasieniu, w kale, w szpiku kostnym, w polipach nosowych, etc — ob. O. Bujwid „Mikroskopia i mikrochemia plwociny8 (Warszawa 1884); Jaksch „Klinische Diagnostik8 (wyd. 3-e, r. 1892).

Chardin J a Ii, znakomity podróżaik (* w Paryżu 26 listopada 1643 r.—f 26 stycznia 1713 pod Londynem). Był synem złotnika-jubilera; w 21-m roku życia ojciec go wyprawił do Indyj dla zakupienia dyamentów oraz innych towarów. Ch. z Indyj udał się do Ispahanu, gdzie go szach perski zamianował swym pierwszym jubilerem nadwornym. W ciągu lat sześciu, na tern stanowisku spędzonych, Ch. zwiedził dwukrotnie ruiny Persepolisu, a w r. 1670 wrócił do Francyi z bogatemi zbiorami z zakresu ziemioznawstwa i archeologii. Prześladowania religijne, na które i on, jako protestant, był narażony, zmusiły go niejako do powtórnej podróży azyatyckiej. Powróciwszy z niej z nowemi zbiorami do Europy w r. 1681, osiadł w Anglii, gdzie dostąpił tego zaszczytu, że go Karol II pasował na rycerza, a potem wysłał do Hollandyi, jako ministra pełnomocnego i agenta kompanii wschodnio-indyjskiej. Ostatnie lata życia swego Ch. spędził na spisywaniu wspomnień ze swych podróży, których tom pierwszy in folio ukazał się r. 1686 w Londynie, ale dzieło zupełne dopiero w r. 1711 wyszło z pod prasy w Amsterdamie, pod tyt. „Journal ie voyage du chevalier Chardin en Perse et aux Indes orientales par la mer Noire et par la Colchide8 (3 tomy in folio i 10 t.in 12° z rycinami Grelot’a; nowe wydanie w Paryżu 1811 w 10 tomach z dopiskami Langlós’a). Dzieło to jest pierwszorzędnym dokumentem dla chcących zapoznać się gruntownie z Persyą i innemi monarchiami wschodniemi; autor bowiem zbadał to wszystko, co pisarze klasyczni powiedzieli o Persyi, i podania ich sprawdził na miejscu; a w księgach swych opisał najdokładniej, nie tylko obyczaje, zwyczaje i monumenta, lecz także wszystko, co się tyczy administracyi państwa. To też Montesąuieu, Rousseau i Gibbon obficie z tę

go źródła czerpali, oddając Ch owi wielkie pochwały. Oprócz tego pozostały po nim niektóre dzieła w rękopisach, mianowicie: geografia Persyi i uwagi dotyczące Pisma św., które zużytkował S. Burder.    *

Chardin Jan Chrzciciel Szymon, malarz francuski (* w Paryżu 2 listopada 1699—f tamże w galeryach Luwru 6 grunia 1779), był synem stolarza, odznaczającego się szczególniej wyrabianiem bilardów, i zdawało się, że będzie musiał, jako najstarszy w rodzie, objąć warsztat ojcowski; ojciec wszakże, spostrzegłszy jego pociąg do sztuki, oddał go do pracowni głośnego w owych czasach Cazes’a. Maniera tego mistrza, zimna, akademicka, nie mogła się przyczynić do rozwoju talentu ucznia, który instyktownie prawdy i prostoty jedynie szukał. To też, kształcąc się prawie samodzielnie, bardzo skromnie zawód swój artystyczny rozpoozął —był tylko dobrym robotnikiem i najmował się do pomocy znanym malarzom; — między innymi używał go Jan Chrzciciel Van Loo przy odnawianiu galeryi obrazów w Fontainebleau. Własne swoje roboty, których przedmiotem była głównie martwa natura, wystawiał Ch. pod otwartem niebem na placu Delfiua, gdzie produkowali się ze swojemi pracami malarze niebędący akademikami, a więc niedopuszczeni do Salonu. Tam-to w r. 1728 odniósł on pierwszy tryumf, wystawiwszy między innemi „ Wnętrze kuchni⁸, które publiczność powitała z en-tuzyazmem. To mu otwarło podwoje akademii. Wkrótce wszakże, za radą przyjaciela swego, portrecisty Aveda, a może i niektórych z fllamandz-kich czy też holenderskich malarzy, zaniechawszy martwej natury, w której doznał takiego powodzenia, w innym rodzaju jął doświadczać sił swoich. „Ctiemik w swojem laboratoryum⁸ i „Chłopak puszczający bańki mydlane⁸ były pierwszemi w tym zakresie próbami. Za temi poszły: „Dwie kuchnie8 (para), następnie „Kobieta ciągnąca wodę ze studni •* i „Praczka⁸, pierwsze z dzieł Ch-a, które się ukazały na wystawie w Salonie r. 1737, i natychmiast wyrytowane przez Cochin’a, ustaliły sławę Ch-a. Natrafiwszy na dobrą drogę, kroczył po niej Ch. pewnym już krokiem; „Dziewczynka z wiśniami” i „Dziewczynka w wiatraku⁸, „Pachołek szynkowy⁸, „Pomywaczka“, „Uczniowie rysujący⁸, „Dziewczynka z lalką⁸ i inne, a wreszcie „Guwernankta⁸ (Salon 1739); obudziły w publiczności szalony zapał. Ostatni obraz, zaledwie się ukazał, zaraz wyryto-wany, rozszedł się w reprodukcyach po całym święcie. Wystawione w salonie 1740: „Benedieiteu i „Matka pracowita⁸ odrazu dostały się do kollekcyi * królewskiej w Muzeum Luwru, gdzie weszły także „Małpa malarka⁸ i „Małpa antykwarka⁸. Naj-większem powodzeniem cieszyło się „Benedicite⁸, którego wiele powtórzeń musiał zrobić artysta, a z tych jedno dla Petersburga i jedno dla Sztokholmu. Odtąd i za granicą stał się Ch. niezmiernie wziętym; książęta i królowie ubiegali się o jego dzieła. Wyliczenie wszystkich obrazów Ch-a za wiele-by miejsca zajęło, pobieżnie więc tylko wspomnimy, że po roku 1746 do wielu z nich wprowadzał portrety, od roku zaś 1775 zajął się znów martwą

naturą i żadnej nowej sceny rodzajowej nie stworzył, poprzestając na odtwarzaniu swych obrazów dawniejszych. Miał zresztą wówczas bardzo wiele w innym zakresie do czynienia. Zamianowany w r. 1755 podskarbim Akademii, musiał uregulować jej fundusze, obok tego zaś kierował przez lat 20 rozmieszczaniem obrazów wystawianych w Salonie, co go wiele trudów i czasu kosztowało.

pod Civray, żeglowność pod Angouleme, lecz prawidłowa żegluga odbywa się dopiero od Chateau-neuf, a jeszcze lepiej od Cognac’u;—większe statki, o 3 m. zanurzenia, dochodzą aż do Saintes, dzięki sięgającym tu przypływom; wielkie zaś okręty morskie, a nawet wojenne, dochodzą tylko do Roche-fortu, wyjątkowo zaś i do Tonuay—Ch., gdzie fala przypływu sięga 57₂ m. Z tern wszystkiem ławy piaszczyste przy uściu, a także skały podwodne działają ujemnie na rozwój żeglugi w rzece, która, przy znacznej głębokości w dolnym biegu, posiada w średnim niestały i wogóle niewielki aapas wody. Poczynając od Rochefortu, szerokość rzeki wzrasta ustawicznie—tak, iż przy uściu wynosi 1.2 km. w czasie odpływu, a do 4 km. w czasie przypływu morza. Z dopływów najważniejsze; Moulde, Argent-Or, Son, Tardoire, Anguienne, Ne, Seugne i Arnoult z lewej strony, a z prawej: Transon, Pere czyli de la Couture, Soloire, Antenne, Bouton-ne i Charras.

And. S.

Od r. 1752 pensyonowany przez króla, w 1757 r. otrzymał lokal w galeryach Luwru; w 1765 został członkiem Akademii umiejętności, literatury i sztuk pięknych w Rouen. Przy schyłku życia jeszcze raz zebrał nowe wawrzyny na wystawach Salonu 1765 i 1767 za swe malowidła dekoracyjne: „Attrybuta nauk“, „Sztuk" i „Muzyki", oraz „Iustrumeuta muzyczne". Starzec siedemdziesięcioletni, chory na kamień, zabrał się Ch. jeszcze do pastelu i w tym rodzaju stworzył rzeczy niepospolicie piękne. Rysunki Ch-a są bardzo rzadkie, i to wątpliwe, malował bowiem wprost na płótnie; praca to była żmudna i powolna, lecz w wynikach Charente, departament Prancyi zachodniej, skła-swoich prawie cudowna. Był on jednym z naj- dający się z dawnej dzielnicy historycznej Angou-znakómitszych kolorystów szkoły francuskiej, mi- mois i z części dzielnicy Saintonge, 5,972 km. □, strzem dorównywającym w sumienności najzdolniej- 450 km. obwodu, 119 km. największej długości szym Holendrom lub Flamandom, a pełnym przy z północo-wschodu na południo-zachód. Obejmuje tern wdzięku i prostoty.—Bibl. Haillet de Couron- kraj pagórkowaty, który wraz z przyległym depar-ne „Eloge de Chardin“ w „Memoires inedits sur tamentem Ch. inferieure stanowi przejście z obsza-la vie et les ouvrages des membres de 1’Academie ru Garouny do kotliny paryskiej. Przeważające royale de peinture ©t de sculpture” (Paryż 1854, na północo-wschodzie granity i gnejsy w zlewisku

t. II, str. 428—441).    * rzeki Vienne nadały tej części nazwę kraju zimne-

Chardon Jakób, autor francuski, napisał bru- go, Terres froides, gdy tymczasem okolice leżące szurkę o Mickiewiczu: „Litterature Polonaise. Etu- na zachód, pochodzenia jurajskiego, zowią się kra-de sur Adam Mickiewicz" (Wersal 1866, 23 str.). jem gorącym, Terr es cha ud es, a kredowy wapień Jest tp odbicie z „Memoires de la Societe des na południo-zachodzie, przypominający krajobrazy Sciences morales, des lettres et des arts de Seine Szampanii, otrzymał nazwy Grandę et Petite et Oise".    p-chm.    Champagne, wreszcie lesisty cypel południowy

Char&onne, osada w Szwajcaryi, w kantonie nosi nazwę Les Boi s. Najwyżej wzniesioną jest dziel-Waadt, nad brzegiem jeziora Genewskiego, na za- uica Terr es froides, bezleśna, o charakterze pła-chód od Vevay, 582 m. nad p. m., z klimatem ła- skowzgórza; tu okolica wioski Montrollet dosięga godniejszym, niż w stacyach ściśle górskich. Uzdro- 366 m. nad p. m.; ku zachodowi i południowi kraj wisko klimatyczne, jako przechodnia stacya, na zniża się znacznie. Hydrografia kraju należy do wiosnę i jesień.    Dr A- p-    trzech systematów, a mianowicie: do rzeki Ch. (ob.),

Charente, rzeka pobrzeżna we Francyi, jedna która w trzech wielkich zakrętach przecina depar-z najznaczniejszych na zachpdniem wybrzeżu, ma tameat, do Loary przez rzekę Vienne z dopływami źródła na terytoryum departamentu Haute-Vienne, Issoire i Goire, wreszcie do Żyrondy przez rzekę na północ od wioski Cheronnac, wchodzi następnie Dronne, która przyjmuje rzeki Nizonne i Tude. — po krótkim biegu do departamentu Ch., który prze- Jezior znaczniejszych niema. Klimatycznie nale-cina w kierunku północno-wschodnim i zbliża się źy cały niemal kraj do „klimatu Żyroudy", odzua-na 3 km. do rzeki Vienne (systemat Loary); pod czającego się łagodnością, bez wielkich upałów Benest opuszcza na krótko departament Ch. i wcho- w lecie i bez mrozów w zimie—śnieg prawie nie-dzi do depart. Yienne, gdzie pod Civray dosięga znany — w wyższej, wschodniej części klimat jest najbardziej .północnego punktu. Od Civray skręca nieco surowszy. Średnia roczna temperatura w An-nagle ku południowi, wraca do dep. Ch. i, wijąc się gouleme wynosi -f- 13° (Paryż 11°, Warszawa 7Va⁰)-śród pagórkowatej malowniczej okolicy, podchodzi Produkcya rolnicza kraju, przy wysokim stanie go-do miasta Angoulćme; tu zmienia kierunek biegu spodarstwa, jest godną uwagi; streszcza się ona u a zachodni, mija miasto Cognac i wchodzi do głównie w uprawie pszenicy (piąta część ogólnej depart. Ch. inferieure. Od miasta Saintes aż do przestrzeni) i wina (130,000 hektol. rocznie); obok uścia, pouiżej miasta Rochefort, bieg rzeki jest pół- tego jednak znaczną jest uprawa owsa, kukurydzy, nocno-zachodni; wprost uścia leży wyspa Madame. ¹ kartofli, buraków i rośliu pastewnych. Lasy, w sto-Odległóść powietrzna źródeł od uścia wynosi 146 ; suuku do całej Francyi, zajmują znaczne prze-km., lecz z powodu liczuych skrętów i serpentyn, strzenie; niektóre z nich, jak np. Foret de Bracon-długość rzeki wynosi 361 km., przeto rozwój ko- ; ne, mają około 4,000 ha., w nich wilk i lis ze zwie-ryta jak 1: 2lJv Spławność rzeki rozpoczyna się ¹ rząt drapieżnych, oraz jelenie, dziki, sarny, zające

And S.

i t. p. nie należą do osobliwości. Hodowla zwierząt domowych w średnim stanie, pszczelnictwo w kwitnącym. Co do przemysłu, departament Ch. stoi wogóle niżej od wielu innych, wyróżniają się tylko papiernie (z roczną produkcyą około 8 mil. fr.), mające oddawna ustaloną sławę, oraz fabryki wódek i koniaku.—Górnictwo ogranicza się do niezbyt forsownego wydobywania żelaza i ołowiu, oraz do łomów granitu i wapienia. Handel polega głównie na przywozie soli, węgla kamiennego i drzewa budowlanego, oraz na wywozie wina, wódek, koniaku, papieru, kamieni i mąki. W 1885 r. liczono: 324 km. dróg żelaznych, 349 km. gościńców bitych państwowych i 549 km. departamentalnych, 61 urzędów pocztowych i 41 telegraficznych. Pod względem oświaty było w tymże, 1885, roku 435 rekrutów analfabetów na 2,755 popisowych: stosunek to niekorzystny (16°/₀) i znacznie wyższy od przecięciowego (13°/₀) z całej Francyi; zakładów naukowych wyższych niema; ze średnich było jedno liceum i 8 kollegiów, z elementarnych—do 800 szkółek niższych i wyższych. — Pod względem wychowania publicznego departament podlega akademii w Poitiers, pod względem sądowym należy do sądu apelacyjnego w Bordeaux, a pod względem religijnym tworzy dyecezyę, której biskup jest sufra-ganem arcybiskupa Bordeaux.—Ludność w 1886 r. wynosiła 366,408 głów; począwszy od 1801 roku zwiększała się stale aż do 1851 roku, od tej epoki aż po dzień dzisiejszy zmniejsza się, wprawdzie nieznacznie, ale równie stale, ponieważ zaś większe miasta jak Angouleme, Cognac, wykazują w tymże czasie przyrost ludności, przeto ubytek dotyka tern bardziej wsi i mniejszych miasteczek. Administracyjnie dzieli się cały departament na pięć okręgów: Angouleme, Barbezieux, Cognac, Confolans i Ruffec, te zaś na 25 kantonów i 476 gmin. Stolicą jest Angouleme.

Charente inferieure, departament (Niższej Szaran-ty) w Zachodniej Francyi, nad brzegami Atlantyku, składający się z dawnej dzielnicy historycznej Unis na północy i z części dzielnicy Saintonge, na południu, 6,825. 7 km. □ powierzchni.—Jest to kraina całkowicie nizinna, gdyż najwyższy punkt jej nigdzie nie dosięga 200 m. wzniesienia nad p. m. i przedstawia się w postaci sfałdowanej pagórkami powierzchni, która, wraz z poprzednim departamentem Ch. i częścią Wandei, stanowi przejście między obszarem Garonny a kotliną paryską. Wybrzeże Atlantyku rozciąga się od uścia Żyrondy aż prawie do uścia Sóvre Niortaise; towarzyszą mu liczne, dla żeglugi niebezpieczne, skały podwodne i wyspy, z których najznaczniejsze są: Ile de Re i Ile d’Oleron, pierwsza z jurajskich, druga z kredowych skał złożona, obie zaś nizkie i na zalew fal morskich wystawione. Wyspy te między sobą i między lądem tworzą trzy przesmyki z silne-mi i dla okrętów groźnemi falami, tj.: Pertuis Breton, P. d’Antioche i P. Maumusson. Na niewielkiej, ufortyfikowanej wysepce d’Aix, znajduje się ważna stacya meteorologiczna. Równiny alluwial-ne, z charakterem bagnistym, znajdują się nad brzegiem morza—jest to Poitvin przy uściu Sóvre Nior-taise, Petite Flandre przy uściu rzeki Cb., oraz bagnisko przy uściu rzeki Seudre—wszystkie jednak te okolice, pocięte osuszaj ącemi je kanałami, oddane zostały w części kulturze, która prowadzi się tu na sposób fryzyjski i holenderski. — Odsepiska piaszczyste na wybrzeżu i na wyspach nie mają już charakteru „wędrujących", jak dawniej, gdyż umocnione zostały przez plantacyę sosny i zasiewy traw pastewnych. Najważniejszą rzeką departamentu jest Charente (ob.); prócz niej Sóvre Niortaise na północy, z dopływem Cure, Seudre na południu, równie jak i pograniczna Żyronda, do zlewiska której należy kilka znaczniejszych strumieni, jak: Dronne, Lary, Palais i Saye. Klimat wogóle bardzo łagodny, pod wpływem morza i z braku znaczniejszych wyniosłości; średnia roczna temperatura wynosi 12°, średnia roczna opadów atmosferycznych około 700 mm., na wyspie d’Aix nawet blizko 800 mm.; śnieg należy do osobliwości. Warunki zdrowotne w całym kraju są pomyślne, z wyjątkiem niższych okolic nadbrzeżnych, nawiedzanych przez febrę, lecz i tu, z postępem robót drenarskich i osuszających, śmiertelność zmniejszyła się znacznie, spadając z 42 do 25 na tysiąc. Grunt należy do rzędu żyzniejszych we Francyi, dlatego znaczna większość ludności żyje z rolnictwa. Na pierwszem miejscu stoi uprawa pszenicy i owsa, a następnie kartofli i buraków pastewnych; pod względem pro-dukcyi wina, departament przed wtargnięciem filokse-ry był jedcym z najpierwszych w całem państwie, gdyż winnice zajmowały 14°/₀ ogólnej przestrzeni, dziś zaś nawet 5°/₀ nie dochodzą. Lasów stosunkowo mało, zaledwie 12°/₀—największe na połu-dnio-wschodzie. Hodowla zwierząt domowych rozwija się pomyślnie, dzięki obfitości pastwisk, oraz uprawie roślin pastewnych; ze zwierząt dzikich wilk jest bardzo rzadki, zaś ze zwierząt wodnych zaznaczyć należy obfitość ryb i ostryg. Przemysł nie zasługuje na uwagę, prócz jedynie dystylarni spirytusu, fabrykacyi koniaków i wódek, oraz młynów do mielenia mąki; mają także niejakie znaczenie warzelnie soli, fabryki konserw dla wojska i marynarki, oraz fabryki lin okrętowych i statków. Pod względem handlu, departament, jako położony nad brzegiem morza, bierze udział w handlu zewnętrznym, przez dwa najważniejsze porty: La Rochelle i Rochefort; przedmiotem wywozu jest sól, wino, okowita, zboże i kamienie budowlane, przywozu zaś— węgiel kamienny z Anglii, drzewo z Kanady, guano z Peru i wina hiszpańskie. W 1890 roku liczono 401 km. dróg żelaznych, 433 km. dróg bitych państwowych, 650 km. dróg bitych departamentalnych i 237 km. rzek spławnych i kanałów. Oświata śród ludności dość rozwinięta, gdyż w 1888 roku tylko 7.4°/o liczono analfabetów między rekrutami. Z wyższych zakładów naukowych był tylko jeden fakultet medyczny (Rochefort), ze średnich: ośm kolegiów i liceów, z niższych około 1,050 szkółek elementarnych różnych typów. Ludność znajduje się w stadyum ciągłego, choć nieznacznego, ubytku, głównie po wsiach i drobnych miasteozkach, bowiem miasta większe wykazują przybytek ludności; w 1861 r. było w depar

And. S.

tę świątynię w 1685 roku.

Chares, wódz ateński z czasów upadku niezależności Grecyi, pochodził z gminy attyckiej Aikso-ny. Był on jakby stworzony do wojny; był bowiem przedsiębierczy, śmiały i zręczny, lecz, jako człowiek rozpustny, bez charakteru, taktu i politycznego wykształcenia, mało budził zaufania do siebie, zwłaszcza w sprzymierzeńcach Aten, których zrażał swą chciwością i niesprawiedliwemi postępkami. Pomimo to jednak, dzięki okolicznościom ówczesnym, sprzyjającym wysuwaniu się na

od

tamencie 481,060 mców., zaś w 1886 roku—tylko 462,803.—Pod względem kościelnym departament stanowi jednę dyecezyę, La Rochelle, której biskup jest sufraganem arcybiskupa w Bordeaux; pod względem wychowania publicznego—podlega akademii w Poitiers, a pod względem sądowym należy do jurysdykcyi sądu apelacyjnego w Poitiers. Administracyjnie dzieli się na 6 okręgów: Jon-zac, Marennes, Rochefort, La Rochelle, Saintes i Saint-Jean d’Angely, te zaś na 40 kantonów. Stolicą jest La Rochelle.

Charenton 1) Ch., miasto główne kantonu w departamencie francuskim Cher, okręgu St. Amand-Mont-Rond, nad rzeką Marmande, prawym dopływem rz. Ch. (mimo to miasto nosi nazwę Ch. sur Cher) i przy kanale Berry, łączącym Loarę z rz. Cher; było dawniej siedliskiem lennego państwa, którego władzcy mieli prawo bicia monety; 2,000 m-ców. W Wiekach Średnich nosiło nazwę Ca-rentomus, Carentomagus; — 2)Ch. lePont (Calento, Carento), miasto główne w departamencie francuskim Sekwany, okręgu Sceaux, na prawym brzegu Sjkwauy, przy uściu Marny, o 10 km. na południo-wschód od Paryża; 13,535 m-ców. Jest to jedno z piękniejszych przedmieść stolicy Francyi, porządnie zabudowane i posiadające rozwinięty przemysł i handel: są tu fabryki porcelany, kwiatów sztucznych, biżuteryi i t. p., jest także szkoła we-terynaryi i słynny zakład dla obłąkanych, założony w 1642 roku i mogący pomieścić do 700 chorych.— Zajmuje on blizko 150,000 m. □ przestrzeni, z których pod samemi budowlami około 27,000 m. □, a pod ogrodami 14,000 m. Do zakładu przyjmują chorych płci obojej; są oni podzieleni na trzy klasy pod względem opłaty i wygód, t. j. na płacących rocznie po 1,800, po 1,400 i po 1,000 fr. — Ministrowi spraw wewnętrznych służy prawo umieszczenia w szpitalu pewnej liczby osób, bądź bezpłatnie, bądź za zmniejszoną opłatą.—Ch. już w starożytności miało ważne znaczenie, gdyż, leżąc na złączeniu się dwóch rzek, uważane było za klucz Lutecyi (Paryża) od strony Burgundyi. — Za czasów Cezara był tu niewątpliwie punkt przeprawy i most stały (stąd przydomek), a w Wiekach Średnich i w epoce późniejszej opanowanie Ch. było najważniejszym krokiem do zajęcia Paryża. — Nic też dziwnego, że miejscowość ta była świadkiem licznych bitew (1358, 1465, 1567, 1590, 1648).— Protestanci francuscy (kalwini) mieli tu swój zbór, założony w 1606 r. i odbywali w nim synody (1631 r.); wszakże Ludwik XIV polecił zburzyć

And. S.

widownię ludzi śmiałych, choć małej moralnej wartości, Ch. umiał pozyskać życzliwość ziomków, którzy mu powierzali bardzo często wybitne stanowiska. Tak w r. 367 przed Chr. skutecznie bronił Ch. m. Fliuntu (w półn. Peloponezie), zagrożonego przez mieszkańców sąsiednich miast: Sicyonu i Argosu. W r. 361 oddano Ch-owi dowództwo wyprawy przeciwko władzcy tessalskiemu, Aleksandrowi Ferejskiemu, który napadami swemi niepokoił poblizkie Atenom wyspy. Jeszcze bardziej wzmogło się znaczenie Ch-a, gdy w tym samym roku ster w Atenach objęło stronnictwo przychylne Tebom, pod wodzą przyjaciela Ch-a, Arystofona, choć po-większej części misye powierzane Ch-owi miały koniec niepomyślny. Tak wyprawa jego na Kor-cyrę dla położenia kresu waśniom, trapiącym tę wyspę, zakończyła się odpadnięciem jej związku z Atenami. Niepowodzenie towarzyszyło również Ch-owi w wojnie, którą wszczęły przeciwko Atenom sprzymierzone wprzód z niemi państwa: Chios, Rodos, Kos i Byzancyum r. 357, a w której Ch. powierzone miał sobie dowództwo eskadry, złożonej z 60 okrętów, gdy tymczasem druga takaż eskadra działać miała pod rozkazami Ifikratesa i Tymoteusza. ? Bezskutecznie obiegł Ch. stolicę wyspy Chios, przyczetn zginął wódz ateński, Chabryas (ob.); nie przeszkodził również związkowym spustoszyć wysp Imbros i Lemnos, najdawniejszych posiadłości Aten na m. Egejskiem, i obledz m. Samos. Dopiero połączenie się obu eskadr ateńskich w celu wspólnego napadu na Byzancyum skłoniło związkowych, pragnących pośpieszyć na pomoc temu miastu, do odstąpienia od Samosu. W drodze flota ateńska i nieprzyjacielska spotkały się z sobą w czasie gwałtownej burzy. Wśród tak niepomyślnych warunków Itikrates i Tymoteusz byli przeciwni bitwie; lecz Ch. rozpoczął walkę, w nadziei, że towarzysze pójdą za jego przykładem; widząc się wszakże opuszczonym, musiał ze stratą wycofać się z bitwy. Winę tego niepowodzenia zwalił przed zgromadzeniem ludu w Atenach na Ifikratesa i Tymoteusza, których też odwołano i stawiono przed sądem; dowództwo zaś nad całą flotą objął teraz sam Ch. Nie mając z czego płacić żołdu swym najemnym żołnierzom, skwapliwie przyjął Ch. propozycyę satrapy Frygii, Artabaza, aby ze wszystkierni swemi siłami przyszedł mu na pomoc w jego buntowniczej walce z królem Perskim 356 r.; za tę pomoc otrzymał Ch., nie tylko pieniądze potrzebne na opłatę żołdu, ale nawet miasta Lampsakos i Sigeion nad Hellespontem; wkrótce jednak został odwołany przez Ateńczyków, którzy, wobec gróźb króla Artakserksesa III Ochu-sa, widzieli się zmuszonymi cofnąć swe okręty od brzegów Azyi MniejBzej i zakończyć wojnę z dawnymi swymi sprzymierzeńcami, uznając ich niezawisłość 355 r. —Większe powodzenie sprzyjało Ch-owi w wyprawie, przedsięwziętej w dwa lata później (353 r.) ku brzegom Chersonezu, którego ponowne posiadanie zapewnił był Ateńczykom układ, jeszcze w r. 357 zawarty przez Ch-a z księciem Trackim, Kersobleptesem. Teraz posiadanie Cher-

Ency>. Pcwh. lluitr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

55

Em. K.

34, 41).

Chareton Jan Józef przezw. Veye, generał i mąż stanu francuski (* w Montelimar 1813 r. — f 1878 r.). W L834 r. opuścił politechnikę w stopniu oficera artyleryi. W r. 1840 mianowany został kapitanem, w roku 1853 dowódzcą batalionu, w r. 1861 pułkownikiem, a w r. 1875 generałem dywizyi. Ch. odbył kampanię krymską oraz walczył w Algierze; pod Sedanem wzięty został do niewoli. W r. 1871 zasiadał na krzesłach środ

sonezu zagrożone zostało przez Filipa, króla Macedonii; odwrócił jednak Ch. to niebezpieczeństwo, zadawszy porażkę wojskom macedońskim przy rz. Hebros i opanowawszy bardzo ważny punkt nad Hellesponcie, Sestos.—Przedsiębrał następnie Ch. w r. 349 dwukrotnie wyprawę dla dania pomocy mieszkańcom Olintu przeciwko Filipowi, prowadząc z sobą, za pierwszym razem 30 okrętów i 2,000 najemników, za drugim zaś — oddział z obywateli ateńskich złożony; ale wyprawa ta celu swego nie dopięła i Olint w 348 r. dostał się w ręce Filipa. W czasie zaś wyprawy, jaką w r. 340 przedsięwzięli Ateńczycy pod wodzą Ch-a dla dania odsieczy m. Byzancyum, oblężonemu przez Filipa, mieszkańcy tego miasta woleli zrzec się pomocy Ateńczyków, aniżeli ją przyjąć z rąk tak niegodnego i chciwego dowódzcy, jakim był Ch.; przyjęli ją dopiero wtedy, gdy dowództwo od Ch-a przeszło do Focyona. Poległ Ch. prawdopodobnie 338 r. w bitwie pod Cheroneją, gdzie dowodził oddziałem wojska ateńskiego.—(E. Curtius „Griech. Gesch.“ T. III; Xenoph. „Hellen."; Diodor „Bibl. Hist.“).

Chares, rzeźbiarz grecki, rodem z m. Lindos, na wyspie Rodos, najsławniejszy uczeń Lizyppa, był założycielem (około r. 300 przed Chr.) rodyjskiej szkoły rzeźbiarstwa i twórcą t. zw. kolosu rodyj-skiego, uważanego w starożytności za jeden z 7-iu cudów świata. Była to ogromnych rozmiarów (70 łokci wysoka) statua z bronzu—bóg słońca—umieszczona u wejścia do portu. W r. 222 przed Chr., wskutek trzęsienia ziemi, statua ta runęła; szczątki jej uprzątnięto dopiero w r. 672 po Chr., przy pomocy 900 wielbłądów. (Plin. „Histor. natur."

Km. K.

kowej lewicy jako poseł z dep. de la Dróme do Zgromadzenia Narodowego, gdzie zabierał głos przeważnie w sprawach wojskowych. Również w Senacie nie zmienił przekonań, właściwych raz zajętemu stanowisku politycznemu. Ogłosił dzieło p. t.: „Projet de reorganisation de 1’etat militaire de la France" (1871).    z-Kor-

Charette de la Contrie Franciszek Atanazy (* w Couffe 21 kwietnia 1763—f w Nantes 29 marca 1796); głośny generał wandejski, pochodzący ze starego rodu bretońskiego, znanego już w XIV wieku. Odbywszy nauki w szkole klasztornej w Angers, Ch. wstąpił do marynarki, mając lat 16 i brał udział w wojnie amerykańskiej; gdy wybuchła rewolucya francuska miał już stopień porucznika okrętu, ale podał się do dymisyi, a zaślubiwszy wdowę po krewnym swoim, panią Ch. de Boisfoucauld, udał się wraz z emigrantami do Koblencyi, zkąd wróciwszy do Paryża, stanął w dniu 10 sierpnia 1790 r. w szeregach obrońców pałacu tuileryjBkiego; zmuszony uciekać z Paryża, osiadł w zameczku swoim Fonteclause pod Machecoul, gdzie pędził życie spokojne aż do r. 1793, w którym wybuchło ogólne powstanie Bretanii i Wandei. Ch. po dwakroć odmawiał przyjęcia dowództwa powstania, ale gdy chłopi z okręgu Machecoul przybyli po raz trzeci i oświadczyli mu, że jeśli nie stanie na ich czele, to go zamordują, rzekł im: „Zmuszacie mnie: dobrze; ale pamiętajcie, że rozkazy moje będą święte!". D. 29 marca (1793) Ch. uderzył na twierdzę Pornic i zdobył ją; d. 20 czerwca odebrał generałowi Beysserowi miasto Machecoul i wziął mu 18 armat Po tych dwóch ważnych zwycięstwach pole walki znacznie się rozszerzyło i Ch. stał się panem całej niższej Wandei; d. 29 czerwca nastąpił szturm na miasto Nantes: Cathelineau działał z prawego brzegu Loary a Ch. z lewego. Gdy Cathelineau został śmiertelnie raniony, powstańcy okrzyknęli naczelnym wodzem generała d’Elbee; Ch. spodziewał się tego zaszczytu dla siebie, wszakże stłumił w sobie zazdrość i przy następnym szturmie na Luęon rywalizował męstwem i poświęceniem z innymi przywódzcami: ale i tym razem górę wzięli republikanie. D. 10 września, wysłany do Wandei garnizon Moguncyi, liczący 22,000 żołnierzy, wyruszył z Nantes i odebrał powstańcom Machecoul, Lógó i Montaigu; Ch. cofnął się do Tiffanges, gdzie się już znajdowały niedobitki innych oddziałów; połączenie to dało możność powstańcom rozpoczęcia ruchu zaczepnego, odniesienia zwycięstw 21 i 22 września, pod Torfou, Montaigu i Saint-Fulgent; atoli zamiast skorzystać z tej przewagi, przywódzcy powstańców poróżnili się między sobą i każdy poszedł ze swoim oddziałem inną drogą. Ch., pozostawiony własnym siłom, cofnął się na swoje terytoryum i d. 11 października zdobył wyspę Noirmoutier, co mu otworzyło komuni-kacyę z Anglikami, ale jednocześnie wojska republikańskie rozbiły tak zwaną „wielką armię wan-dejską" pod Mortagne i Cholet i wyparły ją na drugi brzeg Loary. D. 2 stycznia 1794 r. generał republikański, Haxo, odebrał wyspę Noirmoutier; wówczas Ch. rozpoczął nową kampanię, trwającą pięć miesięcy, która wykazała jego znakomite zdolności jako partyzanta. Wyparty do bagnisk Bouin, gdzie, dla ocalenia oddziału, musiał rzucić armaty i konie, przedsięwziął cały szereg marszów i kontrmarszów, nie dając chwili spokoju nieprzyjacielowi: d. 2 lutego trzy kolumny republikańskie, napadnięte znienacka pod Chauche, poszły w rozsypkę, d. 6 załoga w Legó została w pień wyciętą, d. 19 marca generał Haxo przegrał bitwę pod Clouseaux i padł na placu boju. W tym czasie było już tylko czterech dowodzców powstania: Stofflet, Marigny, Sapinaud i Ch. Czterej ci ludzie zawarli między sobą umowę, że odtąd nie wolno im się rozłączać pod karą śmierci; gdy wskutek tej umowy Marigny, który nie dotrzymał słowa, został rozstrzelany, Ch., przerastający pozostałych dwóch towarzyszów o całą głowę, obrany został naczelnym, wodzem, id. 12 października ogłosił „regulaminu będący w istocie konstytucyą cywilną, administracyjną i sądową; było to utworzenie pań-

stwa w państwie. Nadszedł dzień 9 termidora: Konwencya, skłaniając się do zgody, zaawiązała z powstańcami negocyacye w zamku la Saunaie, i d. 19 lutego 1795 r. podpisany został formalny traktat, a d. 26 lutego Ch. odbył konno wjazd do Nantes, obok generała republikańskiego, Canclaux. Niebawem jednak obie strony zgwałciły umowę, i Ch., ogłosiwszy solennie Ludwika XVIII królem Francyi, rozpoczął kroki wojenne 27 czerwca 1795. Ale od tej chwili zaczęły się dla naczelnego wodza Wandejczyków same niepowodzenia: katastrofa pod Quiberon (27 czerwca) była początkiem upadku; chybione wylądowanie do Bretanii emigrantów wraz z posiłkami angielskiemu', a najbardziej ostateczny odjazd hrabiego d’Artois do Anglii, wszystko to zadało ostatni cios nieszczęśliwemu Wandejczykowi. Opuszczony przez książąt i ścigany przez gen. Ho-ohe’a, Ch. odrzucił jednak propozycyę wolnego przejścia do Anglii i bronił się dalej z rozpaczliwem mę stwem; uchodząc z krzaku do krzaku, z rowu do rowu, stoczył ostatni bój na czele 33 pozostałych mu wiernych ludzi, i ciężko ranny, gdy uchodził niesiony przez towarzysza, został schwytany 23 marca 1796 r. D. 29 marca rozstrzelano go w Nantes. Ch. sam komenderował przy egzekucyi swojej.—Źródła: Le Bouviers „Vie du generał Charette" (Nantes 1823);—Betrine w „Gr. Encycl." La-miraulfa.    r-

Charette de la Contrie Atanazy, baron de (* w Nantes 14 stycznia 1796 — f w zamku la Contrie 16 marca 1848), synowiec poprzedniego; ojciec jego zginął w wojnie wandejskiej. Podczas Restauracyi w r. 1814 Ch. wstąpił do gwardyi królewskiej, a po powrocie Napoleona z wyspy Elby był jednym z organizatorów powstania w Wandei; zamianowany parem Francyi w r. 1823 i pułkownikiem kirasyerów, ożenił się z panną dTssoudun, córką naturalną księcia Berry; po wybuchu rewo-lucyi w r. 1830 towarzyszył rodzinie Karola X do Anglii, ale po roku wrócił potajemnie do Francyi dla przygotowania kontrrewolucyi, na czele której miała stanąć księżna Berry. Dzień wybuchu powstania oznaczony był na 24 maja 1832 r. W ostatniej prawie chwili komitet paryski odłożył ten termin na dzień 4 czerwca, ale ponieważ odpowiednie instrukcye nie doszły wszędzie w porze właściwej, więc w wielu punktach Bretanii luźne oddziały rozpoczęły ogień przedwcześnie, bez żadnej między sobą spójni, co sprawiło, że jeszczeprzed4 czerwca rząd Ludwika Filipa stłumił z łatwością powstanie w samym zarodku. D. 6 czerwca Ch., mając wszystkiego 600 ludzi, stoczył krwawą bitwę pod Chene-eu-Viel!e-Vigne i został rozbity; d. 26 czerwca podążył za księżną Berry do Nantes i zdołał następnie ujść do Szwajcaryi. Księżnę wydał Ludwikowi Filipowi pewien żyd. Wróciwszy do Francyi w r. 1837 wskutek amnestyi, Ch. osiadł w zamku la Contrie, gdzie życia spokojnie dokonał, zosta wiwszy 6-ro dzieci.—Wydał drukiem: „Quelques Mots sur les evónements de la Yendee en 1832“

(Paryż 1840); i „Journal militaire d’un chef de l’Ouest, contenant la vie de Madame la duchesse de Berry en Yendee" (Paryż 1842).    r-

Charette de la Contrie Atanazy, baron de (* w Nantes 1832), generał francuski; w r. 1860 zorganizował w Rzymie pułk żuawów papieskich i brał z nim udział w bitwach pod Castelfidardo (1860), Mentoną (1867), i Rzymem (1870); wróciwszy do Francyi po wybuchu wojny z Prusami, utworzył ze szczątków swojego pułku legię ochotników Zachodu i odznaczył się chlubnie w bitwie pod Patay, za co otrzymał szlify generała brygady; w lutym r. 1871 departament Bouches-du-Rhó-ne obrał go deputowanym do Zgromadzenia narodowego, ale on mandatu nie przyjął. — Ch. był stronnikiem hrabiego Chambord’a, ale nie należał nigdy do knowań monarchistów; wydał drukiem książkę, p. t.; „Souvenir du regiment des zouaves pontiflcaux. Notes et recits" (Paryż 1876—1878). r Charge d’affaires. Agenci dyplomatyczni wogó-le dzielą się, według regulaminu, przyjętego przez kongres wiedeński z 19 marca 1815 r., i protokółu akwizgrańskiego z 20 listopada 1818 roku, na cztery klasy, czwartą zaś, najniższą, stanowi charge d’affaires—„upoważniony do sprawowania interesów". Pod nazwą tą należy rozumieć agenta dyplomatycznego, który, w braku agenta wyższego stopnia, ambasadora, posła lub ministra rezydenta, upoważniony jest do przedstawiania interesów swego rządu przy obcym dworze. Charge d’affaires jest uwierzytelniony tylko przy ministrze spraw zagranicznych tego dworu, przy którym zostaje. Agenci ci zresztą są dwojakiego rodzaju: mianowicie jedni, którzy naznaczani są przez swój rząd do stałego pełnienia tych obo wiązków jako naczelnicy stałej misyi, drudzy zaś pełnią je tylko interymistycznie, będąc wyznaczonymi do załatwienia tylko pewnego polecenia. Charges d’affaires stają się uwierzytelnionymi przez listy wierzytelne swego ministra spraw zagranicznych do takiegoż ministra obcego państwa; wysyłani zaś są do takich państw, do których nie można, lub nie wypada, wysyłać agenta dyplomatycznego wyższego stopnia. Charges d’af-faires par interim mogą być naznaczeni do tymczasowego zastępowania nieobecnego posła lub wogóle agenta dyplomatycznego wyższego stopnia, z liczby radzców poselstwa lub sekretarzy, przez samego oddalającego się posła; albo też mogą być wysłani w tym celu specyalnie przez swój rząd. W pierwszym wypadku pełnomocnictwo do działania Ch. otrzymać może, nie tylko piśmiennie, ale nawet i ustnie. Pierwszeństwo między nimi zależy od pierwszeństwa daty listu uwierzytelniającego. W każdym razie charges d’affaires stali mają pierwszeństwo (preseance) przed pełniącymi te obowiązki interymistycznie. Tytuł ten dawany jest często konsulom generalnym, zwłaszcza na Wschodzie, tudzież w państwach Ameryki Południowej. W tym wypadku konsul generalny łączy w sobie dwa charaktery: konsula i agenta dyplomatycznego, i dla tego winien mieć od swego rządu dwa dokumenta, uwierzytelniające go w dwojakim charakterze. Jakkolwiek charges d’affaires stanowią czwartą klasę agentów dyplomatycznych, różnica w stopniu nie wywiera wpływu na ich funkcye

i Brigscha (1875).

Charilaus, król Sparty, z familii Eurypontydów, miał przyjść na świat (w IX w. przed Chr.) po śmierci ojca swego, Polydekta; a tymczasem rządy kraju sprawował stryj jego, sławny prawodawca, Likurg, który, zaraz po urodzeniu się dziecięcia, wobec znakomitszych Spartan obwołał go królem i nadał mu imię Charilaos, t. j. (radość ludu), pozostawiając przy sobie opiekę nad nim do ozasu pełnoletności. W owym-to czasie miał wydać Likurg znane swoje prawa. Ch. prowadził pomyślne wojny z sąsiednimi mieszkańcami Arkadyi i Argosu, zdobył na pierwszych m. Aegis; lecz w czasie wyprawy na m. Tegeę dostał się do niewoli, z której mieszkańcy tego miasta uwolnili go pod warunkiem, że już więcej z nimi wojować nie będzie. (E. Curtius „Griech. Gesch.“ t. I; Pauly „Real-En-

Em. K.

cycl.“).

K. K.

K. K.

K. K.

dyplomatyczne, na ich prawo negocyowania z obce-mi rządami i nie zmniejsza wagi aktów, przez nich sporządzonych. Wszyscy agenci dyplomatyczni, nie wyłączając charges d’affaires, mają ten sam charakter urzędowy, zapewniający im takie same przywileje, jakie były nadane ambasadorom przez prawo międzynarodowe. Główna różnica między ch ar-gesd’affairesi agentami dyplomatycznymi wyź-szychstopni polega na tern,że chargós d’affaires mają mniej przywilejów honorowych i etykiety.— Calvo „Diet. de droit intern pub. et. privó”; Pradier-Fodere „Cours de dr. dipl“.    A- °-

Chargeh, arab. Wah-el-Ch. albo Wah»el-Chariga, oaza w Egipcie, która w starożytności wraz z oazą Dachel nosiła nazwę Oazy Większej, Oasis major. Leży ona na zachód od Nilu, przecięta przez 26° południka na wd. Gr. i przez 25° równoleżnika północnego; obszar, jaki zajmuje, przedstawia się w postaci kotliny, otoczonej dokoła pustynną wyżjną, o stromych zboczach; dno tej kotliny wzniesione jest zaledwie 50 — 70 m. nad p. m., gdy tymczasem płaszczyzna wyżyny leży na wysokości od 350 — 550 m. Z krawędzi wyżyny oglądana, wydaje się Ch. na pierwszy rzut oka również pustynią, lecz po bliższem rozejrzeniu się, odróżnić można gaje palmy daktylowej, pola uprawne i osa dy ludzkie. Do 70 studni i cystern (w starożytno ści przeszło 200) zasila wilgocią rolę, której ogólna przestrzeń wynosi zaledwie 900 hektarów. Przez Ch. wiodą drogi karawanowe do Siutu, do oaz Fara-frah i Siuab, do Esner i Assuanu nad Nilem, wreszcie do Dar-Furu. Za dawnych czasów kultura stała tu o wiele wyżej, niż obecnie: świadczą o niej liczne ruiny z epok staro-egipskiej, greckiej, rzymskiej i chrześciańskiej, jak np. zwaliska świątyni Am mona (z hieroglifami), zwaliska rzymskiej warowni, ruiny grobowców z epoki Cezarów i t. p. Dziś ludność uboga, na nizkim stopniu cywilizacyi sto jąca, żyje biedDie z miejscowych produktów i handlu;—liczba jej wynosić może do 6,000 głów. Naj ważniejszą osadą jest Ch., do 3,000 m-ców. Dzisiejsze wiadomości o całej oazie zawdzięczamy opisom podróżników Schweinfurtha (1874 roku)

And. S.

Charileje. Uroczystość w Delfach, odbywająca się co lat ośm, prawdopodobnie w m-cu herajos, czwartym w roku delfickim, a mająca charakter pokutniczy. Pochodzenie jej miało być następujące. Podczas głodu w Delfach mieszkańcy z żonami i dziećmi cisnęli się do króla, błagając pomo-oy. Ten, nie mogąc wszystkim uczynić zadość, ile miał żywności, rozdzielił ją między znaczniejszych, gdy wtem jakaś mała sierotka przyszła po prośbie z kolei. Król nie dał jej nic, tylko zdjął z nogi trepkę, uderzył nią dziewczynkę i rzucił jej w twarz. Maleństwo, w rozpaczy i wstydzie, zdjęło pasek i powiesiło się. Głód nietylko nie ustał, ale przyłączyły się doń choroby. Poradzono się więc wyroczni, ta zaś oświadczyła, że król powinien uśmierzyć Charilę, która śmierć sobie zadała. Długie były poszukiwania, nim się wywiedziano, że tą Ch-ą była właśnie owa sierotka; a wtedy ustanowiono ofiarę z obrzędami oczyszczającemi, która miała się odnawiać co 8 lat. Król wówczas przyjmował wszystkich, obcych zarówno, jak swoich, obdzielając ich mąką i jarzynami. Potem przynoszono lalkę, wyobrażenie Ch-li, którą król uderzał trepką; wtedy przodownica Tyj ad (oh.) niosła do przygotowanego dołu lalkę, której zarzucano na szyję stryczek i chowano w miejscu, gdzie jakoby pogrzebaną być miała Charita—E. Saglio (w „Diet. des Antiq.“ str. 1099) mniema, że okoliczności tego podania, oraz praktyki, wspomnienie ich utrwalające, nasuwają myśl, iż uroczystość ta należeć musiała do kultu dyonizyjskiego w Delfach i odpowiadała attyckiej uroczystości Aj ora, obie bowiem polegały głównie na oczyszczeniu bachicznem przez powietrze. (Mommsen: „Delphikatt; str. 114, 241—249).

Chariomeros słynny wojewoda starogermański, władał Cheruskami za cesarza Domicyana, który zasilał go pieniędzmi. Za przyjaźń z Rzymem zamordowali go Chattowie (Dio Cass. 67, 5),

Charisi Jehuda ben Salomon (f przed r. 1235), poeta hebrajski z w. XIII, rodem z Hiszpanii. Przełożył z języka arabskiego na żydowski Majmo-nidesa „More-ha nebucbim“, część komentarza do Miszuy, i inne pisma tego uczonego, oraz „Maka-my” Harirego. Ostatnia ta praca zachęciła go do napisania podobnego dzieła p. t. „Taohkemoniu, w któ-rem okazał wiele dowcipu i znajomości swojego narodu. Dzieło to było wydrukowane najprzód w Konstantynopolu (1577 i 1583), później w Amsterdamie (1729), a ostatnio wydane przez M. E. Sterna (Wiedeń 1854) i Lagarde’a (Getynga 1883); częściowo tłómaczyli je na niemiecki: Steinschnei-der, Geiger i Kśimpf (Berlin 1845 i Praga 1858).

Charisius (Flavius Ch. SosiB pat er), gramatyk łaciński, prawdopodobnie z IV w. po Chr., którego Ars Grammatica w 5 księgach jest tylko wielce niezdarnym wyciągiem z dzieł gramatyków dawniejszych, mianowicie: Kominiana, Pa-lemona i Jul. Romana, gdzie znajdują się nader cenne wyimki z piśmiennictw starożytnych, i to też jedyną wartość tego wyciągu stanowi.

Charisius Aurelius Ar ca di us Ch., za czasów Konstantyna W. uczony prawnik, z którego pism wyjątki utkwiły w Pandektach. Miał on urząd magistra libellorum (rodzaj archiwisty koronne-

De mu-

K. K.

K». R. F

K. K.

Ks. R. F

AJid- S.

P. Chm.

P. Chm

go), pisał: „De officio praefecti praetorii* neribus civilibus“, „De testibus“, i t. p.

Charisterium była to dobrowolna danina, jaką biskupi otrzymywali od podwładnego sobie duchowieństwa. Wszakże datki te mógł biskup przyjmować tylko za zezwoleniem kapituły katedralnej. Roku 1179 koncylium Lateraneńskie III uznało ten zwyczaj za prawny (c. 6. X de censib.), a Papież Benedykt XII (od r. 1334---1342) oznaczył wysokość tej daniny. Co się tyczy krajów włoskich, to biskupi mogą przyjmować Ch. tylko raz przy objęciu dyecezyi, a gdyby im dawano powtórnie, powinni żądać zezwolenia Papieskiego, a to na mocy prawa wydanego przez Papieża Innocentego VI (Devoti. Inst. Can. C. II lit. XV § 4).

Charistia, uroczystość i uczta familijna w Rzymie, wyprawiana dla krewnych bliższych i dalszych, której celem było załatwianie wszelkich nieporozumień, nawiązywanie zerwanych nici zgody i życzliwości. Odbywało się to zwykle w d. 19 lutego, czyli VIII cal. Martias, i stąd dzień ten zwał się lux propinąuorum. (Valer. Max. II, 1, 8; Owid „Fasti* II 617. Mart. „Epigr.* IX 56).

Charitativum subsidium pomoc z miłości do bra kraju. Pierwotnie dawano ją w nagłych po trzebach, szczególniej gdy kraj wymagał obrony a skarb nie miał pieniędzy na opłacenie wojsk: i zaopatrzenie go w konieczne materyały. Naprzód cesarze niemieccy uciekali się do tej pomocy, prosząc jej od swojej szlachty. Potem przeszedł ten zwyczaj do innych krajów i zwolna stał się niej a ko prawem. U nas po raz pierwszy uciekł się do tej pomocy Zygmunt I na sejmie bydgoskim roku 1520, gdzie uchwałą zażądano na obronę kraju niewielkiej daniny od wszystkich stanów. Zaś od r. 1578 dobrowolne to subsidium zamieniło się na stały podatek, w miejsce dąwnej hyberny, lecz ciążyło jedynie na stanach uprzywilejowanych i nie na zawsze, ale tylko od jednego do drugiegu sejmu. Wyższe duchowieństwo nie było wolne od tej daniny, i na sejmie r. 1775 ono samo zaofiarowało 600,000 złp. R. 1784 na sejmie grodzieńskim sub. Ch. odstąpiono królowi na lat 10. Sejm w d. 6 kwietnia 1789 r. zapewnia skarbowi wspomnia ną summę i za zgodą biskupów czynii rozkład, żeby ją zebrać nie tylko z niższego duchowieństwa, lecz także i z włościan osiadłych na gruntach w dobrach duchownych. Od r. 1793 w częściach kraju zajętych przez Prusy i Austryę 3ani-na sub. Ch. była już to zawieszaną, już przywracaną. W latach 1809 i 1811, za księstwa Warszawskiego, danina, o której mowa, utrzymaną była, lubo w kwocie zmniejszonej. Po kongresie wio dońskim i suprymowaniu dóbr duchownych sub. Ch. ukazem z d. 21 kwietnia (3 maja) 1839 r. zupełnie uehylonem zostało.

Charite (Da Ch.) miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Nióvre, okręgu Cosne, na prawym brzegu Loary, przy drodze żelaznej Ne-vers - Briare, posiada kościół z XII w. jeden z najpiękniejszych zabytków stylu romańskiego we Frau-cyi, zakład dla obłąkanych, wielkie piece i fabryki pilników; uprawa wina; 5,500 m-ców.

Charites Greków, u Rzymian G r a t i a e. ob. C h a r y t y.

Charitius Jędrzej, urodzony w Gdańsku, w drugiej połowie XVII wieku, zostawszy archidyakonem witember8kim, zajął się zebraniem życiorysów tych z pomiędzy spółziomków, co się piśmiennictwem zajmowali, i dość niekrytycznie materyał ten obrobił w dziełku: „Commentatio historico-litteraria de viris eruditis Gedani ortis, speciatim de iis, qui scriptis iuclaruerunt“ (Witemberga 1715).

Charitius Krystyan Fryderyk, syn poprzedniego, zajął się objaśnieniem i dopełnieniem dzieła powyżej przytoczonego i ogłosił część 1-szą swej pracy p. t. „Spicilegium ad A. Ciiaritii Commenta-tionem de yiris eruditis Gedani ortis“ (Gdańsk 1729). Była to rozprawa na stopień doktora filozofii.    P- chm'

Chariton, lewy, do 375 km. długi, a 90 km. spławny, dopływ Missouri, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., ma źródła w stanie Jowa, bieg południowy, uście w stanie Missouri powyżej m. Glasgowa, gdzie łączy się z dopływem swym East Ch.    And s-

Charkiewicz Michał (* 1740—f 1801), ksiądz ze zgromadzenia pijarów, jest autorem podręcznika do nauki wymowy: „Compendium institutionum ora-toriarum ad usum juventutis“ (Wilno 1782).

Charkiewicz Juwenalis, ksiądz z zakonu bernardynów, z XVIII w., profesor konwentu w Wilnie i Nieświeżu, kustosz, a potem prowincyał prowincyi litewskiej. Słynął w swoim czasie jako kaznodzieja. W „Wyborze najprzedniejszych w metropolii wileńskiej kazuodziejów“, wydanym w Wilnie r. 1761, znajduje się i jego również kazanie. Jest autorem dziełka, które parę wydań miało p. t. „Przewodnik do ojczyzny niebieskiej, zawierający w sobie regułę trzeciego zakonu ojca św. Franciszka braci pokutujących, przywileje tego zakonu i odpusty* (aprobata duchowna z r. 1758; Estraicher też wymienia edy-cyę z tego roku; inni bibliografowie podają zazwyczaj tylko wydanie z roku 1772, liczące str. 403, drukowane w Wilnie). Dla nas najciekawszym jest jego „Dyaryusz podróży hiszpańskiej z Wilna do miasta Walenoyi na kapitułę generalną zakonu mniejszych braci św. Franciszka t. j. bernardynów... odprawionej w r. 1768“ (drukowany w „Dziejach Dobroczynności* r. 1824, tom IV do VI). Rzecz to wielce szczegółowa i charakterystyczna dla umy-słowości naszej owego czasu. Dziwił się podróżny porządkowi po drogach, już od Szląska poczynając, a im dalej jechał w kraje niemieckie, tern większą postrzegał wspaniałość domów i wygodę klasztorów, względem których „nasze klasztory kurnikami nazwać się mogą*. W Besauęon ukazywano mu szafę, w której najdować się miało prześcieradło Pana Jezusa, ale ostrożny bernardyn nie rad temu wierzył, gdyż w Turynie toż samo mu powiadano. W Poligny (za Lionem) spotkał w austeryi kawalerów, z których jeden po łacinie pięknie i po ludzku rozmawiał i zdawał się człowiekiem „cale obyczajnym*, ale gdy wdał się w szersze dyskursa, poznał w niv nasz podróżnik „deistę*, których we Francyi było tak wielu. „Bluzgał on—powiada Ch, —

P Chin

bezbożnie na wiarę i na zakony, na bezźennośó zakonną, na św. pańskich, wychwalał książkę bezbożną, którą on nazywał Alcoranum Franci-scanorum [pióra Erazma Alberusa, wydana po raz pierwszy w 1531]; z niej wiele wymawiał blilźnierstw na O. św. Franciszka. Na takie jego dyskursa nic moje odpowiedzi nie pomogły, tylko uszy zatykać trzeba było. Z tego obcowania z tym bezbożnym człowiekiem wniosłem, jak Francya naszych młodych polskich kawalerów gubi, którzy w naukach gruntownych wiary niewyćwiczeni będąc, łatwo młode zdanie swoje przyłożą do swywoli ciała, wszystkie cugle rozwiązującej**. Z goryczą przeciwstawia Ch. ofiarność zagraniczną na cele święte skąpstwu spółrodaków, „którzy wolika zakonnikom dadzą a rozumieją, iż bardzo wielką przysługę uczynili¹¹. Przez trzy lata zebrano w Niemczech 547,830 zł. na rzecz grobu Chrystusa w Jerozolimie, której to sumy—dodaje Ch.— „na utrzymanie miejsc św. w Tureczyznie nasi obywatele nie tylkoby nie wyliczyli, ale by ją za zbytki poczytali¹*. Wogóle dużo jest interesujących wiadomości w tym Dyaryu-szu, pisanym, nie świetnie wprawdzie, ale nieraz ożywionym znamiennemi wielce wyrażeniami.

Charków, miasto gubernialne w Rossyi Euro pejskiej, w nader dogodnem położeniu geograficz-nem, pośrodku między dorzeczem Dniepru i Donu, oraz na drodze z wewnętrznych przemysłowych gu-bernij Cesarstwa przez rolniczy pas czarnoziemny, do portów m. Azowskiego i Czarnego; pod 49° 55’ sz. pn.i36° 12’dł. wd. Gr.—Rzeczki Łopań i Charków, należące do systematu Donu przez Doniec i Udę, łączą się w samym prawie środku miasta i dzielą je naturalnym sposobem na kilka części, z których część zawarta między Łopanią a wygiętym spiralnie Ch-wein stanowi główne ognisko ruchu handlowego, zabudowana jest najporządniej i posiada najważniejsze instytucye, tak państwowe, jak prywatne. W stronie wschodniej, na krawędzi miasta, przepływa strumyk Niemyszla, wpadający z lewej strony do rzeki Ch-a. Podług wiadomości, zebra nych przez Zarząd miejski za r. 1892, Ch. zajmuje przestrzeń, wynoszącą około 2,300 dziesięcin, i składa się z 9,617 posesyj, z których 8,739 zabudowanych. Mieszkańców liczono 197,210, z tych 107,060 mężcz. 90,150 kobiet, 173,930 prawosławnych, 410 starowierów; 340 ormian, 1,850 protestantów, 3,600 katolików, 16,545 żydów, 260 karaimów, 275 mahometan. Ludność ta, według spe-cyalnego wykazu za r. 1892, mieszkała w 11,492 domach, obejmujących 25,737 lokali, a 82,206 izb, prócz tego budynków bezogniskowych było 13,832. Ulic i zaułków było 343, placów 8, dochód z budowli wyniósł 2,310,000 rubli. Oświetlenie śródmieścia odbywa się za pomocą gazu (1,061 płomieni), a dalszych dzielnic za pomocą nafty. Większych ogrodów publicznych dwa: uniwersytecki, obszerny i dobrze utrzymany, oraz Karpowski, będący własnością miasta; jest także kilka skwerów. Gmachów odznaczających się starożytnością lub pięknością architektury Ch. wcale nie posiada; do liczby wybitniejszych należą: gmach instytutu technologicznego, szkoła handlowa, szkoła realna, ratusz, passaż Paszczenko-Trjapkina, dom inżyniera Szewcowa i kilka innych. Publicznych świątyń prawosławnych posiada Ch. 18; między niemi wyróżnia się klasztor męski i sobór katedralny, z wieżą 42 sążnie wysoką; jest nadto kościół katolicki i kilka świątyń innych wyznań. Pod względem wyeho-wawczo-naukowym Ch. jest ogniskiem rozległego kraju, obejmującego południowy-wschód Rossyi od Zadnieprza aż poza Wołgę i góry Kaukaskie. Je3t tu uniwersytet (1 stycznia 1893 r. 1,059 studentów), hojnie uposażony instytut technologiczny (1 stycznia 1893 r. 505 stud.), instytut weterynaryjny, trzy gimnazya klasyczne, szkoła realna szkoła handlowa (otwarta w 1893 r.), progimnazyum, 6 gimnazyów żeńskich (z tych 3 prywatne), instytut panien szlacheckich, seminaryum duchowne, szkoła muzyczna, szkoła techniczna kolejowa, kilkanaście szkół początkowych i rzemieślniczych, utrzymywanych przez duchowieństwo, instytucye dobroczynne lub prywatne. Jako instytucye uczone występują w Ch-wie liczne stowarzyszenia, jako to: przyrodnicze, filologiczne, matematyczne, lekarskie, techniczne, rolnicze, muzyczne; to ostatnie jest oddziałem Cesarskiego Towarzystwa muzycznego. Do rzędu instytucyj dobroczynnych należy Towarzystwo Dobroczynności, Towarzystwo oświaty ludowej (bardzo czynne), przytułki dla sierot i ociemniałych, towarzystwo wzajemnej pomocy nauczycielek, dwa obszerne szpitale (miejski i utrz>mywany przez ziemstwo), szpital dla dzieci, dziesięć lecznic prywatnych, kliniki uniwersyteckie i t. p. Z innych zakładów Ch. posiada dwa teatra (opera i 'dramatyczny), bibliotekę publiczną (80,000 t.), muzeum sztuk pięknych i przemysłu, kilka bibliotek prywatnych, pięć resurs. Pod względem handlowym Ch. oddawna zajmuje wybitne miejsce wpośród wewnętrznych miast Cesarstwa, co zawdzięcza wspomniauemu wyżej położeniu geograficznemu. Wprawdzie z rozwojem kolei żelaznych sławne niegdyś jarmarki tutejsze straciły nieco na znaczeniu; mimo to jednak obroty handlowe wzrastają stale, —gdy bowiem ruch towarów przywiezionych i wywiezionych wyrażał się w r. 1884 liczbą 18.7 mil. pudów, to już w r. 1889 podniósł się do 25.5 mil. Ostatnia ta liczba spadała wprawdzie w latach 1890, 1891 i 1892, lecz były to lata wyjątkowo niepomyślne (epidemia, nieurodzaj) i za prognostyk dalszego upadku służyć nie mogą. Głównemi artykułami przywozu, konsu-mowanerai na miejscu, są węgiel kamienny, drzewo opałowe i budulcowe, zboże i arty kuły spożywcze, trunki, smary, metale nieobrobione i materyały oświetlające; towarami zaś wy-wożonemi, lub tylko przez Ch. transportowanemi, są: wełna, tkaniny wszelkiego rodzaju, oleje roślinne, mąka, kasza, skóry wyrobione, liny i powrozy, rafinada, łój, machiny i narzędzia rolnicze, wyroby z drzewa, mydło i świece, mięso i t. p. Jarmarków bywa dorocznie pięć, trwających razem 80 dni: kreszczeński, przewodni, troicki, uspieński i po-krowski; ogólny obrót na nich wynosi rocznie około 50 mil. rubli—główne miejsce śród towarów zajmują tkaniny i wełna. Tutejsza komora celna w 1892 r. pobrała cłą od towarów zagranicznych

za*

prawie 480,000 rubli; w tern pierwszeństwo należy się herbacie, winu, machinom i aparatom.— Przemysł, jak na miasto handlowe, jest dość znaczny i rozwija się z każdym rokiem; pierwsze miejsce zajmuje „Charkowska fabryka cukru i rafine-ryau, zatrudniająca 574 robotników z produkcyą 2 mil. rubli (leży o kilka wiorst za miastem). W 1892 r. było w samym Charkowie 121 zakładów fabrycznych, z produkcyą roczną 5.4 mil. rubli przy 3,900 robotnikach; ważniejsze są: dziesięć fabryk tabacz-nych (1.2 mil. rub.); 6 pralni wełny (1.2 mil. rub.) pięć młynów parowych (0.6 mil. r.), 7 warsztatów mechanicznych i 12 fabryk cukierków i pierników. Dla popierania przemysłu i handlu Cb. posiada znaczną ilość instytucyj kredytowych, jako to: filię banku państwa, banku szlacheckiego i banku włościańskiego, bank ziemski Charkowski, filię banku wołgo-kamskiego, bank kupiecki miejski, bank handlowy, dwa towarzystwa wzajemnego kredytu, lombard miejski, kilka drobnych zakładów finansowych, wreszcie wzajemne towarzystwo ubezpieczeń od ognia, operujące dotąd tylko w zakresie budowli; posiadało ono w dniu 1 stycznia 1893 r. kapitał zapasowy 1,571,000 rub. C. jest nadto węzłem kolei żelaznych do Rostowa, Połtawy i Kurska i ogniskiem administracyjnem władz powiatowych i gu-bernialnych, posiada sąd okręgowy i izbę sądową (okrąg sądowy charkowski); pod względem wojskowym należy do okręgu kijowskiego, pod względem oświecenia publicznego tworzy samodzielną kurato-ryę, do której należą gubernie: Charkowska, Wo-roneska, Kurska, Penzeńska, Tambowska i Ziemia Wojska Dońskiego; pod względem kościelnym jest rezydencyą prawosławnego arcybiskupa, któremu podlega biskup sufragan w Sumach. Co się tyczy Polaków osiadłych w Ch-e, powiedzieć można, że stanowią oni w przybliżeniu nieco więcej nad połowę ludności katolickiej; pierwszym kuratorem tutejszego uniwersytetu był Potocki; różnemi czasy w tej wszechnicy wykładali: Aleksander Mickiewicz (brat Adama), Alfons Walicki, Dauiłowicz, Stanisławski, Leon Cienkowski, Hreczyna, Piechowski, Stankiewicz i inni. Dyrektorem tutejszego gimna-zyum był czas pewien powieściopisarz Józef Korzeniowski, a Henryk Siemiradzki, którego rodzice mieszkali pod Ch-em, w tern mieście do szkół uczęszczał. O towarzystwie polskiem w Ch-wie pisał obszerniej Maryan Dubiecki w „Tygodniku Ilustrow." 1877 r. Ch. należy do rzędu miast młodych; założyli go w 1650 r. kozacy z za Dniepru, przesiedleni dla powstrzymania napadu Tatarów Krymskich; była to osada nieznaczna aż do 1780 r. w którym ją przemianowano na stolicę Charkowskiego namiestnictwa; odtąd rozpoczyna się stopniowy wzrost miasta. Charkowskie namiestnictwo w 1797 r. otrzymało nazwę gubernii Słobodzko - ukraińskiej, a w 1835 r. Charkowskiej. — Charkowski powiat, zajmuje środkową część gubernii od północy, na przestrzeni 2,905 w. □ i liczy (bez Charkowa) około 180,000 m ców (1892), zajmujących się przeważnie rolnictwem i należących prawie wyłącznie do kościoła prawosławnego.—Charkowska gubernia stanowi część małorossyjskiego

pasu czarnoziemnego, który na poiudnio-wschodzie przechodzi już w krainę stepową, jakkolwiek jeszcze niewybitną. Gubernia ma kształt mocno wydłużony z północo-zachodu na południo-wschód, tak, że średnia szerokość wynosi zaledwie [120 wiorst, przy długości 420 wiorst. Powierzchnia ma miejscami charakter wyżyny, sfałdowanej licznemi pagórkami i pochylonej ku południowi; najwynioślej-sze miejscowości znajdują się na północy w powiecie Sumskim (216 m.) i Zołoczowskim (235 m.). Środkiem gubernii, od Kołomaku na Kowiaeze do Lutówki, przebiega niewyraźny grzbiet wododziałowy; na jego stoku północno zachodnim odpływają wody do Dniepru przez Worskłę, Psioł i systemat Sejmu, gdy tymczasem ze stoku południowo-wschodniego uprowadza wody Don przez Doniec i liczne jego dopływy, jak: Derkuł, Jewsug, Ajdar, Żerebiec, Mosza i Uda. Żadna z rzek nie jest żeglowną, choć niektóre z nich, a głównie Doniec, mają odpowiedni po temu zapas wody; brak tylko regulacyi koryta, czemu znowu stoją na przeszkodzie liczne młyny na rzekach. Klimat stanowi przejście między suchym stepowym, jaki panuje dalej na wschodzie, a wilgotnym, jaki jest właściwy guberniom północno-zachodnim; opady atmosferyczne wynoszą średnio rocznie zaledwie 40 cm.; średnia temperatura stycznia — 8U, średnia lipca -j- 22; amplituda roczna 30°, średnia roczna +7°; największe upały w lecie dochodzą do 32°, największe mrozy w zimie do —26°, amplituda maksymalna wynosi przeto 58° i jest wyrazem klimatu prawdziwie lądowego. Mineralne bogactwo nieobfite; piaskowiec szary znajduje się prawie wszędzie i używa się na bruki i budowle; z wapienia kredowego wypala się wapno i pławi się kreda; ruda żelazna znajduje się nad brzegami Dońca, głównie w powiecie Izium-skim, lecz prawie wcale nie jest wyzyskiwaną; to samo powiedzieć można o węglu kamiennym, którego pokłady, w gorszym, co prawda, gatunku, chodzą z gubernii Ekaterynosławskiej do powiatów: Starobielskiego, Iziumskiego i Żmijewskiego; glina w różnych gatunkach, wydobywana głównie w powiecie Charkowskim, służy już-to do mycia wełny, już też do wyrobów garncarskich, a nawet fajansowych; torf znajduje się w całej gubernii, zwłaszcza w powiatach: Sumskim, Lebiedyńskim, Achtyrskim, Charkowskim i Wołoczańskim — daje od 20—40°/₀ popiołu i zajmuje przestrzeń około 15,000 dziesięcin, zawierających według obliczenia do 10 mil. sąż. kub. tego paliwa. Najpierwsze miejsce w praktycznem zastosowaniu ma sól, wywarzana z licznych jezior słonych i studni, wierconych w okolicy miasta Sławiańska w pow. Iziumskim; w 1892 r. było warzelni soli 13, zatrudniających 140 rob. i produkujących soli za 200,000 rubli; solanka sławiańska ma nadto własności lecznicze, skutkiem czego miejscowość ta stała się osadą kuracyjną i ściąga znaczną liczbę chorych.—Gleba gubernii składa się przeważnie z czarnoziemu, który w stanie suchym ma kolor ciemny, a w wilgotnym przybiera odcień agatowy; pod dłuźszem działaniem słońca pęka, tworząc szczeliny, jakie widzieć można na dnie wysychającego jeziora; pęka również i pod

And. S.

działaniem silnych mrozów, i wówczas traci kolor ciemny i staje się szarym. Grubość czarnoziemu bywa różną, od 6 werszków do l'/a arszyna; w niektórych miejscowościach, jak np. między Wałkiem a Kołomakiem, ma wygląd gliniasty,—w powiecie Charkowskim w składzie jego przemaga piasek (brzegi rz. Łopani), w powiecie Starobielskim jest Bypki i ma kolor szarawy. Na glebie takiej udają się znakomicie wszelkiego rodzaju zboża i trawy. Ogólna ilość ziemi użytkowej (role, łąki, ogrody, lasy) wynosiła w 1892 r. 4,545,466 dziesięcin, (w tej liczbie 424,917 dz., t. j. mniej niż 10°/₀, la sów), rząd posiadał ziemi ornej 130,674 dz., Ro dżina Panująca 8,422 dz., duchowieństwo 23,422 dz., miasta 7,899 dz., różne towarzystwa przemysłowe 223,566 dz., własność większa szlachecka 892,036 dziesięcin, własność większa nieszlachecka 300,769 dz., włościanie 2,532,873 dz. (65°/₀)* Wysiew ozimych zbóż zmniejsza się stopniowo wskutek ciągłych nieurodzajów, natomiast zwiększa się wysiew jarzyny; do głównych przyczyn wywołujących nieurodzaj oziminy należy posucha je-nenią i na wiosnę oraz niedostatek śnieżnego pokrycia w zimie. Takie warunki wywołały nawet zmniejszenie się obszaru ziemi ornej, która na inny cel obróconą być musiała. Według danych, zebrauych przez Komitet centralny statystyczny, obszar zajęty pod oziminę w 1892 r. w porównaniu z rokiem 1887 zmniejszył się o 123,679 dziesięcin, obszar zaś jarzyny powiększył się tylko o 61,605 dz.. czyli, że ogólny obszar orny zmniejszył się w tymże czasie o 62,074 dz. Dla charakterystyki gospodarstwa u włościan i obywateli ziemskich wypada nadmie nić, że w roku 1892 włościanie zebrali z dziesięciny średnio 15.2 pudów żyta, a 15 pudów psze nicy, gdy obywatele zebrali 28 pudów żyta, a 29 pudów pszenicy. Oprócz zbóż jarych i ozimych gubernia Charkowska produkuje kartofle, len, konopie, tytoń, buraki cukrowe i t. p. Hodowla ogrodowizn i drzew owocowych nieznaczna; ludność produkuje tylko na własną potrzebę; w blizkości miast większych są znaczne „bakcze“ melonów, arbu zów i warzywa; ogrody owocowe znajdują się w całym kraju, lecz produkta ich za przedmiot wywozu nie służą. Rybołówstwo nie istnieje, pszczel-nictwo w zaniedbaniu. Hodowla bydła w ostatnich latach skutkiem epizootyi i nieurodzaju znacznie upadła, zwłaszcza w powiatach Starobielskim i Wólczańskim.—W 1892 r. ilość bydła zmniejszyła się o 114,294 sztuki, a w 1891 r. blizko o 210,000. W 1892 r. ogólna ilość wszystkich zwierząt domowych wynosiła 2,015 tysięcy, w tej liczbie owiec zwyczajnych 642 t., a poprawnych 232 tys. Przemysł opiera się głównie na rolnictwie; w 1892 r. było wszystkich fabryk 795 — w tej liczbie fabryk cukru i rafineryj 27 z produkcyą 24.7 mil. rubli; 35 gorzelni z produkcyą 3 mil. rubli, 7 płóczek wełny z prod. 3.2 mil., 41 młynów parowych z prod. 1.9 mil., 11 fabryk tytoniu z prod. 1.3 mil. nadto były 23 fabryki pierników i cukierków, 114 garbarni, 8 fabryk machin i narzędzi rolniczych, 92 olejarnie, 16 browarów i t. p. Ogólna pro-dukcya wyniosła 38.7 mil. rubli i zatrudniała

24,641 robotników. Rzemiosła zarówuo, po wsiach, jak i po miastach, dość są rozwinięte; w samych miastach było w 1892 r. majstrów, czeladników i uczui 21,845. a po wsiach przeszło 10,000; niezależnie od tego włościanie podtrzymują byt swój przewozem towarów i wędrówką letnią do gubernij noworossyjskich za zarobkiem, zwłaszcza z powiatów wschodnich biedniejszych.—Handel koncentruje się głównie w mieście gubernialnem, gdzie istnieją liczne instytucye finansowe kredytowe; prócz tego handlowemi ogniskami drugorzędnemi są: Sumy, Białopole, Achtyrka, Izium i Sławiańsk. Drogi żelazne przecinają tylko zachodnią część gubernii (z Charkowa do Kurska, do Białopola, do Połtawy i do Rostowa), wschodnia część nie posiada ich prawie wcale. W 1892 r. ludność gubernii wynosiła 2,552,609 głów (w tej liczbie 1.302,181 męź czyzn); do kościoła prawosławnego należało 2,515,142, starowierów było 6,821, ormian 402, katolików 7,102, protestantów 3,207, żydów 18,686, karaimów 379, mahometan 970. Głównym żywiołem etnograficznym są Małorossyanie. Wskutek nieurodzajów naturalny przyrost zmniejsza się; tak np. prze-wyźka urodzeń nad zgonami wynosiła w 1890 r. 28,886 osób, w 1891 roku 22,690, w 1892 tylko 20,053. W tym ostatnim roku niektóre powiaty mocniej dotknięte klęską wykazały nawet przewyź-kę zgonów nad urodzeniami. Wszystkich zakładów naukowych w całej gubernii było w 1892 r. 961, a w nich 67,995 uczących się (53,712 chłopców i 14,283 dziewcząt) i 2,916 nauczających. Szkół początkowych było 901, rzemieślniczych 4; przy 19 szkołach początkowych były także oddziały rzemieślnicze. Oprócz Ch-a szkoły średnie były następujące: 2 gimnazya męskie (Sumy i Starobielsk), jedno gimnazyum żeńskie (Sumy), dwie szkoły realne (Sumy i Izium), 1 progimnazyum męskie (Achtyrka), 8 progimnazyów żeńskich i kilkanaście szkół powiatowych, miejskich trzy- i czteroklaso wych. Ilość szkół początkowych wiejskich niedostateczna: to też inspekcya szkół ludowych domaga się jak najszybszego otwarcia, na razie przynajmniej, 50 szkółek. Administracyjnie dzieli się cała gubernia na 11 powiatów, a mianowicie: Charkowski, Achtyrski, Bogoduchowski, Wałkowski, Wólczański, Żmijewski, Iziumski, Kupiański, Lebiedyński, Starobielski i Sumski; okręgów policyjnych (stanów) jest 27, gmin wiejskich 264. Oprócz miast powiatowych jest jeszcze 6 miast nadetatowych: Zo-łoczew, Krasnokuck, Białopole, Sławiańsk, Czugu-jew i Niedrygajłow. (Danych statystycznych dostarczył O. Gabell z Charkowa).

Charlemagne, ob. Karol Wielki.

Charlemont, ród angielski, pochodzący z hrabstwa Oxford. Znaczniejszymi jego członkami byli: Sir Toby Ca ul field (* 1565—f 1627), który służył pod rozkazami hrabiego d’Essex i brał udział w zdobyciu Kadyksu; w r. 1608 otrzymał on dowództwo w Irlandyi, w r. 1613 został tajnym radcą, a w r. 1615 baronem Ci. —Toby Ca ul field 3-ci baron Ch. (f 1642), .członek parlamentu, został zabity podczas powstania irlandzkiego, dowodząc fortem Charlemont.—James Ca ul field 4-ty wi-

ki willi rzymskiej.

ĄTgag

i §j

K-

y.

Wyrazy nieumieszczone pod C znaidują się pod K.

ce-hrabia i 1-szy hrabia Ch. (* w Dublinie 1728— f 1799), mąż stanu angielski; brał czynny udział w uspokojeniu Irlandyi po r. 1763, i w nagrodę za usługi otrzymał tytuł hrabiowski; przybywszy do Londynu w r. 1704, dał folgę swoim upodobaniom literackim i artystycznym i skupił dokoła siebie takie znakomitości jak: Burkę, Johnson, Reynolds, Goldsmith i Hogart; to jednak nie przeszkadzało mu wcale zajmować się sprawami Irlandyi, gdzie się cieszył wielką popularnością; dzięki jemu, Grat-tan, wielki mówca, wszedł do Izby gmin, jako przedstawiciel miasta Charlemont, W r. 1778 hrabia James stanął na czele ochotników irlandzkich, którzy postanowili bronić ojczyzny przed napadem cudzoziemców, w chwili, gdy wszystkie siły angielskie zajęte były w Ameryce. Ci ochotnicy utworzyli wreszcie rodzaj zbrojnego parlamentu, który w r. 1780 ogłosił udzielność polityczną Irlandyi. Zostawszy członkiem tajnej rady w r. 1783, James Cb. potępił działania ochotników; ale w r. 1789 utworzył „whig club“, do którego weszli wybitniejsi członkowie oppozycyi obu Izb angielskich. Gdy kwe-stya unii prawodawczej Irlandyi z Anglią przyszła pod obrady parlamentu, Ch. założył przeciwko temu energiczny protest. Napisał: „Select Sonnets of Petrarch with translations and illustratives notes" (Londyn 1822) i „Original Letters of lord Charlemont and others to Henry Floodu (1820). Obecnym reprezentantem parostwa jest 3-ci hrabia Ch. James Molyneux Caulfield (* 1820). r-Charleroi, miasto główne okręgu w belgijskiej prowincyi Hennegau (Hainaut), nad rzeką Sambrą (lewy dopływ Mozy). W XVII w. była 'to nędzna wioska Charnoy, na miejscu której Hiszpanie w 1666 r. założyli miasto, obwarowali, i na cześć króla, Karola II, nazwali. Z ustąpieniem Hiszpanów, zajęli Ch. Francuzi i według planów Vaubana for-tyfikaeye przerobili; następnie miasto przechodziło kolejno do Austryaków, Francuzów i Hiszpanów i było częstokroć oblegane. Lecz znaczenie tej osady wzrosło wówczas dopiero, gdy w końcu zeszłego stulecia odkryto tu i w okolicy ogromne pokłady węgla kamiennego; ludność poczęła napływać ze wszech stron, powstawały huty żelazne i fabryki wyrobów żelaznych, budowano koleje żelazne i kanały (kanał Ch. do Brukselli)—i dziś Ch. liczy do 25,000 m ców, a wraz z sąsiedniemi, również ludnemi, osadami fabrycznemi: Ju met, Gil-les i t. p., ludność dochodzi do 75,000 głów. Podstawą dobrobytu i głównem zajęciem mieszkańców jest wydobywanie węgla kamiennego i nadzwyczaj rozwinięty przemysł żelazny; same tylko wielkie piece w poblizkiem Couillet wydają trzecią część żelaza lanego całej Belgii. Obok tego godne są uwagi cukrownie, huty szklane, fabryki igieł, a także handel bydłem i płodami rolnictwa. Miarę rozwoju górnictwa daje fakt, że w r. 1884 okrąg Ch. liczył blizko 27,000 górników, zajętych w kopalniach węgla, którzy wydobyli 5 mil. tonn węgla, wartości 44 mil. fr. Miasto rozdziela się na trzy części: górne, dolne i śródmieście (entre deux villes): posiada izbę handlową, kolegium, szkołę

Encykl. Pow»z Ilu»tr. T. XI.

wyższą rzemieślniczą i piękne spacery na miejscu dawnych wałów i murów warownych, które zniesiono w 1866 r. W r. 1886 były tu poważne zaburzenia robotnicze, stłumione w krwawych starciach przez wojsko pod dowództwem generała van den Smissena. W okolicy ślady budowli z czasów rzymskich, jak np. pod Aiseau, gdzie odkryto szcząt-

And. S.

Charles Jakób Aleksander Cezar, fizyk francuski (* 1746 w Baugency—f 1825). W młodości oddawał się studyom literackim i zajmował urząd w kontroli generalnej finansów. Utraciwszy tę posadę, zajął się powtarzaniem doświadczeń Franklina i taką w nich okazał biegłość, że wkrótce rozpoczął wykłady z fizyki, które miały znaczne powodzenie. Gdy po pierwszej wiadomości o balonach Montgolfierów zebrany został w Paryżu fundusz na prowadzenie podobnych doświadczeń, a kierunek jego powierzono Ch-owi, zdołał on już 27 sierpnia 1783 na polu Marsowem w Paryżu również puścić balon, który, jako napełniony wodorem, okazał się daleko lepszym, aniżeli balony Montgolfierów, napełniane ogrzanem powietrzem (ob. A e r o-stat). Balony napełniane wodorem otrzymały od

ii

IM

Fig. 185 Charles Jakób Aleksander.

nazwiska Ch-a nazwę szarlierów. Tegoż roku, 1783, d. 1 grudnia, wzniósł się Ch. balonem wraz z Robertem, a potem odbył kilka jeszcze podróży napowietrznych. Ludwik XVI dał mu następnie pomieszczenie w Luwrze na gabinet fizyczny, który był jednym z najsłynniejszych wówczas w Europie. W r. 1785 został Ch. członkiem akademii, wr. 1795 nowego instytutu. Jakkolwiek występował przeciwko Maratowi, jako fizykowi, i jego teoryi światła, przebył rewolucyę bezpiecznie. Był później bibliotekarzem instytutu i profesorem fizyki w kon-serwatoryum sztuk i rzemiosł. Jest on także wynalazcą megaskopu i goniometru zwierciadłowego. Pierwszy też prowadził doświadczenia nad utrwaleniem obrazów ciemni optycznej; ograniczały się one jednak tylko do sylwetek, otrzymywanych przez działanie promieni słońca na papier pokryty chlorkiem

56

S K.

1 ean s.

And. S

35,000 m-ców,—ob. Boston.

srebra.—Na 14 lat nadto przed Gay-Lussac’iem dostrzegł Ch..że objętość gazów powiększa się propor-cyonalnie do temperatury; dla tego też zasadę tę, zwaną zwykle prawem Gay-Lussac’a, niektórzy fizycy prawem Ch-a nazywają. O doświadczeniach swych zresztą sam nie pisał, ogłosił jedynie rozprawę o równaniach z różnicami skończonemi.—Życiorys jego „Eloge de C.“ napisał Fourier. Gabinet Ch-a po jego śmierci przeniesiony został do konserwatoryum sztuk i rzemiosł.

Charles Edmond, ’ob. Chojecki Karol.

Charles d’0 r 1 e a n s, poeta francuski, ob. O r-

Charleston. 1) Ch., stolica stanu Wirginii Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. nad rzeką Great-Kanawha, (od której nazywa się niekiedy Kanawha-Courthouse), niewielkie, ale porządnie zabudowane miasto, liczące zaledwie 8,500 m-ców. W okolicy kopalnie węgla kamiennego, żelaza i soli. 2) Ch. największe i najważniejsze, choć nie stołeczne miasto w stanie Karoliny Południowej, w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn., przeszło 60,000 m-ców (1890). Leży na półwyśpie utworzonym przez uścia dwóch rzek: Cooper i Ashley, które łączą się poniżej i tworzą zatokę Ch., 3 km. szeroką, 8 km. długą i średnio 20 m. głęboką; równie głębokie są uścia wspomnianych rzek, skutkiem czego Ch. ma port bezpieczny, dogodny i dla największych statków morskich dostępny. Wejścia do przystani bronią trzy forty, z tych fort Moultrie leży na wysepce Sullivan, zaś fort Sumter, częstokroć wspominany w wojnie domowej 1861- 65 r., wznosi się na grobli portowej. Po trzech wielkich pożarach (1778, 1796 i 1838), które zawsze większą część miasta obracały w perzynę, Ch. odbudowany został porządnie i prawidłowo, należy też do liczby najpiękniejszych na południo-wschodzie państwa. Jest siedliskiem dwóch biskupów: katolickiego i anglikańskiego, posiada piękny pałac stanowy, ratusz, gmach urzędu celnego, teatr, wielkie więzienie i kilkadziesiąt świątyń, z których wyróżnia się kościół św. Michała, z wysoką wieżą. Zakłady naukowe, społeczne i dobroczynne są bardzo liczne: jest tu akademia medyczna, szkoła prawa, akademia sztuk pięknych, kolegium Ch., towarzystwo literackie i filozoficzne, towarzystwo rolnicze. wspaniały ogród botaniczny, biblioteka publiczna, mnóstwo szkół niższych, szpitale, dom sierot, zakład dla obłąkanych i t. p. Przemysłowość miasta jest nieznaczna; są tu tylko wielkie warsztaty okrętowe, wzdłuż wybrzeża rzeki Cooper, fabryki sztucznych nawozów i wielkie młyny do mielenia mąki i czyszczenia ryżu. Natomiast handel stanowi główną podstawę dobrobytu ludności; Ch. posiadający dobrą przystań, a nadto połączony drogami żelaznemi i liniami parostatków z najważniejszemi ogniskami przemysłowemi i handlowemi, bierze udział we wszechświatowej wymianie produktów i należy do liczby najruchliwszych na południu Unii. Okolica produkuje ogromną ilość ryżu i najlepszą bawełnę, i dwa te produkty stanowią lwią część ogólnego handlu; obok tego wywożą stąd tytoń, indygo, zboże, szynki, terpentynę, żywicę, drzewo, jarzyny, owoce, i t. p. Wybrzeże południowe Stanów Zjednoczonych nawiedzane bywa częstokroć przez żółtą febrę; mimo to jednak miasto uważa się za względnie zdrowe. Tutejsze kąpiele morskie bywają też bardzo uczęszczane, a nawet przybywa do nich ludność z wysp Antylskich i z wewnętrznych stanów. Ludność słynie z gościnności i uprzejmego obejścia.—Z dziejów miasta zaznaczamy następujące daty: 1672 założenie; d. 28 czerwca 1776 r. bitwa morska z flotą angielską, która została odpartą; później zajęcie miasta przez Anglików, którzy je dzierżą aż do 1782 r.; od 12 do 14 kwietnia 1861 r. ostrzeliwanie i zajęcie fortu Sumter przez południowców — co było pierwszym ważniejszym wypadkiem w wojnie domowej; d. 18 lutego 1865 ostateczne zajęcie miasta; wreszcie 31 sierpnia 1886 trzęsienie ziemi, które zrządziło strat na 5 mil. dolarów.

Charlestown, przedtem samodzielne miasto, zaś od r. 1873 część składowa Bostonu (Stauy Zjednoczone Ameryki Pn., stan Massachusets)—i największe jego przedmieście z wielkiem więzieniem stanu, dokami i warsztatami okrętowemi; około

And. S

Charlet Mikołaj Toussaint, malarz i litograf francuski (* w Paryżu 20 grudnia 1792 r. — f tamże 30 grudnia 1845). Ojciec był wojownikiem republikańskim, matka wpajała w Ch. miłość dla ludu i wielką cześć dla armii. Po nauce w jednej ze szkół wojskowych, którą nazywano wówczas „Szkoła dzieci ojczyzny", objął Ch. małe urzędowanie w jednem z merowstw Paryża 1814 r. Kształcić się zaczął w pracowni Gros’a r. 1817 i wielkie uczynił postępy; potrzebą zmuszony, wykonywał różne kompozycyjne prace dla zakładu litograficznego hrabiego de Lasteyrie, który pierwszy wprowadził do Francyi sztukę litografii. Pierwszą reprodukcyą na kamieniu Charleta był: „Gre-nadyer pod Waterloo'*. Wykonał następnie dla wydawcy Delpecha seryę kostiumów wojskowych i innych. Wkrótce zmienił dotychczasowy rodzaj: rysował sceny okolicznościowe, karykatury obyczajowe, z których dużo znakomitych. — Wiele podpisów pod rysunkami jego weszło w przysłowie, jak np. ten pod wyobrażeniem bezsilnego starca: „Młody byłem, nie miałem chleba lecz dobre zęby, a na starość chleb jest, ale zębów zabrakło". — Ch. nie ograniczał się rysowaniem i robieniem litografij, lecz malował akwarellami, wykonywał rysunki. — Wydał też szereg szkiców i albumów dla dzieci.— W r. 1836 wystawił w Salonie wielki obraz: „Epizod z odwrotu z Rossyi", malowany z siłą niepospolitą, a umiarkowaną barwnością. Obraz ten krytyka przyjęła z jak największem uznaniem.— Mianowany został profesorem rysunku w szkole politechnicznej. Wykłady Ch-a były znakomite, a jego pogadanka „Pióro", zasługuje dziś jeszcze na uwagę. — Umarł z ołówkiem w ręku, rysując postać swego bohatera-ulubieńca, Napoleona.—Przyjaciel Ch-a, pułkownik Lacombe, napisał biografię artysty i ułożył katalog litografij jego, obejmujący 1,092 sztuki.—Wśród prac Ch-a znajdują się dzieła pierwszorzędne, wielkiej doniosłości: ryĄ satyry

i prawdziwy.

wencyabyła przedstawiana urzędownie wNotre Damę na uroczystości Rozumu; bronił Marata, gromił wsteczników termidoryanów, szalał w radzie pięciuset. Niewątpliwe zboczenie umysłowe doprowa-

Z . Kor.

są w nich nieporównane, krajobrazy prześliczne, sposób zapatrywania się na naturę nader oryginalny

T. M.

Charlotte Amalie, stolica posiadłości duńskich

Charleville, stolica kantonu i najważniejsze miasto w departamencie francuskim Ardennów, nad dziło szaleńca do samobójstwa.

Mozą i naprzeciwko twierdzy Mezieres, będącej stolicą departamentu; 16,906 m-ców. Założył je w Ameryce środkowej, na wyśpię św. Tomasza Karol Gonzaga w 1609 r.: dziś należy ono do najbar- (Małe Antylle), zbudowana na trzech pagórkach, na dziej przemysłowych na północo-wschodzie Francyi; południowem wybrzeżu; ma wyborny port, z trzech posiada fabrykę broni, odlewnie żelaza i miedzi, j stron otoczony górami i broniony przez cytadelę cukrownie; bibliotekę z cennemi rękopismami (XI i baterye nadbrzeżne. Leżąc na drodze między

do XVI w.), kolegium, kilka szkół i t. p.; handel bardzo ożywiony. Godnym jest uwagi Rynek Książęcy (Place Ducale), ozdobiony arkadami i wodotryskiem.    And' s-

Charlevoix Piotr Franciszek Ksawery (* 1682—f 1761), misyonarz i historyk francuski, od r. 1698 członek zakonu jezuickiego. W r. 1720 udał się w celach misyonarskicb do Ameryki Pół-

wielkiemi a małemi Antyllami i zostając w bezpośredniej komunikacyi z najważniejszemi miastami Ameryki środkowej (jak np. Vera CruziNowyOrlean), stało się miasto Ch. A. głównym składem towarów zachodnio-indyjskich i fabrykatów europejskich; stanowisko to wszakże utraciło w ostatnich czasach, głównie od tej chwili, gdy skutkiem założenia lin telegraficznych podmorskich i zmian

b':

i-ii

ki

TTi

Yh

mm.

5>.

,.'K

Fig. 186. Charlottenbrunn.

w biegu parostatków wyspa św. Tomasza pozostała na boku. — Miasto liczy jednak przeszło 12,000 m-ców, posiada wielki skład węgla kamiennego dla parowców, oraz doki pływające i kilka pięk-

nocnej, zwiedził Kanadę, dorzecze Mississipi, wy spę San Domingo i po różnych przygodach wrócił (1722) do Francyi. C. opracował na podstawie re-lacyj misyonarskich: „Histoire du Japonu (3 tomy,

Paryż 1715, 1736 i 1754); „Histoire de Saint-Do- nych budowli. Nie łatwo znaleźć na ziemi miej-mingue* (2 tomy, Paryż 1730; 4 tomy, Amsterd. t scowość, któraby w krótkim przeciągu czasu do-1733); „Histoire et description generale de laNou- świadczyła tylu straszliwych klęsk, co wyspa św. velle-France“ (3 tomy, Paryż 1744) i „Histoire du Tomasza i jej stolica. Po wielkim orkanie z 29 Paraguay* (3 t., Paryż 1756).    i 30 października 1867 r. nastąpił szereg trzęsień

Charlier Jan, ob. Gerson,    ziemi, a gdy te ustały, nawiedziła miasto żółta

Charlier Ludwik Józef, polityk francuski, febra, która zdziesiątkowała całą ludność. Prawie zagorzały konwencyonalista (* w Chalons sur wszystkie miejscowości na wyśpię, a głównie Ch. Marne — f w Paryżu w 1797). Był adwokatem Am., musiały być na nowo przebudowane. Znie-w rodzinnem mieście, gdy wybuchła rewolucya chęcona Dania chciała nawet wszystkie swe po-francuska. Z zaciekłością, graniczącą z obłędem, siadłości odstąpić Stanom Zjednoczonym; żądana bronił zawsze wszystkich szaleństw rewolucyjnych: jednak summa, 5 mil. dolarów, wydała się tym osta-gardłował za śmiercią króla, za prześladowaniem tnim za wysoką.    And-S-

księży, przyczynił się do pogromu Żyrondystów, Charlottenbrmm, osada i miejscowość lecznicza do wydania postanowienia, na mocy którego Kon- na Szląsku Pruskim w regencyi Wrocławskiej, po-

Dr. A. P.

wieoie WaJdenburskim, w górach Sudeckich, 469 metr. nad p. m., śród lasów; wyborne uzdrowisko klimatyczne letnie i zakład zdrojowo • kąpielowy, ze zdrojami wody żelezistej, zakład serwatczany, kąpiele igliwiowe, z wonnych ziół i natryskowe. Sezon od połowy maja do października, pobyt 200 marek miesięcznie, zjazd — przeszło 2,000 osób. Stacya kolejowa góruo-Szlązkiej drogi żelaznej, na linii Berlin-Dittersbach-Glatz. Do Berlina 8l/₂, do Wrocławia 3 godziny.

Charlottenburg, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, przylega bezpośrednio do Berlina, a mianowicie do Thiergartenu i Ogrodu zoologicznego; 75,000 m-ców (1890). Jakkolwiek Ch. pod względem administracyjnym stanowi oddzielną, samą w sobie całość, to jednak należy go zaliczać do Berlina, z którym zrósł się już obecnie i od którego rozwoju i pomyślności zależy. Początkiem sięga ostatnich lat XVII w., gdy Zofia Karolina tera i Eosandra, oraz słynue Mauzoleum, w któ-rem spoczywa cesarz Wilhelm I z małżonką swą Augustą, oraz król Fryderyk Wilhelm III z małżonką Luizą (nagrobki tej ostatniej pary królewskiej są arcydziełami Raucha, wykutemi z marmuru). Godnym także uwagi jest ogród pałacowy, założony według planów słynnego Le-Nótre’a, oraz park i ogród akcyjnego towarzystwa „Flora", z oran-żeryą i „ogrodem palmowym". Szkoła wyższa techniczna należy w całem państwie do rzędu naj-pierwszych zakładów naukowych i słynie z wielu pomocniczych muzeów; równie słynną jest tutejsza królewska fabryka porcelany, założona przez berlińskiego kupca Gockowskiego i nabyta w 1763 roku przez Fryderyka W-go na rzecz państwa: wyrobom jej przyznawano wyższość nad miśnijskiemi. Jest tu nadto szkoła artyleryi i inżynieryi, trzy kościoły, mnóstwo willi wygodnie urządzonych, zwłaszcza w zachodniej i wschodniej dzielnicy. Przemysł

[te®

wm.

bJ:%

SUE |p

' '■ ...

1 Oj

s—r=r~~-

■

•:}

Prfj'

...

- vW MM.    J

ii

v;

ll

IV

Fr.~\

Fig. 187.

Mauzoleum w Charlottenburgu.

Fig. 188.

Szkoła artyleryi i inżynieryi w Charlottenburgu.

sowy.

And. S.

(Charlotte), małżonka późniejszego króla, Fryderyka I, zbudowała na gruntach wioski Lietzow pałacyk letni i nazwała go Ch-em. Rozszerzający się Berlin dosięgnął swym obwodem obszaru Ch a, z którym wkrótce sławna kolej miejska (Stadtbahn) ułatwiła komunikacyę i wywołała w nim nadspodziewanie silny ruch budowlany. W przeciągu lat kilkunastu powstały nowe dzielnice, zabudowane wspaniałemi gmachami i zaopatrzone we wszystkie potrzeby wielkomiejskiego życia. Gdzie niedawno jeszcze zieleniły się sady warzywne i owocowe, lub pola orne, dziś rozciągają się ruchliwe i gwarne ulice, oświetlone gazem lub elektrycznością, z pięknemi wystawami sklepowemi, z teatrami, kawiarniami i t. p. Ch. prócz dzieł nowoczesnej architektury, niezbyt wybitnej, posiada kilka gmachów pierwszorzędnego znaczenia. Wymienić należy przedewszystkiem pałac królewski, złożony z kilkunastu budynków, między któremi wyróżnia się korpus środkowy—dzieło Schlii-

miasta rozwija się z każdym rokiem; zaznaczyć należy: odlewnie żelaza, fabryki machin, wyrobów glinianych i sztajngutowych, powozów, szkła, przetworów chemicznych, browary, olejarnie, tartaki i t. p.—Z zakładów leczniczych zasługują na uwagę: leczniczy prywatny dla umysłowo chorych Dr. Edel’a, takiż zakład Dr. Waldschmidta, powstały 1888 r., a nadto zakład hydropatyczny i kumy-

And. S. i Dr. A. P.

Charlottesville, miasto w stanie Wirginii, w Stanach Zjednocz. Amer. pn., niedaleko od wschodnich stoków wyniosłości Blue Rangę, pod 38° sz. pn. w węźle czterech linij dróg żelaznych, posiada uniwersytet stanowy, założony w 1819 r. pjtzez Jeffersona, któremu w poblizkiem Monticello wzniesiono pomnik z napisem, „Thomas Jefferson, Author of the Declaration of Independence and Founder of the University of Virginia“.

Charlottetown, stolica wyspy Księcia Edwarda,

nych.

K. K.

m-ców.

K. K.

1850 i osiadł w Nowym Orleanie, gdzie został

za-

stanowiącej oddzielną prowincyę brytańskiej Kanady, leży na południowem wybrzeżu, ma obszerną i bezpieczną przystań, szkołę łacińską (Grammar Scffbol), towarzystwo rolnicze, rozle gły handel, budowę statków i t. p.; jest nadto siedliskiem biskupa katolickiego; 11,485 m-ców. And’s Charłactwo. Kachexia (od xaxó? zły i l£ię stan). Schorzałość ogólna, będąca następstwem wyniszczających chorób przewlekłych; zdradza ją, nawet dla oka nielekarskiego, zapadłość bladoźółtej twarzy, spojrzenie przyćmione, ociężałość w ruchach, chód niepewny i t. p. objawy upadku sił żywot-

Dr. J. P.

Charmadas v. Charmidas, filozof szkoły No-woakademickiej, Klitomacha uczeń, przyjaźnią połączony z Filonem, żył w ostatnim wieku przed erą naszą. Czy pisał co,—nie wiemy, wykładał tylko naukę swą w Atenach, a Cycero przypisuje mu znakomitą wymowę i olbrzymią pamięć (divina prope memoria), w czem popierają go Kwintylian i Pliniusz. Niektórzy wydawcy mieszają go z Kar-neadesem.

Charmes, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Wogezów, okręgu Mirecourt, nad Mozelą; posiada kościół ze słynnemi freskami w kopule (część jest dziełem Claude-Lorrai-ne’a), oraz z ceunemi malowidłami na szkle; są tu nadto fabryki rur glinianych, noży, wyrobów z konchy perłowej, tartaki i t. p.; około 4.000

And. S.

Charmides, którego osobę do rozmów swych wprowadza Plato, był jego wujem, a synem Glau-kona. Strwoniwszy znaczny majątek, zostawiony mu przez ojca, wstąpił w szeregi uczniów Sokratesa, za którego radą jął się spraw publicznych. Był jednym z 30 t. zw. Tyranów, których Lizan-der ustanowił w Piereusie dla sprawowania rządów wspólnie z 30 miejskimi, i zginął w pierwszej bitwie z wygnańcami, sprowadzonymi przez Trazy-bula, nad rz. Cefizem, r. 404 przed Chr. Często wspomina go Ksenofon w swych dziełach, a zwłaszcza w Uczcie („So[iiróatov“).

Charmoy Franciszek Bernard, oryentalista francuski (* w> Soultz [Sulz] w Alzacyi 14 maja 1793 r.—f w Aouste w połud.-wsch. Francyi r.

1869). Wykształcenie wyższe otrzymał w Paryżu, gdzie studyował prawo i język arabski pod kierunkiem Sylwestra de Sacy; wkrótce też zasłynął jako jeden ze znakomitszych jego uczniów. W r. 1817, t. j. mając lat 24, był powołany do instytutu pedagogicznego w Petersburgu, dla urządzenia tam wykładów języków wschodnich. W tym też instytucie, obok ogólnego zwierzchnictwa nad kursami, otrzymał katedrę spółczesnego języka tureckiego i języka perskiego; na stanowisku tem pozostał do r. 1835, w którym, z powodu słabego zdrowia, musiał zrzec się tych obowiązków i powrócił do Francyi. Tu osiadł na południu w Aouste, w departamencie Dróme, i wiódł dalej cichy żywot, nie przestając zajmować się nauką. Podczas pobytu w Petersburgu ogłosił kilka prac treści historycznej i literackiej, opartych na źródłach perskich i tureckich; drukował je, bądź w Pamiętni-

kach petersb. akademii nauk (Memoires), bądź też osobno. Ważniejsze z nich są: „Observations d’un philologue europeen sur la lettre de Tutundju Oglou Moustafa-Aga, veritable philosophe turo, redacteur de 1’Albeille du Nord, traduite du russe et publiee avec un savant commentaire par Koutchouk Fou-ladi“ (Petersburg 1828, str. 40); „Expedition d’Ale-xandre le Grand contrę les Russes, extrait de rAlexandre'ide ou Iskender-Namó de Nezamy, tra-duit par Louis Spitznagel*, przekład zupełnie przerobiony przez F. B. Charmoy, (t. I Petersb. 1829); „Relation de Masoudy et d’autres auteurs musul-mans sur les anciens Slaves“ (Petersburg 1833; osobne odbicie z „Memoires de 1’Acadśmie de St.-Petersb.“, str. 298—408); „Sur 1’utilite des langues orientales pour l’etude de 1’histoire de Russie“ (Petersb. 1834, 42 str.); „Expedition de Timour--i-Lenk ou Tamerlan contrę Toątamiche Khńn de 1’oulous de Djoutchy en 798 de 1’hegire (1391 de J. Ch.)“ (Petersb. 1835; osobne odbicie z „Memoires de l’Acad. de St.-Petersb.”, sery a VI, t. III, str. 417); „Cheref-Nameh, ou fastes de la nation kurde, traduit du persan de Chóref-Ou’ddine et commente par Fr.-B. Ch.“ (Petersb., 1868 —1876, 3 tomy w 2-ch księgach, w 8-ce).    A- A-

Charnay Dezyderyusz (* 2 maja 1828) podróżnik francuski; opuścił po raz pierwszy Francyę w r.

profesorem; w r. 1857 otrzymał od ministeryum oświaty misyę do Meksyku i Jukatanu i mimo burzeń, które podówczas wstrząsały temi krajami, bawiąc tam cztery lata, zebrał cenny zbiór foto-grafij znaczniejszych pomników starożytności meksykańskich. Pierwsza praca Cli-a, której część techniczną opracował Viollet le-Duc, wyszła drukiem w r. 1861. W r. 1863 delegowany, w charakterze historyografa, do wyprawy na Madagaskar, Ch. zamieścił opis tej podróży w „Tour du monde¹*; od r. 1867 do 1870 zwiedzał Amerykę północną, a cały rok 1875 poświęcił studyom nad Ameryką południową, zwłaszcza nad Chili i Argentyną; w r. 1878 udał się do Australii i zwiedził znaczniejsze wyspy Oceanii, a głównie Jawę, gdzie spostrzegł wielką łączność stylową tamecznych pomników z zabytkami starożytności Ameryki środkowej. Ostatnią i najpłodniejszą w otrzymane rezultaty była misya, jaką Ch. odbył w r. 1880—1883; tym razem niestrudzony podróżnik rozporządzał, po za funduszami, udzielonemi mu przez rząd francuski, kapitałem 100,000 franków, które mu ofiarował mecenas new-yorcki, p. Lorillard, francuz z pochodzenia. Dzięki tej hojności i łatwym komunikacyom, jakiemi już wówczas Meksyk rozporządzał, Ch. mógł zebrać bardzo ważne dane o archeologii krajów Ameryki środkowej, przeszukawszy zwiedzane już poprzednio prowincye i odkrywszy nowe zabytki. Wykazał on w pracach swoich, że dawna cywilizacya amerykańska nosiła charakter czysto krajowy. Większa część zbiorów Ch-a znalazła pomieszczenie w muzeum etnograficznem Trocadero w Paryżu; ze znaczniejszych jego prac wymienić należy: „Le Mexique; Souvenirs“ (Paryż 1863), „Cites et Ruines ameri-caines* (Paryż 1863), „Les Anciennes villes du

r.

Dr. A. P.

And. S.

Kondeuszowi.

nouveau monde“ (Paryż 1885), „Une Princesse in-dienne avant la conquete“ (Paryż 1888), „A tra-vers Ies forets viórgesu (Paryż 1890). W r. 1884 Ch. otrzymał od paryskiego Towarzystwa geograficznego medal złoty.

Charnez, miejscowość w Szwajcaryi, w kantonie Waadt, na północo-zachód od Montreux, 626 m. nad p. m. Uzdrowisko klimatyczne, znakomicie osłonione od wiatrów północnych, klimat łagodny, aczkolwiek chłodniejszy niż w Vevey i Montreux; czas pobytu dla chorych—druga połowa wiosny i pierwsza połowa jesieni.

Charnock J o b (f 1693), założyciel Kalkuty; przybywszy do Indyj około r. 1655, wstąpił do służby kompanii angielskiej i w r. 1658 został członkiem rady Bengalskiej, rezydującej w Kossimbazar, a w r. 1686, stanąwszy na czele zakładów sąsiadujących z Houghy, postanowił tam przenieść stolicę rządu angielskiego. Ch., nie dając się odstraszyć wszelkiego rodzaju przeciwnościami, wymógł na na-babie bengalskim udzielenie koncesyi na terytoryum nadbrzeżne i wyjednał dla tego aktu ratyfikacyę wielkiego mogoła Aureng-Zeba; przezwyciężywszy następnie opór dyrektorów Kompanii indyjskiej, przystąpił (1690) do zakładania fundamentów pod pszyizłą metropolię angielską w Indyaeh. Ch. pozostał legendową osobistością w dziejach ugruntowania się panowania angielskiego w Indyaeh; w r. 1679 ożenił się podobno z wdową, indyanką, którą porwał z płonącego stosu; po śmierci żony poświęcał co rok koguta na mogile nieboszczki. r

Charolais, wyniosłość we Francy i środkowej, stanowiąca ogniwo między wyżyną Cóte d’Or a górami Lyonnais i ciągnąca się na prawym brzegu dolnej Saóny, od zaklęsłości, w której biegnie kanał środkowy (du Centre), aż do miasta Tarare, na północo-zachód od Lionu. brednia wysokość grzbietu wynosi około 600 ni.; najwyższy szczyt, Roche d’Ajoux, sięga 1,012 m. i jest ważnym węzłem hydrograficznym licznych strumieni. Góry Ch., równie jak ich ciąg dalszy, tworzą wododział między zlewiskiem Rodanu a Atlantykiem; niegdyś pokrywały je olbrzymie bory, dziś już w znacznej części przetrzebione; rolnictwo i pasterstwo kwitną na obu zboczach; malowniczością cały ten systemat nie odznacza się, brak mu nadto skarbów mineralnych. Przeważna część wyniosłości Ch. składa się ze skał krystalicznych starych, tylko okolice bliższe Rodanu są jurajskiej forinacyi.

Charolles, stolica okręgu, w departamencie francuskim Saóne et Loire, przedtem stolica byłego hrabstwa Charolais, nad rzeką Arconoe i na zachodnim stoku wyniosłości Charolais; starożytne, porządnie zabudowane miasto, posiada sąd handlowy, towarzystwo rolnicze, kolegium, bibliotekę, przędzalnię wełny, fabryki fajansu i porcelany, 3,600 m-ców. HrabstwoCharolais było hołdowni-czem Burgundyi; po długich sporach dostało się w 1659 roku Hiszpanii, która odstąpiła je księciu

And. S.

Charon, syn Erebu i Nocy, przewodnik zmarłych do piekieł. Nie jest to postać dawna, w każdym razie już pohomeryczna, w mitologii greckiej pierwszy raz wspomniana w „Miniadzie⁻, przytoczonej przez Pauzaniasza (X; 28, 2). Popularnym się stał Cb. w wielkiej epoce Teatru Ateńskiego, i zdaje się, że to dramaturgowie narzucili go wyobraźniom. Według ich określeń, jest to starzec ponury, napędzający i ofukujący dusze, które miał przewozić przez Styks lub Acheron, nielitościwy dla tych, co nie mieli czem zapłacić za przewóz (był zwyczaj, że zmarłym kładziono w usta, jakoby na ten cel, pieniążek, obola). Takim go później opisuje Wer-giliusz (Eneida VI 298), ściśle trzymający się kolorytu greckiego, i Lucyan (Rozm. Zmarł.).—Jakim sposobem postać, pierwiastkowo nieznana, mogła się wśród Greków popularyzować? kiedy weszła w skład mitologii greckiej i skąd się wzięła? Dyodor Sycyl. przypisuje Ch-wi pochodzenie egipskie, ale bezzasadnie. Ambrosch („De Charonte etrusco“, Wrocław 1837) orfickie, również wątpliwe. Jest to jednak widoczny import, tylko skąd? Jeżeli gdzie można upatrzyć jakieś powinowactwo, to w Mantu-sie etruskim, w Orkusie latyńskim; dotąd wszakże badacze religij starożytnych, znamiona podobieństwa zaznaczając, dróg przepływu pojęcia samego wykazać nie zdołali. Ch. wreszcie nie zdaje się wyrażać żadnego pojęcia głębszego, bliżej związanego, czy to z naturą, czy ze światem etycznym; nie jest uosobnieniem żadnej idei silniej wpływającej na losy ludzkie. Ktokolwiek go wprowadził do mitologii, nadał mu w piekłach stanowisko podrzędne: sługi, prostego przewoźnika. On tam nie rządzi w tym przybytku, ale zajmuje tylko stanowisko odźwiernego, który jest z natury swej opryskliwy, szorstki, grubianin, szykanujący dusze przed wrotami wieczności, ale nismający nad niemi żadnej władzy. Nie on nawet właściwie towarzyszy duszom w przeprawie na tamten świat; on je tylko przeprawione przewozi łódką: dwa brzegi Styksu, lubAcheronu, to całe jego terrytoryum. Zmarłych przeprowadza bóg pierwszorzędny, Hermes, jak świadczą dramaturgowie, między innymi Eschylos (Choeforoi, zaczęcie)—„Hermesie, grobów stróżu, na urzędzie przez ojca sta-wion.Tak samo i Sofokles kładzie w usta Aja-sowi przed samobójstwem:—„Dusz przewodniku, błagam cię, Hermesie! niech mnie moc twoja uśpi i przeniesie pod ziemię w lekkim, bez wstrząśnień, podskokuu. Stąd i przydomek Hermesa „Chthonios“ (podziemny). Do niego się udają blizcy śmierci o ułatwienie przejścia, nie do Ch a, z którego niewiele co sobie robią. Sokrates, przed śmiercią, nie jemu, lecz samemu Plutonowi (Hades), bogu piekieł, każe od siebie złożyć ofiarę. Czemuż więc tak małą rolę odgrywającą istotę wprowadzono do mitologii? Gdyby wolno było domyślać się, spekulować, bez danych pozytywnych, moźnaby przypuścić iż zasłyszano skądinąd, może z teologii orfickiej, o poważnym bogu śmierci, o tern łamaniu się organizmu przy przejściu nieuniknionem z bytu ziemskiego do zaziemskiego, i cząstkę tych męczarni śmiertelnych uzmysłowiono w ohydnej pos^ąci oraz szykanach Ch-a, zbliżając to uzmysłowienie do form, jakie bóg śmierci przedstawiał, czy to u Etrusków, czy ultalów, czy gdzieindziej. Zważywszy przytem, że Ch. nie ma nigdzie ani świątyni, ani kultu lub po-

„Rom. Myth.“).

K. K.

W. G.

dania, jak wszelkie bóstwa, nawet drugorzędne, a choćby poprostu i ubożyszczeni ludzie, bohaterowie, że, co najwięcej, ludzie ofiarują mu grosz odczepnego, wyjdzie stąd, że wiara w tego przewoźnika dusz nie nabrała grunttf w ogóle greckim, nie była powszechną; i że Ch. je^t raczej fikcyą poetów—luźną, dowolną, zbogacającą obrazy, niż ugruntowanym przez głosowanie powszechne dogmatem. Rzeczywiście, nigdzie też nim się nie zajmują, jeno tylko w poezyi i w sztuce. Wszędzie on na pomnikach przedstawia się jako stary potwór, z twarzą wstrętną, uszami wilczemi, nosem haczykowatym, podobnym do dzioba dzikiego ptaka; gęba jego otwarta, jakby na połknięcie ofiary, lub uśmiechniona śmiechem dzikim, zwierzęcym, odpowiadającym złośliwej radości, którą wzrok jego na widok agonii wyraża;—w ręku trzyma on zwykle potężny młot, jakby do rozwalania czaszek, łamania kości, albo jakie inne narzędzie mordercze, kij widłowaty, bicz, pochodnię; przy nim stają inne demony piekielne, również

jL

Fig. 189 Charon na łodzi.

Malowidło z wazy greckiej według llemsdorfa.

uzbrojone: oto wyobrażenie, jakie artyści urobili o znamionach Cb-a, czyli śmierci, wyprzedzając kościotrup z kosą. Plastyczne jednak te wyobrażenia Ch-a nie przedstawiają śmierci w ogólności, lecz postać jego towarzyszy zwykle zgonom nadzwyczajnym, gwałtownym: zabójstwu Klitemnestry, samobójstwu Ajasa, mordowaniu jeńców trojańskich. Są bowiem inne jeszcze wyobrażenia, w których śmierć symbolizuje piękny młodzieniec, gaszący pochodnię nad człowiekiem umierającym. — (Zob. Otfr. Muller „Etrusker" III 4, 10.—Preller

K. K.

Charondas, sławny prawodawca, mylnie przez niektórych historyków, między innymi przez Dyog. Laerc. (VIII 16) i Jamblicha („Pythag." VII), zaliczany do uczniów Pytagorasa, urodził się w Katanie, a żywot jego przypada ua połowę VII w. przed Chr. Arystoteles, wspominający go w wielu ustępach swej „Politei" (II 9), twierdzi, że pochodził z klasy średniej, i ułożył prawa, nietylko dla Katanii, ale dla wszystkich grodów założonych przez Chalcyotów w Italii i na Sycylii. Prawa te, ułożone wierszem, przeznaczone były do śpiewania. Miały być one bardzo mądre i wywierać zbawienny wpływ na całą Italię południową; szczególniej zachwala w nich Arystoteles „skargę przeciw fałszywemu świadectwu" (episkepsis pseudo-martyrion). Utrudnił on wszelkie wprowadzenie zmian do tych praw—zastrzeżeniem, że ktoby chciał wystąpić z nowym projektem do prawa, ma wejść bezwarunkowo na zebranie prawodawcze z pętlicą na szyi, ażeby uduszon był, jeśli projekt przepadnie. Stąd anegdota, przez Dyodora, Senekę i Waler. Maksyma przytaczana, że gdy raz, za powrotem ze wsi, wszedłszy na zebranie, wystąpił z obroną czegoś wbrew własnemu prawu, zainterpellowany, sam sobie śmierć zadał.—Cycero „De Legibus" (II 6), „Ad Atticum" (VI 1); Dyodor Syc. (XII). Stobeus „Serm". 145.—Por. Gerlacha: „Zaleukus, Charondas, Pythagoras" (1858); Sainte-Croix „Mem. de l’Acad. des Iuscr.“ t. 42.

Charost Armand Józef de Bethune, książę, ob. Bethune.

Charpentier Franciszek Filip, mechanik francuski (* 1734 i. w Blois — f tamże 1817 r.), kształcił się w kolegium jezuickiem w temże mieście; w Paryżu wszedł do pracowni rytownika. — Wkrótce odznaczył się zręcznością w tej sztuce i wynalazł sposób rytowania cieniowanego. Sprzedał ten sposób hrabiemu Caylus jako sekret. Najdawniejsze płyty, wykonane przez Ch-a tym sposobem, są: „Perseusz i Andromeda" z Wanloo; „Ścięcie św. Jana" z Guercina; „Prządka"; „Pasterze⁴*; „Żebraczka" i inne. — Został mianowany nadwornym rytownikiem i mechanikiem królewskim. Założono mu warsztat, gdzie wyrobił sikawkę i wiele innych maszyn, zastosowanych do broni palnej, nowy rodzaj latarni sygnałowej do użytku latarni morskich i t. p. Podczas rewolucyi sporządził maszynę do wiercenia wielkiej liczby luf naraz, niemniej maszynę do krajania żelaza, za którą od rządu otrzymał 24,000 fr. i kierunek zwierzchni pracowni ulepszeń.

Charpentier Jan Fryderyk Wilhelm, znakomity górnik saski (* 24 czerwca 1738 w Dreźnie —f 27 lipca 1805 we Freibergu). Kształcił się w Lipsku na wydziale prawnym i matematycznym, w r. 1767 został nauczycielem matematyki w akademii górniczej we Freibergu, w 1773—radzcą ko-misyi górniczej, w 1784 dyrektorom hut ałunowych w Schwemsalu, w dzisiejszej regencyi Merseburskiej. W 1785 udał się do Węgier dla wypróbowania nowej metody amalgamacyi, a powróciwszy, otrzymał polecenie od rządu, aby według swego plauu założył wielkie huty amalgamacyjne we Freibergu. Oh. wielce się zasłużył w naukowem traktowaniu górnictwa, w którem prowadzenie kopalni, zarówno jak ich zarząd, wiele mu zawdzięczał ulepszeń. Obok tego zajmował się bardzo gorliwie badaniami geognostycznemi pod kierunkiem akademii górniczej, których owocem są cenne dzieła jego: „Mineralog. Geographie der kursacbs. Lande" (Lipsk 1778); „Beobachtungen iiber die Lagerstatte der

And. S.

Erze“ (Lipsk 1799) i „Beitrage zur geognost. Kenntniss der Riesengebirges⁸ (Lipsk 1804).    *

Charpentier Toussaint von, górnik, syn poprzedniego (* 22 listopada 1779 we Freibergu —f 4 marca 1847 w Brzegu (Brieg) na Szląsku). Kształcił się naprzód w Akademii górniczej we Freibergu, potem od r. 1797 studyował prawo na uniwersytecie w Lipsku, awr. 1802 został sekretarzem górnictwa i udał się do Prus, gdzie wkrótce zajął miejsce starszego radzcy górniczego na Szląsku. W r. 1828 zamianowano go dyrektorem westfalskiego zarządu górniczego w Dortmundzie, skąd w r. 1835 na Szląsk powrócił i aż do zgonu był tam intendentem górnictwa. I on też, jak i ojciec jego, J ózef Ch., oddawał się studyom geogno-stycznym i przez badania swoje w tym zakresie, dokonane na Szląsku, zdobył sobie wielką zasługę. Oprócz wielu pism, odnoszących się do geognozyi i górnictwa, Ch. pozostawił cenne prace z dziedziny entomologii, z których na szczególniejszą zasługują uwagę: „Horae enthomologicae⁸ (Wrocław 1825); „Libelluinae Europeae⁴* (Lipsk 1840); i „Orthoptera⁸ (10 zeszytów, Lipsk 1840 — 43). Nadto zaś jeszcze zasłużył się przez wydanie dzieł Espera „Die europ. Schmetterlinge⁸ (Erlangen 1829—39, 6 tomów z suplementem) i „Die auslan-dischen Schmetterlinge⁴* (10 zeszytów, Erlangen). * Charput, stolica wilajetu Mamuret-Aziz (właściwie ’Ma-Muret-iil-’Aziz), w Turcyi Azyatyckiej, na wyżynie Armenii i na południe od rzeki Murad-Su (Eufrat wschodni), posiada twierdzę na skale, klasztor Jakobitów, w którym przechowywuje się część rękopismów biblii; stacyę centralną amerykańskiego towarzystwa missyjnego dla ewangelizowania ar-meńczyków, seminaryum teologiczne, szkołę wyższą żeńską i około 15,000 m-ców.

Charriere Agnieszka Izabella de Tuyll van Seeroskerken van Zuyleu, autorka szwajcarska, pochodzenia holenderskiego (* w Utrechcie około 1740—f w Colombier pod Lozanną 27 grudnia 1805). Była córką ministra holenderskich stanów generalnych przy Fryderyku II; za nauczycielkę miała Szwajcarkę, pannę Prevot, z Genewy, która już w wieku młodocianym natchnęła ją zamiłowaniem do literatury, a szczególniej francuskiej. To też mając zaledwie lat 20, Agnieszka de Tuyll napisała pierwszą swą powieść p. t. „Le Noble⁸ (1763), przez którą ściągnęła na się uwagę. Nie zgodziwszy się na zmianę religii protestanckiej dla zaślubienia margrabiego de Bellegarde i odmówiwszy swej ręki wielu innym pretendentom, wyszła za byłego nauczyciela braci swoich, Char-riere’a de Peuthaz r. 1771 i zamieszkała z nim w pałacyku w Colombier, pod Lozanną. Jeszcze przed zamążpójściem zwiedziła była Anglię i Fran-cyę, gdzie uczyła się malarstwa pastelowego pod kierunkiem La Tour’a; potem już prawie ciągle mieszkała w Colombier, skąd prowadziła bardzo ożywioną korespondencyę, między innymi z Benjaminem Constant, i gdzie napisała kilka romansów, które jej zasłużony rozgłos zjednały: „Lettres neu-chńteloises⁸ (Amsterdam 1784); „Caliste ou Lettres ecrites de Lausanne⁸ (1788); „Les trois fem-

mes“ pod pseud. 1’abbe de la Tour (1798 z illustr. Legrand’a, rytowanemi przez Choffard’a i Duplessis-Berteaux); „Lettres de mistress Henley, publiees par son amie M-me D***“ (Genewa, 1784); „Hono-rine d’Uzerches ou le danger des systómes⁴* (Genewa 1796); „Sainte Annę et les mines d’Yedbourg“; „Sir Walter Finch et son flis Williams⁴*. Tam też powstały różne jej pisma treści politycznej, jak np. „Lettres d’un evóque franęais ń la nationw (1789); „Lettres trouvóes dans la neige⁸ (1791), oraz ko-medye i dramata: „Le Toi et le Vous⁸; „L’emigre“; „Lenfant gńte⁸; „Comment le nomme-t-on⁸. „Lettres neuchńteloises⁸ i „Caliste⁸ szeroko analizował i wychwalał Sainte-Beuve, który w pewnej mierze objawił Francyi tę autorkę i jej utwory (1839). Od owego czasu najcelniejsze romanse Agnieszki Ch. były wielokrotnie przedrukowywane w Lozannie i w Paryżu, a jeden z erudytów szwajcarskich, E H. Gaullieur, wybrał z jej papierów pośmiertnych wiele bardzo ciekawych dokumentów, szczególniej odnoszących się do jej stosunków z Benjaminem Constant i panią de Stael. Inny pisarz szwajcarski, Ph. Godet, w czasach ostatnich zajmował się opracowaniem dzieła o życiu i pismach tej autorki, którą nazywa jedną z najdystyngowańszych kobiet w. XVIII „par Tesprit et par le ton de la plus pu-re litterature franęaise et de la plus rare aujourd’-hui, de celle de Gil-Blas, de Hamilton et de Zadig⁸ (Sainte-Beuve). Wiele pism Agnieszki Ch. przełożył na niemiecki język Huber.—Bibl. Sainte-Beuve „Portraits de femmes⁸ i „Portraits litterai-res“; E. H. Gaullieur „Etude sur 1’histoire litteraire de la Suisse franęaise* (1856); „Gr. Encycl.⁴* La-miraulfa.    *

Charriere Ernest, pisarz francuski (* w Gre nobli 1805 — f 1865). Ogłosiwszy różne utwory poetyczne, między innemi zaś: „Sainte Helóne ou Souvenir d’un yoyage au grandes Indes“ (Paryż 1826, poemat liryczny), oraz spróbowawszy sił swych w tragedyi „Napolśon⁸, wydanej w r. 1836, p." t.: „La chute de 1’Empire, dramę ópo-pee, prócede de considerations sur l’avenir de l’Europe⁸, oddał się następnie historyi i erudy-cyi, co mu się powiodło nierównie lepiej. Dzieła Ch-a z tego zakresu są następujące: „La politiąue et 1’histoire⁸ (1841 — 42, 2 t.); „Negociatiohs de la France dans le Levant, ou correspondance, memoires et actes diplomatiąues des ambassa-deurs de France a Constantinople, ń Venise, a Ragusę, a Romę, . . . Perse, Crimóe, . . . Egypte etc.“ (Paryż 1848—68, 4 tomy in 4-o); w „Col-lection des documents inedita pour l’histoire de France; „La strategie de la paix auxiliaire de la guerre⁸. Oprócz tego Ch. wydał: „Chroniąue de Bertrand Du Guesclin⁸ Cuvelier’a i dobre przekłady z Gogola, Turgieniewa, oraz innych pisarzy russkich.    *

Charron Piotr (* 1541—f 1603), był synem księgarza w Paryżu. Rodzice jego, obarczeni 25 dziećmi, mieli wielką trudność w ich wychowaniu. Widząc jednak w Piotrze niezwykłą chęć do nauk i podniosły umysł, oszczędnością i pracą z wysiłkiem potrafili dostarczyć mu funduszu na odbywa-

Ks. R. F.

St. Rew.

n a, od nazwiska fabrykanta Fanniusza, wyrabiany w Rzymie; 8) emporetiea, od wyrazu greckiego, oznaczającego towar, papier ordynarny, służący tylko do zawijania towarów. — Do tych gatunków dodać jeszcze należy; 9) Ch. dentata, papier gładzony kłem (dens) zwierzęcym dla wypolerowania powierzchni, po którym też lekko ślizgało się pióro—lśniący był i wyglądał jak nasz satynowany; nareszcie, 10) Ch. bibuła, przezroczysty, wsysający w siebie inkaust; stąd nazwa bibuła od bibere=z„pić“ (Plin. „Hist. nat.“ XII, 23 i XIII, 24, s.—Plin młod. „List.“ 18, 5, 2; Cyc. „A-d. Qu: Fratr.” II, 15). — Ob. „Diet. of ant.“ Richa.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

nie nauk. Ukończył⁻Ch w Paryżu fakultet filozoficzny, a potem słuchał prawa w Bourges i Orleanie. Powróciwszy do Paryża został adwokatem i przez sześć lat bronił spraw w parlamencie. Ale zawód ten nie odpowiadał jego usposobieniu, więc porzucił go i wstąpił do zakonu. Tu odbył nowieyat, a przy-jąwszy święcenia kapłańskie, oddał się kaznodziej -stwu z wielkim zapałem i gorliwością. Czas jakiś był nadwornym kaznodzieją królowej Małgorzaty, żony Henryka IV. Uproszony przez biskupów Fran-cyi, podróżował po kraju, miewając często w różnych miejscach żarliwe kazania, któremi wielu nawrócił i nakłonił do pokuty. Z przemówień swoich przechowywał notatki, z których w r. 1594 wydał dzieło p. t.: Traktat o trzech prawdach. Piękne to i gruntowne dzieło zwróciło uwagę biskupa dyecezyi Cahors i pasterz ten zamianował Piotra Cb. swoim wikary uszem generalnym. W roku 1600 Ch. wydał 16 swych kazań pod. tyt. Rozprawy chrześciań-skie; zaś w następnym roku wydrukował swój Traktat o Mądrości. Ostatnie to dzieło wywołało ostrą krytykę z powodu wielu zdań niedokładnie wyrażonych. Mianowicie po śmierci autora poczęto szczegółowo rozbierać Traktat o Mądrości i wykazywać w nim zdania sprzeczne z zasadami wiary i moralności chrześciańskiej. Bezwąt-pienia, przytoczone zdania w rozumieniu krytyków są błędne, ale słusznie mniemać należy, że Ch. inaczej je pojmował, bo był to mąż prostego serca, szczerej wiary i wykształconego rozumu.

Chart, pies myśliwski, przeznaczony do chwytania w biegu łownego zwierza; posiada zatem odpowiednią do tego budowę: ciało lekkie, wysmukłe, muskularne, zadnie nogi znacznie dłuższe od przednich, brzuch podkasały, pysk (trąbę) bardzo długi i cienki, głęboko rozcięty, uzębienie nadzwyczaj silne, wzrok i słuch doskonały, węch zaś (wiatr) nader słaby. — Uszy przeważnie krótkie, w tył skierowane, u wschodnich tylko ras dłuższe, u arabskich długie, zwisające, kosmate. Szybkość biegu Ch-a jest bardzo wielka, tak, że rzadko które zwierzę, nie wyłączając sarny, a na Wschodzie gazeli i antylopy, ujść zdoła jego pościgu. Bieg C-a w pogoni za zwierzem składa się z szeregu bardzo wydłużonych skoków, następujących po sobie z błyskawiczną szybkością. Sierć u ras odznaczających się odwagą jest kosmata, na głowie tylko krótka i gładka; takie Ch-y pod nazwą „psowych" używane są w Rossyi do łowów na wilki, stanowiących ulubioną rozrywkę zamożnych właścicieli ziemskich; Ch-y o gładkiej sierci noszą tam nazwę „polskich" i służą do łowów na zające i lisy. Dawne rasy C-ów są: wołoska, krymska i węgierska, o krótkiej, ale twardej i najeżonej sierci.

Charta, gr. chart es; papier dopisania, którego Pliniusz wylicza 8 gatunków: 1) Augustana, później zwany Cl a u di a na, papier wyborowy; 2) Liviana, wyborowy, ale pośledniejszy; 3) Hie-ratica, pierwotnie najlepszy, taki sam jak Ch. regia Catulla (PI. XIX, 16). Po tym idą 4), 5), 6) amphitheatrica, saitica, 1 eneotica, gatunki niższe, z nazwami od miejsc wyrobu; 7) fanuia-

Enoykl. Pow«z. niuitr I II

K. K.

Charta Magna czyli raczej Magna Charta li-bertatum (the great Charter), stanowi jedną z ustaw zasadniczych Anglii; na niej w dziejowym swym rozwoju oparła się konstytucya angielska i na niej wspiera też się jeszcze i w obecnym czasie. Ustawa ta, nosząca datę 1215 r., określiła dokładniej zakres władzy królewskiej w Anglii w wymiarze sprawiedliwości, w zarządzie skarbowym, w wybieraniu podatków, w administracyi w ogóle, zapewniwszy niejaki w tych sprawach udział, zarówno wyższej, jak i niższej szlachcie lennej. Dzieje powstania tej ustawy rzucają obfite światło na tkwiącą w niej myśl zasadniczą, oraz na doniosłe jej znaczenie w historyi całego rozwoju konstytucyi angielskiej. Była ona owocem usiłowań podjętych przez kierownicze warstwy narodu, w celu ukrócenia zwierzchniej władzy, wykraczającej przeciwko ustalonym prawom i zwyczajom prawnym; wypłynęła zaś z walki, jaką toczyły przewodnie klasy baronów i szlachty pospolitej przeciwko królowi, Janowi bez Ziemi (1199—1216), z powodu nadużyć, których się dopuszczał koronowany władzca Anglii: nietylko utracił on'był najpiękniejsze posiadłości lenne we Francyi, ale upokorzył się przed papieżem, uznawszy Innocentego III jako zwierzchniego pana l i władzcę Anglii, od którego w lenno otrzymał swoje państwo, poniósł wreszcie w walce z królem francuskim, Filipem Augustem, ciężką klęskę w 1214 r. pod m. Bouvines. Przez marnotrawne szafowanie groszem publicznym, który wybierać kazał z lennych posiadłości wyższych i niższych baronów, wbrew prawu i zwyczajom, wywołał zbrojne przeciwko sobie powstanie. Porzucony przez dworzan, w obawie słusznej o swój tron, postanowił Jan bez Ziemi rozpocząć z rokoszanami rokowania, które zagajono 15 czerwca 1215 na błoniach Runnimede, w pobliżu m. Windsor, odległego o 4 mile od Londynu, a które niebawem się skończyły na korzyść kościoła, duchowieństwa, magnatów, niższej szlachty lennej, oraz miast i całej ludności wogóle. Baronowie przedstawili królowi swoje żądania, a te żądania, sformułowane ściśle w paragrafach, przyjęte przez króla, stwierdzone przywieszoną do aktu pieczęcią królewską, stanowią właśnie treść i osnowę tego przywileju, dokumentu czy też tej ustawy, która znaną jest pod nazwą Magna Ch. Składa się ona z 63 artykułów, czyli paragrafów i zawiera w sobie bardzo szcze-57

gółowy wykład praw i obowiązków króla względem państwa lennego i względem stanów lennych. Jest to poniekąd umowa co do tego, jak ma król sprawować rządy i jakie obowiązki i powinności na rzecz państwa ciążyć mają na żywiołach społecznych, należących do politycznej całości lennej.

bie podwasalów, z wyjątkiem tylko wskazanych trzech wypadków. Najstaranniej zawarowano licz-nemi artykułami wymiar sprawiedliwości, oraz porządek postępowania sądowego. Wielcy baronowie, którzy podali królowi swoje „petita", nie poprzestali na wyłuszczeniu tylko ogólnych zasad, na przytoczeniu wskazówek co do konieczności prawidłowego i bezstronnego wymiaru prawa, jak to spostrzegać się daje w aktach ułożonych wśród podobnych okoliczności w dziejach średniowiecznych tego lub innego narodu, ale, owszem, dokładnie i szczegółowo wytknęli te wszystkie wypadki, które do krzyczących nadużyć dawały powód. W domaganiach się swych objęli oni zarówno, dziedzinę prawa cywilnego, jak i kryminalnego i nie tylko siebie samych starali się zabezpieczyć od nadużyć króla, sług jego i urzędników, lecz wzięli pod swoją opiekę i niższe klasy, farmerów i ludzi swobodnych (liberi homines) wog^óle. Jeden z paragrafów (§ 17) stanowił, iż nadal nadworne sądy królewskie mają się odbywać stale w je-dnem miejscu, nie zaś w różnych miejscach, zależnych od pobytu króla w czasie jego podróży. Ustalono porządek sądowy w sprawach dotyczących nieprawego zawładnięcia, które wyłączono z sądów nadwornych i oddano sądom koronnym, jakie się nadal odbywać miały w hrabstwie cztery razy do roku z udziałem dwóch sędziów koronnych, przysyłanych z ramienia królewskiego, a wobec czterech rycerzy, właścicieli ziemskich, wybranych przez ogólne zebranie hrabstwa. Zastrzeżono się zaś przeciwko mianowaniu przez króla takich sędziów, którzyby nie znali prawa powszechnego czyli ziemskiego (§ 45). Wogóle mieszanie się króla do wymiaru sprawiedliwości zahamowano przez wystawienie mocnych szranek, w takiem np. jego oświadczeniu (§ 40): „Nikomu nie sprzedamy, nikomu nie odmówimy, nikomu nie odroczymy prawa albo wy-

Wielka karta nie jest przywilejem wolności czyli swobód, danym na rzecz przewodniego stanu magnatów, lecz stanowi raczej rodzaj pisanego pro-gramatu polityoznego, narzuconego królowi, którego ściśle ma się trzymać władzca naczelny w państwie, pod zagrożeniem surowej egzekucyi. Magna Ch. mieści w sobie mało żywiołów organizacyi czysto politycznej: owszem, przeważa w niej wyłącznie niemal treść dotycząca wewnętrznego zarządu, administracyi w najobszerniejszem słowa znaczeniu.

Jej rozległa osnowa, nieco rozrzucona i rozproszona, da się zgrupować około kilku działów, obejmujących: stosunki władania i posiadania lennego, sądownictwo, zarząd skarbowy, oraz żywioły organizacyi politycznej. Na czele samej Magna Ch. mieści się samoistny, odrębny od następnych paragrafów, artykuł, który uroczyście zapewnia duchowieństwu i kościołowi w Anglii swobodę wyborów, uważaną za fundament jego niezawisłości. Właściwie artykuł ten już rokiem wcześniej (1214 r.) przyznawał duchowieństwu nieograniczone prawo wyborów na wyższe dostojeństwa prałatów starszych i młodszych; wówczas jednak, kiedy Jan bez Ziemi wystawiał piśmienny akt, poręczający prawa baronom i szlachcie, oraz zapewniający im udział w zarządzie publicznym, uważało duchowieństwo za właściwe starać się o to, aby i jego prawo zasadnicze było wcielone do ogólnego przywileju.

Kościół zatem i stany świeckie występowały wobec króla jako żywioły łącznie i solidarnie działające.

Ten rys znamienny zasługuje na szczególną uwagę.

inne paragrafy § 39, który brzmi, jak następuje: „Żaden człowiek swobodny nie będzie zatrzymany, albo więziony, lub wygnany, albo w jakikolwiek inny sposób prześladowany, jeno na zasadzie prawnego sądu wedle prawa ziemskiego⁴*. Ten niepozorny na pierwszy rzut oka paragraf stanowi jeden z kamieni węgielnych całej budowy polityczno-społecznej Anglii. Doniosłość jego w zakresie prawa publicznego, jak i cywilnego, (że się pominie prawo karne) uwydatniła się w sposób jasny jak słońce w rozwoju narodu angielskiego. Uległa również ograniczeniu władza policyjna króla pod względem nakładania kar pieniężnych. Według § 20 człowiek swobodny za przekroczenia podpadać ma karze pieniężnej w miarę swego uczynku, za drobne —drobnej karze, za znaczniejsze—większej. Przy

W rzeczach posiadania lennego, jako też ciążących na niem powinności, służb, oraz opłat, podaje Magna miaru sprawiedliwości". W obrębie prawa krymi-Ch. kilka artykułów, które krępują samowolę króla nalnego przewyższa doniosłością swoją wszystkie w sprawach spadkobrania lennego, opieki nad wdowami i nieletniemi, oraz w sprawach pobierania wykupu (relevium), czyli pieniędzy uiszczanych za objęcie w posiadanie lennej posiadłości, w spadku przychodzącej. Te opłaty wykupne, samowolnie przez króla podwyższane, otwierały do wielkich nadużyć szerokie wrota: określono je przeto ściśle i wyrażono w stałych summach, zależnych od jakości dóbr lennych, jako to: od hrabstwa, od baronii i od zwyczajnego lenna rycerskiego. Zabroniono królowi samowolnego wybierania podatków, z wyjątkiem trzech wypadków, wszędzie niemal przez prawo feo-dalne przewidzianych, mianowicie: w razie potrzeby wykupienia króla z niewoli, albo w razie pasowania na rycerza pierworodnego syna, lub też wyposażenia córki pierworodnej przy wyjściu za mąż (po raz pierwszy), w innych zaś wypadkach tylko za zgodą wyciąganiu tej kary winien atoli król uwzględniać ogólnej rady państwa. Ograniczając w ten sposób położenie materyalne karanego, żeby nie przypra-samowładztwo króla i kładąc na niego pęta, skrępo- wił go o ruinę: ziemianom należy pozostawić na-wano zarówno i wyższych baronów, tudzież średnich rzędzia rolnicze, kupca nie pozbawiać towaru, względem niższych rycerzy i posiadaczów lennych, Wreszcie uchwalono, że pieniężna kara będzie okre-uchwalając (§ 15), iż podobnież nikt nie będzie miał ! ślana i stanowiona według przysięgi uczciwych lu-prawa wymagać opłat lennych od zależnych odsie- I dzi z sąsiedztwa. I ten również artykuł, na pozór

niezbyt doniosły, stał się jednym z najskuteczniejszych środków obrony wolności osobistej obywatela. Nadmienić jeszcze potrzeba, że zastrzeżono sobie ni-czem nieskrępowaną swobodę ruchu, przenoszenia się o każdej porze, w jakiekolwiek okolice, z wyjątkiem tylko czasu wojny. Uległy podobnież pewnym ograniczeniom podatki, pobory, cła, nakładane na miasta, miasteczka, na freemanów, na drobnych właścicieli. I te średnie klasy, które znajdowały się po za organizacyą feodalną, nie należąc do niej jako część jej składowa, doznały również dobroczynnej opieki ustępstw, wyjednanych na królu przez potężnych baronów. Względem poboru, wybieranego z Londynu, postanowiono, że będzie on w podobny sposób wybierany, jak z całej społeczności feodalnej, t. j. za zgodą rady państwa. Ale prócz tego, miasta wogóle, osady, miasteczka i inne ogniska życia handlowego i przemysłowego nie były bynajmniej wyjęte z programatu Wielkiej Ustawy: owszem, prawa, wolności ich i przywileje znalazły właściwą opiekę. Mieszkańcy miasteczek byli zwolnieni od nieprawnie wymaganych robót szarwarko-wych, do naprawy dróg, mostów, zamków obronnych. Zabroniono urzędnikom dworskim królewskim zmuszać gwałtem mieszkańców do dawania sobie koni i podwód. Wogóle zauważyć trzeba, że Wielka Ustawa obfituje w znaczną ilość artykułów, z których wyziera szczególna pieczołowitość i troskliwa opieka panów i magnatów nad biedną i słabą ludnością. Są postanowienia, które łagodzą ostrość przepisów leśnych, wydanych niegdy przez królów, zamiłowanych w myśliwstwie i łowiectwie, dla ochrony lasów i zwierzyny, a ze szkodą i ku uciążeniu gmin wiejskich. Pomijając wiele innych artykułów, poświęconych sprawom zarządu wewnętrznego, np. zaprowadzenie powszechnych miar i wag, zwrócić należy uwagę na § 12, 13 i 14, które zawierają w sobie zawiązki bardzo ważnych urządzeń i instytucyj publicznych. Wielka rada koronna (commune consilium regni) otrzymała prawną podstawę istnienia i stała się przez doniosły zakres swojego wpływu potężną dźwignią swobód politycznych. Ponieważ żaden podatek nie mógł być wybierany przez króla bez zezwolenia wielkiej rady koronnej, krom trzech wyżej już powołanych wypadków, stawała się więc rada insty-tucyą niezmiernie wpływową. Porządek jej zwoływania polegał na zachowaniu wielu formalności. Król, który pragnął uzyskać zezwolenie stanów na wybranie poboru, winien był zwołać na tę przyboczną radę: arcybiskupów, biskupów, opatów, hrabiów, wyższych baronów, każdego piśmiennie osobno, niższych zaś baronów ogólnie, za pośrednictwem szeryfów. Uniwersały zwołujące radę musiały być wydane na czterdzieści dni przed złożeniem rady. Miejsce narad powinno było być wskazane, niemniej i przyczyna albo powód jej zwołania. W tych-to ustępstwach zawiera się też naj walniej -sza zdobycz, jaką baronowie czyli arystokracya lenna na królu wymogła. Zarówno duchowieństwo wyższe, jak i lennicy koronni oraz przednia szlachta feodalna, wywalczyli sobie udział w wielkiej radzie koronnej. Nie należy jednak przeceniać doniosłości tego udziału: nie rozciąga się on bynajmniej na zakres prawodawstwa, bo w tym względzie król zachował swoję władzę, ale obejmuje tylko sprawy podatkowe, które rada koronna, czy ogólna, czy narodowa, mogła na żądanie króla uchwalić, albo wbrew jego życzeniu odrzucić. Lubo bardzo ograniczonem wydać się może ustępstwo uzyskane przez kierujące i naczelne warstwy narodu angielskiego, nie należy wszakże spuszczać z uwagi, iż baronowie więcej nie żądali, kierując się praktycznym zmysłem, że więcej użyskaó-by nie mogli i że tymczasowo poprzestać należy na zdobyciu tej dźwigni Archimedesa, która już wstęp do twierdzy władzy otworzy. Ten zmysł praktyczny, ta dojrzałość i to wyrobienie polityczne baronów angielskich ujawnia się również wybitaie w tych artykułach, które zapewnić miały wykonanie danych przez króla obietnic i zaręczeń. Zniewolili oni króla do wykonania przysięgi, iż spełni wszystkie przyrzeczenia „bona flde et sine mali ingenio* (w dobrej wierze i bez złego zamysłu). Baronowie także ze swej strony podobną zobowiązali się przysięgą. Ten wzajemny stosunek nadał samej ustawie właściwy charakter. Był to przeto nie przywilej królewski, dany z łaski i wspaniałomyślności króla, ale była to raczej umowa, ugoda, były to wzajemne warunki, niby pactaconventa. Na wątłych wszakże i kruchych rękojmiach, polegających li na samej przysiędze, tak często łamanej w Wiekach Średnich, nie poprzestali baronowie. Wymogli oni na królu, że pozwolił utworzyć im komitet nadzorczy, złożony z 25-ciu baronów, którzy mieli przestrzegać ścisłości wykonania postanowień Wielkiej Ustawy. W razie wyjazdu za granicę, lub śmierci jednego z członków kolegium, baronowie sami dokonywają wyboru uzupełniającego; rozstrzygają większością głosów. Powaga komitetu nadzorczego była tak wielka, że mieszkańcom Anglii pozwolono nawet składać na to przysięgę, iż postanowienia jego wykonywać będą. Jeżeliby się zdarzyło, iżby król lub jego urzędnicy uchybili któremukol-wiek paragrafowi Wielkiej Ustawy, to czterej baronowie, którym to doniesionem będzie, udadzą się do króla z prośbą o zaniechanie krzywdzącej czynności i o zniesienie bezprawia. — Gdyby jednak w ciągu dni 40-tu od czasu zawiadomienia króla prośba baronów nie odniosła skutku, wtedy zawiadamiają oni komitet nadzorczy, który wraz z całą społecznością angielską (cum communa totius terrae) będzie miał prawo stosować najsurowszą egzekucyę względem króla, zajmować zamki jego włości i trzymać je w swojem posiadaniu aż do naprawienia złego. Po przywróceniu naruszonego i porządku baronowie wraz z całą społecznością znów wracają do dawnego posłuszeństwa. W tej instytucyi ciągłego, stałego komitetu nadzorczego spoczywała najtrwalsza rękojmia spełnienia danych przez króla obietnic. Praktyczna doniosłość podobnego urządzenia tkwiła w tern mianowicie, że zapobiegała rozpoczynaniu zatargów z królem przez jednego możnego warchoła lub oligarchę, że nie dopuszczała zamieniania interesu osobistego na sprawę ogólną, lecz oddawała przedmiot sporu, czy skargi, pod

1882).

A. Ch., ótude“ (Paryż

1871 r.

rozpoznanie kolegialne komitetu nadzorczego. Po nad te dwie instytucye, które z Wielkiej Ustawy powstały, nie masz innych artykułów o politycznym charakterze. — A jednak mimo to jest Magna Cli., według Hallama, kamieniem węgielnym obywatelskiej wolności w Anglii (the keystone of english liberty), głównie dlatego, że tchnie ona w całym swym układzie duchem ogólnym, narodowym, dążnością nie stanową, wyłączną, ale powszechną, obejmując nietylko interes baronów i szlachty lennej, ale całości, łącznie z maluczkimi. Paragraf bowiem 60-y brzmi: „Iż wszystkie swobody, wolności, których udzieliliśmy (król) naszym wiernym (lennikom), w tej samej mierze duchowni i świeccy względem swych niższych stosować winni". Bo Wielka Ustawa jest wyrazem solidarności społecznych żywiołów; od czasu jej powstania zacierają się różnice stanów i sprzeczne między niemi dążności. Utrwala się prawdziwa harmonia, do której dostraja się żywioł saski, jak i normandz-ki, zlewające się w całość narodową angielską. — Magna Ch. zawiera w sobie zawiązek parlamentu. W ciągu Wieków Średnich, dla swej ważności, była 38 razy potwierdzaną. — W nowszym okresie rozwoju prawa publicznego w Anglii w XVII w. stanowiła podstawę granitową. Paragrafy jej odbijają się w dalszych Ustawach zasadniczych, jakiemi były: 1629 Petition of right, 1679 The Ha-beas Corpus act, 1689 Bill of rights. — Do ciekawych spostrzeżeń prowadzi porównanie Wielkiej Ustawy z roku 1215 z podobnemi ustawami w Polsce, mianowicie ze Statutami Nieszawskiemi (1454). Przy wielu rysach wspólnych, podobnych, różnica wielka na niekorzyść polskiego ruchu szlacheckiego, pozbawionego solidarności z niższemi społecznie warstwami, oraz dążącego w kierunku odśrodkowym: decentralizacyi władzy zwierzchniej. Magna Ch. była wydana w druku po raz pierwszy w 1505 r.; odtąd powtarzały się wydania bez liku. Jednem z lepszych wydań przeszłego wieku jest Blackstone’a „The Great Charter and Charter of the forest" (Oksf., 1753).—Obecnie w najpowszechniej-szem użyciu jest poprawne a tanie, odrębne, samej tylko Ustawy z r. 1215, wydanie profesora w Oksfordzie, Williama Stubbsa, p. n.: „Magna Charta, a eareful reprint^ (1868), in 4-o (cena 1 szyling). — Prócz dawniejszych nieco prac „Hallam’s Con-stitut. History" 3 v. (1876); „Hallams Middle ages.“ (8 ed. 1841); najnowsze badania tegoż Stubbsa „Constitutional History" (3 vol. 1875 — 78); tegoż „Select charters of Engl. constitut. history" (Oxford 1874); Rud. Gneist „Das englische Parlament in tausendjśihrigen Wandlungen" (2 Auf. Berlin, 1886); prócz dzieł ogólnych pod historyą Anglii przytoczonych: Glasson „Histoire du droit et des institu-tions politiąues de l’Angleterre“ (3 pierwsze tomy,

a. p.

Chartier Alain (* około 1393 w Bayeux—f 1430 albo 1433), poeta francuski. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Paryżu został sekretarzem królewskim na dworze Karola VI; na stanowisku tern utrzymał się i przy jego następcy — Karolu VII, a nawet pełnił ważne misye dyplomatyczne: między r. 1423 — 1426 jeździł do cesarza Zygmunta, a w 1427—do Szkocyi w sprawie małżeństwa delfina (późniejszego Ludwika XI) z królewną Małgorzatą. Dalsze szczegóły jego życia mało są znane. — Twierdzenie, że umarł w r. 1458, okazało się błędnem. — Początkowo Ch. uprawiał konwencyonalną lirykę miłośną; później wszakże pod wrażeniem klęsk narodowych (wojny stuletniej), zwrócił się do tematów patryotycznych; najważniejsze w tym kierunku jego poezye są: „Le lay de paix“ i „La balladę de Fougóre". — Sprawom i potrzebom narodowym poświęcił Ch. oprócz tego i wiele pism prozaicznych, przeważnie w języku łacińskim. Nie wszystkie utwory, które się przechowały pod jego nazwiskiem, są jego pióra. Znaczną ich część wydał Duchesne (Paryż 1617). — Por.: Delaunay „These sur A. Ch.“ (Paryż 1876 i Joret-Desclosióres 1877).

Charton Edward Tomasz (* 1807—f w Wersalu 1890), polityk francuski i pisarz, z zawodu adwokat; w r. 1848 został sekretarzem generalnym ministeryum oświaty, ale rzucił to stanowisko, gdy go wyborcy depart. Yonne obrali reprezentantem do Zgromadzenia narodowego; zamianowany r. 1849 radzcą stanu, podpisał protest przeciwko zamachowi stanu z d. 2 grudnia 1851 r. i cofnął się do życia prywatnego z którego wyszedł dopiero po upadku Napoleona III (4 września 1870), aby objąć stanowisko prefekta dep. Seine-et-Oise. W r. 1871 Ch. obrany był posłem do Zgromadzenia narodowego przez depart. Yonne, a w r. 1876 otrzymał mandat do senatu, gdzie zasiadł na ławach lewicy republikańskiej, której został pierwszym prezesem; tegoż samego roku został członkiem wolnym paryskiej akademii nauk moralnych i politycznych. W r. 1829 C. był redaktorem naczelnym wydawnictw: „Bulletin de la socióte pour 1’instruction ele-mentaire“ i „Journal de la morale chrótienne"; w r. 1833 założył „Le Magasin pittoresąue"; w r. 1843 był jednym z założycieli tygodnika „ITllustra-tion“; w r. 1860 prowadził naczelnie wydawnictwo „Tour du Monde“ i „Bibliothóąue des merveilles“; oprócz tego zasilał swojemi artykułami wiele innych tygodników i gazet politycznych; z większych prac wydał drukiem: „Lettres sur ParisM (1830); „Guide pour le choix d’un etat ou Dictionnaire des professions“ (1842); „Doutes d’un pauvre citoyen" (1847) i „Les Voyageurs anciens et modernes" (1855—1857).

Chartre, właściwie La Ch. sur le Loir, miasto w departamencie francuskim Sarthe, na samej granicy z departamentem Loir et Cher, pamiętne dwiema bitwami, które armia Loary stoczyła z Niemcami: dnia 27 grudnia 1870 r. i 7 stycznia

And. S.

Chartres, Btolica departamentu francuskiego Eure et Loir, śród żyznej okolicy, nad rzeką Eure i w węźle sześciu linij dróg żelaznych: do Paryża, Rouen, Alenęon, Ąngers, Orleanu i Auneau; 22,000 m-ców. — Jest to jedno z najstarszych miast na północy Francyi, siedlisko druidyzmu gallijskiego, później warownia Rzymian Au tri cum, i miasto

główne ludu Karnutów in Gallia Lugdunensi; słynęło z wysokich i mocnych murów obronnych; w średnich wiekach jako Carnotum, a od XII wieku jako Ch. było stolicą dzielnicy Beauce, w której skład wchodziły krainy: Chartrain, Du-nois, Vendoumois, Mantois i Hurepoix; Henryk IV zdobywa Ch. w 1591 r. i koronuje się w niem 24 lutego 1594 r. Hrabstwo Ch. istniało od IX-go wieku i było udzielnem, później należało do hrabiów Szampanii, a następnie do rodziny Chatillon.

(pomnik) męża stanu Pethiona de Villeneuve w r. 1753, słynnego satyryka Regnier’a w 1573 r. i in.— W okolicy wiele celtyckich starożytności.

Chartres Robert Filip Ludwik Eugeniusz Ferdynand d’Orlóans, duc de (* w Paryżu 9 listopada 1840), drugi syn księcia Orleańskiego, zmarłego w r. 1842, i księżniczki Heleny Meklen-bursko-Szweryńskiej, młodszy brat hrabiego Paryża i wnuk Ludwika Filipa: po rewolucyi lutowej w r. 1848 opuścił Francyę z rodziną i wychowywał się w Niemczech i Anglii; szkołę zaś wojskową odbył w Turynie, poczem w stopniu podporucznika kawa-leryi armii sardyńskiej uczestniczył w kampanii przeciwko Austryi w r. 1859; podczas wojny secesyjnej (1865) udał się z bratem, hrabią Paryża, do Stanów Zjednoczonych i, przyjęty do armii federalnej, odbył kampanię wirginijską, zaliczony do sztabu generała Mac Clellana; wróciwszy do Anglii

And. S.

Pilip Piękny nabył je i podarował swemu bratu,

Karolowi Valois, założycielowi rodziny Walezycli, zaś Filip Valois przyłączył je do korony.—Franciszek I podniósł hrabstwo do godności księstwa w 1528 r. na rzecz księżny Ferrary, Renaty francuskiej, zaś Ludwik XIII dał je jako oprawę koronną książętom Orleańskim, których syn najstarszy nosił stąd nazwę księcia Ch. — Dziś Ch. jest miastem cichem, pozbawionem żywszego polity-¹ ożenił się z kuzynką swoją, księżniczką Fran-cznego i ekonomicznego znaczenia; śródmieście ma ulice wązkie, ciemne i spadziste, — nowsze dzielnice zabudowane są bardziej prawidłowo. — Jako stolica departamentu, jest siedliskiem najwyższych władz administracyjnych, biskupa (sufragana arcybiskupa paryskiego), filii Banku francuskiego i t. p. Posiada kolegium, seminaryum duchowne, piękny pałac prefektury, ratusz, teatr, muzeum przyrodnicze i fizyczne, biblioteka (55,000 t. i

li

hNS

Hts

Ki

l, 000 rękopismów). zbiór monet i medali (przeszło 8,500 sztuk), wielki szpital departamentalny i t. p.—Przemysł nieznaczny; są tu garbarnie, fabryki machin, odlewnie żelaza i mie- IW dzi; natomiast Ch. słynie z wy- |||| robu pasztetów i pierników. —

ii

i»’j\*.

Fig. 190. Kościół katedralny w Chartres.

Handel zbożem i końmi (jarmarki na tak zwane „persze-rony“).—Najpiękniejszą ozdobą miasta jest sławna katedra, założona w 1020, zgorzała w 1194

Joinville. W r. 1869 Ch. wydał drukiem książkę traktującą o polach bitew w dolinie Renu p. t. „Souvenirs de voyage“, a w r. 1870 napisał przedmowę do dzieła swojego ojca „Campagnes de l’ar-mee d’Afrique de 1835 ń 1839“. Po wybuchu wojny francusko-pruskiej Ch. przybył do Paryża i chciał się zaciągnąć do wojska, ale go nie przyjęto; po upadku Napoleona III ponowił swoje żądanie wraz z kilkoma członkami rodziny. Rząd obrony narodowej wezwał książąt, aby opuścili Francyę, zrobił jednak wyjątek dla Ch-a, który pod pseudonimem Roberta Le Fort zaciągnął się do oddziału „przednich pocztów" Niższej Sekwany, a następnie przeszedł do 2-ej armii loarskiej, gdzie za okazane męstwo otrzymał od generała Chanzy stopień szefa szwadrouił i krzyż legii honorowej. Po zniesie-

r., odbudowana ostatecznie w 1260 r.—Fasada jej, j citzką Maryą Amelią, starszą córką księcia niedotknięta przez pożar, stanowi wzór pierwotnego układu gotyckich fasad; zdobią ją dwie nierównej wysokości i niejednakowej budowy wieże o nader pięknych i czystych pierwiastkach gotyku (106

m.    i 115 m. wysokości). — Wnętrze, jako to: chór, nawa podłużna i nawa poprzeczna, cechują się obfitością światła i sprawiają wrażenie uroczystej powagi, energii i jednolitości; system gotycki przeprowadzony został we wszystkich szczegółach z całą ścisłością i dokładnem zrozumieniem jego istoty; to też katedra tutejsza należy do najwspanialszych pomników francuskiego budownictwa w ogólności, a gotyckiego stylu w szczególności. — Ch. jest miejscem urodzenia malarza Desportes w 1661 roku, męża stanu Prissofa w 1754 r. (sąsiednia wioska Ouarville), generała Marceau w 1769 r.

niu prawa banicyi (lipiec 1871) Thiers zamianował księcia szefem szwadronu 3-go pułku strzelców afrykańskich i wysłał go do Algieru, gdzie Ch. zdobył stopień pułkownika (1878); w r. 1883 przeniesiono go, dla względów politycznych, do rezerwy armii, a prawo z d. 22 czerwca 1886 r., wykluczające z szeregów armii francuskiej, tak lądowej jak morskiej, wszystkich członków rodzin dawniej panujących we Francyi, zmusiło go do zrzucenia produkcya roczna wynosi około ¹/₂ mil. fr. munduru. Książę Ch. ma czworo dzieci: Maryę Amelię Franciszkę Helenę (* w Anglii 1865), zaślubioną księciu Waldemarowi Duńskiemu; Henryka Filipa Maryę (* w Anglii 1867); Małgorzatę (* 1869) i Jana Piotra Klemensa Maryę (* 1874).—A. Debidour w „Gr. Encycl.“ Lami* rault’a.

kolebkę tego zakonu i jest w wielkiem poszanowaniu (ob. Kartuzi). Leży w głębokim wąwozie górskim, śród skał i borów i składa się z wielu budowli, rozrzuconych na znacznej przestrzeni i ozdobionych dziesięcioma wieżami. Rewolucya zniosła klasztor w 1793 r., lecz restauracya przywróciła go w 1816 r.—Zakonnicy z ziół alpejskich wyrabiają różne lekarstwa, oraz sławny likier Ch., którego

Ks. R F.

Chartularia v. Charturia, od wyrazu łacińskiego: charta (karta). Są to księgi, w które wpisywano kopie z pojedyńczych dokumentów, zapisów i przywilejów tej lub owej miejscowości. Czyniono to dlatego, że gdy oryginały zaginęły, natenczas powoływano się na odpisy w Ch-ach, bo uznawano je za dowody prawne. Od X wieku Papie^ że zalecali pilne prowadzenie Ch-ów i dlatego znajdujemy je, po klasztorach i kościołach. Z Ch-ów

r.

Chartreuse, La grandę Ch., słynne i najstarsze opactwo Kartuzów, w departamencie fran-

TaEŁ

* * “ii ■ ~

"Bi

---i—

--- *

___

lUlii

rV71 •¹¹

r; ff[r;

i.

SSiS

rł

•• •

| gi|

-v

mmmm

Cs?

f!

Wk

Fig. 191. Chartum.

Cha r tophilax.

cuskim lsóre, o 3 mile na północo-zachód od Gre-nobli. Pierwotnie była to pustynia bezludna i zupełnie zaniedbana z powodu swej nieurodzajności, a należała do dóbr biskupstwa Grenobli. Gdy św. Bruno, rodem z Kolonii, przybył do Grenobli, biskup mu podarował tę pustynię. Święty udał się tam wraz ze swymi towarzyszami, ażeby w odosobnieniu prowadzić żywot pobożny. Wybudowali kościół, pozakładali celki na mieszkanie dla siebie i zajęli się uprawą jałowego pola. Zwolna cała ta pustynia zmieniła się w nader urodzajną okolicę, albowiem pustelnicy, prócz bogomyślności, oddawali się ciężkiej pracy ręcznej. Od nazwy miejscowości przybrali pustelnicy tutejsi miano Kartuzów, a zakon ten w krótkim czasie wzrósł w znaczną liczbę i rozszedł się szeroko po świecie (włosk. Certosa, niemiec. Karthajuser). Ch. uważa się dotąd za

łatwo dowieść założenia klasztoru lub probostwa, oraz ich uposażenia i przywilejów. — Mianowicie w opactwie Benedyktynów na górze Kassynu tego rodzaju odpisy są we wzorowym porządku. Zajmujący się w ten ^sposób przechowywaniem dokumentów nazywał się: Chartulanus, a na wschodzie

Ks. R. F.

Chartum, Khartum, niegdyś ludna i wielce handlowa stolica Sudanu Egipskiego w Afryce, dziś nędzna osada, na ruinach niedawnej świetności. — Położenie miasta przy zbiegu dwóch wielkich rzek: Nilu Białego i Nilu Niebieskiego, nadawało mu wyjątkowe znaczenie; tu bowiem był punkt wyjścia wszelkich wypraw, tak naukowych i missyjnych, jak handlowych i zdobywczych, czy to do Abisynii, czy w okolice Wielkich Jezior, czy też do Sudanu | środkowego. Z tego też powodu j Ch. był siedli-

oskiem władz egipskich, generalnego gubernatora i konsulów europejskich, był nadto ważnym posterunkiem militarnym i ogniskiem rozległego handlu, był wreszcie punktem składowym kości słoniowej, piór strusich i wystawionych na sprzedaż niewolników, którymi handel prowadzono faktycznie, na wielką skalę, pomimo prawnego zakazu.—W chwili największego rozwoju miasto liczyć mogło do 60,000 m-ców rozlicznych narodowości; Arabów,

W 1831 r. powstało nowe towarzystwo, które połączyło się z klasami średniemi i w związku z niemi zdołało przeprowadzić reformę parlamentu z roku 1832. — Reforma ta jednak wyszła na korzyść głównie klas średnich, nie zadawalniając zupełnie klas niższych, robotniczych. Dlatego w r. 1836 utworzyło się w Londynie towarzystwo W o r-king’s Men Assoeiation, które założyło sobie przeprowadzenie reformy na szerszą skalę, ale z początku nie miało wielkiego powodzenia. — Dopiero w 1838 roku, kiedy połączyło się sześciu radykalnych członków parlamentu, towarzystwo ułożyło 6 sierpnia tegoż roku w Birmingham projekt reformy politycznej pod nazwą: The People’s Charter, który żądania ludu zformułował w sześć punk tów. Były one następujące: 1) jednoroczny parlament; 2) głosowanie powszechne; 3) głosowanie tajemne, by ba 11 ot; 4) zniesienie cenzusu majątkowego dla członków izby niższej; 5) wynagradzanie pieniężne deputowanych i 6) równe okręgi wyborcze. Stąd widać, iż pierwotnie celem Ch-u była tylko reforma polityczna, później jednak przyłączyły się do tego i cele socyalne. Najbardziej wpływowym członkiem izby gmin, biorącym udział w zredagowaniu powyższego projektu, był znany agitator irlandzki 0’Connell; dlatego też i środki, używane przez Cb., były te same, których on poprzednio, współcześnie i później używał z wielkiem powodzeniem. — Organizowano mityngi przy niezmiernym udziale niższych klas ludności, na mityg-nach wypowiadano podżegające mowy; nieraz przy-tem zachodziły zaburzenia, wywołując starcia nie tylko z policyą, ale i z wojskiem. Starano się wpłynąć na lud za pomocą odpowiednio wydawanych dzienników. Założony przez Fergusa 0'Connora, jednego z przywódzców ruchu, dziennik Northern Star, rozchodził się w 50,000 egzemplarzy. W r. 1840 założono w Manchester National Charter

And. S

Nubijczyków, Koptów, Turków, Negrów i Europejczyków; ci ostatni, reprezentowani głównie przez Greków, Włochów, Anglików i Francuzów, zajmowali stanowiska lekarzy, aptekarzy, misgyonarzy, kupców, urzędników, inżynierów i t. p. Pomyślny stau Ch-u pod rządami wice-króla Egiptu, Mehmeda-Alego, a potem Izmaela-Paszy, skończył się wraz z roz poczęciem w r. 1883 kroków wojennych przez Mah-diego ku wyswobodzeniu Sudanu egipskiego z pod władzy Egiptu i wpływów europejskich; Ch. został oblężony przez mahdystów i, pomimo bohaterskiej obrony przez generała angielskiego Gordona, który ją życiem przypłacił, zdobyty dnia 26 stycznia 1885 r.—Mahdi przeniósł swą stolicę do Omdurmanu, na przeciwległy brzeg Nilu Białego, i odtąd miasto szybkim krokiem dążyło do upadku.

Chartyzm. Chartyzm był ruchem mającym na celu przeprowadzenie radykalnej reformy w angielskim ustroju państwowym, chociaż miał na widoku także i cele socyalne. Ruch ten zaczął się głównie w 1838 r. i przez całe dziesięć lat, do r.

1848, utrzymywał społeczeństwo angielskie w kon-wuisyjnem naprężeniu; w 1848 r. dosięgnął szczytu swego rozwoju, żeby zniknąć prawie bez śladu. —

assoeiation, mające propagować ideje Ch-u. — Towarzystwo to liczyło 400 filij i około 40,000 członków. Dziwna rzecz, że Ch. zachowywał się obojętnie względem działalności Anti Corn Le-ague, która wtedy powstała, domagając się uchylenia praw zbożowych, wywołujących sztuczną drożyznę chleba, i były nader dotkliwe dla niższych klas ludności. Najwyższego szczytu rozwoju doszedł Ch. w 1848 r. pod wpływem po części rewolucyi lutowej francuskiej, po części zaś niezadowolenia ogólnego ludności, spowodowanego przez zastój w przemyśle i handlu. W marcu tego roku wydarzyły się zaburzenia w Glasgowie, które wywołały potrzebę interwencyi siły zbrojnej, gdyby zaś zaburzenia te udały się, mieli powstać robotnicy w przemysłowych okręgach na zachodzie Szkocyi. Podobne rozruchy, chociaż w mniejszym stopniu, wystąpiły w Liyerpool i w Manchester. Za główne jednak pole swojej działalności obrali wtedy C-ści Londyn, chcąc przekonać społeczeństwo o swojej sile. — Dlatego zapowiedzieli na dzień 10-ty kwietnia mityng na Common Field, mający się składać z pół miliona ludzi. — Ze-

Nazwę swą otrzymał od dokumentu People’s Charter, w którym były wypowiedziane główne jego cele, zmierzające do zabezpieczenia praw ludu, tak jak Magna Charta zabezpieczała prawa pojedynczych stanów.—Ruch ten był głęboko demokratycznym, a nawet radykalnym. Polityczne jego zasady zresztą nie były nowe. Już bowiem w 1780 książę Richmond wniósł do Izby lordów bill, proponujący zaprowadzenie głosowania powszechnego i jednoroczny parlament, czego także domagali się chartyści. Tak samo Karol Jakób Fox oświadczył się za sześcioma punktami, postawionemi później przez Ch-stów, a Grey, Erskine, Mackintosh i wielu innych utworzyli w 1792 Society ofFriends of thePeople, dążące do tegoż samego celu.

W XIX wieku dążenie do lepszego zabezpieczenia praw ludu w nawskroś arystokratycznem społeczeństwie angielskiem i większego zdemokratyzowania państwa przybrało- szersze rozmiary. W 1819 r. zebranie ludowe na Peterloofield w Manchester domagało się zniesienia osławionych praw zbożowych, corn laws, ale je rozpędziła siła zbrojna. — Wszelkie nawet demonstracye polityczne zostały na jakiś czas wstrzymane mocą tak zwanych sześciu aktów, wydanych przez Ca-stlereagha, a grożących surowemi karami. Pomimo to, w 1827 roku utworzyło się w Birmingham, za inicyatywą Benlowa, towarzystwo National Union oftheWorking classes, które branie to miało się udać do parlamentu i złożyć rozpostarło swą działalność na całą Anglię. — mu petycyę, opatrzoną sześcioma milionami podpi-

sów, a domagającą się przyjęcia powyżej wymienionych sześciu punktów. — Prawdopodobnie przy-wódzcy myśleli wtedy o skorzystaniu ze sposobności i wymożeniu siłą żądanej reformy. Ma się rozumieć, iż wobec tego władza musiała rozwinąć nadzwyczajne środki ostrożności. — Znaczna ilość wojsk została zebrana i dowództwo nad niemi oddane księciu Wellingtonowi. — Mosty na Tamizie i ulice, któremi pochód mógł iść do parlamentu, uzbrojono armatami. — Bank angielski i inne gmachy publiczne były postawione w stanie obrony. — Mianowano też chwilowo z liczby obywateli około 170,000 tak zwanych specyalnych konstab-lów do współdziałania z wojskiem i policyą w celu utrzymania porządku. (W liczbie tych konstab-lów był także i ks. Ludwik Napoleon, późniejszy Napoleon III). Obawy jednak okazały się płonne-mi. Zamiast półmiliona ludzi zebrało się tylko około 50,000, jakkolwiek zaś petycyę istotnie podano, okazało się wszakże, iż liczba podpisów na niej była wielce przesadzona, a prócz tego, że wiele z nich było fałszywych. Jednem słowem, Ch. zrobił wtedy zupełne fiasco. Wkrótce też potem roz-szedł się i zginął niewiadomo gdzie, jak mgła pod wpływem słońca. — Wogóle można powiedzieć, że chociaż w C-ie wybitniejszą była strona polityczna, istotą jego była kwestya ekonomiczna i so-cyalna, jak wykazał Carlyle w swojem „Chartism*.

siła się zaledwie nad powierzchnię morza; ukrywała się ona w pieczarze pod dzikim figowcem, i trzy razy dziennie wchłaniała w siebie z wielkim łoskotem bałwany, i trzy razy je zwracała. — Wszystkie statki, które przepływały opodal, były jej łupem.—Ulisses, ostrzeżony przez Circe, zdołał się uchronić od Ch-y, ale Scylla porwała mu 6 ciu towarzyszy. Król Itaki, płynąc później po tych samych wodach, na szczątkach rozbitego okrętu, został pochwycony w otchłań, ale zdążył uczepić się figowca i ocalał na beloe, którą przypływ morza mu podsunął. Właśoiwem miejscem pobytu obu potworów miała być cieśnina Messyńska; Cb. była bliżej przylądka Peloris; aby ją ominąć, Eneasz musiał, podług Wergiliusza (III, 684 squ ), okrążyć Sycylię.—Późniejsze legendy czynią z Cb-y—córkę Poseidona i Gei (Gńi), w którą Jowisz, za porwanie Heraklesowi kilku wołów Geryona, ugodził piorunem i wtrącił w otchłań morską, gdzie potwór oddawał się śmiertelnym nad żeglarzami praktykom. Imię C-y ma łączność z wyrazem greckim '/apaSpa, oznaczającym przepaść i wir wodny, a nazwa figowca, który jej służył za schronienie ipivioę zbliża się do nazwy Epiwóę, oznaczającej furyę, siłę ciemności i ducha śmierci gwałtownej.    r

Charybda, Charybdis, odmęt czyli wir w cie-śniuie Messyńskiej, między Sycylią a Italią, groźny w starożytności, dziś nie zbyt niebezpieczny;— znajduje się on przy wybrzeżu sycylijskiem, około przylądka Faro i powstaje skutkiem fal przypływu i odpływu, oraz prądów, które w zwężonem ,miejscu cieśniny ulegają zakłóceniom.—Wiatr południowo wschodni potęguje działalność fal i mniejsze statki narazić może na niejakie niebezpieczeństwo. Na przeciwległym brzegu Italii wznosi się pionowa skała Scylla—która uarówni z Cb-ą była przez żeglarzy starożytnych starannie omijaną; stąd przysłowie: „incidit in Scyllam qui vult yitare Charyb-dim“,—(wpada na Scyllę, kto chce ominąć Ch-ę

And. S.

= z deszczu pod rynnę).

Charybert czyli Haribert (f w Paryżu 567), król Paryża, syn Klotaryusza I i Ingundy; za życia ojca wyruszył z bratem Guntramem przeciwko drugiemu bratu, Chramnowi, który się był zbuntował przeciwko Klotaryuszowi, ale do starcia nie przyszło, bo Chramu przyniósł fałszywą wieść o śmierci ojca, wojującego podówczas z Saksonami. Po śmierci Klotaryusza 1(561) państwo jego zostało podzielonem, i Ch. otrzymał w dziale dawne królestwo Childeberta z Paryżem za stolicę; do królestwa tego weszły od wschodu miasta: Beauvais, Senlis, Meaux, Sens; od zachodu Chartres, Tours, Poitiers, Limoges, na południu: Cahors, Albii Conserans. Panowanie Ch-a było spokojne; miał on tylko gwałtowne zajście z Leoncyuszem, arcybiskupem w Bordeaux, który na synodzie odbytym r. 563 w Saintes odebrał tę dyecezyę biskupowi Emeryuszowi, zamianowanemu przez króla bez zgody metropolity. Cb. obłożył arcybiskupa i innych biskupów znacznemi grzywnami. Poeta Fortunat w małym poemacie (ks. VI, Nr. 2), poświęconym Ch-owi, sławi jego cnoty, zwłaszcza sprawiedliwość i pobożność, oraz zaznacza, że mó-

Jedeu z przywódzców tego ruchu mówił, że jest to kwestya of knife and fork, noża i widelca, czyli kwestya niedostatecznych zarobków i nędzy. Cały ruch wyniknął z przyczyn ekonomicznych: dlatego też kiedy pomyślność ekonomiczna kraju wzrosła wskutek zniesienia nienawistnych praw zbożowych, rozwoja przemysłu, stosunków kolonialnych, i Trąde Unions, i położenie niższych klas ludności poprawiło się, cały ruch okazał się zbytecznym i upadł. Reformy polityczne z 1867, 1885 i „Ballot act“ z 1872 r. urzeczywistniły wiele żądań C-stów pod względem politycznym, zaprowadzając prawie głosowanie powszechne i inne reformy.—Liter. Carlyle „Chartism" (1839); „Cooper’s Life, written by himself"; Kingsley „Alton Locke“

(powieść osnuta na tle ówczesnych stosunków społecznych); M’Carthy „History of our own Times“ i „History of England.“; Raumer „England“ (1842);

Venedey „England" (1845 r.); Ludlow and Jones „Progress of the Working Class“ (1867); Schafle „Kapitalismus und Socialismus" (1870); Brentano „Die Arbeitergilden der Gegenwart" (1871); Schulze - Gaewernitz „Zum Socialen Frieden" Vol. I

(1890).

a. o.

Charybda, potwór mitologiczny, wyrosły w ima-ginacyi żeglarzy greckich i pomieszczony przez Homera w „Odyssei“, która podaje, zidealizowawszy je, wszystkie pierwotne legendy morskie.—Ch. jest spokrewniona ze Scyllą i obie uosabiają przepaście najeżone skałami, gdzie giną okręty; jeżeli który nie rozbił się o Scyllę, chłonęła go Ch. Starożytni umieścili te potwory na wodach „dalekiego Zachodu". Scylla mieszkała na nagiej olbrzymiej skale, której wierzchołek sięgał sklepienia niebios; Ch. znajdowała się naprzeciwko, na strzał łuku, i wzuo- j wił płynnie po łacinie. Poetycznym tym pochleb-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

stwom nie należy nadawać znaczenia historycznego. Ch. był sławnym z licznych swoich małżeństw: zaślubiwszy Ingo bergę, rozmiłował się w dwóch córkach ubogiego tkacza, Merofledzie i Markowefie, która była zakonnicą; Ingo bergę porzucił (umarła r. 589) i zaślubił Merofłedę, ale wkrótce potem wziął Teudegildę, córkę pasterza, po której znów nastąpiła zakonnica Markowefa; za to ostatnie małżeństwo biskup paryski, św. German, wyklął króla. Wszystkie te kobiety nosiły jednocześnie, jak utrąjp-muje Grzegórz Turoneński, tytuł królowych. Ch. nie był w łaskach u duchowieństwa, które mu wyrzucało rozpustę i nienawiść dla sług kościoła. Ingoberga dała Ch-owi córkę, Adelbergę ozy Bertę, która zaślubiła Aethelberta, króla Kentu; z Teude-gildą miał syna, który zaraz umarł po przyjściu na świat; pozostawił jeszcze dwie córki: Bertefledę, zakonnicę w klasztorze św. Marcina w Tours, i Kio* tyldę, znaną z zaburzeń, jakie wywołała w klasztorze św. Hilarego w Poitiers.—-Longnon „Geogr. de la Gaule au VI siecle" (1878; str. 121—125).—C. Bayet w „Grandę Encycl.“ Lamirault’a.    T-

Charybert (* 606 czy 607 — f 630 r.), król Akwitanii, syn Klotaryusza II, młodszy brat Dagoberta. Wbrew zwyczajowi panującemu u Franków, państwo Klotaryusza II nie poszło do podziału między synów: Dagobert, sam niem zawładnąwszy, ogłosił się królem Burgundy i i Neustryi, a wuja swojego, Brodulfa, który się upominał o prawa Ch-a, kazał pochwycić i ściąć; wszelako później, „ulegając litości i radom doświadczonych mężów", jak zaznacza kronikarz Fredegaryusz, poezynił bratu koncesye i nadał mu terytorya Tuluzy, Cahors, Agen, Pórigueux, Saintes i wszystkie ziemie, ciągnące się na południe ku Pirenejom. Ch. ogłoszony został królem Akwitanii i założył stolicę w Tuluzie. Zgoda niedługo panowała między braćmi: Pepin, mer Austrazyi, nie łubiany przez Dagoberta, porwał mu syna i oddał w ręce Ch-a; wkrótce jednak król Akwitanii umarł, a syn jego, Chil peryk, został zabity, podobno na rozkaz stryja.-Dagobert zawładnął wówczas Akwitanią i Gas konią, a skarbiec Ch-a przywłaszczył sobie książę Barontus. Z imieniem Ch-a wiąże się słynny dy-plomat „Alaon", mylnie przypisywany temu królowi, a który został sfabrykowany w Hiszpanii w pierwszej połowie XVII wieku, w celu zadoku montowania związku pierwszych królów Aragon* z Merowingami Akwitanii. Podług tego aprokry ficznego aktu, Ch. miał się był ożenić z nigdy nie istniejącą Gizelą, córką Amanda, księcia Gas konii, a wnuczką Serenusa, księcia Akwitanii, i zo stawił trzech domniemanych synów, z których dwaj: Boggis i Bertrand, nie pozostawili po so bie żadnych śladów. — Rabanis „Les Merovin giens d’Aquitaine“; „Essai sur la Charte d’Alaon“ (1856); Perroud „Des Origines du duchó d’Aqui taine" (1881, str. 33, 220). — C. Bayet w „Gr. Encycl. “ Lamiraulfa.    r*

Charydsmos, głośny dowódzca wojsk najemnych greckich, w IV w. przed Chr., był rodem z m. Oreos na wyśpię Eubei. Choć z nizkaego pochodził stanu,

Eacyklop. Powiz. Iluttr. T. II.

ale dobrze wyćwiozony w drobnych utarozkach wojennych, przytem śmiały, nieprzebierający w środkach, umiał zręcznie korzystać z rozprzężonych ówczesnych stosunków, sprzedając swoje usługi więcej dającemu, i niemałą w swym czasie odgrywał rolę. Służył naprzód z oddziałem swoim pod wodzem ateńskim, Ifikratesem, gdy ten 368 r. przed Chr. przedsiębrał wyprawę dla odzyskania miasta Amfipolis. Sprzeniewierzył się jednak prędko Ateń-czykom, oddając powierzonych swojej pieczy zakładników Amfipolisu w ręce ioh współobywateli i przechodząc do nich na służbę. Popadł wówczas w niewolę Ateńczyków, lecz, zamiast ponieść zasłużoną karę za zdradę, potrafił, dzięki przebiegłości swej, pozyskać zaufanie obywateli ateńskich, którzy go znowu przyjęli do swojej służby i obdarzyli prawem obywatelstwa i wieńcem złotym. Wkrótce jednak znalazł się powtórnie w szeregach nieprzyjaciół Aten, mianowicie króla Tracyi, Kotysa, a następnie syna jego Kersobleptesa, któremu pomógł do utwierdzenia się na tronie po śmierci ojca, pobiwszy braci jego, i niosących im pomoc Ateńczyków, 358 r. przed Chr.—■ Ożeniwszy się z siostrą króla, Ch. tern większy pozyskał wpływ na sprawy Tracyi, które zawsze dla Ateńczyków miały wielkie znaczenie z powodu posiadłości ich w Chersonezie. Ch., występując w roli pośrednika, zawierał z wysyłanymi z Aten dowódzcami ateńskimi, jak z Chabryaszem (ob.) r. 358, Cha-resem(ob.) r. 357 i 353, jeden za drugim traktaty, o których dotrzymanie wcale się potem nie troszczył. Z drugiej jednak strony starał się zawsze pozyskać pieniędzmi popleczników dla siebie w Atenach. Jeden z nich, niejaki Arystomach, zalecał publicznie Ateńczykom w mowie, pełnej pochwał dla Ch-a, kandydaturę jego na stratega, gdyż on tylko potrafiłby odzyskać dla Aten m. Amfipo-lis.—Ponęta, jaką nigdy nie przestawało być dla Ateńczyków to miasto, była zbyt silną, aby powyższa rada nie miała znaleźć zwolenników. Korzystając z takiego usposobienia, wystąpił w imieniu stronników Ch-a r. 352 Arystokrates z następnym projektem do prawa, aby ten, co godzić będzie na życie Ch-a, był więziony; państwo zaś, lub człowiek prywatny, dający takiemu przytułek, wykluczeni ze związku. Przeciwko temu wnioskowi powstał Euthykles, człowiek niewielkiego znaczenia, ale kierowany miłością dobra publicznego, i dla niego - to Demostenes opracował jedną ze swych mów: ocara 'ApiatottpaTooę, w której szczegółową podaje charakterystykę Charydemosa. O skutku tej mowy nic nie jest wiadomem; musieli jednak zwyciężyć stronnicy Ch-a, skoro wkrótce, bo już w 349 roku, dowodził on wyprawą, wysłaną przez Ateńczyków na pomoc mieszkańcom Olintu. Już po nieszczęsnej bitwie pod Cherooeją 338 r. gorętsza część Ateńczyków wybrała go na wodza, jako najzdolniejszego ze współczesnych mu wojowników; rozsądniejsi jednak obywatele, w tej liczbie Demostenes, unieważnili ten wybór i powierzyli dowództwo Focyonowi. Dalsza historya życia Ch-a jest nieznaną. Do innego bowiem prawdopodobnie

58

Charydema (może tego, który w r. 359 był wy- Jednakże, pod wpływem poetów, zczasem urok słany razem z mówcą Antyfonem z Aten w po- swój głównie na człowieka wywierają, a pod ich selstwie do Filipa) odnoszą się szczegóły poda- opieką budzi się i kwitnie podczas dni świąteczne przez Plutarcha (Focyon 17) i Arryana (Anab. nych ogólne wesele i radość, każde towarzyskie ze-1, 10), że Aleksander, wstąpiwszy na tron, domagał się od Ateńczyków wydania Ch a razem z De-mostenesem i innymi jego przyjaciółmi, zadowol-niwszy się następnie jego wygnaniem, i że dalej Ch. znalazł schronienie u Persów, lecz tak jawnie ganił ich przygotowania wojenne, iż na rozkaz króla Daryusza Kodomana pozbawiony został życia 333 r. — Curtius „De rebus gestis Alexandri Ma-gni“—E. Curtius „Griech. Gesch.“.

branie otacza wdzięk niewysłowiony. Ponieważ to-warzyskość jest ich główną istotą, stąd nierozłącznie występują jako trójca, która, niepomna na siebie, dba jedynie o innych przyjemność i zabawę. Gdzie ludzie się zbiorą, aby uroczystość jaką święcić albo tańcem lub ucztą się rozkoszować, tam pojawiają się Ch. uśmiechnione, wabiące, i zlewają w serce każdego uczestnika wesołość, ochoczość; wszelako łagodna ich władza nie znosi nigdy, by miarę przebrali lub poddali się brudnym pożądli-wościom. Lubują się w towarzystwie Dionyzosa, rozkosznego bożka wina, lecz przedewszystkiem trzeźwości żądają i przyzwoitości. W nader blizkim związku zostają Ch. także z Afrodytą. Bogini piękna potrzebuje ich najwięcej, ponieważ piękność bez powabnego wdzięku nie umiałaby wielbicieli

Em. K.

Charykles 1) Syn Apollodora, brał udział w wojnie Peloponeskiej, a po upadku Aten był jednym ze znamienitszych Trzydziestu (Ksenof: „Hellen." 2, 3, 2); 2) Siostrzeniec Focyona, dał się przekupić macedońskiemu Harpalosowi (ob.) i ucieczką zaledwie uratował się przed wyrokiem śmierci

(Pauz a ni as z passim).

Charysterya Eleuteryas (Xaptat^pta eXeofrepiaę) święto dziękczynne w Atenach, obchodzone d. 12 m. boedromion (sierpień), na pamiątkę oswobodzenia miasta przez Trazybula, r. 403 przed Chr. (Plu-

K, K.

K. K.

[0M

Jr

tarch „De glor. Ath.“ 7).

Charytanowicz vel Charytan, herb polski.

Na tarczy w polu czerwonem dwie złote litery połączone z sobą.—

5-

W. K. Z.

-V

W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór strusich. Herbu tego, przyniesionego z Grecyi 1416 r., używają Chary lano wieże i Obryń-scy.— Kojałowicz, Warszycki, Nie-sieeki, Borkowski.

Fig. 193. Charyty (Gracye) płaskorzeźba z muzeum Kapitolióskiego w Rzymie.

Fig. 191. Charytanowicz I erb.

K. K.

Charytezya (Xapirr)aia).—Uroczystość Charyt(ob.), obchodzona agonem muzycznym i poetycznym w beockim Orchomenie, gdzie kult Charyt sięgał bardzo dawnych czasów i założonym być miał przez mitycznego króla Eteoklesa (Pin-d ar „Olimp.“14).

swych na długo uwięzić; one królowę swą otaczają jako urocze towarzyszki i powolne niewolnice, kąpią i namaszczają, stroją w piękne, wonne szaty, aby godnie święciła uciechy miłosne, rozweselają rozkosznym tańcem i śliczną muzyką. Towarzyszą one także bogini namowy, Peitho, i wymownemu Hermesowi, gdyż bóstwa te bez wdzięku nie miałyby pożądanego wpływu. Najpiękniejsze dzieła sztuki zwą Grecy dziełami Ch-yt; bez nich wszelki talent, zręczność i twarde prawidła sztuki tracą na wartości. Nawet Atena, opiekunka poważnych nauk, bez Ch-yt pomocy obyć się nie może, albowiem one i mądrość wdziękiem swym upiękniają i podbijają dla niej śmiertelnych. Późniejsze dopiero, racyona-listyczne czasy dostrzegają w Ch-ch symbole dobroczynności, dziękczynienia i nagrody. Prastary kult oddawali Ch-om Miniowie w beóckim Orchomenie.

Charyton (Xapawv), rodem z Frygijskiego m. Afrodyzyi, żył o-koło 400 ery naszej i napisał, o bardzo prostej intrydze, ładnym i płynnym językiem greckim, romans w 8 księgach, p t. Chereas i Kallirroe, który pozostał; wyd. Herchera „Script. erot. Graec.“

II 1 sq.

K. K.

Charyty (po grecku Charites, u Rzymian Gratiae), boginie wdzięku. Według „Iliady" Homera, który ani liczby, ani nazwisk, ani pochodzenia Ch-yt nie podaje, jest Charys małżonką Hefesta; podczas gdy według „Odyssei" rola ta przypada Afrodycie, bogini piękna. Dopiero Hezyod (a za jego powagą i późniejsze wieki) w swej Teogonii, w. 907, śpiewa, że bogiń tych było trzy: Eufrozyne (radosna), Th a li a (kwitnący urok), Aglaia (świetny błysk), córki Zeusa i oceanidy Eurynomy; według innych podań rodzicami ich są Zeus i Hera, albo Harmonia lub Egle (świetność). Były to boginie Pierwotnem wyobrażeniem Ch-t były nieobrabiane czarującego wdzięku i radosnego, powabnego uro- kamienie, które z nieba spaść miały; dopiero za ku w obrębie życia ludzkiego i całej przyrody. Pauzaniasza czasów postawiono obok nich artystycznie wyrobione posągi. Na cześć Ch-yt obchodzono W r. 1849 został senatorem stanu Ohio, w 1844 r. uroczystość, zwaną Charyzya albo Chary tezy a ¹ gubernatorem tego stanu i był jednym z założy-(ob.), na której śpiewacy i poeci o pierwszeństwo cieli stronnictwa republikańskiego, które później walczyli. Stąd cześć ich przeszła do Helikonu (w r. 1861) przyszło do włady i utrzymało się i w inne strony Grecyi. W Atenach czczono ich przy niej aż do r. 1885. W r. 1857 wybrany po tylko dwie i nazywano je Aukso (przyśpieszająca raz wtóry na gubernatora ogromną większością gło-wzrost) i Hegemone (przewodniczka); w nazwach sów, nie zdołał, pomimo zabiegów usilnych, utrzy-tych przebija prastara, naturalistyczna istota Ch-t, mać swej kandydatury na prezydenta i pracować i wyraża wpływ ich na wzrost i rozwój świata ro- musiał nad wyniesieniem na to stanowisko Lincol-ślinnego. Przy wejściu na Akropolis stała mar- na, który, przyszedłszy do władzy, 4 marca 1861 r. murowa grupa Ch-t, podobno przez rzeźbiarza So- zamianował go ministrem finansów. Był to obo-kratesa wykuta. Także Spartanie czcili tylko dwie wiązek wcale nie łatwy, albowiem trzeba było na-Ch-y i zwali je: Kle ta (dźwięk) i Faen na (połysk), leżycie skarb zaopatrzyć wobec grożącej wojny ze W starszej sztuce greckiej wyobrażano Ch y w ca- stanami południowemi, które się były oderwały od łem ubraniu, jako dziewice w pełnym rozwoju, Unii. Cti. dla zaradzenia tej potrzebie wypuścił masę smukłej postaci i miłych rysów twarzy; dopiero pieniędzy papierowych (greenbacks), zaciągnął ogrom-w IV w. przed Chr. stworzono typ całkiem nagich, ne pożyczki, skłonił kongres do uchwalenia bardzo ujmujących się za ręce i ściskających się Ch-yt, ciężkich podatków i założył systemat banków na-który odtąd w sztuce plastycznej wszelkie inne wy- rodowych (1863—1864). Złożywszy w r. 1864 trud-obraźenia wyparł. Sławna grupa Canovy w Syenie, ny ten obowiązek, któremu, mimo chęci najlepszych, przedstawiająca Ch. w uścisku, jest naśladowaniem nie mógł należycie podołać, w grudniu tegoż roku młodszej attyckiej szkoły rzeźbiarskiej. Zwyczaj- otrzymał nominacyę na Chief Justice najwyż-nemi oznakami charakterystycznemi Ch-yt są róże, szego sądu związkowego i w tym charakterze pre-gałązki mirtowe, kostki, jabłka, flaszeczki z won- zydował w senacie podczas procesu, wytoczonego nemi maściami, także kłosy i makówki, jako bogiń przez Izbę prezydentowi Johnsonowi o naruszenie darzących urodzajem. — Krause „Musen, Gratien, konstytucyi.

S. Drz.

Chase William, malarz amerykański (* 1845 we Franklin Township w stanie Indyany); kształ-'•ił się naprzód w Akademii w New-Yorku, potem w r. 1872 udał się do Monachium, wreszcie, rok jeden przepędziwszy w Wenecyi, do ojczyzny powrócił; odznaczał się szczególniej jako portrecista i malarz rodzajowy. Do rzędu najcelniejszych jego obrazów należą: „Portrety dzieci" nauczyciela jego, Pilotego; „Znakomita wdowa"; „Stłuczony dzban";

Horen und Nymphen" (Halla 1871).

K. K.

Charyzya (Xaptaia). — Uroczystość Charyt, obchodzona chorowodem nocnym, gdzie ten co się okazał najlepszym tancerzem, otrzymywał w nagrodę placek pszenny na miodzie (rtapapwę).

Charzykowskie jezioro, po niem. Miiskendor-fer See, jezioro w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, na granicy powiatów Chojnickiego i Człuchowskiego, ma kształt po-

Chasles Michał, wielki geometra francuski XIX-go stulecia, (* w Epernon d. 15 listopada 1793 r.—f w Paryżu d. 18 grudnia 1880 r.). Do szkoły politechnicznej wstąpił w r, 1812 i po ukończeniu jej, jako jeden z pierwszych, przeniósł się do Chartres; w r. 1841 był mianowany profesorem geodezyi wyższej i mechaniki stosowanej w Szkole politechnicznej, w r. 1846 zajął katedrę geometryi wyższej w Fakultecie nauk w Paryżu. Był członkiem akademii belgijskiej od roku 1830, członkiem korespondentem Akademii paryskiej od roku 1839, w roku zaś 1851 został jej członkiem czynnym. Akademie w Petersburgu, Berlinie, Madrycie, Rzymie, Towarzystwo królewskie w Londynie i t. d. zaliczyły go również w poczet swych członków. Towarzystwo królewskie w Londynie przyznało mu w r. 1865 medal Copleya za odtworzenie Poryzmów Euklidesa. Ch. był to umysł nadzwyczaj czynny, tak w kierunku oryginalnych badań geometrycznych, jak i na polu poszukiwań historycznych, i położył po Poncelecie największe zasługi dla sprawy rozwoju geometryi we Francyi. Już pierwsze jego prace, ogłoszone r w latach 1814—1816, w „Correspondance sur 1’Ecole poly-techniąue" o rozmaitych kwestyach z dziedziny geometryi analitycznej, np. o przekształceniu koła i kulijna^elipsę p elipsoidę, o teoryi elipsoidów po-

długo waty, z północy na południe; do 10 kilome- „Błazen nadworny" i t. d. trów długości i do 2'/₂ km. szerokości; wzniesienie nad p. m. 120 m., głębokość do 40 m.; przepływa przez nie rzeka Brda, wpadająca na zachodniem wybrzeżu i przez wązką cieśninę odpływająca do położonego na północ jeziora Karaibskiego; oprócz tego wpada kilka drobnych strumieni z zachodu i wschodu. Brzegi otoczone są gęstemi borami (jalf np. Las Lindenberski); tylko na południowem wybrzeżu leży osada Muskendorf (Charzykowo).

Ryb w jeziorze dostatek.

And S.

Chase Salomon Portland, mąż stanu amerykański (* w Cornish [New - Hampshire] 13 stycznia 1808 r.—f w New-Yorku 7 maja 1873).

Kształcił się w Darmouth College, gdzie studyowal prawo pod Williamem Wirtem, a w r. 1830 rozpoczął z wielkiem powodzeniem praktykę adwokacką w Cincinnati. Zebranie i skomentowanie statutów stanu Ohio stało się podwaliną jego wziętości.

Przeciwnik stanowczy niewolnictwa, wielokrotnie występował w obronie zbiegłych murzynów, nie bacząc na to, że mógł w ten sposób karyerze swojej zaszkodzić. W r. 1841 wziął udział w konwen-cyi anty niewolniczej „Kolumba", jako też w dwóch konwencyach narodowych „Stronnictwa wolności", w latach 1843 i 1848, a w 1848 przewodniczył konwencyi narodowej, na której Van Burena zamianowano j kandydatem na prezydenta Stanów.

To dzieło Ch-a jest epokowera

dobnych i podobnie położonych, zaciekawiły geometrów. Niektóre z nich rozstrząsa obszernie Karol Hubę, profesor uniwersytetu Jagiellońskieg® w Rozprawie „o początkach geometryi analitycznej*, czytanej na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, dnia 15 czerwca 1822 roku i ogłoszonej w tomie IX „Roczników" tegoż Towarzystwa, str. 76—150, r. 1824. W r. 1829 przedstawił Ch. Akademii Belgijskiej sławną swą rozprawę o dwóch zasadach ogólnych geometryi „Memoire de geometrie sur deux principes generaux de la science: la dualite et 1’homographie", poprzedzoną wstępem historycznym. Rozwinąwszy i opracowawszy wstęp, na nowo wydał tę pracę w roku 1837 p. t.: „Aperęu historique sur 1’origine et le deve-loppement des methodes e>n geometrie, particulie-rement de celles qui se rapportent ń la geomótrie moderno etc", wśród dzieł odnoszących się do hiBtoryi matematyki i zawierą wiele głębokich i ważnych studyów historycznych oraz nowych poglądów. W r. 1839 wydano je po niemiecku: „Geschichte der Geometrie, hauptsachlich in Bezug auf die neueren Metho-den", bez rozprawy „Memoire sur deux principes"; tłóro. L. A. Sohncke; w 1875, w 1888 drugie, a trzecie, niezmienione, wydanie francuskie (Paryż, Gau-thier-Villars). W r. 1840 ogłosił Ch. bardzo ważne badaDia teoretyczne o attrakcyi („L’Attraction exercee sur un point extórieur pa* une ellipsoide homogóne"), które weszły do wykładów mechaniki; w latach następnych pisał wiele o liniach i powierzchniach krzywych; w roku 1852 wydał „Kurs geometryi wyższej" („Traitó de geometrie superieure"; drugie wydanie 1880, Paryż, Gauthier-Villars; w końcu zamieszczona interesująca praca historyczna: „Discours d’inauguration du cours de geomótrie supórieure"). W roku 1863 ogłosił Ch. pracę o „Poryzmachw Euklidesa; w r. 1865 „Traktat o przecięciach stożkowych" (Traitó des sections coniques); a od tego roku począwszy szereg licznych rozpraw w Sprawozdaniach Akademii Paryskiej o tak zwanej „zasadzie odpowiednio-ści" (principe de correspondance), która pozwala znaleźć liczbę rozwiązań odnoszących się do rozmaitych kategoryj zagadnień o liniach krzywych. W 1867, z okoliczności wystawy powszechnej, opracował Ch. obszerny memoryał o postępach geometryi we Francyi. Krzywdę swej sławie, jako historyka wiedzy, przyniósł Ch. przez ogłoszenie rzekomych autografów Pascala, w których ten ostatni, genialny myśliciel, nieznany wszakże wcale w hi-storyi nauki o ciążeniu powszechnem, występuje przed Newtonem jakoby twórca teoryi ruchu księżyca około ziemi i planet około słońca, na grawita-cyi opartego. Ch. z wielką zaciętością obstawał za wiarogodnością dokumentów, według których Newton byłby tylko zwyczajnym plagiatorem poglądów Pascala. Wystąpienie Ch-a w r. 1867 sprawiło silne wrażenie; uczeni wszakże z wielkiem niedowierzaniem przyjęli wiadomość, która zupełnie zmieniłaby karty historyi wiedzy. Wkrótce też pojawiły się krytyki poważnych badaczy, stwierdzające wyraźnie fałszywość dokumentów. Okazało się że Ch.

był ofiarą mistyfikacyi; działał wprawdzie w dobrej wierze, lecz w zapale dla sławy narodu francuskiego utracił bezstronność krytyka historycznego.    s- D>

Chasles Filaret (* 1798—f 1873), literat francuski. Za młodu, prześladowany z powodu swoich sympatyj rewolucyjnych, spędził lat siedem (1819 — 26) w Anglii, później czas jakiś bawił w Niemczech. Po powrocie do kraju pozyskał nagrodę akademicką za pracę „ Tableau de la mar-che et du progrós de la langue et de la littóratu-re franęaise depuis le commencement du XVI sió-cle jusqu’en 1610“ (1828); wkrótce potem wstąpił do redakcyi dziennika „Journal des debats"; w roku zaś 1837 został bibliotekarzem księgozbioru Maza-riniego, a w 1841 r. profesorem literatury obcej w kolegium fraucuskiem i wykładał w niem przeważnie języki i literaturę narodów Europy północnej. Napisał wielkie mnóstwo studyów literackich, które drukował naprzód w różnych czasopismach, później osobno pod zbiorowemi tytułami: „Le XVIII siócle en Angleterre" (2 tomy 1846) „L’Antiquite“ (1847), „Etudes sur 1’Espagne et sur les influences de la litter. espagnole en France et en Italie” (1847), „Le XVI siócle en France" (1848), „Les hommes et leg moeurs au XIX siócle" (1850), „La litterature et les moeurs en Angleterre au XIX siócle“ (1851), „L’AUemagne ancienne et moderne" (1854), „La littórature et les moeurs des Anglo-Amśricains au XIX siócle" (1854), „Les voyages d’un critique a travers la vie et les livresw (2 serye, 1866—68), „Portraits contemporains" (1867) i t. d. Oprócz tego napisał kilka studyów nad dziejami Anglii, wiele powieści, szkiców podróżniczych, felietonów i t. d.

Chasles Emil (* 1827 w Paryżu), syn poprzedzającego, literat francuski, profesor literatury obcej naprzód w Nancy, później w Sorbonnie, obecnie inspektor generalny szkół średnich. Powoływany kilkakrotnie do udziału w opracowaniu programów szkolnych, przyłożył się niemało do wzmocnienia nauki języków nowożytnych. Swoje poglądy na sprawy szkolne wyłożył w „Rapport sur 1’enseigne-ment secondaire" (1878). Z prac literackich Ch-a ważniejsze są: „La comódie en France au XVI siócle" (1862),    „M. de Cervantes, sa vie, son

temps, son oeirvre“ (1866) i „Histoire nationale de la litter franę. Origines“ (1870).

Chassaignac K a r o 1 M a r y a E d w a r d (* w Nan-tes w r. 1805—f w Wersalu d. 26 sierpnia roku 1879), znakomity chirurg francuski. Nauki rozpoczął w mieście rodzinnem, ukończył w Paryżu w r. 1835. Rozprawa jego doktorska p. n. „De la fracture du col du femur, etudiee specialemeut sous le point de vue de Tanatomie pathologique“ je3t już dziełem opartem na umiejętnem badaniu i ujawnia wielką wytrawność poglądów: dziwić się więc nie można, że w rok zaledwo po skończeniu uniwersytetu stanął Cb. do konkursu o profesurę nadzwyczajną i otrzymaj ją na mocy rozprawy „Quels sont les agens de la circulation veineuse etc“, wybornie napisanej. Równocześnie prawie został pro-sektorem, chirurgiem szpitali paryskich i wicepre-

zesem towarzystwa anatomicznego. W tymże cza- koalioyi Cb., otrzymawszy po raz drugi dowództwo sie razem z Richelotem wydał w tłómaczeniu Chi- korpusu inżynierskiego przy armii włoskiej( 1799), rurgię A. Coopera (Paryż 1835—37) i Swana Anato- przebył Alpy i po przegranych pod Magnano i Cas-

mię nerwów (tamże 1838), należał też do grona współpracowników Cruveilhiera. Szczęście zasłużone, sprzyjające mu na początku zawodu naukowego, później odwróciło się od niego: od roku 1836 do 1851 stawał 7 razy do konkursu, starając się o profesurę zwycz., i za każdym razem spółzawodnicy szczęśliwsi odnosili nad nim zwycięstwo—prawda, że w ich liczbie znajdowali się Malgaigne i Nelaton. Rozprawy, które z powodu tego napisał, wydał p. n. „Etudes d’anatomie et de pathologie chirur-gicale“ (Paryż 1851, 2 tomy). Dopiero w roku 1858, gdy nazwisko jego w Europie całej głośnem się stało, został członkiem Akademii lekarskiej. Jest on wynalazcą nowej metody operowania: za pomocą odgniatania; opisał ją w „Traitó de 1’ócra-sement lineaire etc.“

chociaż obecnie rzadko stosowany, w wielu razach jednakże może być bardzo użytecznym. Następnie przysłużył się Ch. dobrze chirurgii przez wprowadzenie sączków (drenów) do ogólnego użycia, napisał o tern dzieło gruntowne p. n. „Traitó pratiąue de la suppuration et du drainage chirurgical" (Paryż 1859, 2 tomy); przyczynił się też w swoim czasie niemało do ulepszenia opatrunków. Na szczególną uwagę zasługuje również to, co napisał o przecinaniu tchawicy w „Leęons sur la tracheotomie" (1855) i o zapaleniu szpiku kostnego w „Memoire sur l’osteomyelite“ (1854). Z licznych innych prac jego, tu nie wymienionych, podajemy jeszcze jedną:

Traitó cliniąue et pratiąue des operations chirurgi-cales etc“ (Paryż 1861—62, 2 tomy). Dr- J- p-

sułtana, tytuł pierwszej sułtanki, to jest tej żony sułtana, która mu powiła syna pierworodnego. Pierwotnie nazywano tak urzędników, najbliższych osoby padyszacha,    *

Chasseloup-Laubat Franciszek, margrabia (* 18 sierpnia 1754 — f w Paryżu 6 października 1833), generał francuski; skończył szkołę wojskową w Mezióres r. 1774, ze stopniem oficera inżynieryi, ale dla braku poparcia, choć się odznaczał wielkiemi zdolnościami, został zaledwie kapitanem w r. 1791; dopiero rewolucya wydobyła go z ukrycia. Ch. zajaśniał odrazu w czasie kampanii z r. 1792, obroną twierdzy Montme-dy; za męstwo, okazane w bitwie pod Arion (1794), otrzymał stopień szefa batalionu, a przeniesiony r. 1796 w stopniu pułkownika inżynieryi do armii włoskiej, zyskał szybko szacunek i zaufanie Bona-partego. Otrzymawszy polecenie przygotowania przejścia przez rzekę Po, Ch. zajął się następnie oblężeniem Mantui, ale odstąpił od tej twierdzy za zbliżeniem się Wurmsera (lipiec 1796), poczem brał chlubny udział w bitwach pod Lonato, Castiglione, Arcole i Rivoli, a zamianowany generałem brygady, utorował umiejętnie przeprowadzonemi rekonesansami drogę do najazdu na prowincye austryac-kie (1797). Po podpisaniu preliminaryów pokojowych w Leoben on-to wytykał granice nowych państw, stworzonych przez Bonapartego. Podczas drugiej

sano, wytknął w ciągu dziesięciu dni drogę poprzez Apeniny, którą armia francuska szybko przebywszy, oparła się o Genuę i ruchem tym powstrzymała pochód nieprzyjaciela na granicę francuską. Zamianowany generałem brygady po bitwie pod Novi, Ch. oddał wielkie przysługi generałom: Bonaparte i Brune, podczas kampanij w latach VIII i IX; w chwili gdy między Francyą a Austryą zostało podpisane zawieszenie broni w Trewirze, przed zawarciem traktatu w Luneville (styczeń—luty 1801), generał oblegał Peschierę. Od r. 1801 — 1805 zajęty był fortyfikowaniem wylotów górskich Tyrolu, linii Adygi (Werona, Legnano) i twierdz morskich, Ankony i Tarentu; ale prawdziwem arcydziełem inżynieryi wojskowej był obóz oszańcowauy, (Paryż 1856). Sposób ten, który Ch. założył w Aleksandryi jako punkt oparcia dla przyszłych operacyj wojsk francuskich, w razie wznowienia przez Austryę kroków nieprzyjacielskich; obóz ten był przedmiotem podziwu wszystkich strategików europejskich. Pod koniec r. 1806 odwołany do wielkiej armii, Ch. odbył kampanię polską i pruską, i za pomocą olbrzymich robót, jakie wykonał w kilka tygodni nad Odrą i Wisłą, ocalił Napoleona od rozbicia; jemu-to Francuzi zawdzięczają w przeważnej mierze zwycięstwa pod Gołyminam i Preussich-Eylau; generał prowadził następnie oblężenie Gdańska i Stralsun-du, a po pokoju tylżyckim (1807) wrócił do Włoch, by wzmocnić fortyfikacye Wenecyi, Palma Nuova, Osopo i t. d., co leżało w jego ogólnym planie obrony Włoch. Otrzymawszy tytuł radzcy stanu Chasseki v. Asseki, właściwie Chasseki- w sekcyi wojennej, r. 1811 Ch. odbył jeszcze kampanię do Rossyi, w ciągu której wzmocnił siłę obronną Kowna i Wilna i zasłaniał odwrót wielkiej armii; w r. 1813, w kwietniu, czując się już starym, wystąpił z armii i wszedł do senatu, wszakże Napoleon polecił mu jeszcze wykonanie niektórych robót obronnych naokoło Paryża. Po upadku cesarstwa Ch. przystał do Ludwika XVIII, a podczas Stu Dni trzymał się zdała od Napoleona. Król zamianował go parem Francy i, kawalerem orderu św. Ludwika i margrabią. W Izbie parów Ch. głosował przeciwko skazaniu na śmierć marszałka Neya i był ciągle wiernym stronnictwu konstytucyjnemu.    r*

Chasseloup-Laubat Justyn Napoleon Samuel Prosper, hrabia i margrabia (* we Włoszech 29 marca 1805 — f w Wersalu 29 marca

1873), mąż stanu francuski, syn poprzedniego; zamianowany audytorem przy radzie stanu w r. 1828 a następnie referendarzem, zwiedził Tunis i Algie-ryę i był obecnym przy pierwszem oblężeniu Kon-stantyny (1836); w r. 1837 obrany deputowanym z Marennes, po roku wstąpił do Rady Stanu; po rewolucyi lutowej otrzymawszy z depart. Charente-Inferieure mandat do Zgromadzenia prawodawczego, poparł politykę księcia L. Napoleona, który go zamianował w kwietniu 1851 ministrem marynarki. Po zamachu stanu Ch. wstąpił, jako kandydat rządowy, do Ciała prawodawczego, w r.

1859 objął powtórnie tekę ministeryum marynarki pędziła naprzód iglicę; ta zaś uderzała w piston i kolonij, i zostając na tem stanowisku przez 8 lat, j umieszczbny w dnie ładunku, zapalała proch i spra-odznaczył się zaszczytnie i ulepszył system organizacyjny w Algierze, założył zakład wychowawczy dla sierot po marynarzach zmarłych na służbie, przekształcił z gruntu flotę wojenną i dawny system uzbrojeń morskich, wreszcie pchnął kolonie francuskie na nowe tory pracy. W r 1864 Ch. został zamianowany prezesem paryskiego Towarzystwa geograficznego, a w r. 1867, wskutek zmiany programu rządów Napoleona III, wystąpił z ministeryum i wszedł do senatu; po wyborach

wiała wystrzał. Powłoka ładunku była także papierowa, jak u Dreysego. Ale kula u Chassepotów miała kształt nie jajkowaty, lecz walcowato-stożko-wy i wchodziła bezpośrednio w żłobki. Stąd doniosłość tej broni i trafność były nierównie większe, aniżeli u Dreysego. Naj wadliwszą rzeczą w Chasse-potach była powłoka papierowa ładunku, która bardzo utrudniała hermetyczne zamknięcie tylnego otworu lufy. Zamiana jej atoli na metalową nastąpiła dopiero wraz z wprowadzeniem broni Gras

k. o.

Chasseral i Chasseron, dwa szozyty w syste-macie Jury Szwajcarskiej, pierwszy (l,610m.) w kantonie Berneńskim, na zachód od jeziora Biel, drugi (1,611 m.) na granicy kantonów Waadt i Nefsza-telskiego; z obu wspaniałe widoki—oba są też celem wycieczek turystów. —Na zboczach Chasseralu, w wysokości 1,463-m nad p. m, leży stacya klimatyczna letnia t. im., z silnie pobudzającym kli-

And. S, i Dr. A. P,

matem.

Chassydzi (od hebrajskiego wyrazu chassyd nabożny), sekta religijna, powstała w XVIII wieku wśród żydów polskich, wyrosła na gruncie trady-cyj messyanizmu i mistycyzmu kabalistycznego, którego wpływowym niezmiernie apostołem był Sabbataj-Cewi ze Smyrny, w drugiej połowie XVII wieku. Teorye messyaniczne i sekciarskie tego agitatora znalazły najsilniejszy oddźwięk w Polsce, gdzie był wówczas punkt ciężkości judaizmu, tak pod względem liczby jego wyznawców, jako też bardziej aniżeli w innych krajach rozkrzewionej nauki talmudyczno rabinicznej. Doprowadzona do ostatecznych krańców metoda suchego, gubiącego się w formułkach, wykładu obrzędowej strony judaizmu nie była już zdolna zaspokoić duchowych potrzeb mas żydowskich, które, wstrząśnięte do głębi klęskami zadanemi im przez wojny kozackie, szukały w nowych prądach religijnych ukojenia dla ran cielesnych i pociechy dla duszy znękanej. W wyższym jednakże stopniu, aniżeli powstała jednocześnie nauka sekty „frankistów“, poruszył owe masy żydów polskich chassydyzm, zapuszczając głębokie i długotrwałe korzenie w społecznym i duchowym ustroju szerokich warstw ludowych. Nowo głoszona teorya. religijna strącała z piedestału powagę uczonych, wszechwładnych rabinów, ich drobiazgową obrzędowość i bezcelowe mędrkowanie, a za hasło przyjęła egzaltowane uczucie, krzepione gorącą wiarą i optymizmem w życiu, wolne przy tem od krępujących więzów ascetyzmu. Chassydyzm byłby zdolny wlać świeży prąd żywotny w skostniały organizm duchowy żydowstwa polskiego, gdyby jednocześnie z jego powstaniem, rozluźniły się cokolwiek węzły odosobnienia społecznego, w jakiem Żydzi zamknięci byli od wieków, gdyby do tego ruchu, wewnątrz się odbywającego, przyłączyło się oddziaływanie z zewnątrz w pewnym pożądanym kierunku. Nie ze-szedłby on wówczas na manowce, na jakie sprowadziła go jednostronność i coraz bardziej wybujała przesada, w połączeniu z szarlataneryą, znaj-

z 1869, które wypadły tak niefortunnie dla Napo- we Francyi w roku 1874. leona III, objął prezydyum Rady Stanu i opracował projekt „senatus consulte“, uchwały senatu, mającej wprowadzić parlamentaryzm do konstytucyi, ale już w grudniu t. r. podał się do dymisyi. Po upadku Napoleona III Cli. w Zgromadzeniu narodowem zasiadł na ławach prawego centrum i tak w Bordeaux, jak w Wersalu, głosował zawsze ze stronnictwem antyrepublikańskiem. Ziomkowie wznieśli mu pomnik w Marennes r. 1874.    r-

Chassepot Antoni Alfons, wynalazca karabinu, noszącego jego nazwisko (* w Miitzig 1833 r.).

W r. 1851 wstąpił jako polerownik platyny do fabryki w Cbatellerault; potem w 1853 do warsztatu modeli broni głównego depót artyleryi, gdzie ojciec jego w owym czasie był kontrolerem naczelnym.

Zamianowany w r. 1858 kontrolerem broni klasy 2-giej w fabryce Saint-Etienne, następnie w 1861 kontrolerem broni klasy 1-ej, w r. 1862 naznaczony do szkoły normalnej strzelców w Vincennes, został tam w r. 1864 kontrolerem naczelnym. W tym charakterze tegoż roku umieszczono go w głównem depót artyleryi; pracował tam przy warsztacie modeli broni. Ch. karabin swój wynalazł w r. 1857, lecz dopiero w r. 1866 otrzymał nań przywilej i sprzedał go towarzystwu Cahen et Lyon, do którego i sam też przystał. Z tego powodu pomiędzy ministrem wojny a wynalazcą wynikło zajście, nie przyznawano mu bowiem prawa kupczenia swoim przywilejem,—skutkiem tego musiał podać się do dymisyi i w r. 1867 został wykreślony ze spisu armii. Za wynalazek swój Ch. r. 1866, w którym państwo przyjęło udoskonalony przezeń model jego broni, otrzymał krzyż kawalerski legii honorowej i 30,000 fr. gratyflkacyi. Zarobiwszy 200,000 fr. w towarzystwie Cahen et Lyon, szczególniej dzięki wielkim dostawom dla Obrony narodowej, Ch. wytoczył proces temu domowi, żądając bądź większego udziału w zyskach, bądź rozwiązania towarzystwa, a przegrawszy w pierwszej instancyi, apello-wał (1872 r.) do trybunału paryskiego; kiedy zaś jego odtylcówkę zastąpiono nowym rodzajem broni, rzucił swój zawód i zamieszkał w Nicei, gdzie nabył jeden z większych hoteli.    *

Chassepcty były to iglicówki, w rodzaju Drey-sego, opisanej pod wyrazem Broń (ob.), wprowadzone w armii francuskiej w roku 1866. W broni Chassepot także głównym czynnikiem była iglica, wprawiana w ruch za pomocą nawiniętej na nią sprężyny, która przy odsuwaniu zamka kurczyła się, a przy pociągnięciu za cyngiel, rozprężając się,

I. L. O.

dującą podatny dla siebie grunt w kulcie c a d y-kó w-cudotwórców. Gdy jednolita początkowo sekta rozpadła się z czasem na rozliczne grupy, niby oddzielne zakony chassydowskie z naczelnymi mistrzami-cady ka mi, ci ostatni pozostawiali często na drugim planie idealne sprawy sekty, a działalność swą rozwijali jako szarlatani w kierunku sfa-natyzowania tłumów, znoszących im dary, t. zw. „pydjony" za amulety, błogosławieństwa i cudowne leki. Założycielem sekty Chów był Izrael zwany Beszt (wyraz utworzony z początkowych liter słów: Baal-Szem-Tow, co znaczy „mąż mający władzę nad duchami" czyli cudotwórca). Urodzony około 1698 r. w miasteczku Okupie, na granicy Polski i Wołoszczyzny osiadł on około 1740 r. z rodziną w Międzybożu na Podolu, gdzie zmarł w 1760 r. Do tej rezydencyi cudownego męża zjeżdżały ze wszech stron tłumy pielgrzymów i wielbicieli. Beszt szczerością i miękkością charakteru, pogodą myśli, bezgranicznym optymizmem, gorącą wiarą, pozbawioną rygoryzmu rabinicznego, wreszcie współczuciem dla biednych i przez los upośledzonych, zjednał sobie rychło tysiące zwolenników, szczególnie pośród młodszej generacyi swych współwyznawców. Działał on przedewszyst-kiem na uczucie, a za najważniejszą podstawę praktyki religijnej uważał namiętną, pełną zachwytu modlitwę, będącą jakby obcowaniem człowieka z Bogiem. „Modląc się — mówi Beszt — w swym Testamencie — winieneś oswobodzić się ze swej powłoki materyalnej i samo wiedzy, wznieść się duchem w sfery wyższe i stanąć na takim stopniu, abyś nie mógł rozróżnić, czy żyjesz na ziemi, czy w niebie". Istota wiary spoczywa w uczuciu, nauka ma tu drugorzędne znaczenie, i o tyle tylko jest pod względem religijnym użyteczną, o ile prowadzi do zachwytu, łączącego człowieka z Bogiem. Podniosły, a zarazem pogodny nastrój ducha prowadzi do szczęśliwości, dając człowiekowi optymistyczny pogląd na wszelkie objawy i sprawy życia, do czego ludzie głębokiej wiary dążyć powinni. Absolutnego zła niema na świecie, gdyż zło jest tylko niższym stopniem dobra, jak chłód jest niższym stopniem ciepła. Dobro lub zło nie jest w Bogu, lecz tylko w postępkach ludzkich. Bóg nie żąda od człowieka ascetyzmu; przesadne poszczenie i umartwianie ciała jest owszem szkodliwe i grzeszne, bo dla służenia Bogu potrzeba mieć zdrowie, czerstwość, trzeźwość ciała, pogodę myśli, a nawet wesołość. Szkodliwą jest również drobiazgowa obrzędowość: osłabia ona istotę re-ligii. Pomiędzy ludźmi panować winna zasada równości i braterstwa. Drogą ciągłego obcowania z Bogiem, w skupieniu religijnem, człowiek może nabyć zdolności jasnowidzenia i siły cudotwórczej; kto zaś łączy w sobie w najwyższym stopniu pożądane właściwości i cnoty, ten dostąpić może daru łaski i stać się cadykiem (nabożnym, doskonałym), którego przeznaczeniem i zadaniem jest pośredniczenie między Bogiem a ludźmi, zjednywanie dla nich ziemskiego i niebiańskiego szczęścia. C a-dyk jest fundamentem ś wiata, on postanawia, a Bóg wykonywa".—Takie było wyzna

nie w iary założyciela chassydyzmu. W ostatnich latach życia Beszt wyróżniał coraz bardziej jednego szczególnie ze swoich adeptów, głośnego rabina kabalistę, Bera z Międzyrzecza, którego też przeznaczył na swego następcę. Przez lat 12 Rab i Ber prowadził dalej dzieło swego mistrza, jednając nowej nauce coraz szersze koła zwolenników i rozwijając ją przeważnie w kierunku kultu własnej swej osoby, jako naczelnika i wyobrazicie-la sekty, dzięki czemu chassydyzm wyradzał się coraz bardziej w cadykizm. Współcześni znakomitsi rabini, a przed wszystkimi Eliasz z Wilna, największa wówczas powaga rabinizmu, niechętni nowej sekcie, wypowiedzieli jej otwartą i zaciętą walkę. Usiłowania ich jednakże, a nawet prześladowania. nie były zdolne powstrzymać ruchu, który coraz szersze przybierał rozmiary, szczególnie przy pomocy wysłanników Bera, objeżdżających kraj, propagujących żywem słowem nową naukę, głoszących sławę i wszechwładną, cudowną moc cadyków. Nie małą przysługę odddało chassydyz-inowi literackie apostolstwo jednego z najulubień-szych uczniów Beszta, Jako ba Józefa Kohna, rabina na Podolu, autora pełnej legend biografii mistrza i kilku innych jeszcze dzieł, traktujących o zasadach jego nauki. Po śmierci uczniów Beszta i rozszczepieniu się sekty na rozliczne, niekiedy nawet wrogie sobie, grupy, naczelnicy partyj pobierali sobie rezydencye w.mniejszych szczególnie miastach, dokąd zwolennicy zjeżdżają się przeważnie na święta. Godność cadyka przechodzi zwykle na potomków jego. Najznakomitszymi, wielkiego wpływu naczelnikami zakonów chassydow3kich w ostatnich czasach, byli: Rabi Izaak z Warki (um. 1848 r.), Rabi Mendel z Kocka (um. 1859 r.) i Rabi Izaak-Maj er Alter, Warszawianin, z rezydencyą w Górze Kalwaryi (um. 1866). Ch. obecni, którzy w król. Polskiem liczą się na krocie, odznaczają się sympatycznemi poniekąd rysami charakteru, ja-kiemi są równość, braterstwo i wspieranie biednych współwyznawców. Jedną z najbardziej ujemnych cech tej sekty pod względem społecznym je3t niechęć jej i wrogie zachowywanie się wobec wszelkich krytycznych badań wogóle, a przedewszystkiem wstręt do najelementarniejszych chociażby wiadomości z dziedziny nauk świeckich. Wszelkie usiłowania z czyjej bądź strony, wymierzone w tyra kierunku, uważane są jako zamach na religię. Zarodki ka-cerstwa mieszczą się, zdaniem Ch ów, nietylko w elementarnych wiadomościach świeckich, nieprzekra-czająoych programu szkółki elementarnej, lecz nie-muiej w racyonalnej, na podstawach pedagogicznych opartej, nauce języka hebrajskiego i biblii, od której wszelkiemi siłami chronią swe szkółki religijne, tak zwane chedery (ob.).

Chastel Jan (* około 1575 — f 29 grudnia 1594), sprawca zamachu na życie króla francuskiego, Henryka IV, syn sukiennika paryskiego. Dnia 27 grudnia 1594 r. Henryk IV, wróciwszy z Pikardyi do Paryża, prosto z konia udał się do apartamentów kochanki swojej, Gabryeli d’Estrees, gdzie dwór pośpieszył natychmiast złożyć mu pokłony. Nagle jakiś młody chłopak, liczący może lat 18, bardzo

małego wzrostu, wcisnąwszy się za orszakiem, wysunął się naprzód przez nikogo niespostrzeżony i uderzył króla nożem, dobytym z rękawa. Na szczęście, Henryk IV schylał się w tejże samej chwili, aby podnieść z ziemi panów de Montigny i de Ragny, którzy byli przyklękli dla ucałowania jego ręki; więc nóż mordercy trafił nie w brzuch, ale w twarz, przeciął królowi wyższą wargę i wybił mu jeden ząb. Morderca, pochwycony natychmiast, wyznał, iż jest uczniem jezuitów. „Oto ich owoce—pisał król w kilka dni później—ale ja ich wyrzucę z królestwa", i rzeczywiście jezuici zostali wkrótce „wyrzuceni" z Francyi, a d. 7 stycznia roku następnego jezuita Guignard poszedł na szubienicę „przekonany o autorstwo pism i memoryałów, pochwalających zabójstwo nieboszczyka króla Henryka III i podżegających do zamachu przeciwko Nam". We dwa dni po zamachu Ch. poniósł śmierć przez ćwiertowanie.    r-

Chastel Stefan Ludwik (* 1801 w Genewie— f 1886 tamże), teolog szwajcarski kościoła reformowanego; dał się poznać pracami swojemi nad dziejami chrześciaństwa, a mianowicie: „Confóren-ces sur 1’histoire du christianisme" (2 tomy, Genewa 1839—47), dziełem, które zjednało mu katedrę historyi kościoła w uniwersytecie genewskim; „Histoire de la destruction du paganisme dans 1’Empire d’Orient“ (1850); „Etudes historiąues sur 1’influence de la charite durant leB premiers siócles et considerations sur son róle dans les so-cietes modernes" (1853); „L’ćglise romaine consi-deree dans ses rapports avec le developpement de Thumanite" (1856); „Le christianisme au XIX sió-cle" (1874), i t. d. a szczególniej obszerną „Histoi-re du christianisme depuis son origine jusq’ń nos jours“ (5 tom., 1881—84).

Chasteler Jan Gabriel Józef Albert, margrabia (* d. 22 stycznia 1763 — f w Wenecyi 10 marca 1825), generał belgijski w służbie austry-ackiej; skończywszy akademię inżynierską w Wiedniu ze stopniem oficera w r. 1780, użyty był przy budowie fortec Josefstadt i T-keresienstadt, poczerń brał udział w wojnie z Turcyą i odznaczył się w bitwach pod Botuszanami i Chocimem; po zdobyciu Wołoszczyzny zamianowany gubernatorem tego księstwa, odprawił kilka bardzo ważnych misyj dyplomatycznych i wojskowych; później towarzyszył księciu sasko-cieszyńskiemu przy oblężeniu miasta Lille i okrył się sławą podczas kampanii z roku 1793, a zwłaszcza w bitwie pod Watti-gnies, gdzie otrzymał 8 ran; w roku 1795 zmusił Francuzów do odstąpienia od oblężenia Moguncyi, za co został mianowany generałem; po pokoju w Campo-Formio 1797 delegowany w charakterze pełnomocnika austryackiego do sprostowania granic weneckich, wszedł wówczas w stosunki z generałem Bonaparte; poczem wyjednał u cesarza rossyjskiego przystąpienie do drugiej koalicyi przeciwko Francyi i wziął chlubny udział w następnej kampanii włoskiej; on-to, zmusiwszy generała Moreau do cofnięcia się, wziął do niewoli całą dywi-zyę francuską generała Sćrurier i przyczynił się do zwycięstwa nad Trebbią; za te wszystkie zasłu

gi otrzymał stopień feldmarszałka. Ch. brał w dalszym ciągu udział we wszystkich kampaniach przeciwko Napoleonowi I, a w bitwie pod Dreznem dowodził tylną strażą; w r. 1815 rozbił małą armię Murata i otrzymał komendąnturę Wenecyi. r-Chasteler Albert Franciszek,[ margrabia (* w 1794 — f w Brukselli 1836), generał belgijski; po wybuchu rewolucyi roku 1830 utworzył swoim kosztem w Brukselli korpus ochotniczy, który się okrył sławą w bitwie pod Waelhem; później zamianowany generałem, Ch. zorganizował kawale-ryę belgijską.    r-

Chastellain Jerzy, dziej opis i poeta francuski (* 1404 lub 1405 w okolicy miasta belgijskiego Aelst, gdzie rodzice jego władali kasztelanią, skąd nazwisko); po ukończeniu nauk, przyjął służbę u ks. burgundzkiego Filipa Dobrego, którego zaufanie zyskawszy, z polecenia jego odbył wiele podróży po Francyi, Bretanii i Burgundyi. W r. 1445 wziął dy-misyę z tytułem historyografa (indiciarius) i, osiadł-szy w Valenciennes, oddał się praoy literackiej i dzie-jopisarskiej. Pasowany przez Karola Zuchwałego, r. 1470, w nagrodę za zasługi, na rycerza, we dwa lata potem życie zakończył (1475). Jako dziejopis Ch. odznacza się bezstronnością, jako poeta—jest rozwlekły i napuszony; najgłówniejszem zaś bezwarunkowo dziełem jego są Kroniki. Były one najpierw wydane tylko we fragmentach, roku 1825 i 1836, przez Buchona, a potem ogłoszone wraz z innemi pismami Ch-a przez Kervyna von Letten-hove (8 tomów, 1863—65). Z innych dzieł jego zasługują na wyróżnienie: „Exposition sur vó-rite mai prise"; „Entre du roy Louis XI en nouveau regne"; „Deprściatiou pour Messire Pierre de Bre-ze“; „Le tempie de Boocace*; „Les hauts faits du duc Philippe"; „Advertiscement au duc Charlesu; „Le livre de paix“. Z pism poetycznych wyróżniają się: „L’outre d’amour“; „Epitre h Charles VII"; „Le thróne azure"; „Le mystere de la mort de Charles VII"; „La complainte d’Hector“; „Le miroir des nobles horames de France"; „Le mystere de la mort du duc Philippe"; „Les douze dames de rhetoriąue"; „Le recollection des mer-veilles“, „Le prince" (satyra na Ludwika XI) i inne.    *

Chata, najzwyklejszą jest u nas nazwą domu mieszkalnego wieśniaka. Nazwa ta jednak jest wyrazem raczej literackim, niż ludowym, i zdaje się, że przybyła do nas ze Wschodu; lud bowiem Ch-ę nazywa pospolicie chałupą, a w niektórych okolicach chyżą, chyczą, strzechą, budą, budynkiem, lub po prostu—domem. W artykule Budownictwo skreślono dzieje rozwoju domu wogóle, a także pokrótce europejskiego, słowiańskiego, oraz chałupy wiejskiej, i tam też podano obfity wykaz dotyczącej tego przedmiotu literatury polskiej. Do tego wykazu moźnaby dodać jeszcze: „O budowie zagród włościańskich" przez Moraczewskiego (Lwów 1885); opisy chaty: żmujdzkiej w „Wiśle" (II 834—844), łużyckiej, tamże (III 338—369), łotewskiej tamże (IV 197—200), czeskiej i morawskiej, przez Jiraszka, w „Kvetach“ (1887 t. II); „Materyały do dziejów rozwoju mieszkania słowiańskiego. Dom bułgarski i t. d.“ przez Tichowa (Kazań 1891); liczne opisy, rysunki i plany chat w „Wiśle” w szeregu „Poszukiwań" pod nr. IV; „Ueber das litaui-sche Haus“ przez Bezzenbergera, w tomie XXIII czasopisma „Altpreussische Monatschrift"; o chacie w Warmii przez Dittricha, w niemieckiem czasopiśmie Towarzystwa warmińskiego r. 1874; „Die Ge-biiude der Czeremissen, Mordwinen, Esten und Finnen“ przez Heikla (Helsingfors 1888) i wiele in. Obszerne studyum „Chata polska“, przez J. Karłowicza, zamieścił „Pamiętnik flzyograficzny" w t. IV (1884). Treść jego podajemy tu w skróceniu.—I. Jaskinie i ziemianki były, jak się zdaje, pier-wotnemi przytułkami człowieka w Europie środkowej; ziemianki można jeszcze zrzadka napotkać w kraju naszym. II. Dalszym stopniem rozwoju siedliska ludzkiego były mieszkania nawodne i przenośne; pierwszych ślady znaleziono i u nas; drugich, w postaci bud na wozach, używali u nas wędrowni Cyganie lub Tatarzy (porówn. Szajnocha „Dwa lata dziejów" I, 57). III. Domy budowane ny ten typ ukazuje się wśród plemienia polskiego w dwóch postaciach, z których jedną nazwać można najczęstszą, drugą —rzadszą. Najczęstsza ma następne znamiona: a) wchód do chałupy w połowie mniej więcej długości dłuższej ściany, i to od podwórza; b) sień, zajmująca środek domu, idąca na przestrzał, lub też przedzielona ścianką poprzeczną, za którą są albo wschody, albo składy, kojce itp.; c) po obu stronach sieni dwie izby narożne (ozasami każda z nich przedzielona jest na dwie równe lub nierówne ścianką poprzeczną): z tych jedna, mająca okna od ulicy, jest właściwie mieszkalną; druga, często bez pieca, lub komina, zwana przeważnie komorą, służy za skład przedmiotów gospodarskich, a czasami za chlewek. Rzadsza odznacza się następnemi cechami: a) wchód w krótszej ścianie, pod wystawką, a raczej pod przedłużoną częścią dachu głównego, wspartą na jednym lub więcej słupkach; wchodzi się do izby, która odpowiada białej w chacie częstszego typu; za tą druga jeszcze, odpowiadająca komorze i izbie. Wystawka

4'X\

13:

J7]

3i

■f: /

ii n

lipii •

5'" V •, -I:

lig. 194. Topowa chata polska.

z chróstu, oblepianego gliną, czyli dotąd spoty- ; nie zawsze bywa otwarta: czasami, przez dodanie kane u nas lepianki lub bitki, może poprze- dwóch ścianek, obraca się ona w sionkę narożuą. dziły przedostatni okres IV. Domów z drzewa, j Oba te typy poczytywać można za pokrewne i wza-chałup właściwych, których ostatnim wyrazem są jemnie z siebie rozwinięte; uważać bowiem wolno, V. Kamienice albo murowanki, chaty z sa- 1), albo drugi za powstały z pierwszego przez niemych cegieł, lub też budowane w fachówkę, zwa- dobudowanie jednej z izb, albo 2), pierwszy za two-ną też murem pruskim, złożonym z klatek dre- rżący się z drugiego przez dobudowanie drugiej wnianych, wypełnionych cegłą.—Ogólny typ chaty I izby. Z bardzo dawnej, bo z połowy w. XV pocho-polskiej, bardzo wogóle zbliżony do budowy chat j dzącej, wzmianki o chyży kmiecej (casa rusticana) plemion ościennych, odznacza się następnemi ce- | w Tarnowie, pod Łaskarzewem, powiat Garwoliński, chami: a) dom stoi obrócony szczytem czyli krót- i dowiadujemy, się, że miała ona 10 łokci długości szą ścianą do drogi, czyli ulicy; b) stoi on oddziel-    |    i zawierała:    izbę z piecem (stuba cum fornase) sień

nie od innych zabudowań (śpichrza, stajni i t. d.),    ,    (palacium) i    komnatę (comnata). Wnosząc z    porząd-

okalających podwórze; c) dzieli go od ulicy niewielki ku wyliczenia tego, przypuszczać wolno, że sień ogródek, najczęściej kwiatowy; d) niedaleko od do- była po środku, że zatem chata owa należała do mu znajduje się brama lub wrota, wiodące na ulicę; typu najczęstszego („Księga ziemi czerskiej⁻', wyd. ks. e) dach na domu ma mniej więcej prosty kąt    Lubomirski,    str. LXVII).—Co do nazwisk izb,    to te są

u szczytu. Każde z tych znamion spotyka się    następujące    w różnych okolicach: a) Sień    najczę-

i w Ch-ach zagranicznych, ale jednoczesne ich istnie- ściej tak się nazywa; tylko na Kaszubach (i to nie nie zdaje się, że charakteryzuje chatę polską. Ogól- wszędzie) zwą ją dom; b) izba mieszkalna

59

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Kai jk. Powtz. Ilułtr. T. XI.

nazywa się najczęściej po prostu izba, czasami , nad brzegami rzeki i większych jej dopływów znaj -z dodatkiem biała; rzadziej (np. na Szląsku) ku- ^ dują się nieliczne i nieznaczne osady, żyjące z my-cheń lub świetlica albo świetnica; c) druga • śliwstwa i rybołówstwa.    And. s.

Chateau (franc.) zamek, pierwotnie w znaczeniu warowni, miejsca obronnego, później tyle, co pałac, gmach ozdobny większych rozmiarów—ob.

And. S.

Chateau Cambresis, ob. Ca te a u.

Chateau. Chinon, miasto główne Okręgu, w departamencie francuskim Nievre, na lewym brzegu Yonne (lewy dopływ Sekwany), w malowniczej okolicy, na zachodniem zboczu wyniosłości Morvan; ruiny dawnego zamku; garbarnie, fabryki towarów krótkich, handel winem, zbożem i bydłem; 3,200 m-ców. Po niezliczonych klęskach, jakich doświadczyło miasto skutkiem wojen, oblężenia, epi-demij i t. p., dziś cieszy się spokojem i dobroby-

And. S.

Chatean-d’01eron, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Charente Inferieure, na wschodniem wybrzeżu wyspy Oleron; przystań morska, broniona przez cytadelę; połów sardynek, budowa statków; 3,200 m-ców. Tu w 1159 r. wydane zostało pierwsze prawo morskie „Olerońskie", które stało się podwaliną podobnego prawa u innych żeglarskich państw w Europie.    And- s-

Chateau du Loir, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Sartbe, okręgu St. Calais, na prawym brzegu Loir’u; należy do liczby starszych miast Francyi; posiada piękny kościół z kryptą z XI w., produkuje dobre białe wino, wyrabia skóry i tkaniny lniane, prowadzi handel owocami i jarzynami; liczy do 4,000 m-ców.    And s

Chateau - Gaillard, zamek obronny, sięgający ostatnich lat XII wieku, położony w departamencie Eure we Francyi, na prawym brzegu Sekwany; dzisiaj widać tu tylko wspaniałe zwaliska. Zbudował go król Ryszard Lwie Serce, stawiając na straży Normandyi. — Roboty koło tego zamku szły tak pośpiesznie, że w rok po ich rozpoczęciu Ryszard zawołał: „Jakże piękną jest ta moja jednoroczna córka!u Filip August dopiero po śmierci

izba najczęściej nazywa się komora, rzadziej izbeczka, kancnarka (=kancelaryjka), izdebka, izba kurlawa, (==:kurna, dymna, u Górali); izdebki pomniejsze, oprócz trzech główniejszych, po- Castellum, wstające z przegrodzenia ich ścianami, nazywają się zwykle komórkami. W chatach typu rzadszego przedsień bez ścian, a raczej poddasze, wsparte na jednym lub kilku słupach, nazywa się p rz y ł a p (patrz rysunek w Kolberga „Kujawy" I 77 A), a gdzie indziej podsień, podcień lub podścień. Dla unaocznienia chat typu najczęstszego załączamy rysunek jednej z nich, która służyć może za przeciętną kształtem swym, wzniesieniem dachu, położeniem drzwi i okien, układem ścian i t. d. — Niepodobna jest tutaj wchodzić w szczegółowe rozpatrzenie wszyst- tern. kich części i sprzętów chaty; znajdzie to czytelnik w źródłach ludoznawstwa naszego, jak np. w Kolberga „Krakowskiem" I, 148—171; w jegoż „Kujawach" 75—83 i w innych tomach jego „Ludu"; dużo szczegółów podaje „Encyklopedya rolnicza" w artykule „Budownictwo", doktor Matlakowski w „Budownictwie ludowem na Podhalu", „Wisła" w poszukiwaniach o chacie i t. d. Zanotujmy tutaj tylko, że każda część chałupy w różnych okolicach ma różne nazwy, przeważnie rodzimego pochodzenia, co świadczy o miejscowera powstaniu, a przynajmniej o niezmiernie dawnem u nas przyswojeniu budownictwa drewnianego, czego np. o murowaniu nie można powiedzieć. Do każdej też części chałupy, jak drzwi, progu, kątów, okien, belek, dachu i t. d., przywiązane są pewne odwieczne zwyczaje i zabobony, jak również do wyboru miejsca na nią, do jej zakładania, wykończania, poświęcenia, wprowadzin i t. p. Istnieje tu cała nomenklatura: założenie chaty na dobre lub złe, zakładziny, oblewanie przycie-si, poczesne, picie na stawiny, polewanie ogniska, nowosiedliny, wprowadziny, wnosiny, wchodziuy, poświąt chałupy itp.

_ — JiiffMB

!|

Niektóre zabobony wymienia Wójcicki w artykule Chałupa w większej „Encyklopedyiu Orgelbranda.

■Ki

—W przysłowiach ludowych wyraz chata rzadziej jest wspominany, niżeli chałupa; patrz pod temi wyrazami w „Księdze przysłów¹* S. Adalberga.—

O pojedyńczych częściach chaty-patrz pod odpowie-dniemi wyrazami: Kalenica, Płatew, Przycieś, Stra-garz i t. d.    J' K

Fig. 195. Ruiny zamku Chateau-Gaillard.

Ryszarda pokusił Bię o zdobycie Ch., ale musiał go formalnie oblegać, od kwietnia 1203 r. do marca 1204 r.—Ch. służył za więzienie w r. 1314 Małgorzacie i Blance księżniczkom Burgundzkim; w roku 1334 był schronieniem dla króla szkockiego Dawida Bruce; w r. 1356 zamknięto w jego inurach Karola Złośliwego; od r. 1419 — 1430 zamek był w posiadaniu Anglików, a odebrał go La Hire,

Chatanga, rzeka Syberyjska, powstaje z połączenia rzeki Mon jer o, mającej źródła w systemacie jezior, leżących w okolicy koła biegunowego, z rzeką Ko tuj, uprowadzającą także wody jezior Jewsiejew- . skiego i Bojeboli; obie zlewają się pod 69° sz. pn., | tworząc Ch-ę, która pod siołem Chatańskiem przyjmuje z lewej strony Chetę z Bojarką, nieco niżej rzekę Nową, a z prawej, pod Popigajskiem—rz. Popi-gaj; tu też jest uście Ch-i w odnodze t. im., która od wschodu odcina półwysep Tajmyrski. Ogólna długość wynosi około 1,000 km. (tyleż, co Wisła).

Dorzecze Ch-i leży w pustyni, w krainie tundrowej, zajętej przez wałęsających się Sarnojedów; tylko

nika 1793 r.

Chatean Lafitte, zamek w departamencie francuskim Żyrondy, okręgu Lesparre, na lewym brzegu Żyrondy; od niego pochodzi nazwa znanej marki wina Medoc.

Chateatl la Valliere, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Indre et Loire, okręgu Tours, nad rzeką Farę, w węźle czterech linij dróg żelaznych, posiada zamek, który Ludwik XIV podarował pannie de la Valliere w 1667 r. z tytułem książęcym i z przyległemi dobrami.

Chateau-Margaux, zamek i posiadłość ziemska, w departamencie francuskim Żyrondy, o 16 km. na północo-zachód od Bordeaux, ze słynnemi winnicami, w których produkuje się jeden z najlepszych gatunków czerwonego wina bordoskiego, znanego

And S.

uwalniając tem samem z więzów Borbazana tam- nów i Irokezów, Jednak z późniejszych opowia-że więzionego; wszakże Anglicy tegoż samego je-szoze roku zamek napowrót zdobyli i trzymali go w ręku do r. 1449. W r. 1591 Ligiści mieli w Ch. swój główny sztab, lecz nie mogli wytrzymać szturmu, który przypuścił do nich Henryk IV (1603).

Ostateczne zwalenie obronnych murów odbyło się w r. 1616.    r>

Chateau-Gontier, miasto główne okręgu, w departamencie francuskim Mayenne, nad rzeką Ma-yenne i przy drodze żelaznej Le Mans Nantes; wspaniały kościół gotycki św. Jana, kolegium, wyrób płótna znanego ze swej dobroci, fabrykacya naczyń glinianych i fajansowych; źródła mineralne szczawy żelezistej; 7,500 m-ców.—Tu Wandejczy-cy pokonali wojska republikańskie d. 26 paździer-

And. S.

i(

And. S.

And. S.

pod nazwą Oh. M.

Chateaubriand Franciszek Rene, wice-hra-bia (* 14 września 1768—f 4 lipca 1848), pisarz i polityk francuski, urodzony w Saint-Malo, pochodził ze starej rodziny bretońskiej. Syn uajmłodszy, bez wielkich widoków na przyszłość, przeznaczony pierwotnie do służby w marynarce, potem do stanu duchownego, nauki pobierał w kolegium w Ren-nes, 1787 udał się do Paryża i wstąpił w stopniu podporucznika do regimentu Nawarry; przedstawiony Ludwikowi XVI; w stolicy trzyma się wszakże zdaleka od życia wielkiego świata, do którego miał wstęp otwarty przez nazwisko swoje i krewnych; szuka natomiast znajomości w kołach literackich i artystycznych: poznaje się z Parny’m, Chamfor-t'em, Laharpe’m, przejmuje od nich zamiłowanie do piśmiennictwa i opinie wolnomyślne „wieku oświeconego". Wszystkich tych ludzi później, w swych „Pamiętnikach pośmiertnych" ośmieszył albo potępił; naówczas, w młodości, na nich się wzorował, u nich uczył, ich przyjaźnią się szczycił. W 1789 był obecny przy wzięciu Bastylii; z ciekawością raczej, niż ze spółczuciem, przyglądał się przebiegowi dalszych wypadków rewolucyjnych; w kwietniu 1791 udał się do Ameryki, podobno, aby znaleźć przejście do bieguna północnego. W Filadelfii przedstawił się Waszyngtonowi. Jak sam opowiada, zmierzył wszerz i wzdłuż Kanadę i Stany Zjedn. owoczesne, zapuszczał się w głąb lasów niezbadanych, jakie wtedy pokrywały brzegi Mississi-pi, rozlicznych doświadczał przygód u dzikich Huro-dań Ch-a, niewyczerpanego, ilekroć mówi o swych amerykańskich wyprawach, niejedno strącić wypada na karb fantazyi,—już dla tej prostej przyczyny, że cała jego podróż trwała niespełna osiem miesięcy. Istotnie, już w grudniu 1791 wrócił do Francyi, i zaraz poślubił miłą i posażną pannę de Lavigne, o którą troszczyć się przestał wkrótce po ślubie. W lipcu 1792 emigrował razem z bratem, udał się do Koblencyi, wstąpił do armii Koalicyi, brał udział w niefortunnej wyprawie do Szampanii; przy oblężeniu Thionville ranny, dotknięty nadto grasującą w wojsku ospą, ledwie utrzymany przy życiu, zawieziony do Anglii, znalazł się na bruku londyńskim bez żadnych środków, zmuszony utrzymywać się z przekładów i lekcyj języka francuskiego. Tutaj zaczął pisać r. 1794 i ogłosił r. 1797 pierwszy tom dzieła, które pozostało fragmentem: „Essai sur les revolutions auciennes et modernes considerees

ta

i.

I

SKĘs

Fig. 196. Chateaubriand Franciszek

dans leur rapportavec la revolution franęaise". Książka niestrawna, powstała ze zlepków nieprzetrawionych przez Ch a wiadomości historycznych i rozumowań politycznych, zawiera dziwaczne zestawienie dziejów greckich i rzymskich ze spółczesnemi francuskiemi, i streszcza się w tej myśli nie nowej, że przemiany form politycznych w państwie odbywają się w kółko, od monarchii ku rzeczypospolitej i na odwrót. Była to myśl w gruncie wolnomyślna, konserwatywnym poglądom przeciwna; wyrzekł się jej następnie Ch., jak się wyrzekł całego tego pierwszego swego utworu, i nie dlatego, że był słaby, lecz, że wieje w nim tchnienie liberalne. Nastąpiła epoka, kiedy Ch. z niedowiarka i liberała przedzierzgnął się na obrońcę tronu i kościoła, jakim miał pozostać do końca. Śmierć matki, silnie nim wstrząsnąwszy, wywołała tę przemianę; w tej chwili ze szczerem przejęciem się wrócił do zasad religijnych, w których był wychowany. Ten zwrot osobisty zeszedł się ze zwrotem społecznym i politycznym, jaki w tym samym czasie nastąpił we Francyi. Po zamachu 18 brumaire’a Ch. wrócił do kraju i zbliżył się do

rządu, za pośrednictwem wykwintnego krytyka i dziennikarza, Fontanes’a (ob.), z którym był zawarł przyjaźń ścisłą w Londynie. Przystąpił do napisania wielkiego dzieła apologetycznego o Geniuszu Chrześciaństwa. Przeciw wolnomyślicielce, pani Stael (ob.), ogłosił w grudniu 1800 r. List otwaity w „Mercure de France", gdzie się podpisał: „Autor Geniuszu Chrześciaństwa", zanim jeszcze ta książka się ukazała. Wogóle, brak poczucia śmieszności i reklama własnej osoby Jhwsze należały do słabych stron Ch-a. W początku 1801 r. ukazała się „AtalaM, właściwie epizod końcowy z przygotowanego do druku dzieła. Rzecz sprawiła wrażenie niesłychane; w osobie „Renego", słuchającego opowieści czerwonoskórego „Chactasa", cały świat domyślił się autora. Ch. odrazu został sławnym. Nareszcie 1802 r, ukazało się tak długo zapowiadane „Genie du Christianisme", poświęcone nowożytnemu „Cyrusowi“. Był nim oczywiście Bonaparte, który w kwietniu t. r. podpisał Konkordat (ob.). Książka, tak bardzo na dobie, wielkie miała powodzenie, rozprzedano natychmiast pierwszą edycyę z 4,000 egzemplarzy, wypadek rzadki śród ówczesnych stosunków, jakiego nie pamiętali księgarze od czasu wydania „Confessions“

miast chwalić, podług zwyczaju, swego poprzednika, Maryę Józefa Chenier’a (ob.), miał zamiar najsurowiej potępić w nim rewolucyonistę. W 1814 r., w sam dzień wejścia wojsk Koalicyi do Paryża, ogłosił pamflet „De Buonaparte et des-Bourbons“, gdzie wymowny dał wyraz długo powstrzymywanym uczuciom lojalnego rojalisty. Nagrodził go Ludwik XVIII, mianując posłem u dworu szwedzkiego, gdy wszakże tymczasem nastąpił powrót Napoleona z Elby, Ch. towarzyszył królowi do Gandawy i piastował u jego boku urząd ministra bez portfelu. Za drugiej restauracyi zasiadł w izbie parów na prawicy skrajnej, r śród stronnictwa bardziej królewskiego niż król. Śmiertelna była nienawiść pomiędzy nim a Talleyrandem, i w Pamiętnikach ich obu znalazła też wyraz. Podczas gdy Talleyrand chciał rządów konstytucyjnych, Ch. z par-tyą ultrasów, otaczających hr. d’Artois (ob. Karol X), domagał się powrotu do czystych tradycyj rządów przedrewolucyjnych. Namiętny jego pamflet „La monarchie selon la eharte" w 1816 naraził go na niełaskę u króla i wykreślenie z listy ministrów; istotnie, wygłoszone w tern piśmie poglądy skrajnie reakcyjne, nawoływanie do proskrypcyi rewolucyonistów, mogły tylko zaniepokoić opinię publiczną. Nie przestawał jednak Ch. dalej prowadzić kampanii zaciętej w „Conservateur“ przeciw względnie umiarkowanym rządom ministeryum D e-cazes’a (ob.). Morderstwo, spełnione na ks. Ber-ry (ob.), dało nareszcie przewagę skrajnym reak-cyonistom; Ch. nie wahał się uczynić odpowiedzialnym za zbrodnię Decazes’a, a nawet insynuować, jakoby miał w niej udział ks. Orleański (ob. L u-dwik Filip), któremu, ze zgonem ks. Berry, otwierała się droga do tronu; nigdy mu tej insy-nuacyi nie wybaczył późniejszy monarcha. Nowe ministeryum reakcyjne Villóle’a (ob.) wyprawiło Ch a, przywróconego do łaski królewskiej, w charakterze posła do Berlina, później do Wiednia; podczas kongresu w Weronie (paźdz. 1822) brał udział w naradach jako pełnomocnik francuski; 28 grud. t. r. mianowany ministrem w ministeryum Villóle’a, wbrew oppozycyi Talleyrand’a w izbie przeprowadził interwencyę zbrojną w Hiszpanii, narzucając Hiszpanom przemocą (luty—sierpień 1823), „prawego" monarchę, Ferdynanda VII (ob.). Wkrótce jednak wywiązały się swary między nazbyt ambitnym Ch-em a prezesem ministrów, Villóle’m. W czerwcu 1824 otrzymuje Ch. dymisyę, odprawiony niezbyt grzecznie przez króla, który go nie lubił. Dotknięty do żywego. Ch. przerzucił się nagle do obozu umiarkowanej oppozycyi, i rozpoczął w „Journal des Debats" zaciętą kampanię przeciw Villóle’owi i dotychczasowym swym przyjaciołom, Białym Jakobinom. Po upadku znienawidzonego Villóle’a, od jego następcy, Marti-gnac’a(ob.), otrzymuje Ch. ambasadę przy Watykanie, 1828, lecz po objęciu rządów przez skrajnie reakcyjnego Polignac’a (sierp. 1829) podaje się do dymisyi. Po

Roussa. Drugą edycyę (1803) otwarcie już przypisał Ch. pierwszemu konsulowi. Sama książka, napoły apologetyczna, napoły poetycka, w niektórych ustępach pełna istotnego natchnienia, lecz na ogół niezmiernie elastyczna, przeładowana powierzchowną erudycyą kościelną, przygodnie zachwyconą przez Ch-a podczas pierwszych jego studyów teologicznych, wywołała przecie niejedną ostrą a zasłużoną krytykę*. Bonaparte odznaczył autora, wysyłając go do Rzymu na sekretarza ambasady, przy kardynale Fesch (ob.); tutaj przedstawiony był Ch. Piusowi VI, który go z wielką łaskawością powitał; jednak z kardynałem niebawem Ch. się pokłócił.

Wielki miał rozgłos w tym czasie piękny jego List o Rzymie, pisany do Foutanes’a. W marcu 1804 r., na wieść o rozstrzelaniu ks. d’Enghien (ob.), podał się Ch. do dymisyi. Mylnem jednak byłoby mniemanie, które sam później rozpowszechnił, jakoby od tej już chwili stanął wobec Napoleona na stopie nieprzyjacielskiej: zadawalniał się oppozycyą w salonach arystokracyi; cesarz zostawiał go w spokoju.

Latem 1806 udał się Ch. w podróż do Ziemi św.; zatrzymał się po drodze w Grecyi, wrócił przez Afrykę i Hiszpanię. Z tej podróży przywiózł kilka celniejszych utworów. R. 1809 ogłosił „Les martyrs“ opowieść poetycką, odgrywającą się w Gal lii IV wieku. Wytknęła krytyka w tym utworze mnogie anachronizmy, jednakowoż ta książka bezpośrednio przysłużyła się dziejopisarstwu francuskiemu, dając pobudkę do nowego kierunku żywotniejszych badań historycznych, podjętych przez Thierrego (ob.).

Szczegółowy opis odbytej podróży ukazał się 1811 r. p. t. „Itineraire de Paris a Jerusalem". Powstałe w tym czasie „Le dernier des Abencerages", za- rewolucyi lipcowej 1830 r., staje na czele oppozy-czerpnięte z iziejów hiszpańskich, ogłosił Ch. dopiero cyi legitymistycznej, uderzając na rząd orleański w edycyi zbiorowej 1826. W r. 1811 obrany, z ini- w imieniu praw królewskich ks. Bordeaux (ob. cyatywy cesarza, do Instytutu, miał sobie jednak Chambord); zrzeka się parostwa, odmawiając wzbronione wygłoszenie mowy wstępnej, gdzie, za- złożenia przysięgi Ludwikowi Filipowi; podczas uwię-

zienia księżny Berry (ob.) gorąco bierze ją w obro-S „Duch wiary chrześciańskiej “ w skróceniu dla nę; w rzeczy p. t. „Dela restauration et de la mo- użytku młodzieży (2 tomy, Wrocław 1816); „Pa-narchie elective“ (1831) odmawia prawności rzą- miętniki pogrobowe“ przez Leona Rogalskiego (10 dom monarchii orleańskiej, zrodzonej, nie z dzie- tomów, Warszawa 1849) i powtórnie „Pamiętniki dzictwa, lecz z rewolucyjnej woli ludu. Udaje się pośmiertne" przez Oskara Stanisławskiego (II to-do Pragi i Londynu, demonstracyjnie składając mów, Warszawa 1849); „Atala" przez H. Skimbo-hołdy „Henrykowi V“. Przyciśnięty wiekiem, począł rowicza (Warszawa 1853); „Rene* przez W. Zakrzew-wszakźe wycofywać się z areny politycznej i wró- skiego (Warsz. 1853); „Ostatni z Abenseragów" cił do zajęć literackich. W 1834 wydał „Yoyage en przez tegoż (Wam. 1853) i „Podróż z Paryża do Amóriąue"; 1836—„Essai sur la littórature anglai- Jerozolimy" przez P. S. Dmochowskiego (Warszawa se“; 1838—„Congrós de Verone“; 1844—„Vie de 1853).    A-

plicą hrabiów Dunois wznosi się ponad miastem

Rance", życiorys założyciela zakonu Trapistów. J Chateau&un, miasto główne okręgu, w depar-W ostatnich latach życia, jakkolwiek w pismach tamencie francuskim Eure et Loir, nad rzeką Loir, swych zagorzały zachowawca i legitymista, w ży- i przy drodze żelaznej Paryż - Tours i Orlean -ciu prywatnem lubił raczej okazywać sceptycyzm; Nogent le Retrou; było dawniej stolicą hrabstwa przyjacielskie utrzymywał stosunki z republikani- Dunois (stąd nazwa), którego zamek z grobową ka-nem Carrelem i niedowiarkiem Beranger’em. Zmarł

ygH

mm

■A ‘PT

nasi i

MM

'r

•V

jrj

mm

Ą

7-1

jiiiR

Wrepiite

gigą

iSl

I!

IMSk

¹ ■    7, .111:

-jjpśr*

Fig. 197. Kaplica i zamek w Chateaudun.

ca do 8,000 m-ców; posiada 7 kościołów, kolegium, bibliotekę, pałac sądowy, towarzystwo rolnicze i t. p., wyrabia tkaniny wełniane, prowadzi handel zbożem i mąką. Podczas ostatniej wojny francusko-pruskiej okolica Ch. była widownią licznych bitw i utarczek, samo zaś miasto zdobyli Prusacy i spalili 18

And. S.

w późnym wieku w Paryżu, pochowany na wysepce Jest to dziś najważniejsza osada nad Loir’em, liczą-Grand-Bey pod Saint-Malo, gdzie 1875 r. postawio-no mu pomnik. Jego „Memoires d’outre-tombe“ wkrótce po jego śmierci poczęły się ukazywać w paryskiej „Presse"; razem wydane w 12 t., 1849 —

Chateaulin, miasto główne okręgu w departamencie francuskim Finistóre, nad rzeką Auue, która odczuwa tu przypływy morskie i dostępną jest dla statków średniej objętości; połów sardeli i łososi; 3,700 m-ców. W okolicy źródła mineralne szczawy żelezistej, łomy łupku i kopalnie ołowiu

And S.

50, zawierają sporo rzeczy interesujących, lecz niedokładne w wielu miejscach, wszędzie nacechowane niezwykłą zarozumiałością, z ostrożnością mu- października 1870 r. szą być czytane.—Pisma zbiorowe Ch-a wydał Sainte-Beuve (12 t., 1859—60).—Por. Villemain „Ch., sa vie, ses ecrits, son influence litteraire et po-litique“ (1858); Śainte-Beuve „Ch. et son groupe litter. sous 1’Empire" (2 t., 1861); Carne „Etude sur la vie et les ouvragesde Ch." (1874); Lescure „Ch.“

Chateauneuf, nazwa wielu miejscowości we

(1892).—Por. też wiele spółczesnych pamiętników, srebronośnego. z nowszych „Memoires" pani Remusat i Villele’a.—

Z dzieł jego na język polski zostały przełożone: Francyi, z tych ważniejsze: 1) Ch. w departamencie

And. S. i Dr. A. P.

dłem; 5,400 m-ców.

-!t'0

IfT

L L-1*

•ii mi

fi.

And. S.

ne są od 1826 r.

And. S.

Charente, okręgu Cognac, wyrób tkanin wełnianych i kapeluszy, łomy kamieni; 3,200 ra-ców.—2) Ch. w departamencie Eure et Loir, okręgu Dreux,— zwycięstwo Niemców pod w. ks. Meklenburskim nad Francuzami d. 18 listopada 1870.—3) Ch. w departamencie Finistóre, okręgu Chateaulin; łomy łupku, pszczelnictwo.—4) Ch. sur Loire w departamencie Loiret, okręgu Orleańskim, fabryki sukna, octu, cukru; 3,500 m-ców. Anglicy zajęli miasto w 1428 r., lecz w następnym roku odzyskała je Dziewica Orleańska. —5) Ch. sur Sarthe, starożytne miasto w departamencie Maine et Loire, okręgu Segre; niegdyś najważaiejsze w dzielnicy Andegaweńskiej, z bramą i wieżą, wzniesioną w 1131 r. przez Gotfryda Plantageneta.—6) Ch. w departamencie Puy de Dóme, okręgu Riom, 22 zdroje wody alkaliczno-żelezistej, o temperaturze 16—36° C. Zakład kąpielowy wzorowo urządzony, sezon od czerwca do września, klimat łagodny i stały, zjazd dość liczny.

Chateaurenard 1) Ch. miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Uść Rodanu, okręgu Arles, w pobliżu lewego brzegu rzeki Durance; ruiny dawnego zamku hrabiów Prowancyi, uprawa morwy i wina; 6,000 m-ców.—2) Ch. miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Loiret, okręgu Montargis, zamek niegdyś rodziny Coligny’ch, jedwabnictwo, fabryki sukna; 2,600 m-ców. And- s-

Chateaurenault. handlowe i przemysłowe miasto i zarazem stolica kantonu, w departamencie francuskim Indre et Loire, okręgu Tours; garbarnie, fabryki kleju, i drenów, handel zbożem i by-

And. S.

Chateauroux. stolica okręgu t. im. i zarazem departamentu francuskiego Indre. nad rzeką Indre i w węźle kolei żelaznych do Tours, Limoges, Mont-luęon i Orleanu; 23,000 m-ców. Znaczenie miasta

"lity

'iii 1

„ lim?

gig-::

lig. 198. Chateauroux.

polega głównie na przemyśle, który oddawna rozwija się pomyślnie i stanowi kontrast z resztą tej wybitnie rolniczej dzielnicy Francyi. Są tu znane z dobroci swych wyrobów fabryki sukna, garbarnie, browary, wielka fabryka tabaczna, zatrudniająca 1,500 robotników, huty żelazne i walcownie (w pobliżu) i t. p. Siedlisko najwyższych władz departamentu,

Ch. posiada nadto starożytny zamek, pięć kościołów, filię banku francuskiego, bibliotekę, ogród botaniczny, liceum, seminaryum nauczycielskie, towarzystwo rolnicze. W Ch. urodził się generał Bertrand, któremu, według pomysłu rzeźbiarza Rude’a, wzniesiono pomnik w 1852 r. Ludwik XIII podniósł Ch. do godności księstwa, zaś Ludwik XV podarował je swej metresie, Maryi Annie de Mailly, która stąd otrzymała tytuł księżnej Ch.

Chateau Salins, miasto powiatowe w Lotaryngii niemieckiej, nad Małą Seille, w pobliżu granicy francuskiej; fabryki szkła, tartaki; 2,200 m-ców. Kopalnie soli, które miastu nazwę nadały, zaniecha-

And. S.

Chateau Thierry, miasto główne okręgu w departamencie francuskim Aisne, w pięknej dolinie Mamy i w urodzajnej okolicy; 7,300 m-ców. Sięga ono początkiem swoim odległych czasów: Karol Łysy w 923 r. był więziony w tutejszym zamku, dziś leżącym w ruioie. Karol IX podniósł miasto z okolicą w 1566 r. do godności księstwa. Podczas odwrotu Napoleona zaszła tu krwawa utarczka 12 lutego 1814, w której Rossyanie i Prusacy ze stratą odparci zostali. Ch. Th. jest miastem przemy-słowem; posiada fabryki instrumentów muzycznych i narzędzi ścisłych, wyrobów z włosia, farbiarnie tkanin; chlubi się nadto starożytną katedrą. W okolicy źródła szczawy żelezistej.—W Ch. Th. urodził się Lafontaine (pomnik).

Chatel. szlachecki ród bretoński, którego pierwszy członek, znany w dziejach francuskich, Tan-guy I Du Ch., namiestnik Jana IV de Montfort, pomógł Anglikom pobić stronników Karola z Blois w bitwach pod La Roche-Derrien (1347) i Mauron (1352). —Wilhelm (f 1404), jeden z waleczniejszych ówczesnych rycerzy, brał udział z Barbaza-nem w rozgłośnej bitwie pod Montendre (1402), pobił kilkakrotnie Anglików na lądzie i morzu, spustoszył Jersey, Guernesey i Plymouth (1403), za bity w bitwie pod Darmouth.—Tanguy II (* około 1368—f około 1458), brat poprzedniego, był najsławniejszym z rodu; walczył razem z bratem przeciwko Anglikom i pomścił jego śmierć, spustoszywszy Darmouth (1404); był do r. 1407 szambe-lanem Ludwika I, Orleańskiego; towarzyszył do Włoch tytularnemu królowi Neapolu, Ludwikowi II Andegaweńskiemu, i dowodził wojskami, które r. 1410 otworzyły bramy Rzymu papieżowi Aleksandrowi V; wróciwszy do Francyi, został jednym z główniejszych przywódzców partyi Armagnac’ów i wszedł na dwór delfina Ludwika, który go zamianował seneszalem w Saintonge, marszałkiem Gwienny i prewotem Paryża. Gdy Burgundczycy weszli podstępnie do Paryża, w nocy z 28 na 29 maja 1418, T. Du Ch. uprowadził delfina do Melun, a utorowawszy następnie drogę do zgody z księciem Burgundzkim, był obecny na zjeździe w Mon-tereau d. 10 września 1419 r., na którym książę został zamordowanym; podobno T. Du Ch. zadał Janowi Nieustraszonemu pierwszy cios toporem. Delfin, stawszy się Karolem VII, zamianował go wielkim mistrzem pałacowym, obsypał podarunkami i okazywał mu zawsze wiele wdzięczności

Ks. R. F.

r-mrrfcE»-_l

Lwwmi

lii

S&-*

i przyjaźni. T. popierał gorąco sprawę Artura Bre-tońskiego; miał w trakcie obrad zamordować własną ręką Beraud’a III, delfina Owernii (marzec 1425), ale jest to nieprawda; otrzymał następnie no-minacye na namiestnika Karola Andegaweńskiego, hrabię du Maiue, seneszala i gubernatora Prowan-cyi; w r. 1448 był wysłany do Genui i Rzymu i do końca długiego życia służył zaszczytnie Prancyi, tak na polu dyplomatycznem, jak i w rycerskich szeregach; umarł bezpotomnie; dziedzictwo objął po nim synowiec jego, Tanguy. —Le Baud, d’Ar-gentre, D. Morise, D. Lobineau: „Les Hist. de Bre-tagDe“.    r-

Chatel Ferdynand Toussaint Franciszek, urodzony w małej wiosce Gannat we Francyi (1795—f 1857 r.), od kolebki przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego. W Ciermont ukończył nauki i przyjął święcenia kapłańskie r. 1818. Był wikaryuszem przy kościele katedralnym w Mou-lins, potem proboszczem w Monetay-sur Loire. Porzuciwszy obowiązki pasterskie, został kapelanem w 20-ym pułku piechoty, a w r. 1823 kapelanem 2-go pułku grenadyerów królewskich. Odznaczał się płynną wymową i często miewał kazania, ale w naukach swoich zdradzał brak gruntownej zna-joinośoi teologicznej. Po rewolucyi lipcowej 1830 roku Ch. zerwał z kościołem katolickim i usiłował założyć własny swój kościół, któremu z kolei nadawał różne nazwy, jak: kościół katolicki francuski, kościół powszechny francuski, oraz kościół prymacyalny francuski. Ch. i jego zwolennicy nie uznawali Trójcy św., utrzymując jednę tylko osobę w Bogu; zaprzeczali Bóstwa Chrystusowi Panu; odrzucali spowiedź, posty i bezżeństwo księży, a zatrzymali liturgię, którą odprawiali w języku francuskim. Gdy mimo wszelkich usiłowań nie wiodło się Ch-owi w rozszerzaniu swej sekty, uciekł się pod opiekę Fabre-Palaprata, wielkiego mistrza Teinplaryuszów, już odszczepieńców, a ten wyświęcił go na biskupa. Poczem Ch. przyjął tytuł „prymas Gallii“ i pod tą nazwą spełniał swoje czynności. Więcej przez ciekawość, niż z przekonania, zgromadzano się na jego kazania, bo zszedłszy raz z drogi prawej, nadrabiał sztuką, wynajdując coraz nowe dowcipy. Raz zapowiedział, że będzie mówił kazanie o godności kobiet i że każda dama otrzyma w darze bukiet. Zwabiał też do swej sekty obietnicą spełniania posług duchownych bezpłatnie i datkami pieniężnemi. Tym sposobem obałamucił słabe umysły w różnych stronach kraju. Ale niedługo nastały rozterki między nowymi wyznawcami i zawrzała zacięta walka z Templaryuszami. Pisarze też chrześciańscy poczęli wykazywać niedorzeczności tej sekty, a szczególniej artykuł w zbiorowem dziele „Le livre des cent-et-un“, zadał śmiertelny cios sekcie Ch-a. Wielu z nich wróciło do jedności kościoła katolickiego, a w r. 1842 zamknięto kościół sekciarski, Ch. został —naczelnikiem poczty na prowincyi a jego zwolennicy rozpierzchli się na wszystkie strony. Po r. 1848 Ch. raz jeszcze zapraguął wprowadzić w ruch dziwaczne swe zasady i zgromadzić swych wyznawców, ale mu się to już nie udało. Zajął się więc handlem, a w końcu się ożenił i z towarzyszką swoją jeździł po kraju, oddając się magnetyzowaniu. Z dzieł, które wydał, wymieniamy: „Le Codę de Thumanite¹⁴ (Paryż 1838); „Professiou de foi de 1’Eglise Catholiąue franęaisea i „Cathechisme ń 1’usage de 1’Eglise catholiąue franęaise Eucologue" (Paryż 1831). Prócz tego drukował swoje kazania, nauki i listy.

Chatelet v. Castillet (z łacińskiego castellum), tak w wiekach średnich nazywano we Francyi, znane i za czasów rzymskich, zameczki, wznoszone u bram miejskich, na czele mostów, u wstępu do wąwozów i t. p. Na płaskorzeźbach starożytnych zachowały się liczne wizerunki budowli w tym rodzaju, a w Kampanii Rzymskiej mostów Mole, Salaro i Mammolo strzegą dotąd baszty potężne, prawdziwe Chatelety, wzniesione w pierwszych wiekach ery chrześciańskiej, potem zrestaurowane i panujące nad przeprawą przez Tyber. Ch-y tem się odróżniały od zamków, że nie było w nich innych zabudowań, oprócz nieodbicie potrzebnych dla obrony,—z małemi bardzo wyjątkami, były to tylko

||M ,,

3-j

Fig. 199. Castillet w Perpignan.

wysuuięte placówki, które z pobllzkich twierdz otrzymywały często odnawianą załogę. Ch-y pierwotnie budowano zazwyczaj z drzewa, równie jak mosty, których one broniły; później wszakże zastąpiły je baszty murowane, okrągłe albo czworoboczne, niekiedy postawione na samej drodze, z podwójnemi bramami sklepionemi, fosami oraz mostami zwodzonemu We Francyi, oprócz Wielkiego i Małego Ch. w Paryżu (ob. niżej), było dość wiele innych; niektóre z nich przetrwały dotychczas, pomimo rozszerzenia wjazdów do miast lub przejść przez mosty, jak np. między innemi castillet w Perpignan, wzniesiony na początku w. XIV, w stylu do maurytańskiego zbliżonym, panujący dziś nad promenadą publiczną tego miasta.

Chatelet Wielki w Paryżu. Najdawniejsi dziejopisowie tego miasta podają, jakoby tę budowlę, w kształcie baszty ogromnej, wzniósł Juliusz Cezar dla obrony Lutecyi; ale jest to tylko legenda, której nie potwierdza bynajmniej nadana później jednej z Sal W. Ch. nazwa izby Cezara. Wiadomość najpewniejsza o początkach Ch. znajduje się dopiero w kapitularzu Karola Ły-

mj,

sego, nakazującym w r. 877 zbudowanie kastellów na Sekwanie dla obrony Paryża od Normandów; jakoż Abbon w relacyi swej o oblężeniu Paryża w r. 886 kilkakrotnie wspomina o przysłudze, jaką te twierdze oblężonym oddały. W. Ch., który stał na prawym brzegu Sekwany, w końcu mostu P o n t-au-Change, musiał być odbudowany w w. XII, gdyż w przywileju z r. 1154 rzecz idzie o targ rybi, leżący przy Ch. (juxta castellum regis). Wie-

riTiy¹

Fig. 200. Chatelet, według Izraela Silvestre’a. (Z muzeum Carnavalet).

lokrotnie przebudowywany i przekształcany, szczególniej zaś w latach 1506 i 1684, gmach ten składał się z trzech baszt, powiązanych grubemi mura-mi; dwie wielkie wznosiły się po bokach sklepionej bramy, przez którą przechodziła ulica Saint-Denis: była to jedna z czterech głównych bram miejskich, i stąd zapewne poszła nazwa, często nadawana Ch-owi, 1’apport Paris, (t. j. la porte Paris). Aż do czasów rewolucyi Ch. był siedzibą sądów królewskich. Jak wiadomo, za czasów feodalnych powstało było w stolicy bardzo wiele senioryj, z których każda miała swych urzędników dla wymiaru sprawiedliwości. Oddawna seniorya w Ch. miała na swem czele burmistrza, czyli wójta, (prevót), który się zawsze zwał Prevót de Paris, a którego władza i prerogatywy wciąż się wzmagały, aż dopóki Ludwik XIV w r. 1674 nie zcentralizował w Ch. wszystkich dawnych sądów seniora!nych i nie ustanowił generalnego lejtenanta (namiestnika

v. naczelnika) policyi. Odtąd burmistrz, który, już począwszy od w. XIV, miał przy swoim boku naprzód lejtenanta cywilnego, a potem i lejtenanta kryminalnego, pozostał tylko przy tytule honorowym, który dawał mu prawo występowania na czele szlachty i zajmowania miejsca wyniosłego na wszelkich ceremoniach publicznych. Na niedługo przed rewolucyą skład sądu Ch. był następujący: prokurator generalny parlamentu, prevót, lejtenant (namiestnik v. naczelnik) cywilny, lejtenant kryminalny, dwóch lejtenantów niższych, 64 rajców, sędzia audytor, 4 adwokatów królewskich,

1    prokurator królewski, 8 substytutów, 1 pisarz naczelny, 60 kancelistów, 2 urzędników poświadczających obwoływania licytacyjne, 1 pieczętarz sen-tencyj i wyroków, 1 strażnik wyroków i matry-kuł, 1 komornik do zajmowania nieruchomości, 1 odbiorca konsygnacyj, 1 odbiorca grzywien,

2    lekarzy, 4 chirurgów, 4 matrony czyli akuszerki, 1 murgrabia, 113 notaryuszów, 48 komisarzy, iu-spektorów, egzaminatorów, 236 prokuratorów, 120 woźnych, taksatorów sprzedających ruchomości zajęte, mnóstwo liktorów, jeden obwoływacz (crieur) przysięgły i obwoływacze publiczni, oraz 4 trębaczy. Naczelnikiem orgauizacyi wojskowej był lejtenant kryminalny; wydział jego składał się z dwóch kompanij: kryminalnej, liczącej 4 oficerów wyższych, 7 niższych i 100 łuczników, oraz nocnej fguet), zawierającej 1 kapitana, 4 oficerów, 8 podoficerów, 8 sierżantów, 50 łuczników i 100 ludzi pieszych. Jak widać z powyższego wykazu, jurysdykcya Ch-a łączyła w sobie z attrybucyami prefektury policyi kompetencyę trybunałów pierwszej instancyi, a po części też trybunału handlowego oraz izby notaryuszów.—Oprócz tego przez cały czas swego istnienia Ch. mieścił w sobie różne rodzaje więzień, prewencyjnych i karnych. Niektóre z nich były straszliwe, jak np. La Posse, dokąd więźniów spuszczano jak do studni; Chaussed^ypocras, nora, w której skazaniec nie mógł ani stać, ani siedzieć, ani leżeć, nogi miał zanurzone w wodzie, a żaden dłużej na tygodni parę nie przeżył; wreszcie loch, zwany Fin d’Asie, pełen nieczystości i gadów. W Ch. trzymano przestępców pospolitych, Bastylla zaś przeznaczona była dla osób znakomitych i więźniów stanu. W Ch. także była urządzona pierwsza trupiarnia, zwana la morgue (od wyrazu morguer=spozierać) gdzie wystawiano zwłoki znalezione ludzi nieznanych. Był to, jak się zdaje, zakątek brudny, ciemny, o okienku zakratowanem, przez które przechodnie zaglądali, żeby rozpoznać, raczej zgadnąć, kim był denat. Zakonnice szpitala św. Katarzyny z ulicy Saint-Denis były obowiązane zajmować się grzebaniem trupów tam znoszonych. Trupiarnia ta przy Ch. istniała od r. 1363 do 1804. — W r. 1780 Ludwik XVI nakazał był znieść więzienia w Ch., ale różne powody opóźniły wykonanie tego nakazu i podczas rewolucyi mnóstwo w nich nieszczęśliwych ofiar jęczało. Ogół tych zabudowań rozpoczęto burzyć dopiero w roku 1802, a na miejscu ich pozostał plac Ch. Tablica marmurowa, umieszczona na fasadzie izby notaryuszów, przekazała czasom potomnym w planie i napisie pamięć: „du grand Chfttelet, ancienne entree fortifiee de la citś', sićge de la próvótó et de la chambre des notaires“. Archiwum Ch. przeniesiono do archiwum narodowego, — Constantin Gerard „Histoire du Chatelet et du parlement de Parisu (1847 r.).—Mały Chatelet stał na brzegu lewym Sekwany, na końcu południowym mostu małego (Petit Pont), i skuteczniej niż W. Ch. bronił miasta przeciw Normandom w 885—86; pamiętnym jest szczególniej przez walkę bohaterską dwunastu ludzi, co się w nim opierali najeźdźcom i tylko wskutek podpalenia musieli się poddać nieprzyjacielom, którzy ich bezlitośnie wymordowali. M. Ch., odbudowany w tymże czasie co większy, wraz z mostem, do którego przypierał, zniosła powódź d. 20 grudnia 1296 r. Podźwignięty na nowo przez prewota paryskiego Hugues Aubriot, służył wyłącznie za mieszkanie prewotów; było tam wszakże i więzienie, do którego w w. XVIII skazywano

głównie za długi; zniesiono £0 w roku 1782.—Na placu W-go Ch. w r. 1862 zbudowano podług planu architekta Davioud okazały Teatr Chatelet, który może pomieścić w sobie 3,600 widzów; na scenie zaś, wpośród ogromnych dekoracyj, występuje niekiedy na raz po 400 osób i po 30 do 40 koni.—„Gr. Encycl." Lamiraulfa.    *

Cnatelineau, miasto w belgijskiej prowincyi Hennegau (Hainaut), okręgu Charleroi, na lewym brzegu Sambry, wprost m. Chatelet — rozwija się szybko—posiada kopalnie węgla kamiennego i wielkie fabryki żelaza; 10,000 m-ców.

Chatelleranlt, miasto główne okręgu w departamencie francuskim Vienne, nad rzeką Yienne, po-Chatelet, miasto w belgijskiej prowincyi Hen- niżej uścia rzeki Clain; 17,500 m-ców. — Staroda-negau (Hainaut), okręgu Charleroi, na prawym wną tę stolicę niegdyś wice-hrabstwa Chatellerau-brzegu Sambry, znajduje się w stadyum szybkiego dois podniósł Franciszek I do godności księstwa rozwoju, dzięki licznym fabrykom, wyrabiającym w 1514 r. dla konnetabla Franciszka Burbona; pó-sukno, tkaniny wełniane, noże, gwoździe, drut i t. p.; źniej w 1538 r. zostało Ch. przyłączone do korony.

Henryk III zastawił dobra Ch. u księcia Montpen-Chatelet (Gabryela Emilia Le Tonne-j sier, następnie przeszły one na rodzinę księcia La li er, znana w literaturze pod nazwiskiem margra- Tremouille. — Ulice miasta są wązkie i ponure; biny du Chatelet), (* w Paryżu 17 grudnia 1705—f gmachów wybitnych, prócz pięknego kościoła, nie w Luneville 10 września 1749). Była córką Ludwika Mikołaja Le Tonnelier, barona de Breteuil; otrzymała wykształcenie bardzo wszechstronne; znała języki: łaciński, włoski, angielski i hiszpański, studyowała nawet metafizykę, nauki przyrodnicze i matematykę, a przytem była doskonałą muzyczką. Obok zalet umysłu niepospolitych, dla których towarzystwa jej poszukiwali tacy ludzie, jak: Clairaul, Maupertuis,

Koenig, Bernouilli i inni, miała też skłonność nieprzepartą do uciech, skutkiem czego spore zajęła miejsce w kronice skandalicznej w. XVIII. Przed zaślubieniem margrabiego du Chatelet (1725), była kochanką margrabiego du Guebriant i ks. Richelieu; w r. 1733 związała się z Voltaireni; długi czas z nim mieszkała w zamku swoim Cirey i lat 15 ważną rolę w życiu jego odegrywała; w końcu wsze-lakoż lekkiem'sercem zdradziła go dla przyjaciela jego, Saint-Lambert’a. Jest ona autorką pism następujących: „Institutions de physique“ (Paryż 1740);

„Reponse a la lettre de Mairan sur la ąuestion des forces vives“ (Bruksella 1741); „Dissertation sur la propagation du feu“ (Paryż 1744); „Doutes sur les religions revelees, adresses a Voltaire’¹; „Refle-xions sur le bonheur* w „Opuscules philosophiąues et litteraires"; „Principes mathematiąues de la phi-losophie naturelleu przekład z Newtona; „De l’exi-stance de Dieu”, jako też wiele listów, których doskonałe wydanie opracował Eugeniusz Asse (Paryż 1878). Prócz tego p. t. „Emiliana" redagowała pamiętniki, które zaginęły.—Assś „Notice sur la mar-ąuise du Chalet“, na czele jej listów.    *

Chatelguyon, osada lecznicza we Francyi, w departamencie Puy-de-Dóme, w ostatnich latach bardzo wzięta i „francuskiem Kissingen’" zwana. Położona w uroczej dolinie Owernii, w prześlicznej okolicy, posiada wzorowo urządzony zakład zdro-jowo-kąpielowy z 14-tu zdrojami solanki ze znaczną w niej domieszką chlorku magnezyi, o temperaturze od 27.5° do 32.5° C. Wody zalecane są z wielkim pożytkiem w cierpieniach przewodu pokarmowego, w kamieniach żółciowych i w chorobach kobiecych. Zjazd bardzo liczny.—Por.: Dr. Decliamps „Etude cliniąue sur 1’aetion therapeutiąue de l’eau de Chatelguyon dans la constipation"; „Bullet. generał de thórapeutiąue medicale" 1887, XII. Livraison

Dr. A. P.

12,000 m-ców.

And. S.

imm

iiiafog

te

And. S.

wmmmm

wtBmm

15 Juin.

Fig. 201. Most w Cliatellerault.

ma, — natomiast przemysł, zwłaszcza żelazny, rozwinął się na wielką skalę; przedewszystkiem zasługuje na uwagę państwowa fabryka broni, zatrudniająca 1,800 robotników, a nadto fabryki słynnych noży, fabryki wyrobów złotych i srebrnych, świec, koronek, imitacyj drogich kamieni i t. p. — Nie bez znaczenia jest i handel miasta, prowadzony głównie miejscowemi wyrobami, oraz zbożem i winem.—Ch. posiada giełdę, sąd handlowy, bibliotekę, zbrojownię.

Chatel St. Dsnis, miasto w szwajcarskim kantonie Freiburskim, nad rzeką Veveyse, wpadającą pod Vevey do jez. Genewskiego, na zachodnich stokach Alp Berneńskich; leży śród lesistej, malowniczej okolicy, jest stolicą okręgu Veveyse, posiada starożytny zamek i liczy 2,500 m-ców, którzy trudnią się głównie alpejskiem gospodarstwem.

Chateński (von Hatten) Jędrzej Stanisław (* 23 sierpnia 1763 — f 3 stycznia 1841), biskup warmiński. Syn majora wojsk koronnych, kształcił się w Brunsberdze, w gimnazyum Hozyu-sza, następnie w Warszawie, w seminaryuin mi-syonarzy u św. Krzyża, w końcu studyował teologię w Rzymie. Po powrocie do Prus polskich, zkąd pochodził, został kapelanem biskupa warmińskiego, Ignacego Krasickiego, koadyutorem kanonika Szczepańskiego. Z kanonika warmińskiego po śmierci księcia Wilhelma Hohenzollern - Hechingen został biskupem w roku 1837. Zamordowany przez swego sługę. — Bartoszewicz w „Eneykl. Orgelbr."

w. s.

Chatham, nazwa wielu miast angielskich i an-glo-amerykańskich, z tych ważniejsze: 1) Ch. mia-

V, 1857.

And. S.

And. S.

Eneykl. Potm. Ilu«tr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

60

sto w angielskiem hrabstwie Kent, na wschód od Londynu, nad rzeką Medway, która poniżej łączy się szerokiem i głębokiem uściem z uściem Tamizy. Jest to dziś największy arsenał morski Anglii i jej najprawidłowiej zbudowana twierdza; dla potęgi morskiej państwa ma Ch. takie samo znaczenie, jak Woolwich dla lądowej, i na równi z Ports-mouthem uważane jest za najpierwszy port wojenny.—Przytem w Ch. znajduje się jedyny nad Tamizą warsztat do budowy wielkich statków wojennych. Ku temu celowi zbudowano doki — ogółem 190 hektarów powierzchni wodnej obejmujące, 10 m. głębokie i mogące pomieścić pancerniki największych rozmiarów. Liczba mieszkańców właściwego miasta wraz z przedmieściem Gillingham dochodzi do 50,000; jeśli jednak weźmiemy pod uwagę całość osiedlonej w tym punkcie ludności i doliczymy miejscowości New Brompton, Rochester,

zawsze po prawej stronie mihrabu, t. j. najświętszego miejsca w meczecie, niszy, w której się odbywa nabożeństwo. Pod względem hierarchicznym Ch. idzie bezpośrednio po szeiku meczetu, ma pierwszeństwo przed imamami. Nominuje go sułtan przez hattiszeryf, gdy tymczasem inni słudzy meczetu, otrzymują nominacyę od Szach - ul - Islama, wielkiego muftego; a ponieważ na Wschodzie wspominanie w Chutbehu uważa się od dawna za widoczny znak władzy najwyższej, ma więc znaczenie polityczne, preto Ch. szczególniejszych względów doznaje.—-Chutbeh, będący dosyć długą, głośno odmawianą modlitwą, dzieli się na trzy części: pierwsza z nich jest poświęcona chwale Bożej (hamele); druga zawiera lekcye tradycyonalnych zdań Mahometa; trzecia nareszcie — prośbę za panującym sułtanem i za jego wojskiem.    *

Chatillon, nazwa wielu miejscowości we Fran-cyi, z tych ważniejsze: 1) Ch. sur Indre, m. gł. kantonu w departamencie Indre; okręgu Chateau-roux, nad rz. Indre; huty szklane, fabryki wyrobów metalowych, kośoiół starożytny z X w.; 3,500 m-ców. 2) Ch. sur Sevre, dawniej Maulcou, m. gł, kantonu w departamencie Deux Sóvres, okręgu Bressuire, nad nieznacznym prawym dopływem rzeki Sóvre-Nantaise; fabryki nawozów sztucznych, przemysł tkacki; 1,800 m-ców. Za czasów rewolu-cyi była tu kwatera główna i siedlisko rządu ro-jalistów; Westermann zdobywał Ch. trzykrotnie i ostatecznie spalił je 1793 r. 3) Ch. sur Loing, m. gł. kantonu w departamencie Loiret, okręgu Montargis, nad rz. Loing i kanałem Bryarskiin, łączącym Loarę z Sekwaną; należało do rodziny Co-lignych i było miejscem urodzenia admirała Kacpra Coligny, po zamordowaniu którego w 1572 r., w rzezi św. Bartłomieja, parlament nakazał zrównać z ziemią zamek tutejszy, wyrok ten jednak nie został wykonany. Później przeszło Ch. do rodziny Moutmoreney. 4) Ch. sur Loire, m. gł. kantonu, w departamencie Loiret, okręgu Gieu, na lewym brzegu Loary: łomy marmuru; 3,300 m-ców. 5) C h. sur M a r n e, m. gł. kantonu w departamencie Marny, okręgu Reims, nad Marną, jedno ze starszych we Francyi, było miejscem urodzenia papieża Urbana II i gniazdem rodziny Ch., jednej z najdawniejszych we Francyi. 6) Ch. les Bagneux, wioska w departamencie Sekwany, okręgu Sceaux, o 4 km. na południo-zacbód od Paryża; d. 19-go września 1870 r., była celem wycieczki wojsk paryskich pod gen. Ducrofem, odpartej przez wojska prusko-bawarskie pod gen. Hartmannem. 7) Ch. de Michaile, m. gł. kantonu; w departamencie Ain, okręgu Nantua, nad rz. Chalaronne; proboszczem tutejszym był św. Wincenty ń Paulo. Hrabstwo Ch. nabyła panna de Montpensier w roku 1615 i przyłączyła je do księstwa Dombes. 8) Ch. sur Seine, stolica okręgu, w departamencie Cóte d’Or, nad Sekwaną, 222 m. nad p. m., 5,300 m-ców.— Posiada wielce starożytne kościoły, ruiny dawnego zamku, gdzie rezydowali książęta bur* gundzcy, zamek marszałka Marmonfa, który urodził się w Ch., stadninę państwową, bibliotekę miej-

And. S.

Strood i inne, utworzy się konglomerat różnych municypalnie osad, przedzielonych tylko budowlami fortyfikacyjnemi lub wodami rzeki i mieszczących w sobie do 120,000 ludzi. — Ch. posiada szkołę pionierów, wielkie koszary, kilka szpitali wojskowych, kilka kościołów i t. p. — 2) Ch. kwitnące miasto w Kanadyjskiej prowincyi Ontario (Amer. pn.), nad spławną Tamizą, niedaleko jej uścia w jeziorze St. Clair; do 6,000 m-ców, prowadzących ożywiony handel wywozowy ze Stanami Zje-dnoczonemi.—8) Ch., miasto portowe w Kanadyjskiej prowincyi Nowego Brunświku, niedaleko uścia rzeki Miramiche, w zatoce t. im., siedlisko biskupa katolickiego, budowa statków, połów homarów i ostryg, handel drzewem; 5,800 m-ców.

na

Chatham, inaczej Warekauri, grupa wysp Oceanie Wielkim, pod 44¹* sz. pd. i 176° 30’ dł. zd. Gr.; 971 km. □, 250 m-ców. — Składa się z większej wyspy Warekauri i kilku drobnych, jak:

Rangihaute, Rangatira, oraz mnóstwa skał, które towarzyszą wybrzeżom. — Wszystkie są górzyste, wszakże nie wznoszą się wyżej 250 metrów nad p. m. Środek wyspy Warekauri zajmuje słone jezioro Tewanga, do 16 km. długie a 4 — 5 szerokie. Klimat zdrowy, grunt urodzajny, pszenica udaje się dobrze, lasów wielkie ubóstwo; głównem zajęciem mieszkańców jest hodowla bydła rogatego i koni, a także połów wielorybów i innych zwierząt wodnych. — Krążące po Oceanie Wielkim okręty zaopatrują się w żywność w tutejszych drobnych osadach, których dziś liczą do dziesięciu. —

And. S.

Wyspy Ch. odkrył porucznik Broughton d. 29 listopada 1791 i nazwał je imieniem okrętu, na którym podróż odbywał.

Chatham Wilhelm, ob. P i 11.

Chatib, jest to w całym islamiźmie przyjęty tytuł arabski, służący jednemu z najprzedniejszych ulemów mahometańskich, który ma obowiązek co piątek, przed nabożeństwem południowem, w meczecie, z mimberu, t. j. z ambony wyłącznie na to przeznaczonej, odprawiać wobec zgromadzonych wiernych Chatbeh, t. j. modlitwę za sułtana. Ch. urząd swój spełnia tylko w jednym, głównym meczecie, czyli w Dżamii, i w takim tylko znajduje się zazwyczaj mimber, umieszczony i ską, muzeum gaiło-rzymskie, fabryki papieru i że-

zaliczony do orszaku Jego Cesarskie] Mości w wydziale kwatermistrzostwa. Za wykonanie mapy teatru wojny w Europie środkowej na przestrzeni od granic Rossyi do Francyi został roku 1799 mianowany porucznikiem, a już r. 1800 otrzymał stopień kapitana. Roku 1804 sporządził atlas kampanii szwajcarskiej z 1799 r., za co otrzymał dyamen-towy pierścień, a w roku 1805 nominacyę na in-spektora-adjutanta przy ówczesnym generał-kwatermistrzu, inżynierze Suchtelenie. Podczas kampanii 1805 r. znajdował się z początku przy kolumnie kawaleryi generał-majora Wojnowa, następnie brał udział w bitwie pod Austerlitz. Podczas rewizyi zachodniej granicy rossyjskiej od Taurogów do uścia Dniestru, dokonywanej przez generała Suchtelena, znajdował się przy jego osobie i za dobre zdjęcie miejsc, przeznaczonych na budowę fortec, otrzymał order św. Włodzimierza 4-go stopnia (1807). W ciągu dwóch następnych lat Ch. brał udział w wojnie ze Szwedami, był przy oblężeniu Sweaborga, uczestniczył w wyprawie na wyspy Alandzkio i nakreślił ogólną mapę Finlandyi północnej i Laplandyi Szwedzkiej i Duńskiej do Nord-Capu. Jako nagrodę za to dostał stopień podpułkownika i order św. Anny 2-go stopnia. Z polecenia generała Suchtelena (1810) nakreślił podług oryginałów japońskich ogólną mapę Cesarstwa Japońskiego i część sekretnej mapy marszrut Rossyi Europejskiej; za to został mianowany naczelnikiem wszystkich konduktorów (rysowników inżynierskich) w Petersburgu. Roku 1811 Ch. napisał dzieło dwutomowe pod tytułem: „OómiS onHTT. TaKTHKH", za co otrzymał dyamen-towy pierścień i w tym samym roku został mianowany dyrektorem nowo założonej szkoły konduktorów i naczelnikiem oficerskiej rysowni z rangą pułkownika, w roku zaś 1814 — naczelnikiem oddziału topograficznego, przy kancelaryi ge-nerała-kwatermistrza sztabu głównego. W następnych latach wykonał topograficzną mapę wysp Alandzkich na 9 arkuszach, z ich opisem pod względem historycznym, statystycznym i wojennym, oraz mapę kraju między morzem Czarnem i Kaspijskiem; opracował też 2 dzieła: 1) *0 bohhckoS .nucpanjiH-h4j“; 2) „Omacame 3HMHaro noxo,na Ha AjiaH^CKie oCTpoBa". Awansowany na generał-majora, otrzymał w 1819 nominacyę na członka komitetu „woj-skowo-uczonegou, a w r. 1820 został czynnym współpracownikiem komitetu spraw azyatyckich w celu przeprowadzenia nowej granicy przez step Kirgiski i założenia tam osad. Za mapy zachodniej części Cesarstwa Tureckiego z krajami przyległemi, na 12 arkuszach, otrzymał order św. Włodzimierza 2-go stopnia. Odr. 1823 do 1826 Ch. pełnił obowiązki generała-kwatermistrza Sztabu głównego. Jako generał-lejtenant otrzymał w r. 1829 nominacyę na naczelnika oddziału komitetu wojskowo-uczonego, a w r. 1845 mianowany został generałem piechoty. Zmarł w Carskiem Siole. Prócz wymienionych dzieł, Ch. wydał lub pozostawił następne dzieła: 1) przekład z francuskiego dwutomo-Chatow Aleksander syn Eliasza (* 1780 wego dzieła fligiel-adjutanta Buturlina, pod tytułem: —f 1846), generał, kształcił się w 1-szym korpusie „IlcTopia HamecTBia HanojieoHa Ha Pocciio** kadetów; w r. 1797 w randze podporucznika został (1823), i 2) „PyKOBO,a,CTBO mojioahmt. 03>nu;e-

laza; w okolicy liczne walcownie i fryszerki. — W 1814 r. odbył się tu kongres delegatów Napoleona i państw sprzymierzonych (ob. niżej) — zaś w 1870 r. 19 listop. Ricciotti Garibaldi napadł na wojska prusko-niemieckie i wypędził je z miasta, za co na mieszkańców nałożono kontrybucyę 1 mil. franków.

W Chatillon-SUr-Seine, roku 1814 odbywał się kongres od dnia 4-go lutego do 19-go marca, podczas ostatnich walk Napoleona z koalicyą, której armie wkroczyły już na ziemię francuską.—Jeszcze w listopadzie 1813 r. Metternich proponował ukła dy na podstawie cofnięcia Francyi do granic naturalnych, t. j. do Renu i Alp, teraz atoli koalicya ofiarowała tylko granice z d. 1 stycznia 1792 r. dawnego królestwa francuskiego przed rozpoczęciem wojen i podbojów rewolucyjnych. Napoleon, pobity przez trzykroć liczniejszą od swojej siłę pod la Ro-thióre d. 1 lutego, dał swemu posłowi. Caulaincour-t'owi, pełnomocnictwo nieograniczone d. 5 lutego; jednakże układy toczyły się opornie. Reprezentantami mocarstw skoalizowanych byli: Aberdeen, Cath-cart i Karol Stewart ze strony Anglii, Stadion — Austryi, Razumowski — Rossyi, Humboldt — Prus. Odpowiedzieli oni dopiero 17 lutego na propozycye francuskie. — Tymczasem Napoleon, skorzystawszy z błędu strategicznego wodzów nieprzyjacielskich, Bliichera i Schwarzenberga, wcisnął się między ich armie i stoczył szereg pomyślnych bitew z poje-dyńczemi oddziałami armii szląskiej: pod Montmi-rail 11-go, pod CMteau Thierry 12-go, pod Vau-champs 14 go lut., wziął 20,000 jeńca i położył 10,000 trupa. Odzyskawszy ufność w swą gwiazdę, cofnął 17 lutego nieograniczone pełnomocnictwo i napisał do posła swojego: „Jest moim zamiarem, abyś pan nic nie podpisywał bez mego rozkazu, ponieważ ja sam tylko znam położenie swoje**. Pobił też Au-stryaków w dolinie Sekwany pod Mormant i Mon-tereau 17—18 lutego i doszedł do Troyes 24-go, odparłszy Schwarzenberga o 50 mil francuskich.— Pomimo to, mocarstwa skoalizowane zacieśniły jeszcze bardziej swoje przymierze traktatem, podpisanym w Chaumont d. 1 marca, zobowiązując się na lat 20, że nie złożą broni i nie przyjmą oddzielnych układów, dopóki Francya nie podda się ich warunkom. Napoleon też oświadczył, że „nie chce zostawiać Francyi mniejszą, niż ją objął.“ — Ale niepomyślne bitwy pod Craonne i Laon d. 27 lutego — 10 marca i zagrożenie drogi do Paryża zmusiły go do ukorzenia się. Caulaincourt otrzymał instrukcyę podpisania wszelkich warunków. — Ale tymczasem reprezentanci zadeklarowali zamknięcie kongresu i monarchowie proklamacyą, datowaną z Vitry d. 25 marca, oświadczyli, że ustępstwo jest już spóźnione. Armie ich ruszyły wprost de Paryża. — D’Angeberg „Le Congrós de Vienne et les traites de 1815 i „Memoires tires des pa-piers d’un homme d’etat“; Metternich „Memoires**; Napolśon I „CorrespondanceM.

And. S

T K.

1770 tamże), poeta angielski, syn ubogiego posługacza kościelnego. Na nauki uczęszczał do szkoły ubogich w Colston i tu w jedenastym roku napisał satyrę na pewnego metodystę, który dla korzyści materyalnych wyrzekł się swoich przekonań. W trzy lata potem Ch. przyjął obowiązki pisarza u pewnego adwokata w Bristolu i w chwilach wolnych oddawał się studyowaniu poezyi staro-angielskiej. W r. 1768 ogłosił drukiem w Gazecie Bristolskiej poetyczny opis poświęcenia mostu w Bristolu, odnaleziony jakoby przez niego w dawnych papierach kościelnych. Wkrótce potem wydał zbiór poezyj Row-leya, mnicha z XV w. Wszystko to były falsyfikaty, dokonane przez samego Ch., tak biegle, z ta-kiem udaniem języka i wyobrażeń, że narazie nikt nie podejrzewał ich autentyczności. Wkrótce jednak krytyka zdemaskowała mistyfikatora, i Ch., opuszcony i odtrącony przez swoich mecenasów (np. Walpole’a), wpadł w ostateczną nędzę i po wielu dniach głodu otruł się 25 sierpnia 1770 r. Poezye jego świadczą o żywej wyobraźni, bogatej inwencyi i głębokiem uczuciu autora. Wyszły one zebrane p. t. „ Works* (2 tomy, Londyn 1842, i ostatnio 1892). W przekładzie niemieckim wydał je Put-tmann p. t. „Ch-s Leben und Dichtuugen“ (Barmen 1840).—Porówn. Wilson „C., a biographical study" (Londyn 1869).

paMi) Kb OTiipaBJieHiio cjiymów pa3HHxi> po^OBb BOMCKa Bb BoeHHoe BpeMH“ (1835).

Chatow Jan, brat poprzedniego (* 1784). generał - lejtenant, kształcił się w I-szym korpusie kadetów, następnie w r. 1800 w randze chorążego został zaliczony do Połockiego pułku szkieterów; w roku 1802, jednocześnie z awansem na podporucznika, przeniesiony do tego samego kurpusu, pobierał tu wykształcenie na dyżurnego oficera. Niezależnie od dozoru nad kadetami wykładał w wyższych klasach język rossyjski i sytua-cyęwojskową. W ciągu lat 1811 i 1812 wydał na stępujące przekłady z języka niemieckiego na rossyjski: 1) „Ofrb araKk h oOopoHh KpknocTefi⁴¹, 2) „IIojieBaH «j»opTH®HKan,ia“, 3) „HacTaBJienie o CbeMKh MłiCTHOCTM HOCpe^CTBOMb MCHCyjIBl" i 4) „BoHHcide ycTaBbi o crpoeBofi irkxoTHofi h KaBii-jiepiiicKon cjryjKÓi npyccKHXb bohcki.",—za co otrzymał brylantowy pierścień. W roku 1818 wydał przekład z francuskiego „IlaMHTHaH KHHJKKa ,ipn BoeHHHXb JHO^enM, za co także został wynagrodzony brylantowym pierścieniem. Z awansem na podpułkownika w r. 1820 dostał nominacyę na dy żurnego sztab-oficera, przy głównym dyrektorze korpusów paziów i kadetów; w r. 1826 został mianowany pułkownikiem; w roku 1834 awansował na generał - majora i objął urząd dyrektora tak zwanego „ Aleksandryjskiego małoletniego ka-deckiego korpusu“. Stopień generał-lejtenanta otrzymał 1845 r.

Chatre (la Cli.), stolica okręgu w depatarmencie francuskim Indre, nad rzeką Indre; kolegium, ra tusz, przerobiony z dawnego klasztoru, liczne zabytki średniowieczne; fabryki tkanin wełnianych, garbarnie, jarmarki na konie; 5,500 m-ców.

Chatrian, Ob. Erckm an-C h a t r i a n.

Chatswortłl, wspaniała rezydencya księcia De vonshire, w angielskiem hrabstwie Derby, na lewym brzegu rzeki Derwent, w pięknem położeniu; boga te zbiory sztuki, rozległy park, ze słynną oranże ryą, wodotryskami i t. p.

Chattahooches, rzeka, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., ma źródło w Stanie Georgii, na po łudniowych stokach wyniosłości Blue-Range, płynie zrazu ku południo - zachodowi, od m. West - Point zwraca się ku południowi, oddzielając stany Geor gii i Alabamy, pod m. Ch. łączy się z przychodzącą od wschodu rzeką Flint i z nią razem tworzy Apalaehicolę (ob.)—Ogólna długość wynosi około 700 km. W okolicy miasta Atlanty poczyna być spławną, zaś od m. Columbus dostępną jest już dla statków parowych. Dopływy ma liczne, ale nieznaczne.

j. Ł.

rnu-

J. Ł

And. S.

„Annal.“ I 55,

K. K.

And. S.

Chattowie, łac. Chatti, lud giermański, w dziejach występujący pierwszy raz przy najściu na Giermanię Druzusa, r. 9 przed Chr., znany z waleczności w bitwach nietylko przeciw Rzymianom, lecz i przeciw własnym ziomkom Cheruskom (ob.) i Hermundurom. Kraj ich zajmuje w „Germanii¹* Tacyta znaczną przestrzeń w kształcie trójkąta, którego jeden kąt pod górami Taunus dotyka Renu, drugi schodzi na dolinę rz. Werry ku górze, trzeci ciągnie się ku Chainawom i Cheruskom; środkiem zaś ich krainy płynie rz. Adrana. Nazwa ich dotąd błąka się w dz. Hessyi. Dla charakterystyki zob. Tacyta: „Germania" (30); tegoż II 7, 25, 41.

And. S.

Cłlattanooga, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Tennessee, na samej Granioy z Georgią, na lewym brzegu rzeki Tennessee, w prześlicznej okolicy; 29,100 m-ców (w 1870 r. zaledwie 6,000). —Szybki rozwój zawdzięcza bogatym kopalniom węgla i żelaza w pobliżu, a nadto ożywionemu przemysłowi i handlowi.—Grant rozbił tu dwukrotnie wojska południowców, walcząc od 13

And. S.

do 25 listopada 1863 r.

Chaucer Geoffrey, wybitny poeta angielski, był synem handlarza win w Londynie. Młodzieńczy okres jego życia mało jest znany. Podług najnowszych badań Ch. przyszedł na świat około r. 1340, a nie 1328, jak mniemano dawniej; nie jest też nieprawdopodobnem, że wyższe, ale ogólne wykształcenie otrzymał w Oksfordzie lub w Cambridge. W r. 1357 był już paziem Elżbiety, żony królewicza Lionela, księcia Klarencyi. W r. 1359 brał udział w wyprawie na Francyę i dostał się do niewoli. Wykupiony z niej przez Edwarda III, został wkrótce potem pokojowcem królewskim. Na tern stanowisku musiał dać się korzystnie poznać królowi, skoro w roku 1372 — 3 był przez niego wysłany w misyi dyplomatycznej do Włoch dla prowadzenia układów handlowych z Genuą i Florencyą. Czy podczas tej podróży zabrał znajomość z Petrarką, jeBt rzeczą wątpliwą; w każdym razie miał sposobność zapoznać się bliżej z ruchem literackim, zbudzonym we Włoszech przez Petrarkę i Bokacyusza. Po powrocie do kraju otrzymał ko-Chatterton Tomasz (* 1752 w Bristolu — f ! rzystny urząd kontrolera nad cłem od wełny, skór

końmi do Ch.

i wina w porcie londyńskim; obok tego pełnił zaszczytny obowiązek giermka przy królu i był od niego posyłany w misyach dyplomatycznych do Flan-dryi. Po śmierci Edwarda III, w pierwszych latach rządów Ryszarda II, Ch. cieszył się po dawnemu względami dworu; spełniał nawet misyą dyploma tyczną do Francyi i powtórnie do Włoch (1378 — 9). Zawdzięczał to prawdopodobnie poparciu Jana Gaunt, księcia Lankastru, którego zjednał sobie już w r. 1369, wysławiając i opłakując w poemacie „The dethe of Blaunche the duchesse" świeżo zga słą jego małżonkę, Blankę. Stanowisko poety wzmocniło się jeszcze bardziej, gdy jego protektor, po śmierci drugiej swej żony, Konstancyi, zaślubi! owdowiałą Katarzynę Swynford, siostrę Filipy, małżonki C-a. Życzliwą protektorkę znalazł Ch. i w An nie Luksemburskiej, która w r. 1382 zaślubiła Ryszarda II. Pomimo to, w r. 1386, gdy stosunki polityczne ułożyły się niepomyślnie dla Lankastra, a w parlamencie wybuchła przeciw królowi gwałtowna niechęć, Ch., który, jako poseł z hrabstwa Kent, zasiadał podówczas w izbie niższej, z po wodu swych sympatyj został pozbawiony urzędów i dochodów. Wprawdzie po kilku latach (1391) otrzymał posadę nadzorcy gmachów królewskich, ale ją wprędce, z niewiadomej przyczyny, utracił i odtąd często walczyć musiał z nędzą. Dopiero w r. 1399, gdy na tron wstąpił syn Jana Lanka str a, Henryk IV, położenie Ch-a zmieniło się na lepsze, ale już w roku następnym (1400) poeta umarł. Zwłoki jego zostały złożone w opactwie Westminsterskiem, w miejscu, które odtąd jako kącik poety (Poet’s corner) miało służyć za przytułek wiecznego spoczynku dla wybitniejszych przedstawicieli muzy narodowej. W początkowej swej twórczości poetyckiej Ch. stoi na stanowisku średniowiecznych truwerów francuskich. Do tego okresu, oprócz wyżej wspomnianego poematu na śmierć ks. Blanki i zaginionych liryk, należy „Com-playnte to Pite", utwór ważny pod względem wer-syfikacyi jako pierwsza konsekwentna próba wprowadzenia wiersza jedenastozgłoskowego. Drugi okres twórczości poetyckiej Ch-a cechuje poddanie się wpływom współczesnej literatury włoskiej, głównie Bokacyusza i potrosze Dantego. Do rzędu utworów tej doby należą między innemi: „Palamon and Arcita" (w pierwotnem opracowaniu), przerobiony z Tezeidy Bokacyusza; „Complaynte of Mars"; „Parliament of foules", na cześć królowej Anny Luksemburskiej; „Troilus and Cryseyde" przeróbka Bokacyuszowego „Filostrata"; „The hours of Famę"; „The legend of good women" i kilka innych, pomniejszych. Wszystkie one okazują szybkie rozwijanie się talentu, wiele poczucia natury i prawdy, wiele humoru i daru opowiadawczego, wreszcie wiele taktu artystycznego, który pozwolił Ch-i w przeróbkach z Bokacyusza uniknąć licznych błędów, popełnionych przez mistrza. Ostatni okres twórczości poetyckiej Ch-a, zupełnie samoistnej, przypada na ostatnie lata jego życia i obejmuje głośne Powieści Kantu-aryjskie, „Cantenbury tales“. Jest to najdoskonalsze dzieło Ch-a, napisane wprawdzie w ogólnym planie na wzór Dekameronu Bokacyusza, ale

opracowane samodzielnie, z wielką znajomością ludzi i wymagań kunsztu poetyckiego. Jemu - to głównie zawdzięcza Ch. swą sławę i poczytność nawet w nowszych czasach; jemu przeważnie—nazwę „jutrzenki" albo „ojca" poezyi angielskiej. Nazwę tę usprawiedliwia, nietylko wielki jego talent poetycki, ale i zasługi, jakie położył, polerując po mistrzowsku surowy jeszcze język angielski i nagina-nając go do wymagań artystycznej wersyfikacyi. Jego „Canterbury tales“ wydał ze słownikiem Tyr-whitt (5 tomów, Londyn 1775—78 i kilkakroó później, ostatnio w 1892). Inne wydanie sporządził Wright (3 tomy, Londyn 1847—51). Wszystkie „Poetical worksu wydał Nicholas (6 tomów, Lond. 1845; ostatnio w 8 tomach, 1870) i Bell (4 tomy, Londyn 1878). Na język niemiecki przełożył Hertzberg „Canterbury-Geschichten" (Hildburghau-sen 1870), J. Koch „Ausgewiihlte kleinere Dichtun-gen“ (Lipsk 1880), a A. During—„Werkew (4 tomy, Strasburg 1883—86). Od r. 1868 istnieje w Londynie Chaucer-society, założone przez Four-nivalla dla badania utworów tego poety.—Porów. Nicholas „Life of Ch." (Londyn 1844), Fleay „Guide to Ch.“ (tamże 1877), Ward „G. Ch.“ (1879; ponownie 1888) i Bernhard ten Brink „Gesch. der englischen Literatur" (tom II, str. 1—214; Berlin 1889).

Chaudesaigues, osada lecznicza, w departamencie francuskim Cantal, okręgu St. Flour, w dziko romantycznym wąwozie górskim, 650 m. nad p. m., znane już Rzymianom, jako Aąuae calentes. Są to najgorętsze francuskie cieplice obojętne, o temperaturze od 57° do 81.6° C., zawierają nieco związków arsenowych, jodowych i bromowych. Urządzenia kąpielowe dobre, pobyt tani. Klimat nieco za ostry, górski. Wskazane w wielu cierpieniach, przeważnie w chorobach nerwowych. Koleją z Paryża przez Clermont-Ferrand do Saint-Flour, skąd

Dr. A. P

Chaudet Antoni Dyonizy, malarz i rzeźbiarz francuski (* w Paryżu 3 marca 1763 r. — f tamże 19 kwietnia 1810), uczeń Stoufa, otrzymał „grand prix“ w Rzymie 1784 r., został członkiem akademii 30 maja 1789 r. — W d. 12 stycznia r. 1805 mianowany został następcą członka instytutu rzeźbiarskiego Piotra Juliena. — Prace swe wystawiał w Salonie między latami 1789 a 1810. — Ozdobił sale cesarskie w Luwrze płaskorzeźbami, przedstawiającemi: „Malarstwo", „Rzeźbęu i „Architekturę", a w przedsieni tamże wykonał „Geniusza sztuki". Zawdzięczają mu także piękne ozdobienie frontonu Luwru allegorycznemi postaciami „Pra-wa“. Ze wszystkich rzeźb Ch-a najwięcej zasługuje na uznanie: „Pasterz Phorbas" i śliczna figura „Amor", obie umieszczone w muzeum rzeźby francuskiej. — Ch. wykonał też statuę, p. t.: „Spokój", srebrną, a ofiarowaną cesarzowi Napoleonowi I-u przez miasto Paryż; umieszczono ją początkowo w Tuileries, rzeźba zaś „Generała Dugommier", robiona dla Luwru, przeniesioną została do Wersalu. — Jedną z ostatnich prac Ch-a w Salonie r. 1810 było popiersie marmurowe „Sebastyana Bour-don“, obecnie znajdujące się w wielkiej galeryi Lu-

wru. Dla ozdobienia Panteonu Ch. wyrzeźbił, en bas- Syrena, zwrócona w lewo, z pałaszem podniesionym relief: „Poświęcenie dla ojczyzny", umieszczone na do cięcia w prawej ręce. W koronie lewego heł-prawo pod perystylem, i grupę gipsową „Współza- mu między dwiema trąbami pół kónia czarnego, wodnictwo o sławę", która zniknęła w epoce Re- zwróconego w prawo. Herb ten, pochodzący z Fran-

cyi, przyniósł do Polski, w Ba-waryi osiadły Jan Józef Chau-doir i syn jego Stanisław (ob.), których ces. Aleksander I, dnia 29 listopada 1819 r. d. 22 lutego 1820 r. przypuścił do szlachectwa w kr. Pols., zaś r. 1827 ta£ Jan Józef, jak i syn jego Stanisław, Chaudoirowie, otrzymali w kr. Pols. i cesar. Ross.

T M.

And. S.

And. S.

zatwierdzenie tytułu baronow-skiego,nadanego Janowi Józefo wi Chaudoir wraz z potomstwem, przez Maksymiliana I, kr. Baw., 1814 r. („Armoriale de la nobl. Franęaise"; „Wappenbu.ch des Konigr. Bayern"; „Herb. rod. szl. kr. Pols“; „Oiihckh THTyji. po-

na

W roku

„De 1’etat politique de „La France en 1889".

stauracyi.—Najznakomitszą pracą artysty jest figura z bronzu, Napoleona I-go, umieszczona na kolumnie Wielkiej Armii w 1810 r. Statua ta zniszczoną została przez sprzymierzonych w maju r. 1814. — Do liczby dzieł Ch-a dodać trzeba następujące: „Cincinnatus", umieszczony w senacie; „Cyparissa", marmurowa statua (w galeryi księcia Leuchten-berskiego); „Belizaryuszu, statua bronzowa; grupa „Paweł i Wirginia"; posąg „Herkules", znajdujący się na placu Inwalidów, i plan frontonu pałacu ciała prawodawczego. — Jako malarz i rysownik, nie wsławił się.—Popiersie Ch-a wyrzeźbił uczeń jego, Valois, portret zaś, malowany przez Boilly, znajduje się w muzeum w Lille.

Chaudfontaine, osada lecznicza, licznie nawiedzana, w belgijskiej prowincyi Lióge (Liittich), w prześlicznej dolinie rzeki Vesdre, (prawy dopływ Mozy) i przy drodze żelaznej Lióge-Verviers; źródła siarczane 82° C., urządzenia kąpielowe odpowiednie; około 1,800 m-ców.

Chau&iere, prawy dopływ rzeki św. Wawrzyńca, w Ameryce Brytańskiej, prowincyi Kwebeku, wypływa z wyniosłości położonej na granicy Stanów Zjednoczonych (stan Maine), kierunek biegu ma północno-zachodni, uście wprost Kwebeku, ogólna długość do 180 km.—Nazwę Ch. noszą także słynne wodospady na rzece Ottawie (lewy dopływ rz. św. Wawrzyńca) pod miastem Ottawą; ponad najwspanialszym z nich wznoszą się znane ze swej śmiałej konstrukcyi mosty (Union-Bridges).

Chaudoir Stanisław, uczony numizmatyk, członek towarzystwa archeologicznego w Petersburgu i innych zagranicznych, urodził się w r. 1790 w Warszawie, z familii francuskiej, zdawna tu zamieszkałej. Ojciec jego posiadał nawet kamienicę, którą sam wystawił podług planu budowniczego Zuga, przy ulicy Wierzbowej pod nr. 614 lit. b. Później przeniósł się do gubernii wołyńskiej, gdzie nabył majętność Iwińce pod Żytomierzem i tam umarł dnia 20 sierpnia 1858 roku. Ch. całe swoje życie poświęcił zbieraniu monet i numizmatów, nietylko krajowych, ale i zagranicznych, miał też ich kolekcyę. jednę ze znaczniejszych w Europie. Oprócz wielu rozpraw numizmatycznych, ogłoszonych po różnych czasopismach w języku francuskim, wydał osobno w 3-ch tomach obszerne dzieło o monetach russkich i zagranicznych, kurs w kraju mających, pod tytułem: „Aperęu sur les monnaies russes et sur les mon-naies etrangeres qui ont eu cours en Russie, depuis les temps les plus recules jusqu’a nos jours" (Petersburg 1836), które otrzymało całkowitą nagrodę tak zwanego premium Deinidowa i było tłómaczo-czone na język russki w r. 1837 i 1841.—(„En-cykl. S. Orgelbranda").

Chaudoir vel Szodoar, herb polski z zatwierdzenia. Na tarczy niemieckiej, w polu błękitnem u dołu dwa złote pasy czyli belki, nad niemi koń czarny biegnący w prawo. Nad tarczą korona baronowska, a nad nią dwa hełmy. W koronie prawego hełmu

Fig. 202.

Chaudoir, herb.

^aMT> h jnmaMTj pyccu. HMnep." wydanie Depart. Herold. Rządzącego Senatu 1892 r.). w- K- Ł Chaudordy Jan Chrzciciel Aleksander Damazy hr.,de, dyplomata francuski (* w Agen, dep. Lot et Garonne w 1826 r.). Karyerę dyplomatyczną rozpoczął dość wcześnie jako członek poselstwa francuskiego w Rzymie (1851 r.). W r. 1854 został sekretarzem nadzwyczajnego poselstwa na konferencye w Wiedniu. W takim samym stopniu hierarchii dyplomatycznej jeździł do Londynu, Wejma-ru (1856) Madrytu (1858), Kopenhagi (1861), Karlsruhe (1862).— W roku 1866 został pierwszym sekretarzem poselstwa w Madrycie, wreszcie w r. 1868 —posłem francuskim na dworze hiszpańskim. Rząd Obrony Narodowej zastał hr. Ch. w 1870 r. stanowisku dyrektora gabinetu spr. zewnętrznych i nie zawahał się powierzyć mu wydziału dyplomatycznego przy delegacyi w Tours. Hr. Ch. umiał stanąć na wysokości zajętego stanowiska, robiąc wszystko, co było w ludzkiej mocy.

1871 wybrany został na posła do Zgromadzenia Narodowego, a w roku 1875 bronił interesów Francyi na nadzwyczajnym kongresie w Konstantynopolu. W r. 1881 powierzył Gambetta hr. Ch. poselstwo przy dworze rossyjskim. We dwa lata później powołano go na stanowisko członka komisyi do uporządkowania archiwów dyplomatycznych. W roku 1884 podał się do dymisyi. — Ch. wydał: „La France ń la suitę de la guerre 1870"; „Inte-rieur et exterieur“ (1887); la nation franęaise Bibliogr. „Atmuaires diplomatiques“; Sorel „Hist. diplom. de la guerre fr. allem." (1872); Valfrey „Hist. de la dipl." (1872).    z. Kor. ^

Chaukowie, łacińskie Chan ci, lud germański, o którym Tacyt („Germ.u 35) powiada: „Lud między Germanami najznamienitszy (nobilissimus), który woli sprawiedliwością wielkości swej strzedz (tueri)-. Pochlebna ta opinia, kto wie czy nie wynikła z pewnego ich względem Rzymian serwilizmu, gdyż, za świadectwem tegoż samego historyka

Haeser „Lehrb, d. Geschichte d. Med." wyd. III, t. III, str. 176.

(Ann. I 60, II 17), Rzymianie utrzymywali wśród nich załogę i wybierali z pośród nich oddziały pomocnicze. Później powstali jednak i razem z Fryzami w wojnie batawskiej bili się przeciw Rzymianom. W ciemnych barwach maluje Pliniusz (XVI, 1—2) ich kraj, leżący między Ems i Wezerą nad Oceanem. — Zob. Liibker „Reallex. des class. Al-terth“.

Dr J. p.

Chaulieu Wilhelm Amfrye, opat (* 1639 w Foutenay—f 1720 w Paryżu), liryk francuski. Zaprzyjaźniony z książętami Veudóme, należał do rzędu wybitniejszych członków wesołego towarzystwa, jakie się zbierało w Temple’u, a znaczne prebendy K- K- pozwalały mu pędzić życie bez trosk, oddane uży-Chauliac Guy, de (Guido de Cauliaco, waniu przyjemności. Hołdownik epikureizmu, w pie-Cauliacensis) (* w wiosce Chauliac (Lozóre) śniach swoich Ch. z wdziękiem i szczerością opie-około r. 1300—f w Awenionie około r. 1370); słyń- wał rozkosze życia. Jego „Oeuvres“ wydał Fou-ny chirurg fraucuski. Kształcił się w Montpellier, quet (2 tomy, Paryż 1774) i Lemontey (Paryż Bolonii i Paryżu, następnie jako lekarz przebywał 1825); wybrane ogłosił Poitevin w „Petits poetes w Lionie, skąd go papież Klemens VI (1342—1352) franęais“ (Paryż 1864).

roz-

powołał do Awenionu na lekarza swego przybocz- Chaumette Piotr Gaspard, demagog, proku-nego. Przyjąwszy święcenia kapłańskie, pozostał rator francuski (* w Nevers r. 1763—f r. 1793). do śmierci na dworze papiezkim, służąc jako le- Był synem szewca. W liście z d. 29 stycznia 1793 karz, kapelan i podkomorzy następcom Klemensa: r. utrzymywał Ch., iż pobierał lekcye botaniki od Innocentemu VI i Urbanowi V. W r. 1363 wykon- J. J. Rousseau. Nie ulega tylko wątpliwości, że czył dzieło swe znakomite „Collectorium artis chi- przesiąkł cały filozoficzueini zasadami XVIII w. Re-rurgicalis medicinae“, które przez 200 lat przeszło wolueya powołała go na stanowisko przewódzcy uchodziło za najlepszy podręcznik chirurgii i zwy klubu w rodzinnem mieście. Po osiedleniu się kle nazywanem bywało „Chirurgia magna Guido- w Paryżu, w okręgu des Cordeliers, studyował me-nis“; wydrukowano je po raz pierwszy w Paryżu dycynę w specyalnej szkole, tudzież pisał broszury (1478) w przekładzie francuskim; oryginał łaciński polityczne. W klubie rewolucyjnym des Cordeliers ukazał się w wydaniu pierwszem w Wenecyi (1490 został najwybitniejszym mówcą, a wkrótce podjął in fol.), poczem nastąpiło wielkie mnóstwo wydań, się współpracownictwa w dzienniku Prudhomme’a: wyciągów, tłómaczeń i komentarzy; ostatnie wyda „Revolutions de Paris“.—W rewolucyi francuskiej nie, zupełne, wyszło w Londynie (1585 iu 4°). Dzie- Ch. brał najczynniejszy udział jako członek komu-ło Ch-a nie jest nawskroś oryginalnem, autor go ny, a później, w zastępstwie de ManuePa, jako też za takie nie podaje; jest to kompilacya, ale spo- prokurator syndyk. Wybór ten jest wymownym rządzona z wielką znajomością rzeczy przez cliirur- dowodem jego popularności, którą łatwo pozyskał ga, posiadającego ogromne wykształcenie zawodowe dzięki wielkiej swadzie oratorskiej, gorącemu sercu, i ogólne, oraz doświadczenie osobiste niepospolite, miłej powierzchowności, a nadewszystko dzięki nie-Rzecz cała napisana jest jasno, ze zdrowym kry- pospolitej natenczas prawości charakteru.—Historya tycyzmem i skromnością, zdradzającą mędrca praw- przypisuje Ch-owi następujące zasługi: Ch. zniósł dziwego, który wiedział, co wybrać z prac poprzed- karę cielesną w zakładach naukowych, przyczynił ników swych i, przeplatając materyał zebrany uwa- się głównie do zamknięcia domów gry i rozpusty, gaini na doświadczeniu i rozumieniu własnem zniósł loterye, przedsięwziął energiczne środki opartemi, umiał stworzyć całość, ukrywającą pod przeciwko propagatorom niemoralnych książek i bez-skromnyin napisem „Collectorium", wspaniałe bo- wstyduych pornogralij, przyczynił się do wydania de-gactwo wiedzy własnej i cudzej, a pełną nadto rad krętu orzekającego, aby biblioteka komuny w Paryżu rozumnych i praktycznych. Nie możemy tu wdawać zbierała orędzia, patenty, adresy, i t. p. dokumenta, się w szczegółowy rozbiór tej arcyciekawej księgi; tworzące dzisiaj niewyczerpaną kopalnię źródeł ar-wspomnieć jednak musimy, że na początku jej mie- chiwaluych. Dzięki Ch-owi każdy chory w szpitalu ści się krótka historya chirurgii, oraz poglądy auto- osobne dostawał łóżko; z waryatami zaś nie ob-ra na pauujące za czasów jego kierunki chirur- chodzono się w tak barbarzyński, jak dawniej, spo-giczne. Ustęp ten dla dziejów medycyny posiada sób. Biblioteki publiczne zaczęto też z jego niepospolitą wartość źródłową. Dalej w traktacie porządzenia otwierać codziennie.—Nie zapominając II, rozd. 5 napotykamy grozą przejmujący opis zasług, wyliczyć należy i winy Ch-a, jako polityka: „czarnego moru”, którego świadkiem był Ch. prześladowanie Żyrondystów, kleru oraz złośliwe wy-w Awenionie (1348); ustęp ten również należy do cieczki przeciwko katolicyzmowi, które doprowadzi-najcenniejszych źęódeł historycznych i wartością ły do urządzenia Kultu i świątyni Rozumu. Boginię swą o wiele przewyższa spółczesne deklamacye Pe- Rozumu przedstawił Konwentowi Chaumette dnia trarki i z artyzmem napisane barwne opowiadanie 10 listopada 1793 roku i on-to wygłaszał z zacie-Boccaccia. Drugiem dziełem Ch-a jest „Formulare", kłością demagoga szalone mowy: „precz z kastami czyli pospolicie t. zw. „Chirurgia parva‘‘, wielokro- i przedmieściami, precz z litością dla tych nędzni-tnie drukowana razem z podręcznikiem wielkim, ków! Jeśli ich nie zdołamy pokonać, oni nas po-Inne prace jego zaginęły, niestety; kilka z nich zna- konają. Rzućmy więc między nich a siebie przestrzeń my zaledwie z tytułów, jak up. rozprawę o zaćmie wieczności...." (5 września 1793 r.). — Za dziwa-(cataracta), napisaną dla niewidomego Jana Lu- j ctwo uważać można projekt zasadzenia karto-kseinburczyka, króla czeskiego.— Por. Rust „The- j flami ogrodów publicznych w Paryżu, tudzież oret. prakt. Handb. d. Chir.“ (t. IV str. 412;— odwołanie się do patryotów, aby zaniechali mody

komuny.

And. S.

do 10,000 m-ców.

Chausey, grupa wysepek francuskich w kanale La Manche, u zachodniej podstawy półwyspu Nor-mandzkiego i przy wejściu do zatoki św. Michała; , są ufortyfikowane, posiadają latarnię morską i obfi-

And. S.

trzewików dlatego tylko, żeby staniała skóra, potrzebna do wyrobu butów dla armii narodowej. Zazdrosny o popularność Ch-a Robespierre wyjątkowo słusznie oskarżył go o przestępne wspóluictwo z Ana-charsisem Clootz’em „ w celu wykorzenienia i zgładzenia wszelkich myśli o bóstwie". Wraz z Cloo-tz’em Ch. był najwybitniejszym członkiem sekty przechrzczeńców i znanego stronnictwa politycznego Heberta („les hebertistes ‘). Na stanowisku syndy-ka-oskarżyciela jedną z pierwszych czynności Ch-a była zmiana imienia na Anaxagoras. Za to wszystko Robespierre kazał go wtrącić do najgorszego więzienia, gdzie tracono ludzi niewinnych bez wyroku i sądu. Śmiałem i ostrem wystąpieniem Ch. rzekomo mógł zgnieść stronnictwo Robespierre’a; wskutek tylko swojej nieśmiałej obrony skazany został na śmierć i ścięty d. 13 kwietnia 1794 r. Z chwilą śmierci Ch-a kończą się czasy wielkiej

Z. Kor.

Chaumont 1). Ch. rozległy, nakształt wału wydłużony, grzbiet górski w systemacie Jury Szwajcarskiej, wzniesiony w stronie północno-zachodniej Nefszatel-skiego jeziora; najwyższy punkt leży 1,438 m. nad p. m. i daje się bez trudu dosięgnąć; rozciąga się stąd wspaniała panorama na Alpy Szwajcarskie, na równinę Aaru, na jeziora i liczne osady. — Spód wyniosłości leży w strefie winnic, wierzchołek i zbocza pokrywają bory świerkowe. Na wysokości 1,228 m. znajduje się uzdrowisko klimatyczne, z klimatem pobudzającym, krzepiącym, lecz nieco chłodnym; urządzenia dobre, pobyt około 300 fr. miesięcznie — 2). Ch. en Bassigny, stolica departamentu francuskiego Wyższej Marny (Haute Marne), na wyniosłości między Marną i lewym jej, tu wpadającym, dopływem Suize; 12,500 m-ców. Miasto, porządnie zabudowane, posiada starodawne mury obronne i baszty, dzisiejszą zaś sztuką wojskową zamienione zostało w twierdzę 3-go rzędu, mającą bronić linij Marny wraz z twierdzami Lan-gres i Vitry. Cli. jest siedliskiem najwyższych władz departamentu, posiada filię Banku Francuskiego, cztery kościoły, piękny ratusz, gmach prefektury, pałac sądowy, bibliotekę miejską (40,000 t.), liceum, muzeum starożytności, fabryki rękawiczek i t. p. Handel zbożem, skórami i wełną jest ożywiony. W Ch. zawarty został 1 marca 1814 r. poczwórny alians między Austryą, Anglią, Rossyą i Prusami dla ustalenia pokoju i wyswobodzenia Europy z pod przewagi Napoleona.—Mocarstwa zobowiązały się wystawić każde po 150,000 żołnierzy, a Anglia nadto płacić miała rocznie 5 mil. funtów przez czas trwania wojny, aż do powrotu wojsk sprzymierzonych do kraju. — Przymierze to pozostawało w związku z układami prowadzonemi współcześnie w Chatillon, i podpisane zostało przez ks. Metternicha za Austryę, lorda Castlereagh za Anglią, hrabiego Nesselrodego zą Rossyą i hr. Rar-denberga za Prusy.

Cłiauny, przemysłowe miasto w departamencie francuskim Aisne, okręgu Laon, jest stolicą kantonu, leży nad spławną rzeką Oise i nad kanałem łączącym rzeki SommeiOise; fabryki luster i szkła

tują w króliki.

Chaussard Piotr Jan Chrzciciel (* 1766—f 1826), pisarz i rewulucyonista francuski. Zawód publiczny rozpoczął jako adwokat parlamentu paryskiego .i w roku 1789 napisał: „Theorie des lois criminelles". Gdy wybuchła rewolucya, Ch. przybrawszy nazwisko Pub li cola, wziął żywy w niej udział jako publicysta i agitator. W r. 1791 ogłosił drukiem: „Lettre d’un homme librę ń l’esclave Raynal“, a w 1792 — „De 1’Allemagne et de la rnaison d’Autriche“, dzieło, które było kilkakroć przedrukowane, a nawet rozdawane bezpłatnie. W r. 1792 Ch. został przez ministra Lebruna wysłany do Belgii jako komisarz władzy wykonawczej. Tu zaczął z wielką bezwzględnością szerzyć zasady rewolucyjne i z tego powodu został przez generała Dumouriez wydalony z Antwerpii; w każdym razie agitacye Ch-a sprawiły, że Belgia została połączona z Francyą. Po powrocie do Paryża, Ch. został członkiem komitetu Ocalenia publicznego, później sekretarzem generalnym w ministe-ryum wychowania publicznego. Złożywszy po niejakim czasie ten urząd, oddał się piśmiennictwu. Za rządów Napoleona został profesorem przy liceum w Rouen, następnie w Orleanie, Nimes, a wreszcie w Paryżu. Restauracya pozbawiła go tej profesury. Działalność pisarska Ch-a była bardzo różnorodna; z pomiędzy licznych prac jego, oprócz wyżej wymienionych, ważniejsze są: „Memoires histo-riąues et politiąues sur la revolution de la Belgi-que“ (1793), „De 1’education des peuples" (1793), „L’esprit de Mirabeau“ (1797), „Le nouveau diable boiteux“ (2 tomy, 1798), „Fetes et courtisanes de la Gróce“ (4 tomy, 1801; 4 wyd. 1829) „Helioga-bale“ (1803), „Pausanias franęais" (1806), „Jeanue d’Arc, recueil historiąue et complet“ (1806), „Les Antenors modernes ou voyage de Christine et de Casimir en France sous Louis XIV“ (1807) i wreszcie poemat dydaktyczny „Epitre sur quelque genre dont Boileau n’a pas fait mention" (1811), który później przerobiwszy, wydał ponownie p. t. „Poeti-que secondaire ou essai didactique“ (1817); jest to niejako uzupełnienie Sztuki poetyckiej Boileau.

Chaussee Piotr Klaudyusz Nivelle, de la, ob. Nivelle de la Chaussee.

Chaussier Franciszek (* w Dijon d. 2 lipca 1746 — f 12 go czerwca 1828 r.), uczony lekarz i chemik francuski. Jako syn ubogiego rzemieślnika, walcząc ciężko z niedostatkiem, kształcił się początkowo w mieście rodzinnem, a następnie w Pa- , ryżu, i tam też, mając zaledwie 19 lat, został doktorem med., poczem powrócił do Dijon, gdzie szybko bardzo umiał zdobyć sobie stanowisko zaszczytne. Pomimo, że jako lekarz więzienny, ordynator szpitala i fizyk sądowy, miał zajęć dostatek, w r. 1769 rozpoczął prywatne wykłady anatomii opisowej i porównawczej, oraz pierwszy we Fran-

cyi urządził klinikę chorób ocznych; po jedenastu latach zacnej a użytecznej pracy stany Burgundyi mianowały go profesorem anatomii, akademia zaś diżońska wybrała na sekretarza stałego. Przez cały ten czas pisywał pilnie i wiele o chorobach ocznych, chirurgicznych, wewnętrznych, o medycynie sądowej, chemii, anatomii, rozwinął, jednem słowem, działalność literacko-naukową, bardzo wielostronną, a przytem niepozbawioną bynajmniej gruntowności, przez co zdobył sobie uznanie zasłużone w całej Francyi i poza jej granicami nawet. — Gdy w r. 1794 Konwencya narodowa postanowiła zreorganizować szkoły lekarskie, Fourcroy, mający to zadanie spełnić, powołał Ch-a do współpraoownictwa; równocześnie powierzono mu w Paryżu katedry anatomii i fizyologii; w r. 1804 został nadto lekarzem zakładu położniczego (Materuitś), oraz prof. chemii w szkole politechnicznej; na dwu tych stanowiskach pozostawał do r. 1815. — Pomimo zasług swych ogromnych, jako źle widziany w ówczesnem mini-steryuin, w roku 1822 wraz z Pinelem, Desgenet-tes’em i innymi dzielnymi profesorami otrzymał dymisyę, a wkrótce potem doznał porażenia apople-ktycznego i umarł po kilkoletniej chorobie. Pomimo że nie był wymownym wcale, pomimo że prace jego, drukiem ogłoszone, pod względem czysto literackim małą mają wartość, umiał jednak treścią wyborną wykładów i prac swych wynagrodzić wszelkie ułomnośoi formy, w której myśli swe wypowiadał, i zasłynąć jako profesor znakomity i pisarz naukowy pierwszorzędny. — Z licznych bardzo prac jego niektóre tylko, ważniejsze, tu wymieniamy, jako to: 1) „Exposition sommaire des muscles, suivant la classification et la nomencla-ture móthodiąue" etc. (Dijon 1789, Paryż 1797); 2) „Móm. sur ąueląues abus dans la constitution des corps et collóges de chirurgie" etc. (Dijon 1789); 3) „ObservationB chirurgico-lćgales sur un point impor-tant de la jurisprudence criminelle" etc. (Dijon i Paryż, 1790 r.); 4) „Observations sur ąueląues abus dans le service des officiers de santć militairesM etc. (Dijon 1790); 5) „Tables synoptiąues de la Zoonomie, des solides organiąues" etc. (Paryż, 1799 —1826, in folio, tablio 25); 6) „Exposition sommaire de la structure de 1’encóphale" (Paryż, 1807); 7) „Recueil anatomiąue h 1’usage des jeunes gens" etc. (Paryż 1820; wyd. II, p. n. „Planches anatomiąues" etc., tamże 1823, tab. 22); 8) „Con-sideration sur les convulsions qui attaąueut les fem-mes enceintes" (tamże 1823, w. II 1824); 9) „Re-cueil de mćmoires, consultations et rapports sur divers objets de la mćd. legale" (tamże r. 1824); 10) „Móm. sur la viabilitó de 1’enfant naissant“ (tamże 1826). Oprócz tego ogłosił Ch. mnóstwo prac pomniejszych w „Hist. et mćm. de la Societó roy. de módecine" (1780—81), w „Nouveaux móm. de 1’Acad. de Dijon" (1782—1783), w „Bullet. de la Facultó et de la Soc. de mód. de Paris" (1804 — 1821); należał też do redakcyi „Journal de l’Ecole polyt." i w. in.—Por.: E. Pariset „Hist. des mem* bres de l’Acad. roy. de mód." (t. II, str. 45). —Dó-chambre „Diction. encyclop." (XV, str. 573); Rust

Wielka Enc. llustr. T. XI.

„Theor.-prakt. Handb. d. Chirurgie" (tom VI, str 415).

Chautauąue, jezioro w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., na samym zachodzie stanu Nowo-jorckiego, 26 km. długie, do 6 km. szerokie, 394m. nad p. m. wzniesione,—odpływ ma w stronie południowej, przez rzekę Alleghany do Ohio; na północnym jego krańcu leży Mayyille, stolica hrabstwa Ch., a na południowym—przemysłowe i handlowe miasto Jamestown. *

Chautury albo Cbawtury u Białorusów i Małorossyan oznaczają dzień zaduszny i sam zwyczaj „wypominania* zmarłych w kościołach. Nazwa pochodzi stąd, że duchowny bierze do rąk tak zwane chartularium, czyli spis imion zmarłych i czyta go głośno, polecając dłom obecnych ich pamięć. W niektórych okoli cach przekręcono Ch. na Chaptury, Chapturki Żebraków, gromadzących się tłumnie w dzień za duszny pod kościoły, w oczekiwaniu datków, zwą Chawturnikami.    JK

Chauveau-Lagarde KlaudyuszFranciszek, adwokat i urzędnik francuski (* w Chartres w 1756 r.—f w 1841 r.). Śmiało bronił przed trybunałem rewolucyjnym gener. Mirandy, BrissoPa, ks. de Chńtelet, panny Desille, Charlotty Cor-day i Maryi Antoniny, za co najprzód Marat, później Robespierre chcieli go skazać na śmierć. Gdy za gorliwość w procesie królowej aresztowany został z kolegą swym Tronęon-Ducoudray, siepacze nie potrafili wyciągnąć z nich ani jednego sekretu, rzekomo udzielonego im przez umęczoną klientkę. W r. 1828 Ch. mianowany został radzcą w Sądzie Kassaeyjnym. W r. 1816 ogłosił dzieło p. n. „Notę historiąue sur le procós de Marie Antoiuette d’Autriche et de M-me Elisabeth de France" (1816); „Exposó simple et fidóle de la conduite du gener. Bonnaire, ex-commandant de la place de Conde" (1816).— Bibl. Doublet de Boisthibault: „Chaveau-Lagarde" (1841); Martin „Quelques esąuisses sur la vie judiciaire" (1841); Pascalet „Chaveau-Lagar-de" („Revue gónór. Histor." rok 9, sery a 2-a, str. 162); „Annales du barreau franęais" (1847, tom XVII).    Z- Kor.

Chauveau Adolf, prawnik francuski (* w 1802 r.—f 1868 r.). W bardzo młodym wieku przyjęty został do korporacyi adwokatów w Paryżu (1823 r.). Od tej chwili datuje się świetne powodzenie jego na stanowisku adwokata i profesora, dzięki niepospolitym zaletom umysłu i serca młodego obrońcy, a nadewszystko dzięki zdumiewającej znajomości prawa. Po rewolucyi 1830r. Ch. został adwokatem przy Trybunale kassaeyjnym i zdobyć sobie potrafił jeszcze większą i zacniejszą sławę. W 1838 r. objął katedrę prawa administracyjnego w Tuluzie. We dwadzieścia siedem lat później został dziekanem fakultetu prawnego w tejże wszechnicy. Ch. uchodził zawsze za najkompetent-niejszego rzeozoznawcę wszystkich przedmiotów z dziedziny prawa karnego, procedury lub prawa administracyjnego. Z ważniejszych dzieł Ch-a wymienić należy: „Commentaire du tarif en matióre civile

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Dr J. P.

And. S.

zarazem

mo

pod tytułem: le Soldat Laboureur. W sztuce tej przedstawiony jest ślepy na wszelkie przedstawienia i wzglę iy wielbiciel Napoleona I. Później jeszcze w komedyi: „La cocarde tricolore“, braci Hipolita i Teodora Cognard, osnutej na tle zdobycia Algieru, wystawiony został młody rekrut nazwiskiem Chauvin, który chełpił się swoją odwagą i śpiewał odpowiednie do tego kuplety. Stąd wyrobiło się pojęcie, które, przeniesione do innych stosunków, oznacza wogóle ślepe przywiązanie do pewnego poglądu, lub do pewnego stronnictwa, opierające się wyłącznie na uczuciu, choćby pogląd ten nie mógł wytrzymać krytyki zdrowego rozsądku, lub stronnictwo nie zasługiwało na przywiązanie. Pod względem politycznym pod szowinizmem rozumieją patryotyzm gwałtowny, wyłączny, wojowniczy, natchniony wo-f góle przez imaginacyą i uczucie, bez względu na Chauvelin Franciszek Bernard, margrabia, rozum. Ale tak pod tym, jak i pod każdym innym

dans l’Ordre des articles du Codę de procedurę ci-vile“ (1832); „Codę penal progressif" (1832); „Thó-orie du Codę penal", we współpracownictwie z M. Faustin Hólie (1834—1843, S t.); „Dictionnaire góne-ral et complet de proceduro" (1837); „Principe de competence et de juridiction administrativeu (1841 —1844); „Traite pratiąue de procódure civile et commerciale" (1854) „Des ótablissements de charitó publics et privós en France et dans les pays ćtrangers sous le point de vue admi-nistratif" (1858); „Essai sur le regime des eaux navigables et non-navigables“ (1859); „Codę d’in-struction adrainistrative“ „Codę de la saisie immobi-lióre" (1868); „Questions rósolues" (1868).—Nako-niec opracował, rozszerzył i notami opatrzył 4-e wydanie „Lois de la procedurę administrative“ L. G. Carrego (1862—63, tomów 11).

Z. Kor.

de, syn Bernarda Ludwika (* w Paryżu w 1766 r.

— f w 1832 r.). Zaciągnął się do szeregów rewolucyjnych, aczkolwiek ze stronnictwem dworu wiązał go urząd szatuego królewskiego, mitra margrabiego i szlify kapitana huzarów. W 1792 r. mianowany został posłem na dworze angielskim, gdzie zręcznie pracował nad utrzymaniem neutralności Anglii wobec rewolucyi francuskiej; główną jednak zasługę pod tym względem przypisać należy Talleyrandowi, kierującemu pokryjomu całą akcyą dyplomatyczną. Po śmierci Ludwika XVI Ch. otrzymał od rządu angielskiego rozkaz niezwłocznego opuszczenia granic państwa. — Po powrocie do Francyi piastował różne godności państwowe, broniąc z właściwą sobie bezwzględnością interesów rządu. Był członkiem Trybunatu, prefektem w Lys (1804) i radzcą stanu. W początkach cesarstwa Ch. zasłynął jako fanatyczny przeciwnik orderu Legii honorowej, czego Napoleon nie mógł mu długo darować. Uzyskawszy za wielkie zasługi, położone w zgromadzeniu garek kieszonkowy należał w tych okolicach do prawodawczem, przebaczenie cesarskie, Ch. pysznił się udzieloną sobie legią i tytułem hrabiowskim.

Podczas restauracyi Burbonów posłował z dep.

Cóte d’Or (1817—1822; 1827 — 1829) energicznie broniąc stronników liberalizmu. Burbonowie i stronnictwo królewskie uważali go zawsze za dziecko rewolucyi i niechętni mu byli do śmierci. — Bibl.

Arnault, Jay, Jouy, Norvins „Biographie nouvelle des contemporains“; Pallain „La mission de Lon-dres“; Baron de Viel-Castel „Histoire de la Re-

Z. Kor.

A. 0.

względem, szowinizm jest szkodliwy, bo przeszkadza jasnemu, objektywnemu zapatrywaniu się na rzeczy, i dosięgnięciu tych celów, które rozum i rozsądek uważają w danej chwili i przy danych okolicznościach za możliwe.

Chaux de Fonds, miasto główne okręgu i najludniejsza osada w Szwajcarskim kantonie Nefsza-telskim; 27,000 m*ców. Leży w malowniczej dolinie podłużnej, systematu Jury Szwajcarskiej, na wysokości 992-m nad p. m., zabudowane prawidłowo pięknemi domami, z których niejeden ma pozór pałacu, posiada kilka kościołów okazałej budowy, ratusz, teatr, muzeum, bibliotekę miejską i t. p.; drogą żelazną górską łączy się z Nefszatelem, Ba-zyleą i Besanęonem. Wielki dobrobyt miasta i okolicy, dający się spostrzegać na każdym kroku, ma swe źródło w fabrykacyi zegarków na wielką skalę.—Podwalmy tej gałęzi przemysłu położył kowal, Jan Richard w 1679 roku, t. j. w epoce, gdy ze-

stauration".

Chauvin August, malarz historyczno-religijny belgijski (* 1810, w Liege). Kształcił się w Dusseldorfie pod kierunkiem Schadowa, potem był nauczycielem w Akademii w Liege, a następnie jej -dyrektorem. Z obrazów jego, malowanych najzupełniej w duchu Schadowa, zasługują na wyróżnienie: „Modlitwa Mojżesza", „Ucieczka do Egiptu“, „Hagar na puszczy", „Pokłon Trzech Króli“, „Trzy Marye u grobu Chrystusa", „Nawrócenie św. Pawła" i „Uczta Pepina Herystala". Data zgonu jego niewiadoma; w 1888 zajmował jeszcze swoje stanowisko dyrektora Akademii w Liege.

Chauvinisme, szowinizm. Wyraz ten pochodzi od nazwiska Chauvin, w sztuce Scribego

osobliwości. Oglądając raz zepsuty zegarek, rozebrał on go najtroskliwiej, przypatrzył się uważnie wszystkim częściom składowym, złożył je następnie i w krótkim czasie zrobił taki sam nowy zegarek: był więc samoukiem. Wyuczył potem tej sztuki pięciu swych synów oraz kilku młodzieńców i stał się, nietylko najpierwszym zegarmistrzem szwajcarskim, ale nadto założycielem szeroko dziś rozwiniętego przemysłu i twórcą dobrobytu ludności okolicznej. Głównym warunkiem dalszego rozwoju zegarmistrzostwa był podział pracy: każdy robotnik wyrabiał jedną tylko część składową zegarka i w swej pracy dochodził do zdumiewającej do kładności, osiągając przytem możliwą szybkość Tym sposobem do robót delikatniejszych można by ło użyć nawet dzieci—co, naturalnie, wpłynąć mu siało na zniżenie kosztu pracy. Dziś samo Ch de F. zatrudnia wyrobem wszelkiego rodzajh ze garków do trzech tysięcy ludzi i produkuje rocznie na summę około 2 mi!, fr.    Ana- s-

Chavagnac Jozue, de (f 1652) w r. 1615 był obrany przez kościół reformowany Owernii deputatem na zgromadzenie polityczne w Grenobli; przystał następnie do księcia de Rohan, który mu dał dowództwo jednego z pułków seweńskich(1625

i gubernatorstwo Castres (1628). Cli. nie zdołał sella 1841). Umysł oryginalny i twórczy w bada-przeszkodzió oblężeniu twierdzy Castelnau, ale zao- niach nad początkiem mowy i rozmaitością ras patrzył w żywność i amunicyę Saint-Affriąue; odmo- ludzkich starał się z początku pogodzić tradycyę wił on podobno przyjęcia buławy marszałkowskiej, którą mu ofiarował kardynał Richelieu; po poddaniu się hugonotów, wstąpił na dwór księcia Orleańskiego, który go zamianował pierwszym swoim szambelanem. Ch. żył w wielkiej przyjaźni z Cinq-Marsem (ob.) i był wtrącony do więzienia (1642). r-Chavagnao Gaspard de (* w Biesie 1624 — f w zamku Bousąuet 11 lutego 1695), wojownik i dyplomata francuski, w służbie cesarza niemieckiego, syn poprzedniego; odbywszy pierwsze kampanie pod rozkazami marszałka Chńtillon (1636), przystał do księcia Kondeusza i należał do Frondy, poczem udał się do Hiszpanii, gdzie otrzymał stopień generała artyleryi, a następnie przeniósł się na dwór cesarza niemieckiego, który go zamianował ambasadorem w Polsce po r. 1660, z poleceniem zwalczania kandydatury domu Kondeuszów do tronu polskiego. Ch. pod koniec życia wrócił do Francyi i zostawił bardzo ciekawe pamiętniki, które M. Cheruel przypisuje Sandras’owi de Courtilz.—

biblijną z umiejętnością, wkrótce jednak doszedł do przekonania, że taka zgoda jest niemożliwą. Wtedy porzucił stan kapłański i otworzył w Bruk-selli, w amfiteatrze szkoły wojskowej, wykłady lingwistyki indo-europejskiej, które ściągały znaczną liczbę słuchaczy. Następnie w Paryżu wystąpił z odczytami publicznemi z zakresu filozofii i antropologii, w których, obok rozległej wiedzy naukowej, wykazał niezwykłe zdolności krasomówcze. W lat kilka po wzmiankowanych studyach etymologicznych wydał naukę o budowie wyrazów mowy indo-europejskiej, p. t.: „Lexiologie indo-europeenne ou Essai sur la science des mots sanskrits, grecs, latins, franęais, lithuaniens, russes, allemands, an-glais, etc.“ (Paryż 1849, w 8-ce, str. 420; dzieło to przypisał przyjacielowi swemu, generałowi baron. ChazaFowi, belgijskiemu ministrowi wojny). W dziele swojem, drogą analizy i przy pomocy metody porównawczej, wykazuje, że język zasadniczo składa się z trojakiego gatunku wyrazów: l) z głosów je-dnozgłoskowych czyli wykrzykników; 2) z zaimków czyli właściwie rzeozowników, oznaczających przedmioty; i 3) ze słów, powstałych przez naśladownictwo i wyrażających czynności, bądź wykonywane przez owe przedmioty, bądź też przez nie odbierane. Z tych trzech gatunków wyrazów jednozgło-skowych drogą dalszego rozwoju, przez odpowiednie kombinacye, utworzyły się wszelkie inne dwu- i wie-lozgłoskowe wyrazy pochodne. Rozwinięcie tej teo ryi i przedstawienie jej w szczegółach wypełnia książkę. W ciągu następnego dziesiątka lat Ch. ogłosił: „I/enseignement des langues au XIX-e siecle* (r. 1854, w „Revue du XlX-e siócle*); „Moise et les langues, ou Demonstration par la linguistiąue de la pluralitó originelle des races humaines* (Paryż 1855); studyum językowe o mowie (patois) Wallo-nów, t. j. mieszkańców Belgii i pogranicznych pro-wincyj francuskich w porównaniu z jęz. francuskim, p. t.: „Franęais et Wallon, parallele linguistiąue* (Paryż 1857, w 8-ce); następnie: „La part des femmes dans 1’enseignement de la langue ma-ternelie" (Paryż 1859, w 12-ce); „Les langues et les Races* (Paryż 1862, w 8*e). W 1862 Ch. był powołany na profesora gramatyki porównawczej do szkoły normalnej w Pizie, gdzie przebywał lat pięć, poczem w r. 1867 powrócił do Paryża i założył tu czasopismo poświęcone językoznawstwu, etnologii i mitologii, p. t.: „Revue de linguistiąue et de philologie comparee” (wydawane od czerwca 1867 w 3 ch zeszytach rocznie), w którym umieszczał prace własne i pierwszorzędnych uczonych, jak: Michał Breal, Abel Hovelacque, Aug. Scheler, de Rialle" i w. in. — Po wojnie franc.-pruskiej 1870 — 71 Ch. został profesorem języka niemieckiego w wyższej szkole wojskowej w Paryżu. W r. 1871 zawarł ślub cywilny z młodą Amerykanką, panną Harisson, i po niejakim czasie został członkiem loży masońskiej „de la Clemente Amitie* w Paryżu, tegoż dnia, co Littró i Juliusz Ferry. Umarł jako wolny myśliciel. Do rzędu prac ostatniej jego doby nale-

Gaspard de Chavaguac „Memoires* (Amsterdam 1700).—L. Farges w „Gr. Eucycl.* Lamiraulfa. r-Chavanne Józef, podróżnik i geograf (* 1846 w Hradcu), kształcił się na uniwersytecie w Pradze i Hradcu; w latach 1867—69 zwiedził Stany Zjednoczone Ameryki płn., Indye Zachód., Meksyk i Afrykę płn.; potem pracował w obserwatoryum meteorologicznem w Wiedniu i od r. 1875 był redaktorem czasopisma „Mitteilungen der Geogra-phischen Geselschaft" tamże. Prócz rozpraw w różnych czasopismach naukowych, Ch. napisał: „Die Temperaturyerhaltnisse von Oesterreich-Ungarn dar-gestelt durch Isothermen" (Wiedeń 1871); „Bei-triige zur Klimatologie von Oesterreich-Ungarn*

(Wiedeń 1872); „Die Sahara" (Wiedeń 1878); „Af-ghanistan* (Wiedeń 1879); „Afrika im Lich te un-serer Tage“ (Wiedeń 1881); „Die mittlere Hóhe Afrikas“ (Wiedeń 1881). Nadto jeszcze opracował 7-me wydanie Balbiego geografii powszechnej i wydał wiele map, z których najcelniejszą jest „Physik. Wandkartevon Afrika" (2-ie wyd. Wiedeń

1882].

Chavee Honoryusz Józef, filolog belgijski (* w Namur 1815 — f w Paryżu 1877). Po ukończeniu szkół wstąpił w r. 1838 do stanu duchownego; przez czas pewien uczęszczał do uniwersytetu w Louvain, następnie otrzymał skromne probostwo we Floriffoux, w dyecezyi Namurskiej, i na tern stanowisku chwile wolne od obowiązkowych zajęć plebana poświęcał badaniu mowy ludzkiej wogóle i nauce języków giermańskich, oraz języków wschodnich. Mowa ludzka, skład i znaczenie wyrazów, dochodzenie związku pomiędzy brzmieniem wyrazu a samym procesem myślowym, który j© wywołuje, zmiany znaczeniowe wyrazów i tym podobne zagadnienia—stanowiły przedmiot dociekań Ch-go, którym poświęcił pierwsze swoje dzieło, p. t.: „Essai d’etymologie philosophiąue ou Recher-che sur 1’origine et les variations des mots ąui peignent les actes intellectuels et moraux“ (Bruk-

A. A. K.

wiedzane.

Z. Kor.

żą: „Euseignement scientifiąue de la leoture“ (Paryż 1872, w 8-ce; „TAnthropologie et la Methode integrale en linguistique“ (Paryż 1873, w 8-ce); i wydane po jego śmierci: „Ideologie lexicologi-que des langues !'indo-europeennes“ (Paryż 1878, w 8-ce); „La science des religions" (Paryż 1879, w 12-ce). W hiBtoryi językoznawstwa nowożytnego na Zachodzie zajmuje Ch. miejsce wybitne. W ruchu naukowym, który się na tern polu od wystąpienia Boppa bez przerwy wzmagał, brał on żywy udział i zarówno pracami ogłoszonemi, jak i działalnością profesorską, wywarł nań wpływ korzystny. We Francyi i Belgii uważany jest za jednego z twórców filologii porównawczej. — Bibl. Potvin „Histoire des lettres en Belgique“ (Bruksella 1882); Scheler „Notice sur 1’Ideologie lexicologique des langues indo-europeennes par H. Chavee“ („Bullet. de l’Acad. roy. de Belgiqueu, ser. 2-ga, tom 45; Bruks., 1878).

Chaves, miasto w portugalskiej prowincyi Traz-oz-Montes, departamencie Villa-Real, na prawym brzegu rzeki Tamega (prawy dopływ Douro), w pobliżu granicy hiszpańskiej; bronione jest z tej strony przez fort Magdaleny; ma most z czasów rzymskich o 18 arkadach; liczy około 8,000 m-ców, którzy trudnią się uprawą zboża, lnu, i jedwab-nictwem. Są tu nadto słone źródła gorące, znane już Rzymianom (Aquae Flaviae), dziś licznie na-

And. S.

ChaV83 Alonzo, de (* około 1492), kartograf hiszpański; w r. 1528 objął urząd kosmografa Indyj i pełnił te obowiązki aż do r. 1584, a podczas nieobecności Sebastyana Cabota (1528— 1530) sprawował, wraz z Diego Ribero, urząd naczelnego sternika; między innemi sporządził bardzo dokładną mapę Ameryki, przejrzaną i poprawioną r. 1536, którą się posługiwał Oviedo w opisie swoim Nika-raguy i wybrzeży Atlantyku, aż po 51° szerokości północnej. — Drugi Ch. (Hieronymus),kosmograf królewski i profesor w Sewilli, sporządził mapę Florydy, która się znajduje w atlasie Orteliusa (wyd. z r. 1592); przełożył z języka łacińskiego „Spliera delMundo“ przez Sacrobusto (Sewilla 1545), z małą mapką, którą przypisywano chwilowo Alon-zowi Ch., wreszcie wydał „Clironografię* (Sewilla 1554, 1561, 1580).

Cnaves Nuńo, de, żołnierz hiszpański, żyjący w XVI wieku; wysłany w r. 1557 przez gubernatora Paragwaju, aby na czele flotylli, wiozącej 250 żołnierzy, zbadał bieg rzeki Parana i poszukał kopalni złota, przedostał się on do krajów, stanowiących obecne prowincyo Chiquitos i Matto Grosso, prowadził wojnę zlndyanami Trabasicoris, a zaprzyjaźniwszy się z innemi pokoleniami, udał się do Peruwii po posiłki i w r. 1560 założył miasto Santa Cruz de la Sierra, którem rządził około 10 lat, z tytułem namiestnika wice-króla Peruwii. r-

Chaves Gabryel, de, topograf hiszpańsko-me-ksykański XVI wieku; odpowiadając na urzędowy kwestyonaryusz z r. 1575, dał opis Meztitlanu Meksyk), którego był alkadem-majorem; w opisie tym, zamieszczonym w t. IV „Documentos ineditos del archivo de Indias“ (Madryt 1865), i przełoźo-

nym na język francuski przez Ternaux - Compans (Voyages, 2 serya, t. V), znajdują się zajmujące szczegóły o mieszkańcach Meksyku, ich religii, obyczajach i produktach. Dwie mapy, dołączone do opisu przez Ch-a, są dotąd niOwydane.    r>

Chaves Manoel de Silveira Pinto de F o n s e o a, hrabia d’Amarante, margrabia (f w Lizbonie 7 marca 1830), generał portugalski; w r. 1823 stanąwszy na czele kontrrewolu-cyi absolutystów, dążącej do obalenia konstytucyi z r. 1822, zajął miasteczko Chaves i ustanowił w niem swój sztab główny, ale, mimo odniesionych z początku korzyści, musiał po kilku miesiącach schronić się z powstańcami za granicę hiszpańską; gdy absolutyści wzięli znów górę w m. czerwcu, Ch. otrzymał w nagrodę tytuł margrabiego. Gdy po śmierci króla Jana VI don Pedro nadał Portugalii nową kartę konstytucyjną, margrabia poduiósł po raz drugi sztandar buntu (9 stycznia 1827), a pobity przez hrabiego Villaflor i zmuszony do przejścia granicy, zreformował w Hiszpanii małą swoją armię i uderzył na Porto, lecz został rozbity tym razem doszczętnie i opuszczony przez własnych żołnierzy, którzy broń złożyli. Umarł w obłąkaniu.r-Chavigny lub Chavignard Teodor, hr. de Toulongeou, bar. d’Uchou, dyplomata francuski (* w Beaune w 1687 r. — f w 1771 r.). Cieszył się opinią najzręczniejszego agenta swego czasu; jego siostrzeniec, hr. de Yergennes, zawdzięcza mu wszystko, co dobrego posiadał. Ch. rozpoczął karyerę dyplomatyczną od skromnych posad w poselstwach jako towarzysz p. de Torcy, słynnego abbe Dubois, a skończył ją na zaszczytnem stanowisku ambasadora we Włoszech, w Hiszpanii, Anglii, Portugalii, po roku zaś 1744 na stanowisku ministra spraw zewnętrznych.

Chawasy v. Kaw asy, tak się nazywają żołnierze policyjni w Turcy i, którzy się do tej służby zaciągają jako ochotnicy i stanowią rodzaj źandarmeryi pieszej.* Chayavor, korzeń rośliny Oldenlandia umbellała L. z rodziny Rubiaceae, uprawianej na wybrzeżach Koromandelskiein i Malabarskiem. Korzeń ten bogaty jest w barwnik czerwony, który tak dobrze jak marzana nadaje się do farbowania tkanin bawełnianych. Farbowane nim materye koromandel-skie równie są piękne, jak tureckie.

Chazan, kantor w synagogach u żydów, przewodniczący wspólnym modlitwom, odprawianym przez zgromadzenie, liczące co najmniej dziesięciu mężczyzn starszyoh nad lat 13 (ininjan). Funkcye chazana spełniać może każdy izraelita; kwalifikacya duchowna nie jest do tego wymagana. Przy większych, szczególnie gminnych, synagogach, ustanowieni są kantorowie płatni, którzy, recytując modlitwy, odśpiewują niektóre ustępy przy współudziale pomocników-chórzystów (meszorerim). Melodye tych śpiewów, w części tradycyjne, sięgające dawnych czasów, odznaczają się oryginalnym, smętnym kolorytem, jak np. melodya Kol-nidre, śpiewana w wieczór Dnia odpustu (Jom-kipur). W synagogach dla żydów postępowych obowiązki kantora spełniają ludzie muzycznie wykształceni przy współudziale prawidłowo organizowanych chórów

I. L. O.

a często przy akompaniamencie organów. U nas w kraju istnieją obecnie dwie takie synagogi: w Warszawie na Tłoifcackiem i w Łodzi.

Chazarowie vel Kozarowie, plemię uralsko-czudz-kie, którego pierwotne siedlisko wskazuje przy uściu Wołgi (od III do VII w.) Imam-Abul-Chasan, zwany Masudi, pisarz arabski X wieku, Wołgę, „rzeką chazarską“ a morze Kaspijskie „Morzem Chazar-skiem" nazywa. W ciągu VII w, Ch. podbili część Bułgarów nad- Donem, następnie wszystkie kraje nad m. Czarnem, nad Kaspijskiem, a w końcu, bo już w VIII, zajęli Krym czyli Taurydę. W IX wieku państwo Ch-ów rozciągało się od Jaiku do Dniepru i Bohu, od m. Kaspijskiego, Kaukazu, m. Czarnego, źródeł Dońca, następnie przez Kijów aż do Oki. Niewiadomo jaką religię wyznawali Ch. przed VIII

w. Zdobywszy Krym, zastali tam wielu Izraelitów, którzy, nie uznając ani karaityzmu, ani talmudy-zmu, ścisłe przepisów pięcioksięgu Mojżeszowego przestrzegali. Jeden właśnie z tych Izraelitów, Izaak Sangari, zmarły w r. 767 po Chr., miał nawrócić Ch-ów na wiarę żydowską. Na zapytanie Chas-daja-Ibn-Szaprata, ministra i posła Abderakmana III, kalifa hiszpańskiego w X wieku, odpowiada władzca Ch-ów, zwany chakanem Józefem, że nawrócenie tego narodu na wiarę żydowską dokonało się za panowania chakana Bulana, który wraz z przedniejszymi móżnowładzcami pozwolił się obrzezać. Następca jego, Obadya, budował synagogi, zakładał szkoły religijne i wspierał uczonych Izraelitów. Po Obadyi panowali: Hiskia, Menasse, Nissi, Menachem, Benjamin, Aharam i wyżej wspomniany Józef, któremu zawdzięczamy te wiadomości. Według świadectwa pisarza arabskiego z r. 913, Abu-Ali-Achmed ben-Omar Ibn Dasta, najwyższy władzca Ch-ów, zwany „Chazar-chakan", wyręczał się w rządach pomocnikiem, mianującym się „Isza". Ten z rządów swoich nikomu nie zdawał liczby. Dowodził on wojskiem, w którem służyli przeważnie muzułmanie. Każdy z bogatych dostarczał pewnej ilości jeźdźców do konuicy. W pochodach i uroczystych wystąpieniach poprzedzał zwykle „iszę" jeździec, dzierżący w dłoni buńczuk, podobny do parasola. Z łupów wojennych wybierał sobie „isza” najlepszą część, reszta szła w podział między wojowników. Chakanowie, aczkolwiek monarchowie absolutni, mogli atoli być pozbawionymi władzy, jeżeli lud był z nich niezadowolony. Jjlałźon-ka chakana z pocztem swoich niewiast i rzezańców mieszkała w osobnem mieście. Chakan, również dla siebie tylko wyłącznie, w innej stolicy, miał rezy-dencyę. Pobierał on daninę od wszystkich podbitych ludów. Ch. tylko zimę w miastach spędzali, w le-cie bowiem wiedli żywot koczowniczy na stepach. Masudi świadczy, że Ch., lubo nie znali czółen i okrętów, jednak rozległy prowadzili handel, bo w stolicy ioh, Itylu, były składy towarów. Historycy chwalą ich tolerancyę religijną, w miastach bowiem obok izraelitów mieszkali muzułmanie i chrze-ścianie. Zjawienie się w Krymie karaityzmu około r. 900 przyczyniło się do odpadnięoia wielu Ch-ów od judaizmu. Niektórzy z tego narodu bądź się ochrzcili, bądź przyjęli islam, Azali nawróceni Ch. przy-

jęli chrzest z rąk św. Cyrylla i Metodego?—o tem milczą dzieje. W. ks. kijowski, Światosław (w r. 965), podbił Ch-ów i zdobył twierdzę ich Sarkał, nad dolną Wołgą, niedaleko stanicy kozaków—Ka-czalińskiej. Jedni tylko Ch. krymscy się trzymali, lecz i ci ulegli losowi swych rodaków. W r. 1016 Mścisław Władymirowicz, ks. tmutarakański, pokonawszy ostatniego chakana, Jerzego Zulę, którego wziął do niewoli, koniec panowaniu Ch-ów w Krymie położył. — Patrz: „Listy Chasdaja i Józefa" (Bie-lowski „Monumenta” I); Kraushar „Historya żydów" II; Chwolson „UsafeCTia o Xo3apaxT>, BypTacax,i>, Bojjrapaxrb, CaaBHHax'L, u Pyccaxrt Aóy - Ajih AaMe^a Beim OMapt Móht. ^acTa, imcaTejm X b. Petersburg, 1869); Grygorjew „O rnpeBHHXrt no-xo,a;axT> PyccoBB Ha boctokt>" (JKypn. Hapo^,. IIpocBhHj,. I. 1835).    ³‘ F' b

Chazna, ob. V i 11 a f l o r.

Chazor lub A s o r, (u Wujka czasem A s s u r, po hebr. H a z ar_=dwór, zabudowania gospodarskie), nazwa wielu miejscowości w Palestynie starożytnej.

I    tak w pokoleniu Naftali, Ch., była to stolica sta-rochananejskiego króla Jabina, którego Jozue pobił i miasto jego zajął; prawdopodobnie stało ojao na wzgórzu, dzisiaj zwanem Tellkhureibeh, na wschodnim krańcu gór Naftali. Wzgórze to panowało nad ważną pod względem militarnym równiną Ha z ar (w Wulganie Asor), leżącą w stronie południowo-wschodniej od jeziora Merem i od równie ważnego strategicznie przejścia przez Jordan, zwanego dzisiaj Mostem Jakóbowym, poniżej rzeczonego jeziora. Trzy inne miasta, zwane Ch., były w Judei południowej, piąte w pokoleniu Benjamina, prawdopodobnie toż samo, co Baal-Chazor, na wzgórzu, zwanem dzisiaj Tell-Asur, okrytem zwaliskami, niedaleko od Bethel ku północo-wschodowi. Królestwo Ch. (Asor u Jerem. 49, 28) była to ogólna nazwa plemion arabskich na wschodzie od Palestyny, z których każde miało swojego króla, t. j. szeicha.— (Brockhaus).

Chądzyński Jan Nepomucen, spółczesny geograf historyczny, nieznany nam ze szczegółów życia. Wydał naprzód w Warszawie r. 1820: „Wspomnienia sandomierskie i opis miasta Sandomierza". Utwór ten włączył następnie do trzyto-mowego dzieła p. t. „Historyczno-statystyczne opisy miast starożytnych w ziemi sandomierskiej leżących. Z dodaniem powieści z rzeczywistych wydarzeń pod tytułem: Pustelnik w Iłżyckiej puszczy" (Warszawa, 1855). Jest ono ozdobioneitrzema mapami i rycinami.    P- Chm

Chądzyński Jan (* w Kole pod Warszawą d.

II    lipca r. 1824); lekarz polski. W r. 1831 wraz z rodzicami dostał się do Prancyi i tam przez lat 30 blizko przebył; do szkół uczęszczał w Grenobli i Lionie, do nauk zaś lekarskich przykładał się w Paryżu i tam w r. 1855 po obronieniu rozprawy „Des tumeurs fibreuses de 1’uterus etc." pozyskał stopień doktora med.; jako student był asystentem (interne) szpitalnym (1851—1854), a', w czasie panowania cholery w r. 1854 delegowanym jako lekarz do dep. Ardóohe; od r. 1855—1857 był lekarzem młodszym (aide-major) w paryskim szpi-

Di.

Cheb, czeska nazwa miasta Eger w Czechach, ob. Eger.

Chebd, ob. Bez.

Chebrah, wyraz hebrajski, wymawia się pospolicie c h e w r a, znaczy: bractwo, stowarzyszenie. Pod tą nazwą istniały od dawnych czasów w gminach żydowskich korporacye religijno-dobroczynne, z których najbardziej rozpowszechnione i najczyn-niejsze: bractwa pogrzebowe, czyli święte (chewra k a di sza), zajmowały się pielęgnowaniem chorych i oddawaniem ostatnich posług przy chowaniu zmarłych. Przełożeni tych bractw: gabaim (poborcy) nakładaniem dowolnych a uciążliwych opłat na członków gminy ściągali na siebie częste zażalenia, skutkiem czego rozporządzeniem b. Komi-syi rządowej wyznań religijnych i oświecenia publicznego z d. 23 marca 1822 r. „bractwa pogrzebowe i wszelkie tego jodzaju stowarzyszenia" zostały zniesione, a czynności ich powierzone Dozorom bożnicznym.

Cheder (wyraz hebrajski, znaczy izba), nazwa szkółki dla dziatwy żydowskiej, w której przed-

i. L. G.

K. J.

k. j.

talu wojskowym „Gros Caillou". W r. 1858 przeniósł się do Galicyi i został lekarzem zdrojowym w Lubieniu, następnie osiadł we Lwowie i tam w szpitalu powszechnym otrzymał oddział chorób wenerycznych i skórnych. Napisał między innemi: 1) „Cholera, jej etymologia, historya, fizyologia i t. d.“ (Lwów 1861, wyd. 2-e tamże 1873); 2) „O zdroju siarczanym w Lubieniu" (tamże 1866); 3) „Dławiec podług najświeższych badań sztuki lekarskiej” (tamże 1868) i liczne prace pomniejsze w krakowskim „Przeglądzie lekarskim", „Dwutygodniku med. publicznej" i „Annales de dermatologie"; nadto przełożył na język polski Langleberta „Aforyzmy o chorobach wenerycznych... z dodatkami o jodzie ze stanowiska kliniczno - praktycznego i t. d." (Lwów 1876).    J. p-

Chcącka łac. pica lub z grecka pseudorexia ('FeoSyję — fałszywy, opś&ę—łaknienie), przewrotne łaknienie pokarmów wyszukanych lub zgoła nie jadalnych (kwasy, kreda, ołówki, szyfry, drzewo, otręby etc.). Przyczyną chcącki bywają nader często (choć nie zawsze) zaburzenia w trawieniu, czasami polega Ch. na autosuggestyi. Chcącce często towarzyszy wstręt od pewnych pokarmów, np. mięsa lub innych. Obserwuje się Ch. u dotkniętych błędnicą, histeryą, lub u ciężarnych. Znaczenia rozpoznawczego niema. Zauważone w wielu krajach podzwrotnikowych spoźy wauie przez tuziemców ziemi (geophagia) uważane jest również za rodzaj Ch-i, towarzyszącej tamtejszej bladaczce, acz nie zawsze, sdyż często przyczyny geofagii bywają inne (ob. Geophagia). Przewrotne zachcianki skierowane są zwykle na przedmioty niewinne; znany jest jednak fakt, iż ciężarna kobieta poczuła apetyt na mięso ludzkie (przyp. Reyla). Ciężarne kobiety, nieraz spełniwszy zbrodnię przeciw cudzej własności, próbują ją wytłómaczyó niedającą się pohamować Ch-ką; lekarze jednak sądowi “rzadko kiedy takie Ch-i uwzględniają.—(ob. art. „Pica" i „Ge-Histe" w „Real Eucykl. der Ges. Heilkunde" Eulen-burga).

i. L. G.

miotem wykładu są wyłącznie: czytanie hebrajskie, biblia w tłómaczeniu na żargon niemiecko-źydowski i początki talmudu. Chedery przeznaczone są dla dzieci w wieku od lat pięciu, które przebywają tam przez cały dzień prawie, pod nadzorem i kierownictwem me la me da (nauczyciela) i jego belfer a (pomocnika), indywiduów najczęściej pozbawionych wszelkiej kwalifikacyi pedagogicznej i naukowej. Izba szkolna ciasna i zaniedbana, służąca zarazem jako mieszkanie dla melameda i jego rodziny, poziom umysłowy nauczycieli, jak również cały sposób wykładu, przedstawiają smutny, karykaturalny obraz chwalebnej, głęboko w judaizmie zakorzenionej troskliwości o rozwój duchowy młodego pokolenia. Nauczanie dzieci, wpajanie w młode umysły zasad Tory (zakonu), jest jednym z najważniejszych i najskrupulatniej wypełnianych obowiązków żyda, nakazanych przez religię. Obowiązek ten ciąży nietylko na każdym ojcu w stosunku do własnych dzieci, lecz na społeczeństwie ca-łem względem wszystkich jego członków. Czyniąc zadosyć temu obowiązkowi, najmniej liczna i najbiedniejsza gmina wyznauiowa żydowska utrzymuje z ogólnych funduszów szkółkę religijną („Tal-mud-Tora"), dla biednych dzieci, dostarczając im bezpłatnie nauki, a często strawy i odzieży. Dzięki tej tradycyjnej pieczołowitości o dziatwę szkolną (Tinokos szel bej s-rabbon), datującej od czasów arcy-kapłana Jozuego-ben-Gemala, pierwszego organizatora szkół początkowych żydowskich, przed osiemnastu wiekami, rzadko znaleźć wśród żydów osobnika, któryby przynajmniej czytać po he-brajsku nie umiał. Tea jednakże charakter czysto wyznaniowy, nadany szkółce elementarnej, do tego stopnia strzeżony jest dotychczas przez zaciekłość religijną, że nie znajduje tam wstępu chociażby najniewinniejszy żywioł wiedzy świeckiej, nawet pod postacią początków któregokolwiek z języków europejskich.

Cheilanthes Sw. (paleont.). Rodzaj paproci z rodziny Polypodiaceae, właściwy obecnie gorącym strefom, choć niektóre gatunki jego rosną i w południowej Europie, istniał już w okresie trzeciorzędowym, jak tego dowodzą szczątki dwóch jego gatunków: Ch. Laharpii Heer,, z dolnego miocenu w Szwajcaryi, podobny do dzisiejszego Ch. fragrans L.; oraz Ch. oeningensis Heer., z górnego miocenu w Oeningen.

Cheilitis, wyraz mało używany, oznaczający zapalenie warg.

Cheiloplastyka, ob. C h i 1 o p 1 a s t y k a.

Cheiracanthus Ag. (paleont.). Rodzaj ryb kopalnych, należący do najdawniejszych nie parz y-stoogonowych, o słabej kostnej budowie czaszki a skielecie jeszcze chrząstko waty m, bez pokrywy skrzelowej, o skórze pokrytej grubemi rombowe-mi łuskami, nadającemi jej postać szagrynową; płetwa grzbietowa ustawiona w przerwie między brzuchową a odbytową. Występuje w formacyi dewońskiej. Gatunek Ch. microlepidotus Ag. z czerwonego starego piaskowca w Szkocyi.

Cheiranthus L. Lak. Rodzaj roślin z rodziny Krzyżowych (Cruciferae). Zioła jednoroczne,

dwuletnie, lub trwałe, tworzące kilkanaście gatun- [ exul Beyr. w dolnym sylurze Skandynawii i Rossyi; ków, rozpowszechnionych w umiarkowanych Jstre- ! Ch. claviger Beyr. w dolnym sylurze Czech; Ch. in-fach Europy, Azyi zachodniej, Afryki i Ameryki j signis Beyr. i Ch. Sternbergi Boeck. w górnym sy-Północnej.- Najbardziej znanym jest Ch. Cheiri L. ; lurze Czech, Szwecyi, Anglii; Ch. gibbus Beyr. w de-(Lak ogrodowy), Fiołki żółte. Jest to roślina j wonie czeskim.    K-J-

zielna, trwała, o liściach podłużnie-lancetowatych,    Chelat, ang. „khelattt, to samo co A chi a t (ob.).

całkowitych. Kwiaty żółte, mniej lub więcej ciem-    Chelczicky Piotr, teolog i filolog czeski z doby

ne, wydają przyjemną woń. Owoc — łuszczyna husyckiej (* około r. 1390). Ani miejsce urodzenia, długa, prawie czworoboczna o licznych nasionkach, ani stan i powołanie jego nie są wiadome; wogóle

& ii

g)

Fig. 203. Cheiranthus Cheiri. Nasiona.    Słupek i pręciki.

ułożonych w jeden rząd. Spotyka się przeważnie na starych rnurach, na skałach wapiennych. Dawniej używano go w medycynie jako środka przeczyszczającego w chorobach wątroby. Uprawia się w ogrodach dla pięknych kwiatów; daje liczne odmiany; są między niemi niektóre o kwiatach pełnych, brunatno-plamistych lub żyłkowanych. Ch. incanus L. i Ch. annuus L. zaliczone są obecnie do

Wł. M. K.

Cheirolepis (paleont.). Nazwą tą oznaczono w paleontologii dwie zupełnie odmienne rzeczy, a mianowicie: zwierzę i roślinę. Tak Agassiz nazwę tę dał rybie kopalnej z rzędu nieparzy-stoogonowych, z rodziny Palaeonisddae, o głowie całkowicie kostnym pancerzem okrytej a skórze rombowemi, kostnemi również, łuskami opatrzonej; szczątki tej ryby, jako Ch. Trailli Ag., znane są z for-macyi dewońskiej w Rossyi i Szkocyi. Z drugiej zaś strony nazwą Ch. oznaczył Schimper roślinę iglastą, z rodziny Cisowatych(Taxodineae), opisaną poprzednio przezSchenka pod nazwą Bra-chyphyllum. Dwa jej gatunki: Ch. Munsteri Schimp. i Ch. Escheri Heer., znajdują się w formacyi re-tyckiej frankońskiej pod Erlaugen i Baireuth, oraz w dolaym lejasie Szwajcaryi (Schambelen w Aar-gau) i Francyi (Mende).

Gheiroptera s. Chiroptera, ob. Latające czyli Nietoperze.

Cheirurus Beyr. (paleont.). Rodzaj kopaluego skorupiaka z rzędu trylobitów, zwykle o 11-pierścieniach tułowia i tarczy ogonowej krótkiej, z 4 tylko pierścieni. Występuje w najdawniejszych pokładach osadowych, od kambryjskich do środko-wo-dewońskich, w Europie, Ameryce Północnej, Azyi, Australii. Gatunki jego: Ch. clamfrons Dalm. i Ch.

gatunku Mathiola (ob.).

K. J.

osoba Ch-go i żywot otoczone są mgłą niepewności. Uczył się w uniwersytecie praskim, ale nie doszedł do stopnia naukowego, ani do należytej znajomości łaciny, i dlatego też wszystkie swe prace pisał po czesku. O ile wiadomo, w późniejszym wieku osiadł we wsi Chelczicaoh pod Wodnianami w Czechach Południowych; stąd znany jest pod nazwiskiem Ch-go. Właściwego jego nazwiska nie wiemy. Charakteru poważnego, skłonny do surowej moralności, oddał się cały rozmyślaniu o rzeczach boskich i ludzkich, o wierze, stosunkach między Kościołem i państwem, o prawach i obyczajach. Prowadził zaciętą polemikę z mistrzami husyc-kimi, jak z Rokycaną, Biskupcem, ale miał też i swoich zwolenników; między innymi Piotr Payne, Anglik, krzewiciel nauki Wiklefa, wypędzony z Pragi r. 1437, schronił się do niego, do Chelezic. Różniąc się w pojęciach swoich od Rzymu, jak i od mistrzów praskich, a także od przedstawicieli krańcowego husytyzmu, Taborytów i Sierotków, za życia liczył skromny poczet zwolenników, których nazywano „ Braómi Chelczickimi “. Odrzucali oni używanie mocy świeckiej, stąd nie przyjmowali urzędów, nie składali przysięgi, mieli za zasadę znosić wszelkie bezprawia z pokorą i cierpliwością, nie odpłacając złem za złe. „Bracia" owi nie utrzymali się, ale za to pisma Chelczickiego wywarły ogromny wpływ na brata Grzegorza, założyciela Jednoty Braci Czeskich, który nietylko czytał je, ale jeszcze osobiście nawiedzał Ch-go i zwolenników jego, stąd poczytywano go za duchownego ojca Jednoty. Ch. umarł około r. 1460. Dzieła jego powstały między 1433 i 1443, już po bytności posłów czeskich na soborze bazylejskim; ważniejsze z nich są: dwie repliki przeciwko Rokycanowi i Biskupcowi, Mowa i nowa sprawa o ciele Bożem, Mowa o podstawie praw ludzkich, Mowa o szelmie (bestyi) i obrazie jego. Sieć wiary i Postylla czyli wykłady na czytania niedzielne. Mniejsze utwory pomijamy; niektóre z nich zaginęły. W nauce o sakramencie ołtarza różnił się Ch. zarówno od katolików i utrakwistów, jak i od taborytów, trzymając się poniekąd słów św. Bernarda, opata z Clair-vaux. Wszelako więcej aniżeli kwestyami dog-matycznemi, zajmował się Ch. moralnością chrze-ściańską, stawiąc za wzór obyczaje pierwszych cbrześcian, a naganiając ostro żywot współczesnych, szczególniej ich fałsz i obłudę. Moralność jego, polegająca na zaparciu się samego siebie i poddaniu pod wolę bożą, była więcej bierną, aniżeli czynną, odrzucała przytem praktyki pobożne, rozmyślania i ascetyczne dręczenie ciała. W dziełku o Szelmie i jego obrazie—szelmą nazywa wszystko, co ma tylko pozór enoty i pobożności, a zatem świętosz-

kowBtwo, faryzeizm. Ideę tę rozwinął jeszcze bardziej w księdze Sieć wiary; tą siecią jest wiara Chrystusowa, wyławiająca dusze z odmętów morza życia; prawdziwe chrześciaństwo panowało w kościele do papieża Sylwestra, od którego, z nastaniem władzy świeckiej papieży, duchowo upadło i na wskróś spoganiało. Ch. uderza namiętnie na mistrzów i księży. Ch. potępiał stanowczo wszelki rozlew krwi i zaprzeczał, by chrześcianie mieli prawo prowadzenia wojny i karania kogokolwiek śmiercią, a zatem, jako przeciwnik kary śmierci, wyprzedził na lat trzysta z górą Becca-rię. Styl Chelczickiego jest nadzwyczaj oryginalny, jędrny, dosadny, częstokroć podniosły, niekiedy wpada w szyderczą ironię, nieszczędzącą żadnego stanu, czasami jednak grzeszy rozwlekłością. (Ob. Palackiego „Dzieje narodu czeskiego" (T. IV cz. II,

B. Gr.

K. J.

K. K.

„Myt roślinny^ Tarnów 1884).

Chelidońskie wyspy, czyli jaskółcze (Chelido-niae insulae w starożytności), grupa drobnych wysepek na południowem wybrzeżu Azyi Mniejszej, u wejścia do odnogi Adalia (w starożytności Marę Pamphylium) i wprost dzisiejszego przylądka Chelidonia.

And. S.

str. 408—425).

Cheleutyt Breithaupt., Wismuthkobaltkies Kersten (miner.). Szczególna odmiana smaltynu czyli arsenku kobaltu, znajdowana w Schneebergu (Saksonia), w postaci tak zwanej plecionej, barwy cynowo-białej do błękitno-szarej, odróżnia się od innych odmian tern, że zawiera w sobie 3.9% bizmutu metalicznego.

Chelidonia. Było zwyozajem na wyspie Rodos, że młodzi chłopcy w jednym dniu miesiąca boedro-mion (według kalendarza rodyjskiego,—czerwiec), zbierali się i szli ode drzwi do drzwi śpiewając i kwestując na „jaskółkę*. Kwestowanie to nazywało się chelidonizein, a śpiewacy Chelido-nizai. Zwyczaj ten odnoszono do Kleobula, jednego z „siedmiu mędrców*, władcy Lindosu, który pierwszy wymyślił ten sposób kollekty w czasie, gdy Lindos znajdowało się w bardzo krytycznym stanie, i sam ułożył odpowiednią piosenkę, którą in extenso umieścił Ateneusz (VIII, 60).

Ohelidonina, alkaloid trujący, znajdowany w ja-skółczem zielu (Chelidonium majus) i paru innych roślinach, należących do rodziny Makowatych (Pa-imveraceae). Skład jego jest podawany przez jednych na C₁₉H₁₇Nj0₃+H₂0, przez innych zaś na Cu,H₁₉N0₆-f-H₂0. Ch. jest ciałem krystalicznem, bezbarwnem, ma własności silnie zasadowe, tworzy sole krystaliczne. Obok niej w tychże samych roślinach znajduje się, zapewne spokrewniona z nią, chelery tryna, C₁₇H₁₅N0₄, ciało również zasadowe, czerwone, oraz kwas chelidonowy, C₇H₄0₄, którego stosunki genetyczne z wyżej wymienione-mi zasadami nie są znane, lecz którego budowa jest określona, wyraża Bię przez C₅H₂0₂ (C0₂H)₂, gdzie grupa C₅H₂0₂ jest pozostałością pironu, C₅H₄0₂, ciała będącego analogiem benzolu i różniącego się odeń tern, że z 2 grup CH jedna jest zastąpiona przez CO, a druga przez O, przyczem budowa pierścieniowa pozostaje nienaruszona, doświadczaj ąa tylko zmian w rozłożeniu jednostek powinowactwa, wiążących atomy węgla między sobą.    Zn’

Chelidonium L. Glistewnik, Glistnik, Jaskółcze ziele. Rodzaj roślin z rodziny Makowatych (Papaveraceae). Typowy gatunek Ch. majus L. (Gl. większy) jest zielem trwałem, o liściach miękkich, złożonych z 3 do 7 wycinków owalnych, podzielonych na klapki karbowano-wcinane, pod spodem sine. Łodyga prosta, rzadkim włosem porosła, dorastająca niekiedy iy₃ stopy wysokości. Kwiaty cytrynowo-żółte, ułoźo%ne w pojedynczy balda-szek. Kielich dwudziałkowy, wcześnie opadający, płatków cztery. Słupek jednokomorowy o krótkiej szyjce, dający przy dojrzewaniu torebkę długą, łusz-czynkowatą, otwierającą się dwiema klapami od podstawy, przyczem wysypują się zielonawe nasionka. Rośnie w miejscach cienistych, przy wsiach około murów i płotów, na gruzach, w ogrodach i gajach. Łatwo go poznać po szafranowo-żółtym soku, wypływającym obficie z nadłamanych liści lub pędów. Sok ten zawiera dwa alkaloidy: chelidoninę (C₁₉H₁₇N₃0₈-|-H₂0) i chelerytrynę (C₁₉H₁₇N0₄) barwnik żółty—chelidoksantynę i kwasche-lidonowy C₇H₄0₆ = C₄H(C0₂H₃); prócz tego inne kwasy organiczne, jak jabłkowy, cytrynowy i t. d.—Sok ten wywiera drażniące działanie na skórę. Świeże liście sprawiają zaczerwienienie, a nawet pęcherze. Soku używają do niszczenia brodawek na ciele. Zażyty wewnątrz, sprawia podrażnienie przewodu pokarmowego; zwiększa wydzieliny wątroby i błony śluzowej kiszek. Niekiedy wywołuje wymioty; wywiera wpływ ogłuszający i narkotyczny. Uważano dawniej jaskółcze ziele za skuteczne lekarstwo na robaki. W medycynie ludowej Gli-stewnik (znany też pod nazwą niebospad lub samozełeń) stosuje się w chorobach krów, zwłaszcza wymion; kąpiel z niego uważana jestza nader skuteczną przeciw żółtaczce dzieci (Br. Gustawicz w „Zbiorze wiadomości do Antropologii krajowej* T. V str. 242); w okolicach Lwowa okładają liśćmi różę (Morawski

Wł. M. K.

And. S.

Chelidromia, Chiliodromia (w starożytności Ikos), wyspa grecka na m. Egiejskiem, z grupy Sporad północnych, należy do eparchii Eubejskiej, nomarchii^Skopelos, górzysta (485 m.), urodzajna, posiada lasy sosnowe i pokłady węgla brunatnego; 72 km. □, do 400 m-ców. Z dawnych osad sta-ro-greckich ślady dotąd pozostały.

Chelifer Geoff. Kle szczotek lub Zaleszczo-tek. Rodzaj do rzędu rzekomych Niedźwiadków (Pseudosćorpionina), do gromady Pająków (Arachnoidea) zaliczony. Przedstawiciele tego rodzaju są zwierzętami drobuemi, posiadają odwłok zaokrąglony, podzielony na 11-cie pierścieni, gło-wotułów mały, całą szerokością zrósł z odwłokiem, przysadki gębowe długie, Bzczypcowate, szczę-ko-rożki również szczypcowate. Na przodzie gło-wo-tułowia mają dwoje oczu; nadto posiadają gruczoły pajęczy no watę, których kanały wyprowadzające otwierają się na dolnej powierzchni odwłoka. Są zwierzętami nocnemi, dzień przepędzają w ukryciu, szczególniej pod korą drzew, pod opadłemi liśćmi, niekiedy w zielnikach i starych książkach

Dr. 3. P.

Ind. S.

za-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

i t. p., szybko biegają bokiem i w tył. Karmią się drobnemi owadami, roztoczami. Z kilku gatunków do najlepiej znanych należy: K. książkowy,

Fig. 204. Skorpion książkowy.

Ch. cancroides L. zwany Skorpionem książkowym, mieszka bowiem przeważnie w starych księgach i zielnikach, gdzie poluje na owady i roztocze niszczące zbiory, przez co jest pożyteczny. Szczypce na końcu przysadek gębowych podłużnie jajowate, ostro-zakończone; brunatno-czerwonawy, na 3 mm. długi.    A- s-

Chelius Maksymilian Józef (* w Mannheimie d. 16 stycznia r. 1794 — f w Heidelbergu d. 17 sierpnia r. 1876), słynny chirurg i okulista niemiecki. Mając lat 15, zapisał się na wydział lekarski w Heidelbergu i w 19-ra roku życia został tamże doktorem med.; w roku 1813 był w Ingol-stadzie lekarzem szpitala wojskowego, w roku następnym towarzyszył wojskom badeńskim do Fran-cyi, po zawarciu zaś pokoju przez czas krótszy służył w szpitalu garnizonowym w Karlsruhe, poczem w celu dalszego kształcenia się wyjechał do Wiednia; ponowny wybuch wojny w r. 1815 powołał go znów do służby polowej; po ukończeniu jej zwiedził kliniki paryskie i znakomitsze niemieckie, zajmując się głównie chirurgią i chorobami oczu. W r. 1817 powołano go do Heidelberga na prof. nadzw. chirurgii, w 2 lata później został prof. zwycz. i dotrwał na stanowisku tern przez lat 45. Objąwszy katedrę, zakrzątnął się niezwłocznie około założenia kliniki chirurgiczno-oeznej i umiał później zjednać dla niej sławę europejską. Był zarówno profesorem świetnym i praktykiem znakomitym, cieszącym się nie tylko wziętością u publiczności, ale też uznaniem wielkiem u kolegów. Zasługi jego jako okulisty są wręcz pierwszorzędne i przyćmiewają nieco znaczenie jego działalności chirurgicznej, chociaż i tej należy się wszelkie uznanie. W r. 1864 ustąpił Ch. z profesury z tytułem radzcy tajnego, w r. 1866 w. książę badeń-ski nadał mu dziedziczny klejnot szlachectwa. Z dzieł jego „Handbuch der Chirurgie* wyjątkową cieszyło się popularnością (8 wydań niemieckich, Heidelberg 1822—1857 i 11 tłómaczeń na języki inne europejskie) i przez lat 30 było, nietylko w Niemczech, lecz i w reszcie świata cywilizowanego, najwięcej używanym i cenionym podręcznikiem. Z innych prac jego podajemy jeszcze: 1) „Ueber die durchsichtige Hornhaut des Auges, ihre Fun-ctionen und ihre krankhaften Veranderungen“ (Karlsruhe 1818); 2) „Zur Lehre von den schwammigen Auswiichsen der harten Hornhaut und der Scha-delknochen* (Heidelberg 1831, 11 tabl. in fol.); 3)

Jncykl. Powfz. Ulaitr. T. II.

„Handbuch der Augenheilkunde“ (Stuttgart 1839, 2 tomy, tłóm. franc. Paryż 1839); 4) „Ueber die Heilung der Blasenscheidenflsteln durch Cauterisa-tion“ (Heidelberg 1845); 5) „Zur Lehre von den Staphylomen des Auges* (tamże 1858). Nadto ogłosił jeszcze szereg artykułów pomniejsiych, treści chirurgicznej i okulistycznej w „Heidelberger klinische Aunalen*, których był współzałożycielem w r. 1825, i w „Medicinische Annalenu (1835— 1841).

Ohelles, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Sekwany i Marny, na prawym brzegu Marny i przy drodze żelaznej Paryź-Epernay, pamiętne zamordowaniem Chilperyka I w 584 r. oraz zwycięską utarczką korpusu saskiego przeciwko generałowi Trochu 21 grudnia 1870 roku; 3,000 m-ców. Są tu także ruiny słynnego niegdyś opactwa.    And. s.

Chelmsford, stolica angielskiego hrabstwa Essex, o 4 mile na północo-wschód od Londynu, nad spła-wną rzeką Chelmer, która w połączeniu z rzeką Pant, tworzy Blackwater-River, wpadającą szero-kiem uściem do M.-Północnego; przeszło 10,000 m-ców.— Jest to miasto starożytne, dość porządnie zabudowane; posiada piękny kościół z XII wieku, muzeum starożytności i przyrodnicze, oraz fabryki instrumentów muzycznych i narzędzi rolniczych; prowadzi także handel bydłem i zbożem.

Chelmsford Fryderyk Thesiger lord, prawnik i mąż stanu angielski (* 15 czerwca 1794 w Londynie—f 5 października 1878 tamże). Był synem Karola Thesiger a, plantatora i poborcy cła na wyspie św. Wincentego, W młodości ciągnął się do służby na flocie wojennej; w roku 1807 brał udział w bombardowaniu Kopenhagi a następnie i w wielu innych bitwach morskich podczas wojny z Francyą. Wskutek zniszczenia mienia rodzinnego przez wybuch wulkanu Mont-Souffrier, musiał szukać zawodu korzystniejszego od służby w marynarce i w r. 1828 został adwokatem w Londynie. Po świetnej karyerze obrończej, powołany w r. 1834 do rady królewskiej, w r. 1840 zasiadł na ławach parlamentu jako przedstawiciel zachowawczy z Woodstocku; w r. 1834, wybrany po raz wtóry w Abingtonie, otrzymał od Roberta Peela nominacyę na generalnego prokuratora, a w r. 1845 na generalnego attorneya. Pro-tekcyonista i konserwatysta krańcowy, z powodu bilu zbożowego, Ch. odłączył się od Peela, a przy rozprawach o równouprawnieniu żydów odznaczył się jako zagorzały przeciwnik tego wniosku. W r. 1852, w pierwszem ministeryum lorda Derby’ego, zajął znów stanowisko attorneya generalnego, w dru-giem zaś (1858) został lordem kanclerzem i dawne swe nazwisko, Thesiger, zamienił na Ch. Ostatnią tę godność swoją krótko piastował, gdyż drugie ministeryum lorda Derby’ego już w czerwcu 1859 upadło; gdy wszakże znowu powróciło do władzy w 1866, zasiadł raz jeszcze na wańtuchu wełnianym, i dopiero 1868 r. przy utworzeniu ministeryum Disraelego złożył swój urząd i usunął się do życia prywatnego.    * 62

Chelone, według mitologii greckiej była to nimfa, która, zaproszona, równie jak wszystkie inne bóstwa, przez Hermesa (Merkurego) na weselne gody Zeusa (Jowisza) i Hery (Junony), nie chciała przybyć na tę uroczystość. Za to Hermes wrzucił ją wraz z jej domem do rzeki, gdzie zamieniona w żółwia (po grecku Cheloue) musi swe mieszkanie dźwigać na sobie.    *

Chelone, ob. Żółw morski.

Chelone Flemrn., Chelonidae (paleont.). Rodzina morskich żółwi, tak kopalnych, jak i dziś jeszcze żyjących, o kończynach przeobrażonych w płetwy, skutkiem zwiększenia liczby palców i utraty stawów u niektórych, często bez pazurów. Tarcza grzbietna i brzuszna płaska, sercowata, z wielkiemi fontanellami. Istnienie swe rozpoczęły Ch-y w okresie kredowym, a liczne istnieją dziś jeszcze w gorących morzach.

And. S.

fm

i®

jM;

i kmI

m

IBS

.m

And S. 1 Dr. A. P.

fJk

And. S.

Fig. 20f>. Clielone.

Rodzaje: Propleura Cope i Osłeopygis Cope, znajdują się w pokładach kredowych stanu New Jersey. Z rodzaju Chelone, o ośmiu parach tarcz żebrowych, gatunki: Ch. Hoffmanni Gray., z górnej kredy w Mastrychcie; Ch. subcarinata Gray., z gliny londyńskiej (eocen) wyspy Sheppey.—Liczne tego rodzaju gatunki żyją obecnie.

Chelone, Czołwik, Żółwik, Tarcznik. Rodzaj roślin z rodziny Trę do w ni ko waty ch (Scro-phulariaceae). Należą tu zioła trwałe, o liściach przeciwległych, o kwiatach ułożonych w główki kątowe lub końcowe. Owoc — torebka, zawierająca nasiona skrzydlate. Ch. glabra L. i Ch. barbata Car., pochodzące z Ameryki Północnej, hodują w ogrodach jako rośliny ozdobne.

Chelonia, ob. żółwie.

Chelsea, przedtem samodzielna osada, dziś składowa część Londynu, w południowo-zachodniej stronie, na lewym brzegu Tamizy, wprost dzielnicy Battersea, z którą łączy się za pomocą wspaniałego mostu (Ch.-Bridge), rzuconego przez Tamizę i ozdobionego czterema żelaznemi wieżami oraz

K. J

K. J.

Wł. M. K.

herbami państwa. Ch. liczy do 90,000 m-ców, posiada ogromny szpital inwalidów, założony przez Karola II w 1682 r., z ogrodem obejmującym 16 ha. powierzchni. Szpital ten utrzymuje 500 inwalidów, oraz wychowuje 550 sierot pozostałych po żołnierzach; niezależnie od tego kilkadziesiąt tysięcy tak zwanych „Out-Pensioners* (externów), porozrzucanych po całem państwie, otrzymuje stały zasiłek z funduszów szpitalnych. Są tu nadto wielkie koszary wojskowe, dwa seminarya nauczycielskie,—pomnik Carlyle’a, wreszcie pięknie urządzony ogród zgromadzenia aptekarzy, założony w 1673 r. przez Sloa-ne’a (ob.), który ma tu pomnik.

Cheltenham, miasto w angielskiem hrabstwie Gloucester, nad rzeką Chelt, w ładnej okolicy, zabezpieczone wzgórzami od wiatrów północnych, z łagodnym klimatem, posiada pięć zdrojów solanki, zawierającej nieco kwasu węglowego i soli glau-berskiej. Zakład zdrojowo-kąpielowy, wspaniale urządzony, zjazd do 15,000 osób; sezon od połowy marca do końca października, pobyt drogi. Na. początku XVIII w. była to nieznaczna wioska, położona wśród pagórków Cotswold, z gruntami żyzne-mi, podatnemi zarówno do uprawy roli, jak i na pastwiska. Dopiero odkrycie tutejszych źródeł mi-neralnych w 1716 r. zwróciło uwagę ogółu na tę * osadę, a otwarcie pierwszego kursalu w 1775 r. położyło fundament dalszego jej rozwoju. Obecnie Cb. liczy do 50,000 m ców,—a w miejscu, gdzie przedtem pasło się bydło i rosło zboże, dziś wznoszą się wspaniałe gmachy, hotele, wille i zakłady lecznicze. Jest tu nadto kolegium, seminaryum nauczycielskie, kilka kościołów, wiele zakładów naukowych niższych, szpitale i t. p.

Chelva, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Walencyi, nie daleko lewego brzegu Gwa-dalawiaru, w malowniczej górzystej okolicy, u stóp wyniosłości Ch. (l,043m); ruiny wodociągu rzymskiego; około 5,000 m-ców, którzy trudnią się głównie uprawą wina i oliwek.

Chely&ra Schweig. (paleont.). Rodzaj kopalny i żyjący z rodziny żółwi rzecznych, o tarczy brzusznej wązkiej, w formie krzyża, bez środkowej fon-tanelli; tabliczki brzeżne z palcowatemi wyrostkami. W Europie żył w okresie trzeciorzędowym; obecnie żyje jeszcze w Ameryce. Gatunek Ch. Mur-chisoni Bell., z pokłądów miocenowych w Oeniugen (Szwajcarya).

/ Chełchowski Henryk, wierszopis przeważnie sielankowy, z pierwszej połowy wieku XVII, urodzony w Rudkach, w Prusach królewskich, kształcił się w Akademii krakowskiej, następnie był proboszczem i archiprezbiterem grudziąskim, plebanem rosenthalskim, sekretarzem królewskim. Pisać zaczął młodo, jeszcze jako student akademii; wydał wtedy r. 1630 w Krakowie poemacik sielankowy, p. t. „Uciecha bogiń parnaskich*, a także „Gwar leśny*, gdzie tu i owdzie znaleźć też można ślady myśli swawolnej. W roku 1634 ogłosił w Toruniu (u Prane. Scłmeliboltza) epitalainium p. t. „Łódź Opalińska, w której rotmau i sternik z dziewięciu bogiń wesoły hymen nowoślubnym małżonkom p. Krzysztofowi ze Bnina Opalińskiemu i pannie Teresie

P. Chm.

spełnił.

J. K.

Konstancyi z Czarnkowa Czarnkowskiej radośnie wyśpiewują, parnaskim H-a Ch-go toporem uciosanaM. Tegoż r., również w Toruniu, wydrukował poemacik treści historycznej, owoczesne wypadki przedstawiający p. t. „Wieść prawdziwa, krótkim rymem wyprowadzona", gdzie zasługuje na uwagę nazwa nadana przez autora krytykowi: Goworyś. W 1635 wydał lichy wiersz okolicznościowy: „Poprzysiężony pokój...z Polakami od Władysława IV, króla" (Lublin, u Pawła Konrada). Nastąpiła potem w wydawnictwach Ch-go przerwa dziesięcioletnia: widocznie w tym czasie przygotowywał się do stanu duchownego, został kapłanem i otrzymał wspomniane na początku beneficya. W roku 1645 wystąpił znowu w literaturze, ale jako poeta religijny, i ogłosił w Warszawie dwa utwory: „Bóg oczłowieczo-ny, podróżnym piórem ks. H-a Ch-go... wystawiony", oraz „Hejnał narodzonemu Jezusowi", o którym ks. Juszyński powiada: „z gatunku takich dzieł można powiedzieć, iż to jest kolęda najlepsza". Odtąd ginie całkowicie wieść o życiu i działalności Ch-go. Największą wartość poetycką, z powodu prostoty i poczucia piękna przyrody, posiadają dwie pierwsze jego, młodzieńcze, sielanki, w których poszedł torem Szyinonowicza.

Chełchowski Tomasz (* w r. 1807 w Choszów-ce — f 16 lutego 1861 w Kownie), artysta dramatyczny i dyrektor teatrów prowincyonalnych. Po Wojciechu Bogusławskim człowiek największych zasług w dziedzinie sztuki aktorskiej. Syn właściciela ziemskiego, uczęszczał do szkół w Radomiu, potem wstąpił do szkoły dramatycznej pod Kudli-czem, którą ukończył w r. 1824, z niewielkiem odznaczeniem. W tymże roku udał się do Wilna pod dyrekcyę głośnej wówczas Jubelli Górskiej, a nie mając powodzenia, przeniósł się do Królestwa, do trupy Szymkaiły, lecz i tu po nad mierność się nie wzniósł. W r. 1829 objął teatr lubelski, a wtedy rozpoczyna się jego działalność jako znakomitego nauczyciela sztuki i hodowcy pierwszorzędnych talentów, jakiemi zabłysła scena polska. W starą rutynę klasyczną, rażącą manierą, tchnął on nowe życie. Dawna szkoła niezdolną była odczuć i wykonać nowych dzieł, jakie wydała literatura dramatyczna w dobie romantyzmu; Ch. utworzył dla niej aktorów: Rychter, Królikowski, bracia Cho-mińscy, Palczewska, Radzyńska, Zenopolski, Toma-szewicz, Ładnowski ojciec,—to cały zastęp potężnych talentów, z któremi zjechał do Krakowa w r. 1840 i wprawił w zachwyt ówczesną publiczność. W walce z Meciszewskim Hilarym (ob.), publicystą i mecenasem sztuki, utracił dyrekcyę i artystów, których rau ten odmówił. Niezłamany niepowodzeniem, Ch. przeniósł się do Lwowa, gdzie wykształcił nowe siły. Meciszewski nie cieszył się długo swojem zwycięstwem, bo wszyscy artyści go odbiegli, aby się przenieść do Warszawy. We Lwowie wprowadził Ch. na scenę: Linkowskich, Kali-- cińskiego.Wilkoszewskiego, Trapszę, Kotowską, Miła-szewskiego, Ekierową, Karsznickiego, Bendę i wielu innych. Jak wielką była powaga Ch-go w teatrze, dosyć wspomnieć, że dyrekcya teatrów warszawskich wysłała do niego na naukę artystę swej sceny,

Komorowskiego Józefa, który, zmanierowany patosem starej szkoły, wrócił po paru latach, aby staó się ozdobą sceny. Z trupą swoją zwiedził Ch. wszystkie prawie ludniejsze miasta. Pod koniec życia osiadł w Kownie, gdzie wykształcił: Leszczyńskiego, Piaseckiego, Sawickiego i wielu innych. Szkoła Ch-go odznaczała się szlachetnością i czystością dykcyi, pogłębieniem charakterów i cieniowaniem najsubtelniejszych uczuć. Będąc już starym i schorzałym, nie opuszczał prób, kazał się nosić na scenę i informował aktorów, którzy byli zmuszeni powtarzać kilkakrotnie z rzędu całe ustępy, dopóki nie wyszły w ich grze czysto i poprawnie. Sam aktorem był miernym zawsze. Nizkie-go wzrostu, chudy, gdy wystąpił w r. 1833 na scenie Warszawskiej w dramacie „Oblubienica z La-mermoru“ w roli Edgara, grający z nim Astona— Werowski rozwinął płaszcz i przykrył nim zupełnie niefortunnego współzawodnika. Odtąd Ch. nie pokazywał się więcej na scenie, oddany całą duszą swojemu posłannictwu, które tak świetnie

W. Rap.

Chełchowski Stanisław, współczesny pisarz polski (* 27 lutego 1866 r. w Chojnowie, w Prza-snyskiem); nauki początkowe pobierał w Mławie, w szkółce prywatnej A. L. Pigłowskiego (1875—77); przeszedł następnie do IV gimnazyum w Warszawie, które ukończył r. 1884 ze złotym medalem. Ukształcenie uniwersyteckie otrzymał w Warszawie, na wydziale fizyko-matematycznym (1884 — 88), który ukończył ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych i ze złotym medalem za rozprawę konkursową „O grzybach podstawko-zarodnikowych okolic Warszawy", ogłoszoną w organie uniwersyteckim, również jak i poprzednia z r. 1886: „Mate-ryały do flory kwiatowej po w. Przasnyskiego". Po ukończeniu studyów Ch. osiadł na roli, w majątku rodzinnym, Chojnowie, gdzie wolne od zajęć gospodarskich chwile poświęca pracom ludoznawczym i botanicznym i jest stałym współpracownikiem „Gazety rolniczej", „Gło3u“, „Ogrodnika polskiego", „Pamiętnika fizyograficznego", „ Wisły “ i „Wszechświata". Z obszerniejszych prac ogłosił drukiem: „Materyały do etnografii ludu polskiego z okolic Przasnysza" w „Wiśle" t. II (1889); „Stosunki etnograficzne w gub. płockiej" w „Kalendarzu płockim* na r. 1891; „Powieści i opowiadania ludowe z okolic Przasnysza" w „Bibliotece Wisły", w tomach III i VI (1889—90); „Przyczynek do znajomości krajowych grzybów gnojowych" w „Pamiętniku fizyograficznym" t. XII (1893). Ma przygotowane do druku: „Zbiór pieśni ludowych z okolic Przasnysza", przeszło 800 numerów; „Przegląd krytyczny prac, dotyczących podstawczaków król. Polskiego i systematyczny ich wykaz"; „Bibliografia prac florystycznych, dotyczących ziem polskich"; „Zbiór prowincyonaliznów ludu przasnyski ego “; „Medycyna ludowa w Przasnyskiem". — Prace ludoznawcze Ch-go odznaczają się niepospolitą spostrzegawczością i dokładnością, a wymienione wyżej „Powieści" służyć mogą etnografom naszym za wzór wierności w zachowaniu mowy i stylu ludowego.

Chełm, pagórek, wzgórze, starosław. c h o ł m

gi; to bowiem, co dziś znajduje się w mieście, pochodzi z ostatnich stuleci. Z dawnego zamku, wzniesionego przez króla Daniela, i mieszczącego później akta grodzkie, nie pozostało ani śladu, równie jak z murów miejskich, wież i ratusza; ten ostatni wspominany był jeszcze w 1789 r. przy lustra-

Ważniejsze budowle dzisiejszego Chełma są wyłącznie świątyniami; cerkwie prawosławne, a zwłaszcza sobór, wyróżniają się pięknością budowy. Sobór, zdobny w kształtną kopułę i dwie wieże, stoi na najwyższym punkcie miasta i ma przy sobie dawną dzwonnicę z okrągłą przy niej wieżyczką. Wnętrze zawiera w sobie cudowny, malowany na drzewie, obraz Matki Boskiej. Po przyłączeniu unitów dyecezya prawosławna warszawska przemianowaną została w 1875 roku na chełmsko-warszawską; w 1880 r. dzieliła się na 12 dekanatów, a mianowicie: chełmski (parafij 25), krasnostawski (par. 21), zamojski (par. 21), hrubieszowski (par. 31), tomaszowski (par. 30), biłgorajski (par. 17), bialski (par. 30), włodawski (par. 31), konstantynowski (par. 23), radzyński (par. 16), sokołowski (par. 9), augustowski (par. 7). — Prócz katedry Chełm posiada nadto cerkiew św. Mikołaja przy seminaryum duchownem, cerkiew św. Barbary przy instytucie maryjskim, cerkiew wzniesioną w 1849 r., cerkiew Zesłania Ducha św., i kaplicę wzniesioną na pamiątkę przyłączenia unitów. Chełmski powiat zajmuje półn.-wschodnią część gubernii i graniczy na północ z powiatem Wło-dawskim (gub. Siedlecka), na zachód z Lubartowskim i Lubelskim, na południe z Krasnostawskim i Hrubieszowskim, na wschód z gubernią Wołyńską, od której oddziela go Bug. Południowa część powiatu jest wyższa, pagórkowata, zwłaszcza okolica osady Wojsławic, gdzie wyniosłości sięgają 300 m. nad p. m.; odtąd powierzchnia zniża się dokoła ku zachodowi, północy i wschodowi, tworząc miejscami, a głównie w pobliżu rzek, bagna i podmokłe grunta. Środkiem powiatu od Wojsławic na Depułtycze, Rejowiec, Pawłów ku Swierszczowu ciągnie się grzbiet wododziałowy między Bugiem a Wieprzem,—w niektórych miejscach tak nieznaczny, że wody obu rzek zlewają się niekiedy przez pośrednictwo swych dopływów i leżących między niemi bagnisk. Prócz dwóch wspomnianych rzek głównych najważniejszym strumieniem jest Uherka, przepływająca pod Chełmem; inne strumienie są małoznaczne, niektóre z nich obracają liczne młyny. Jezior niema, natomiast stawy, choć wogóle niewielkie, są liczne. Ogólna przestrzeń powiatu wynosi 1868.9 w. □ czyli 2126.9 km. D;wd.

1 stycznia 1890 r. liczono ogółem 113,443 m ców, czyli 53.3 na 1 km. □; w tej liczbie było 55,775 mężczyzn i 56,634 kobiet; pod względem wyznania było 40.6% prawosławnych, 33.4% katolików, 15.6% protestantów, 10.4% żydów. Ludność ta mieszka w jednem mieście (Chełm) i 14 gminach, śród których znajduje się pięć dawnych miasteczek, a dziś osad (Pugaczów, Sawin, Pawłów, Rejowiec i Wojsławi- . ce). Ludność katolicka stanowi względną większość tylko w gminach: Brzezina, Bukowa, Wojsławice, i Siedliszcze, protestancka w gminie Cyców, ży-

pod Przedborzem i t. p.

czeskie chlum, wend. kholm, holm; z czasem nazwa przeszła i na wzniesione na pagórkach osady, stąd nazwy miast i wsi: Chełm, Chełmica,

Zachełmno, Chlum, Chlumek, Chlumetz,

Chlumanky i t. d. W niemieckim języku nazwa uległa zmianie na Culm, Kulm, stąd polskie miasto Chełmno — Kulm, polska Chełmża= cyi tutejszego starostwa. Kulmsee; w Styryi i Czechach spotykają się również liczne nazwy osad Kulm, Clum; zdaje się nie ulegać wątpliwości, że i miasto Kulm bach we Frankonii Wyższej z tego źródła wiedzie swój początek, równie jak i saskie Lomatz, Lom-matsch. — Jako wzgórze występuje^! nazwa Chełm w w.elu miejscowościach, jak np. Chełmowa góra nad Prądnikiem pod Ojcowem, Chełm w powiecie Noworadomskim przy wsi Chełm o,

Ai.'d. S.

Chełm, miasto powiatowe w gubernii Lubelskiej nad Uherką, lewym dopływem Bugu, przy drodze żelaznej Nadwiślańskiej i przy gościńcu bitym, wiodącym z Warszawy na Lublin do Uściługa, odległe od Lublina 64 wiorsty. W dniu 1 stycznia 1890 r. liczyło 11,240 m-ców, w tej liczbie: 5,668 mężczyzn 5,572 kobiet, 8,636 głów ludności stałej, 3,038 niestałej, 434 nieobecnej; 12,l°/₀ prawosławnych,

21.8% katolików 0.6% protestantów 65.5% żydów. Wzniesione na wzgórzu, które mu nazwę zjednało, zabudowane nieprawidłowo, rozwija się dość pomyślnie, dzięki ułatwionej komunikacyi i skoncentrowaniu wielu władz i instytucyj, tak duchownych, jak i naukowych. Jest tu zarząd powiatu, magistrat, gimnazyum męskie, gimnazyum żeńskie, seminaryum duchowne prawosławne, seminaryum nauczycielskie, kilka szkół niższych, sąd pokoju, należący do zjazdu sędziów w Lublinie, poczta, telegraf, stacya drogi żelaznej, katedra prawosławna, kilka cerkwi, parafia katolicka i dekanat, zarząd akcyzy, dom przytułku i t. p. Przemysłowość miasta nieznaczna, równie jak i handel, pozostający przeważnie w ręku żydów. Ch. należy do rzędu bardzo dawnych osad słowiańskich, gdyż pierwszy kościół miał tu założyć Włodzimierz Wielki i podobno nawet ustanowił biskupstwo wschodniego obrządku. Daniel, Król Halicki, często przebywał w Ch-e i wystawił dwa murowane kościoły, z których kościół św. Jana ZłotouBtego był obszerny i okazały. On także założył tu biskupstwo, podniósł miasto i umocnił je, a gdy Halicz i cała okolica daleka uległa strasznemu spustoszeniu Mongołów, obrał w Ch-e swoją rezydencyę i wielce się do jego rozwoju przyczynił.—Wszakże pożar z 1251 r. niszczy miasto do szczętu, warownia upada, a klęski wojenne w dalszych latach trapią miasto bez przerwy. Pomimo wielkiego pożaru w 1473 r., znajduje się Ch. w stanie kwitnącym aż do wojen kozackich. Wówczas zniszczony, a w następnych latach nawiedzany przez liczne pożary, pochylił się do zupełnego upadku, z którego podnosi się w bieżącem stuleciu, a zwłaszcza w ostatnich dwóch dziesięcioleciach. Świadczy o tein stopniowy wzrost ludności:

W 1827 r. miasto liczyło 2,216 m-ców, w 1860 r.

3,607; w 1879 r. 7,152, w 1890 r.,j. w. 11,240. Z dawnych budowli nie pozostało nic godniejszego uwa

And. S.

dowska w m. Chełmie, prawosławna w pozostałych gminach. Najbardziej protestanckie gminy, dzięki immigracyi Niemców są: Turka (36.7°/₀ protestantów), Cyców (35.1°/₀), Bukowa (26.4%), Krzy-wiczki i Staw Ypo 22.4%), Rejowiec (21.3%)> Brzezina (16.4%) i Olchowiec (13.9%). Pod względem gleby cały powiat nie należy do urodzajnych z natury; południowa część żyzniejszą jest wogóle od północnej, zachodnia od wschodniej; kultura w ostatnich czasach zrobiła pewne postępy, znaczne jednak obszary znajdują się w stanie nieużytków; są to błota, wody, wydmy piaszczyste i zarośla. Orna ziemia zajmuje 54%. łąki i pastwiska 16%, lasy 18%, wody, błota i nieużytki około 12% ogólnej przestrzeni. Obfitość łąk i pastwisk sprzyja hodowli zwierząt domowych. Fabryk większych niema, te zaś z mniejszych, które istnieją, opierają byt swój na gospodarstwie rolnem; są to gorzelnie, browary, młyny parowe i wodne, tartaki, drożdżownie, krochmalar-nie i t. p., żaden jednak z tych zakładów charakteru przemysłowego w ściślejszem tego słowa znaczeniu nie posiada. Produkcya rzemieślnicza, rozwinięta w niektórych gminach i osadach, zaspokaja tylko potrzeby niższych warstw ludności, a i to niezupełnie. Co do komunikacyi, powiat przerzyna droga żelazna nadwiślańska, ze stacyami w Rejowcu, Chełmie i Dorohusku, oraz trakty bite z Chełma do Lublina, do Uściługa i do Krasnego-stawu. Chełmski dekanat katolicki rozciąga się na cały powiat i składa się z 11 parafij, liczących przeszło 37,000 wiernych.

Chełmicki Z y g m u n t, ksiądz (* r. 1851 w Warszawie); nauki szkolne pobierał w gimnazyum cheł-mińskiem, a ukończywszy je w r. 1867, wstąpił do seminarym duchownego w Płocku, później zaś na uniwersytet w Monasterze w Westfalii. Wyświęcony na kapłana w r. 1870, został naprzód wika-ryiiszem przy katedrze płockiej, a następnie w r. 1875 przeniósł się do Warszawy, gdzie we dwa lata potem zamianowany rektorem kościoła św. Ducha (po paulińskiego), dotychczas na tern stanowisku pracuje, odznaczając się piękną wymową kaznodziejską, równie w języku polskim, jak i w niemieckim, w którym co dwa tygodnie głosi słowo Boże dla istniejącego oddawna przy rzeczonym kościele bractwa niemieckiego. Z wymowy tej ks. Ch. w szerszych kołach zasłynął dzięki swym przemówieniom żałobnym, z których na szczególniejszą zasługują uwagę, wypowiedziane na nabożeństwie za duszę ś. p. Mianowskiego, na pogrzebie W. A. Maciejowskiego, Adama Gołcza, przed inne-rai zaś „Nad zwłokami ś. p. A. B. Odyńca", które było wydrukowane w „Słowie" i w odbitce osobnej (1885 r.). Zasługują też na uwagę, ogłoszone w r. 1877 „Obowiązki rodzinne, rozebrane w siedmiu kazaniach passyjnych", oraz „Nasi nowi biskupi" (życiorysy X. X. Wincentego Popiela, Antoniego Sotkiewicza, Tomasza Kulińskiego, Józefa Hollaka, Kazimierza Wnorowskiego, Kacpra Borowskiego, Aleksandra Bereśniewicza, Aleksandra Kazimierza Gintowta, Szymona Kozłowskiego, Karola Hry-niewickiego i Mieczysława Pallulona; Warszawa 1883 r.). Nie samym wszakże obowiązkom kapłań-

skim ks. Ch. pracę swoją poświęca: od r. 1882 jest on stałym współpracownikiem „Słowa", w którem dział polityczny i społeczny prowadzi. W tymże dzienniku ukazały się też utwory jego beletrystyczne: „Kara świętego Beneditta"; „Ben-tivi“, oraz „Reąuiescat in pace", jako też cały szereg „Listów z Brazylii". Kiedy bowiem w roku 1890 włościan naszych opanował szał emigracyjny do Brazylii, a wieści stamtąd, nadsyłane przez miejscowych korespondentów i przywiezione przez Adolfa Dygasińskiego, głęboko poruszyły całą społeczność naszą i pobudziły ludzi dobrej woli do ratowania ofiar bezecnego wyzysku;—to w marcu w r. 1891, z funduszami zebranemi na ten cel przez towarzystwo kredytowe ziemskie, wespół z p. Mikołajem Glinką ze Szczawina, udał się do Brazylii ks. Ch. Spędziwszy w tej podróży cztery miesiące, przekonał się naocznie o stanie opłakanjm nieszczęśliwych wychodźców

Fig. 206. Chełmicki Zygmunt ks.

i naprzód w pomienionych listach swych w „Słowie", a następnie w opracowaniu ich w książce osobnej, p. t.: „Brazylia" (2 tomy, Kraków 1892), nakreślił bardzo zajmujący i pouczający obraz stosunków kolo-nizacyjnych w tym kraju. (Do dzieła tego wcielił i wspomniane wyżej opowiadania: „Kara świętego Beneditta" i „Ben-ti-vi“, jako wzięte z życia Brazylijczyków; nadto zaś jeden utwór belletry-styczoy p. t. „Wspomnienie" umieścił w „Kurye-rze Warszawskim"). — Wreszcie, po za działalnością publicystyczną i literacką, ks. Ch. pracuje pożytecznie w zakresie spraw społecznych, i tak: w 1880 on-to przeważnie przyczynił się do wprowadzenia w życie chwalebnego zamiaru ś. p. Agnieszki Helwich, założycielki schronienia dla nauczycielek, w którem od zawiązku jego dotychczas piastuje godność dyrektora; w r. 1882 brał udział w założeniu kas pożyczkowych rzemieślniczych i obecnie jest jednym z kierowników tej instytucyi; ostatniemi zaś czasy został członkiem komitetu obywatelskiego, zawiązanego z powodu cholery, w którym objął urządzenie i kierownictwo przytułków noclegowych i sal izolacyjnych.    *

w s.

1

'i

kr

!i

!#

w. G.

w. s.

Chełmińska kasztelania. Utworzoną została po zawartym w r. 1466 w Toruniu traktacie z Krzyżakami wraz z Malborską i Pomorską. Kasztelan chełmiński zaliczał się do krzesłowych czyli większych; żadnych funkcyj specyalnych, z wyjątkiem wyręczania wojewody podczas pospolitego ruszenia szlachty, nie pełnił; uposażony był starostwem. Pierwszym kasztelanem był Ludwik Mortej-ski, ostatnim Konstanty Bniński.

Chełmiński Jan, malarz polski, ze starej rodziny szlacheckiej (* w r. 1851 w Brzustowie, w Opo-czyńskiem). Nauki gimnazyalne kończył w Warszawie, wcześnie okazywał zdolności do malarstwa i upodobanie do rysowania koni. Początkowo uczył się od Kossaka Juliusza w Warszawie. W r. 1873

Ir

mmm

■*

Fig. 207. Chełmiński Jan.

wyjechał do Monachium, gdzie pracował pod kierunkiem profesorów Strehubera, Wagnera, Adama i Brandta. — Maluje przeważnie konie, polowania, wyścigi, a niekiedy obrazki z życia potocznego. — W r. 1884 wyjechał do Nowego-Yorku, gdzie już znany był z malowideł zręcznych i przyjemnych. Bawił w Ameryce trzy lata, przeważnie wyścigo-wemi obrazami zaznaczając swe za Atlantykiem powodzenie. — Od lat pięciu mieszka w Londynie, gdzie w 1892 r,, pod protektoratem księżniczki Bea-trix, urządził wystawę obrazów swych, złożoną z 63 płócien. Najcelniejszemi w tej liczbie były: „Przejażdżka w Hyde-Parku“ i „Powrót Napoleona z pod Moskwy". Pierwszy z nich nagrodzony w Londynie medalem, drugi następnie wystawiony był w Paryżu j stanowił premium „Figara**. — Obraz manewrów wojska bawarskiego jest własnością księcia Leopolda; inne, przedstawiające „Hrabinę Kosel na polowaniu** i „Spacer nad morzem”, nabył ces, austryacki. Najczęściej obiera artysta do scen z polowań wiek XVIII. Ch. jest jednym z tych niewielu, których tprace znane są i mają powodzenie w Ameryce; podpisuje się na nich „Jan Chełmiński".

Chełmińskie miary. Ziemia chełmińska miała oddzielne swoje miary, stare i nowe. Łokcie chełm. starej miary=576.2350 milimetra, czyli 1.0004 łokcia nowopolsk.; łokcie zaś nowej miary=584.4312 milimetra, czyli 1.0146 łokcia nowopols. Pręt cheł-miński=7¹/₂ łokcia chełm. Mórg chełm. zawiera 300 prętów kw., a 30 morgów czyni 1 włókę. Mórg chełmiński stary=l morgowi i 24.49 pręcika kw. nowopols.; mórg zaś chełmiński nowy czyni 1 mórg, 9 prętów kw. i 69.3 pręcików kw. nowopols. Stara miara chełmińska była używana w całej Polsce do mierzenia ziemi; dla tego też łokieć tej miary oznaczony jest w Chełmnie na kościele P. Maryi dwoma sztyftami żelaznemi w murze osadzonemi.—„Encykl. S. Olgelbranda synów".

Chełmińskie województwo. Od zawarcia w r. 1466 w Toruniu traktatu z Krzyżakami stanowiło wraz z wojew. malborskiem, pomorskiem i księstwem warmińskiera—prowincyę, zwaną Prusami polski emi lub królewskiemi. Graniczyło na półn. i wschód z Prusami wschodniemi, na południe Drwęca oddzielała je od ziemi Dobrzyńskiej, na zachód Wisła od Kujaw i województwa pomorskiego. Dzieliło się na powiaty: Chełmiński, Toruński, Gru-dziąski, Radzyński, Kowalewski, Brodnicki i Nowo-miejski, z których dwa ostatnie stanowiły tak zwa ną Ziemię Michałowską. Sejmiki odbywały się naprzemian w Radzynie i Kowalewie; obierano na nich 14 posłów sejmowych, od r. 1589 dwóch deputatów na trybunał. Sądy ziemskie odprawiano w Radzynie, dla ziemi michałowskiej w Michałowie. Wojewoda chełmiński był zarazem starosta grodowym kowalewskim; dla wykonywania jurys-dykcyi mianował podwojewodziego i pisarza grodzkiego. Miało to województwo kasztelana większego, podkomorzego, miecznika, i, oprócz kowalewskiego, siedmiu starostów: brodnickiego, grudziąs-kiego, radzyńskiego, golubskiego, rogozińskiego, bratyańskiego i pokrzywnickiego. Ważniejsze miasta: Toruń, Chełmno, Starogród, Grudziąż, Radzyń, Kowalewo, Brodnica, Nowe-Miasto, Łąki, Chełmża, Lubawa, Łaszyn, Pokrzywno, Rogoźno, Lidzbar^T^Goluh^Kurzętnik. W r. 1772 przeszło pod panowanie pruskie, jednakże senatorów z tytułem „chełmińskich⁴* Rzeczpospolita zachowała. W r. 1791 wojewodą chełmińskim był Franciszek Czapski. Traktatem tylżyckim r. 1807 weszło Ch. W. w skład Księstwa Warszawskiego i należało do departamentu Bydgoskiego; kongres wiedeński oddał je napowrót Prusom.

Chełmińskie prawo. Herman de Saltz, mistrz Krzyżaków, przywilejem z 28 grudnia r. 1233 nadał miastu Chełmnu prawo magdeburskie i ustanowił w niem sąd, który dla innych miast krzyżackich stanowił instancyę najwyższą. Prawo to, pomnożone uchwałami mieszczan (wilkirzami, plebiscytami), otrzymało nazwę chełmińskiego (jus culmense). Było ono w zasadzie identyczne z „jus theutonicuni", .„sre-dense" (novi-fori), „maideburgense“: osadzie, która się niem rządziła, nadawało najrozleglejszy samorząd, uwalniało mieszkańców jej z pod ogólnej ju-

w. s.

rysdykcyi krajowej i zobowiązywało ich jedynie do składania na rzecz panującego pewnych ciężarów. Obywatele rządzący się tern prawem stosunki swoje prywatne regulowali według zwyczajów niemieckich; według tychże zwyczajów sądzili się i karali za popełnione przestępstwa, mieli nawet prawo stanowienia dla siebie statutów. Gdy tego rodzaju samorząd korzystnie oddziaływał na rozwój ekonomiczny kraju, książęta przeto mazowieccy nadawał prawo ch. wielu miastom i osadom wiejskim w swoich dzielnicach. Król Kazimierz Jagiellończyk po odzyskaniu Prus Zachodnich zniósł panującą tam różnorodność praw i „jus culmenseu ogłosił za ogólnie obowiązujące, zarówno dla mieszczaństwa, jak i dla szlachty. Dopiero w roku 1598

niu Paweł Kuszewicz.— Ob. Bandtkie: „Jus^ cul-mense“ (Warsz. 1814); Czacki „Oprawie chełmiń-skiem“ (Dzieła; Poznań 1845, t. III, str. 487—493); Roepell „Ueber die Verbreituug des magdeburger Stadtrechts" (Wrocław 1857).

Chełmno, niem. Ku lm, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, na prawym brzegu Wisły, przy uściu niezasobnej w wodę rzeczki Fribbe i przy odnodze drogi żelaznej Toruń-Grudziąż, wychodzącej z Kor-natowa do Ch-a. Miasto leży malowniczo na wyniosłości około 70-u metrów nad poziom Wisły, zabudowane jest porządnie, otoczone dokoła pię-knemi alejami spacerowemi, skąd rozpościera się wspaniały widok na dolinę Wisły i rozległą, sta-

v:;.

m : ~ : w,

i^niM

mm

w/

MMM

i?

[W*/

fagfegljjjj;

fispp

iatm

lig. *08. Zaloly.Kopia obrazu Cl ełrainskiego Jana.

ne gazem, są dość ruchliwe; wodociągi miejskie, z wielkim kosztem zaprowadzone, dostarczają wody po domach, ulicach i placach; w ogólnym wyglądzie miasta znać ład i dobrobyt. — Ch. posiada urząd powiatowy (Landrathsamt), sąd powiatowy (Kreisgericht), gimnazyum katolickie, szkołę kadetów, założoną przez Fryderyka W-go w r. 1776 szkołę wyższą realną, do której należy wyższa szkoła elementarna miejska, dwie szkoły dla dziewcząt (polska i niemiecka). — Rynek, obszerny, obejmuje 8 morgów powierzchni; z gmachów świeckich wyróżnia się ratusz z piękną wieżą, pochodzący z XVII w., z kościelnych zaś—fara, obszerna budowla w stylu gotyckim, z cegły palonej, z dwiema

szlachta pozyskała osobne dla siebie prawo, ^zwane | rannie uprawną okolicę. — Ulice czyste, oświetla-„korrekturą pruską". Zbioru urzędowego prawa chełmińskiego nie było nigdy; przechowywane po archiwach („der alte Culm") posiadają charakter prywatny. Pierwszy układ, pochodzący z roku 1394, wydrukował w r. 1538 w Gdańsku Franciszek Roh-den; w roku 1584 kosztem burmistrza toruńskiego,

Henryka Strobanda, przedrukował go typograf toruński, Melchior Nering p. t. „Das alte Culmische Reeht“.

Systematyczny skład tegoż prawa wydał w Gdańsku Hanow (1744, 1767), a w r. 1814 w Warszawie Bandtkie, według redakcyi, dokonanej w r. 1580 w Nowem-mieście. W sądach asesorskich trzymano się przekładu łacińskiego; tłómaczenie polskie z różnemi dodatkami ogłosił w r. 1623 w Pozna

wieżami (jedna niedokończona) i z relikwiami św. Walentego; kościół ten wraz z parafią powierzony był czas jakiś księżom misyonarzom, którzy utrzymywali seminaryum duchowne, przeniesione po ich kasacie w 1825 r. do Pelplina. — Przemysłowośó miasta, liczącego około 11,000 m-ców (rok 1890), równie jak i handel jest dość ożywiona; wyrabiają tu sukno, płótno i towary dzierzgane, a także piwo, mydło i machiny rolnicze; żegluga na Wiśle ma niezłą i ruchliwą przystań. — Dzisiejszy Poi nierogacizny; przemysł nieznaczny, jako i handel. Prócz kilku dróg bitych powiat przecina droga żelazna Toruń - Grudziąż z dwiema odnogami: Kornatowo-Cb. i Chełmża-Bydgoszcz. — Do sejmu pruskiego obiera powiat Chełmiński, łącznie z Toruńskim, dwóch posłów, do parlamentu niemieckiego—jednego (w r. 1893 był nim poseł Śląski). — Katolickie parafie rozdzielone są na 4 dekanaty, których obszar nie zgadza się z obszarem powiatu; dekanat chełmiński liczy 8 parafij i mieści się cał-

f:

. - • -

. .

I “ ■! - Msmmm

f§§p

moKsm

*

/^m

Fi*®¹¹⁸

!; :yy< V Jl|lj

Jtś'

m

pl

II

Pt

' 'i

irM

Ir.

Li

HW

iir

ii

t-

§'jp>

rm

ii

ągasaraaą^f

i—

'TC:-,-

|jjgjgjji§gg§g

Fig. 209. Kościół w Chełmnie.

do dekanatu Wąbrzeskiego, dwie do Chełmżyckiego i dwie do Toruńskiego — wszystkich, położonych w pow. Toruńskim. — Liczba katolików przenosi 30,000 głów. — Dzieje miasta Chełmna, sięgają bardzo odległych czasów, gdyż gród tutejszy istniał na długo przed przybyciem krzy-

wiat Chełmiński obejmuje 889 km. □, z ludnością | kowicie w obrębie powiatu, lecz 5 parafij należy około 59,000 głów, w tej liczbie 54% katolików,

44% ewangelików, 2% żydów. — Charakter kraju lekko pagórkowaty, zwłaszcza w stronie południowej, w „kolanie Wisły'gdzie wyniosłości sięgają 105 m. nad p. m.; nad Wisłą rozciąga się żyzna, przedtem błotnista, dziś osuszona nizina; jeziora i strumienie są liczne, ale nieznaczne. — Głownem j żaków, jako główne miasto Ziemi Chełmińskiej, zajęciem ludności jest rolnictwo i hodowla bydła | —Do Polski należało Ch. przynajmniej od czasów

Bolesława Chrobrego, który na północy Ziemi | i kierunek rozwoju. Ściśle biorąc, nie była to aka-Chełmińskiej bił żelazne słupy graniczne w Ossie. { demia, choć taką nazwę nosiła, lecz średni zakład Wskutek podziałów za Lesr/ka Białego Ch. dostało naukowy, odpowiadający naszym gimnazyom (stu-się w 1207 r. Konradowi Mazowieckiemu, który, nie dium generale), z siedmioma klasami: retoryka, mogąc opędzić się przed napadami Prusaków, od- poetyka, syntaxis, gramatyka, infima, subinfima dał je Cbrystyanowi, pierwszemu biskupowi cheł- i klasa elementarna. Prawdziwą akademią stała mińskiemu w 1222 roku, a w 1228 r. krzyżakom, się dopiero od r. 1756, gdy otworzono dwa dodat-z warunkiem nawrócenia pogan. — Jako ważny kowe kursa: filozofii i prawa, a przełożonemu na-punkt oporny dla krzyżaków Ch. ucierpiało z po- dano tytuł: „rector magnificus*. Liczba uczniów za czątku bardzo wiele, napadane przez pomorskiego czasów polskich nie przenosiła 200. Po okupacyi księcia Świętopełka, oraz przez Litwę i Jadźwin i pruskiej akademia upadała coraz bardziej, przecho-gów; wszakże z czasem doszło do wielkiego roz- j dząc różne koleje, aż nareszcie w 1825 r. została woju i dobrobytu i stało się pierwszem miastem przekształconą na dzisiejszą szkołę wyższą realną w Prusach (urbs capitanea et principalis), zwłaszcza od czasu, gdy poczęli tu przebywać mistrzowie prowincyonalni pruscy, którzy jako namiestnicy w imieniu wielkich mistrzów rządy sprawowali Znaczenie miasta nie musiało być podrzę-dnem, skoro je widzimy w związku hanzeatyckim, i to w pierwszym rzędzie między miastami pru-skiemi. Słynne były tu podówczas składy i wyroby sukna; kupcy z Anglii, Danii i Hollandyi chętnie w Ch. osiadali. — Ch. było także ogniskiem prawa chełmińskiego (j us Culmense), które wytworzyło się na jących tu szkołę i pensyonat dla dziewcząt—rząd zasadzie prawa magdeburskiego (ob Ch eł m i ń s ki e pruski zamknął klasztor w 1822 r. i oddał go prawo) Podczas wojen Polski z krzyżakami w XV w. wraz z kościołem siostrom miłosierdzia, istnieją miasto wielokrotnie doświadczało srogiego losu—od- cym tu już od r. 1692; klasztor cystersek, które bieraue i tracone naprzemian przechodziło z rąk do osiadły przed benedyktynkami, początkowo we rąk, aż wreszcie w roku 1479, wskutek pokoju wsi Czyste, a od roku 1265 w Gh-ie, i które zawartego w mieście Korczynie, ostatecznie dostało prawdopodobnie połączyły się później z benedyktyu-się we władanie Polski i podniesione zostało do kami; klasztor dominikanów, urządzony przez św. godności stolicy utworzonego wówczas wojewódz- Jacka w 1228 r.—ich kościół śś. Piotra i Pawła twa Chełmińskiego. W 1505 roku król Aleksan- j zabrali po kasacie luterauie; klasztor Franciszka-der darował Chełmno biskupom chełmińskim, którzy nów Oprowadzonych w 1255 r.), z pięknym goje dzierżyli aż do czasów pierwszego rozbioru, tyckim kościołem św. Jakóba i wyniosłą wieżą, W epoce reformacyi, ludność, w znacznej części wysokiej architektonicznej wartości. Spoczywały tu zniemczona, sprzyjała nauce Lutra; gdy jednak bi- ciała bł. Jana z Łobdowa i bł. Szymona z Toru skupi przedsięwzięli przeciw niej surowe środki, mia- nia; protestanci XVI w. kościół zamienili na sto powoli wyludniać się i upadać poczęło; wojna stajnie, groby zaś błogosławionych rozrzucili; za szwedzka za Jaua Kazimierza dokonała reszty, tak, że odtąd Ch. było stosem ruin. W 1772 r., gdy Prusacy zajmowali miasto, całe jego ulice leżały w gruzach, a nędzna ludność zamieszkiwała na pół rozwalone piwnice; „z czterdziestu domów w rynku 28 było bez drzwi, dachów, okien i właścicieli**.

Co się tyczy budowli kościelnych, Ch.. prócz wspomnianej fary, posiadało jeszcze następujące gmachy: kościół św. Ducha, przy toruńskiej bramie—po okupacyi stoi pusto; kościółek św. Jerzego za miastem,—zniesiony po okupacyi; kościół św. Marcina wzniesiony przez Krzyżaków—po okupacyi stoi pusto; kościół św. Agnieszki na Rybakach, również zbudowany za czasów krzyżackich — runął w wojnach szwedzkich; kościół i klasztor benedyktynek, sprowadzonych z Pragi 1274 r. i utrzymu

czasów Napoleona kościół służył na skład słomy, później stał pustkami, dopiero staraaiem dyrektora tutejszego gimnazyum, Łożyńskiego, został odnowiony i służy dziś do nabożeństwa dla gimnazya-stów.—Dyecezya Chełmińska, choćby istniała przed przybyciem Krzyżaków, musiałaby upaść wskutek napadów Litwy. Jako pierwszego jej biskupa przytaczają katalogi urzędowe Chrystyana, cystersa (1215 —1245), który dzierżył ziemię Cuetmmską i nazywał się ogólnie biskupem Prus,—po nim aż do dnia dzisiejszego było 53 biskupów. Pierwotna dyecezya była o wiele mniejszą, gdyż obejmowała tylko Ziemię Chełmińską i Lubawską; dzisiejsza, utworzona w 1821 r., jest znacznie większą i składa się z pięciu następujących części: z dawnej dye-cezyi (11 dekanatów), z archidyakouatu pomorskiego, położonego dawniej w dyecezyi kujawskiej (10 dekanatów), z archidyakonatu kamieńskiego, zaliczanego do dyecezyi gnieźnieńskiej (3 dekanaty), — z dekanatu górzuieńskiego oddzielonego od dawniejszej dyecezyi płockiej, wreszcie z dekanatu pomezańskiego, który należał przeltem do nieistniejącej dziś dyecezyi pomezańskiej. Stolicą

Na przeciąg lat 8, a mianowicie 1807—15 Ch. weszło w skład Księstwa Warszawskiego, poczem znowu przyłączono je do Prus. Godną jest wzmianki tutejsza szkoła, zwana zwykle akademią Chełmińską. Pierwsza myśl jej założenia wyszła od wielkiego mistrza krzyżackiego, Winrycha v. Kni-prode, a papież Urban VI potwierdził fundacyę w 1387 r. Miała to być akademia na wzór bo-nońskiej (studium generale ad mstar studii bononien-sis), wszakże dla różnych przyczyn nie została zaraz otworzoną. Dopiero w r 1489 przybyli tu z Hollandyi bracia żako ni, poświęcający się wychowaniu młodzieży (fratres a domo Clencorum de Zwolle), ale w czasie reformacyi, nie zasilani nowemi siłami z Hollandyi. powoli wymarli. Po reformacyi stała się akademia tutejsza filią krakowskiej, od której brała rektorów, a także impuls

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Encyklop. Powtz. Iluttr. T. II.

ci naturalnej wielkości, roku 1874. W Towarzystwie Sztuk Pięknych w Warszawie wystawione były w 1875 r. obrazy dające już miarę zupełnej samodzielności doniosłej i dzielnej Ch-go: „Zadymka*, „Przed odjazdem gości*, „Wieczór letni* i „Jesień*, szczególnie wyborna, o nocnej porze dżdżystej, przejmujące czyniąca wrażenie. Godebski Cy-pryan namówił Ch-go na wyjazd do Paryża, i tam mu drogę do powodzenia ułatwił przez zawiązanie stosunku z Goupilem. Odtąd, aż po r. 1887, przez lat 10, Warszawa zaledwie kilka obrazków Ch go oglądała; Paryż i Ameryka zabierały wszystkie. W Salonie paryskim otrzymane „mention honorable* za „Odpoczynek kozaków* sprawiło, że po wielole-tniem uczestniczeniu w dorocznych wystawach Salonu, w 1889 r. na wystawie powszechnej zaszczytną odznaczony został nagrodą, zwaną „grand prixu.— Powrót do kraju i osiedlenie się na wsi dodatnio wpłynęły na dalszą twórczość Ch-go; cały szereg obrazów, wykonanych w r. 1890 i wystawionych w Warszawie, w Tow. Sztuk Pięknych, a zaczerpniętych bezpośrednio z tej skarbnicy przyrody, którą Ch. od młodzieńczych lat badał, świadczy o odrodzeniu się talentu artysty: „Wieczór z żabami*, „Czajki", „Polowanie na głuszce*, „Cisza noćna“ (Anioł), „Powrót z kościoła*, „Księżyc*, „Jezioro w lesie* i tyle innych, prostych a głęboko pojętych motywów, zwróciło znów uwagę ogółu na niepospolite przymioty talentu Ch-go. Jego „Napady wilków na uciekające sanie* stały się przedmiotem licznych naśladownictw i powtórzeń. Oceniono te zalety i za granicą: w Berlinie 1891 r. Ch. otrzymał najwyższą nagrodę (Ehrendiplom), a w Monachium 1892 r. medal złoty.—Ch. jest wybornym rysownikiem, nietylko ludzi, koni, zwierząt, ptaków, ale i przyrody całej; ztąd płynie to życie, ta prawda wiejąca z prac jego. Przyrodę pojmuje jasno, po prostu a żywo, wszakże bez fantazyowania i wybryków, tak zwanej „nowej* szkoły; pojmuje i czynem stwierdza, że wiecznie nową szkołą jest wiecznie nowa prawda niestarzejącej się nigdy przyrody i piękna.

biskupstwa nigdy nie było Ch., lecz naprzód Chełmża, a od r. 1824 Pelplin. Za rzeczypospoli-tej biskup chełmiński był prezesem senatu pruskiego, a w polskim zajmował dziewiąte miejsce między senatorami duchownymi.—Porównaj: „Starożytna Polska“ Lipińskiego i Balińskiego, „Ency-klopedya Orgelbranda* większa, wreszcie artykuł Ch., księdza F. w „Słowniku geograf.*.

Chełmoński Józef, malarz polski, syn Józefa i Izabelli z Łoskowskich (* 6 listopada 1849 r. w ks. Łowickiem, we wsi Boczki, drobnej własności ziemskiej jego rodziców). Zamiłowanie do malarstwa jest spadkowem w tej rodzinie; ojciec był pierwszym nauczycielem rysunków i muzyki syna. Szkoły rozpoczął Ch. w Łowiczu, ukończył w Warszawie. Umiłowanie przyrody okazywał na ławie szkolnej—upodobaniem w zoologii, a latem brodząc po lasach i życie ptaków podpatrując, rozwinął w sobie tę znajomość objawów postaciowych

Ani. S.

Uf

upp

w. o.

Fig. 210. Chełmoński Józef.

Chełmscy herbu Ostoja: 1) Piotr, za czasów Władysława Jagiełły znakomity rycerz, walczył z Krzyżakami i odznaczył się w bitwie pod Grun-świata zewnętrznego, na której malownicze effekty waldem, oraz przy zdobyciu Radzyna; około 1436 obrazów swych opiera dotąd. Kształcenie się w ma- roku był kasztelanem połanieckim i z tym tytułem larstwie rozpoczął w r. 1862 w szkole rysunkowej podpisał pokój brzeski. — 2) Ści bor, podkomorzy Warszawskiej, a jednocześnie w prywatnej pracowni poznański, starosta ponicki, odznaczył się w woj-W. Gersona, gdzie też pierwsze obrazki swoje wy- nie Kazimierza Jagiellończyka z zakonem krzyżac-konał; temi były: „Wypłata robocizny“, „Matula kim, prowadzonej po poddaniu się Prus. — 3) Re-⁸ą“) »W kościółku wiejskim*, „Odlot żórawi*. W r. inigian, dziedzic wsi Lścina, gorliwy obrońca wy-1870, przy pomocy i poparciu znajomych i przyja- znania kalwińskiego, głośny w czasie sporów du-ciół, a szczególniej Brandta, wyjechał do Monachium, chowieństwa ze szlachtą za czasów Zygmunta Au* gdzie uczęszczał do pracowni Strehubera i An- gusta. Niektórzy historycy literatury polskiej przy-schutza; najważniejszego atoli wpływu doznał od pisują mu trzy dziełka wydane 1559, 1560 i 1561 Maks. Gierymskiego i Brandta. Po trzech latach r:, inni zaś za autora ich podają Marcyana Chełrn-wraca do Warszawy i wyjeżdża na Ukrainę. Temu skiego (patrz tam wyliczenie tych dziełek). W cza-pobytowi śród stepów zawdzięcza zwrot ku mało- sie sporów między katolikami i nowowiercami wy-waniu koni—całych jarmarków i tych dzielnych ru- drukowany został list Piotra Statoryusza do niego maków wyskakujących z płócien Z obrazów po- pisany, co do wzywania Ducha św., pod tytułem: tocznych jednym z najlepszych było „Babie lato”, „Epistoła ad Remigium Chelmium qua ipsi jussa uosobione w pastuszce ukraińskiej, w całej posta- ' Synodi Pinczoviensis ad ąuaestionem de Spiritus

mm

> -$x~i

lKi&

IH#

iii

&g|K

KIM®

Itt Mili

Si

II

li;

mm

■-;;¹

§m

i

Fi*

KK"

.i.

BHS

$£

m

iW

i,

\ -fi .

iii

atf

;V... : -,• ł

j

| 1

■Mi

!}.

gg^

wteli.-Vm

"V - . T

w^ssssssstSBtKi

pf.* o

tpfl

W9$\ M

41,1

yp „ j lig HP

i 'f*⁻.

i-

,.;r]

!&

i # >tS

*i !

■ *«V'

Są'- -**’ ■■    .

§H»#i %£fj

mmg

ki i

ijSp

*'S« j

>. i

fi

•w?

&V

••Ts

i\

•K.SSfci

r- s

i-

‘V

•>

£$

jjfc

mp |

■ jr

li

>:v: <T;

.-.i.

'•'ii

Mtn;

Ai *‘ w® *»■■..

,.JP#V

rli

Jr fe/ • J?©r •■" :

iyjv f

Fn.y.r. •.

' r« -

1*.

i,

u:\

W.

J#

- ; fcgw.,

i *V:‘ ;l'

Fig. 211. Napady wilków na uciekające sanie. Kopia obrazu Chełmońskiego Józefa.

VI fe

av i d

-l

!t£

sy'

Mk

S. invocatione, rescribit" (Pinczoviae d. 30 Jan. r. zdaje się odpowiednio kwestyę tę wyjaśniać. Mia-]561). — 4) Marcyan, (M. k. 40 f. 725), mia- nowicie król halicki, Daniel, chcąc obronny Chełm nowany w 1527 chorążym województwa krakow- należycie zabezpieczyć, wystawił niedaleko od miasta skiego, posłował na sejm odbyty 1543 w Krakowie wieżę wysoką, na fundamencie kamiennym, oraz skąd wyznaczonym został do zbierania uchwalonych słup kamienny o milę od miasta (wieś Stołpie), poborów w ziemi i województwie krakowskiera dwanaście łokci wysoki; z obu tych budowli objąć Podług Sandiusa jest on autorem następnych dzieł, było można daleką okolicę.—Były to więc strażni-drukowanych za Zygmunta Augusta podczas spo- ce, często przy dawnych warowniach stawiane, rów z katolikami: 1) * Epistoła scripta Loeini d. 19 i mające na celu ostrzegać ludność przed wkra-Novem. 1559, synodoąue Pinczoviensi die 22 Nov. czającym nieprzyjacielem —Bielawińska wieża, ob-anno endera oblata'⁴, bez wyrażenia imienia autora: szerniejsza od Stołpskiej, broniła nadto i przepra-w liście tym mówi o wzywaniu Ducha św.; 2) wy przez rzekę Uherkę do zamku Stołpskiego.— „Epistoła ad Petrum Statorium de eadem materia Podobne ostrzeżuiki wznoszono i przy innych zam-scripta Loeini, d. 25 Jan. 1561 r.“, rękopism; 3) kach obronnych, jak np. w Olsztynie, Kazimierzu, „List przez Chełmskiego, chorążego krakowskiego, Potoku złotym i t. p do księdza Brzechwy, mnicha na Tyńcu 1560 r.u Chełmża albo Chełmżyca, uiem. Kulmsee, Inni historycy literatury polskiej przypisują te rze- Cultnsee miasto w pruskiej prowincyi Prus Za-czy Remigiuszowi Chełmskiemu. — 5) Marcyan, chodnich, regeneyi Kwidzyńskiej, powiecie Turuń-syn Mareyana. chorążego krakowskiego, służył skirn, przy drodze żelaznej Toruń-Grudziąż i przy w wojsku hiszpańskiem, w emsie wojny Hiszpanii wychodzącej stąd o lnodze Ch. - Bydgoszcz. Leży z Francyą; potem w Węgrzech, z cesarzem Rudol- malowniczo na zachoduiem wybrzeżu jeziora Chełm-fem, kiedy ten na wojnę z Turkami wzywał życkiego (Kulmsee), wchodzącego w systemat Wi-o pomoc Polaków, walczył przeciw sułtanowi Amu- sły przez prawy jej dopływ Fribbe, posiada deka-ratowi, pod Agryą i w innych miejscach, gdzie pro uat katolicki dyecezyi chełmińskiej i parafię, sąd wadził chorągiew cesarską, swym kosztem wysta- okręgowy, pocztę, stacyę telegraficzuą, browar, wioną i utrzymywaną. Wróciwszy do ojczyzny po szkołę 3-klasową miejską;—liczy około 2,500 m-ców śmierci ojca, około 1612 r. został chorążym kra- w ²/₃ katolików, w Vs luteran. Było dawniej Stokowskim, posłował na sejmach roku 1616 i 1618, licą biskupstwa chełmińskiego, które dziś, od r. z ostatniego był wybrany deputatem na trybunał ra- 1824, ma siedzibę w Pełplinie. Ch. jest jednym z naj-domski i na tenże trybunał z sejmów 1626, 1629 starszych grodów w Prasach polskich. Istniał tu i 1631. Z sejmu konwokacyjnego 1632 r. miano- pierwotnie jakiś klasztor, który zniósł Henryk, dru-wany komisarzem do rt wizyi skarbu koronnego. — gi biskup chełmiński, wybudował kolegiatę i do Sejm 1633 r. znów go obrał deputatem na trybu- niej przeniósł z Chełmna katedrę i kapitułę, złożo-nał radomski i zarazem komisarzem do oznaczania ną z 40 kanoników reguły św. August)na (1251 r.). cen towarów („V. L.“ 3 f. 807); na tenże trybu- Biskup Fryderyk v. Hau->en, sam krzyżak, zmusił nał wysłany z sejmu 1634 r. W 1640 r. miano- kapitułę do przyjęcia reguły krzyżackiej i liczbę wany podkomorzym krakowskim; w tymże roku kanoników zmniejszył do 26. Miasto było wielo-obrany marszałkiem trybunału koronnego. Był tak- krotnie celem napadów ze strony pogańskich Pru-że starostą ryczy wolskim, ujskim, bocheńskim i wie- saków i wiele od nich ucierpiało, również jak lickim (M. k 170 f. 217,285), r. 1623 otrzymał i podczas wojen krzyżackich, gdy je w 1422 r. zdo-od króla w dożywocie miasto Ryczywół, a w roku był i prawie ze szczętem spalił Władysław Jagieł-1630 ekonomię wiską (M. k. 178 f. 96). Umarł ło. Do Polski ostatecznie przyłączone zostało po-roku 1641, pochowany w Krakowie. Wychowany kojem toruńskim w 1466 r. W następnych wie-w zasadach wyznania kalwińskiego, został później kach, a zwłaszcza po wojnach szwedzkich, chyliło gorliwym katolikiem. — 6) Andrzej, wnuk po- się do upadku, było biedne i opuszczone; z przy-przedniego, podstoli sandomierski, później chorąży łączeniem do Prus w pierwszym rozbiorze Polski sandomierski, pułkownik hetmana Jabłonowskiego. 1772, wznosić się poczęło i dziś względnym cieszy Rozpoczął zawód wojskowy pod Lubomirskim, het- się dobrobytem. Biskupi chełmińscy mieli tu swój manem, w r. 1654, w czasie napadów Szwedów; zamek i przed reformacyą często w nim przemiesz-później walczył przeciw Kozakom. Był w bitwach kiwali; później, gdy zamek skutkiem zaniedbania pamiętnych z Sobieskim Janem, pod Chocimem i wojen podupadł, biskupi przybywali do Ch-y tyl-i Wiedniem, walczył pod Żórawnem i Ostrzygoniem; ko na uroczyste święta albo dla odprawiania syno-odznaczył się także wolnem zwycięstwem nad Ta- dów, na które zjeżdżało się duchowieństwo z całej tarami. — L. Hubert w „Encykl. Orgelbr.“.    dyecezyi. Synody takie odbywały się w latach:

And. S.

Chełmski powiat, Ob. Chełm.    1402, 1416, 1438, 1481, 1577, 1583 i 1605. Ozdo-

Chełmskie wieże, są to szczątki dwóch budo- bą miasta jest b. katedra, dziś kościół parafialny, wli w okolicy m. Chełma: jedna na północ, o 3 Erekcya tej świątyni sięga 1251 r., gdy jednak wiorsty, pod młynem Bieławińskim, druga o 10 zgorzała w 1422, odbudowano ją daleko piękniej, tak, wiorst na zachód, pod wsią Stołpie.— Epoka zbudo- iż zaliczała się do rzędu największych i uajwspanial-wania tych wież i ich przeznaczenie długi czas pozo- szych w całej dyecezyi. Są w niej liczne groby stawały zagadką, i dawały obszerne pole do domy- i nagrobki biskupów chełmińskich oraz prałatów słów; dopiero kronika tak zw. Hipacowska, druko- dawniejszej kapituły; tu takte spoczywają zwłoki waua w zbiorze latopisców w Petersburgu w 1843, błogosł. Jutty (f 1264), do której Zygmunt III i małżonka jego Konstancya, mieli osobliwsze na- ₍ ski. We własnej ojczyźnie znalazł on wprawdzie kilku bożeństwo. Najstarszym jest kościół św. Mikołaja, następców, a w ich liczbie May owa, którego świe-istniał bowiem podobno jako parafialny jeszcze w 979 r. za Mieczysława; w 1304 r. został gruntownie przebudowany z kamienia i cegły, i w tym też stanie posiedli go 1827 r. luteranie, gdy im zgorzał kościół św. Jerzego, przedtem francisz-

tny umysł i kierunek naukowy zapowiadały wielkie nadzieje, lecz którego śmierć przedwczesna (1645 — 1679) opóźniła bezwątpienia prawidłowy rozwój nauki. We Francyi głównym apostołem głoszonych przez Boyle’a zasad był Lemery (1645 — 1715), autor kilkanaście razy wydawanego „Cours de chymie", który jednak własnemi badaniami nie przyczynił się do rozwoju myśli swego przewodnika. Natomiast w pozostałych krajach cywilizowanych po dawnemu kwitła alchemia z całym arsenałem średniowiecznych przesądów i mistyki. Je-szczeź-to były czasy, w których akademie posiadały katedry alchemii i astrologii, na tronach zasiadali tacy niestrudzeni protektorzy transmutacyi. jak August Mocny i Jan Jerzy brandeburski; Sędziwój i jemu podobni obiegali świat, wykonywając pro-jekcye przed najpoważniejsze mi zgromadzeniami, a— co najważniejsza—bystre umysły van Helmontów, Boerhaavów, Becherów, nietylko nie dostrzegały ezczości i niezgody ze zdrowym rozsądkiem w twierdzeniach alchemików, ale nawet własną pracą wzbogacały ten skarbiec, mało zaszczytny dla ludzkości! Pamiętajmy, że z błędami rzekomych nauk, które miały cele inne, niż alchemia ludzkość rozstawała się daleko łatwiej. Sprawiedliwość jednak dodać każe, że poczet zjawisk chemicznych, jako tako zbadanych, był jeszcze w XVII wieku zbyt szczupły, a poglądy teoretyczne umiejętności spokrewnionych z Ch-ą zbyt mało opracowane, żeby ta ostatnia miała na czem oprzeć się, a tembar-dziej wzorować. Kierunek, wytknięty przez Boy le’a, nie utrzymał się. Zamiast wejść na nową drogę, któraby z konieczności musiała poprowadzić do celów, do jakich dzisiejsza Ch. dąży, nauka ów czesna została przy dawniejszym kierunku, a nawet poniekąd umocniła się w nim pod wpływem dowolnie powziętej, a mamiącej rzekomą powszechnością koncepcyi Stahla. Jerzy Stahl(1660—1734) nie wyszedł poza obręb pojęć starożytnych o składzie chemicznym materyi, i tylko w sposób, który nazwać można przypadkowo szczęśliwym, uogólnił i pozornie objaśnił pewne zjawiska. Przypomnijmy sobie, że według alchemików rozmaitość różnych rodzajów materyi zależeć miała od kombinacyj pewnych własności zasadniczych, jak np. twardości, ciekłości, suchości, palności, barwy, ciężaru i t. p. Własnościom tym w swoim mistycznym języku nadawali imiona dowolne, zwykle brane z języka powszechnie używanego, lecz z zupełną zmianą znaczenia, stąd wyrazy: ziemia, sól, rtęć, siarka i t. p., nieustannie powtarzające się w pismach alchemicznych, rozumieć trzeba jako symbole przytoczonych powyżej własności. Jeżeli przepis na otrzymanie złota zalecał dodanie np. rtęci i siarki do ołowiu, to nie znaczyło, żeby wymienione ingredyoncye po zmieszaniu istotnie miały utworzyć złoto, lecz tylko, że złoto od ołowiu różni się barwą (usymbolizowaną przez siarkę) i wyższym stopniem raetaliczności (wyobrażanej przez rtęć), że więc złoto z ołowiu ten otrzyma, kto potrafi zmienić jego barwę i uczynić go doskonalszym, bardziej idealnym metalem. Otóż

kański.

And. S.

Chemia, jako zbiór oderwanych wiadomości o sprawach i ciałach chemicznych, istnieje od bardzo wielu stuleci. W pierwotnej dobie rozwoju sługa materyalnych potrzeb człowieka, niekiedy jego urojeń, zajmowała następnie takież samo podrzędne stanowisko przy fizyologii i medycynie. Ewo-lucya jej jako nauki samodzielnej i ścisłej zaczyna się dopiero z pierwszemi próbami wprowadzenia jednolitych poglądów na ogół zjawisk chemicznych.

Ścisłej daty, od której zaczął się zwrot powyższy, naturalnie, przytoczyć niepodobna, jak również trudno iść za zdaniem historyków nauki, którzy początek jej w tym lub owym widzieli narodzie, z tem lub owem wielkietn łączyli imieniem. Rzeczą natomiast jest pewną, że na drugą połowę wieku XVII przypadła chwila obudzenia się wśród wydatniejszych chemików poczucia samodzielności ich nauki, a zarazem pojawienia się krytycznych na jej stan dotychczasowy poglądów. Robert Boyle (1(527—91), na wstępie do swego zbioru rozpraw, wydanego w r.

1662 pod tytułem „Chemista scepticus", mówi:

„Chemicy kierują się dotychczas ciasnemi zasadami, którym brak wyższych punktów widzenia. Widzą oui swoje zadauie w przyrządzaniu leków, w dobywaniu i transmutacyi metali. Ja usiłuję traktować chemię z zupełnie odmiennego stanowiska, nie jak le karz lub alchemik, ale jak uczyniłby to filozof. Nakreśliłem tutaj plan filozofii chemicznej, który, mam nadzieję, przez moje doświadczenia i spostrzeżenia zostanie wypełniony. Gdyby ludzie brali bardziej do serca postęp prawdziwej umiejętności, aniżeli własne interesa, łatwoby spostrzegli, że największą światu oddają przysługę, gdy wszystkie swe siły wytężają ku przeprowadzaniu doświadczeń i zbieraniu spostrzeżeń, a żadnej teoryi nie wygłaszają bez poprzedniego zbadania ściągających się do niej zjawisk".

Jakkolwiek w słowach powyższych i w zapowiedzianym przez nie planie filozofii chemicznej nie można jeszcze widzieć początku umiejętnego traktowania Ch-ii w dzisiejszem rozumieniu, wspomnieć jednak wypada, że Boyle zerwał już stanowczo z mistycz-nemi „żywiołami", które alchemia dziedziczyła po mędrcach starożytności; że wprowadzone przezeń natomiast pojęcie pierwiastku chemicznego co do swej istoty niezmienione trwa i w dzisiejszej nauce; że jego teorya korpuskularna w subtelniejszej postaci odrodzić się miała następnie w teoryi ato-mistycznej Daitona; że wreszcie oddanie pierwszego głosu w sprawach nauk ścisłych doświadczeniu i obserwacyi, a jednocześnie nadzwyczajne wzmożenie siły i wartości doświadczenia chemicznego przez uwzględnienie jego strony ilościowej, stanowi rzeczywisty początek dzisiejszej metody badania. Zawcze-śnie jednąk, widać, było, żeby ogół chemików mógł zrozumieć cele, ku którym zmierzał uczony angiel-

zapewniając jej urzę-

w podobnem znaczeniu alchemik B e C h e r (1635 — 16b2) zawnioskował, że wszelka materya palna zawiera w sobie „ziemię tłustą" (terra pinguis), której kombiuacye z ziemiami „merkuryalnąu i „szklistą“ tworzyć miały całą rozmaitość ciał „podziemnych" (corpora subterranea ma znaczyć — ciała nieorganiczne). Wielbiciel i kontynuator Bechera, Stahl pochwycił i, rzec można, zmateryalizował pojęcie ziemi tłustej. Nadał on jej miano flogistonu, znaczące samo przez się materyę ogniową, i uznał ją za część składową, już nie w przenośnem, ale w do-słownem znaczeniu, tych wszystkich ciał, które w ogniu, w wysokiej temperaturze, doznają zmian głębokich i trwałych. Wyobraźmy sobie stan wiedzy chemicznej, w którym tlen jeszcze nie jest znany, a tymczasem bardzo znaczna ilość poznanych zjawisk chemicznych należy do zjawisk utlenienia lub redukcyi, i dodajmy, że badanie ma na celu wyłącznie jakościową stronę sprawy, tak dalece, że względy ilościowe są pomijane zupełnem milczeniem w argumentacji. Na takiem tle bardzo prawdopodobnemi wydadzą się twierdzenia, że zmiany chemiczne, jakim ciała ulegają w ogniu, zależą od straty flogistonu, który w wyższej temperaturze uchodzi, i że—odwrotnie,—dodając flogistonu do podobnych produktów przemiany, znowu z nich otrzymamy ciała pierwotne; że wreszcie każde ciało, podlegające zmianom pod wpływem temperatury, składa się z flogistonu i jakiejś drugiej części składowej. A jak „terra pinguis" Bechera, będąca tylko streszczeniem pewnego szeregu własności, u Stahla przechodzi we flogiston, rozumiany jako materya, tak samo też i ziemie, sole, kwasy, siarka i rtęć alchemików przyoblekają się w doktrynie flogistonowej w materyalne postacie, zmieniając znowu swoje nazwiska. Dany metal, według Stahla, przy ogrzewaniu wydziela flogiston i jako pozostałość otrzymujemy „wapno“ owego metalu. Odwrotnie, chcąc metal otrzymać z wapna, musimy mu dodać flogistonu przez słabsze ogrzewanie z jakimś materyałem w ten ostatni bogatym, np. z węglem. Możuaby mniemać, że wapno jest tedy pierwiastkiem metalu, lecz Stahl w tym względzie nie wypowiada żadnego zdania i wogóle o pierwiastkach i związkach wie tyleż, co alchemicy, więc mniej od Bojle’a. Owszem, transmutacyi metali nigdzie wyraźnie nie odrzuca i, według dość powszechnego mniemania, możliwość jej przyjmuje bez zastrzeżeń. Ale umysłom ludzkim potrzebny był widocznie systemat, a Stahl, jako długoletni profesor berliński, miał wielu uczniów i, co ważniejsza, umiał ich do swego systematu nakłonić. Stąd w drugiej połowie XVIII stulecia flogiston panuje niepodzielnie, jakkolwiek z biegiem lat coraz częściej wypada mu zajmować stanowisko obronne. Ojczyzna doktryny flogistonowej niezbyt jednak wielu dostarcza wybitnych jej zwolenników; naprawdę z imion historycznych flogistyków niemieckich przytoczyć można dwu zaledwie: Fryderyka Hoffmanna i Jędrzeja Marg grafa, lecz i tych działalność, płodna i ważna na różnych polach zastosowań chemii, w kierunku teoretycznym była raczej literacką i nauczycielską, niż badawczą.—Daleko więcej po

parcia doświadczalnego, chociaż na drogach ubocznych, flogiston doznał od holendra Boerhaavego (1668—1738), który, jakkolwiek z zawodu lekarz, w wielkiem i sławnem swem dziele „Elementa che-miae“ (1732) otwarcie zerwał z jatrochemią i w najuroczystszy sposób zaznaczył całkowitą samodzielność i odrębność Ch-ii w szeregu nauk ścisłych. Zwolennicy doktryny flogistonowej szczególnie wdzięczni byli Boerhavemu za wykazanie, że przyczyną zwiększania się ciężaru metali przy ich kal-cynacyi nie jest łączenie się z niemi ważkiej ma-teryi ognia, jak przedtem wielu, a między nimi i Boyle, utrzymywało. We Francyi Henryk Duhamel de Monceau (1700—1772) podwójną przysługę oddał doktrynie flogistonowej: wnosząc ją do wszystkich prawie działów umiejętności z Ch-ą spokrewnionych, a pielęgnowanych i rozwijanych przez siebie z nieporównaną gorliwością i powodzeniem, a przytem dową powagę. Nie mniej na korzyść tej doktryny zdziałał Wilhelm Rouelle (1703—1770), nauczyciel Lavoisiera i Prousta, świetny mówca i eksperymentator, gorliwy profesor, a zarazem i badacz niepośledni, którego studya nad solami doprowadziły do pierwszej istotnej tych związków definicyi i stworzyły podstawę dalszych, tak ważnych, nad niemi poszukiwań. Najżarliwszym obrońcą flogistonu, już nawet po Lavoisierze, był Piotr Macą u er, więcej technik niż teoretyk w pracach samodzielnych, lecz jednocześnie płodny i ceniony autor. Bez porównania jednak większe zasługi dla teoryi chemicznej późniejszej mają flogistycy angielscy. W ich liczbie wymienić należy przedewszystkiem Józefa Blacka (1728—1799), który przez badania nad związkami kwasu węglanego i zapomnianym prawie od czasów von Helmonta dwutlenkiem węgla, otworzył nową a bogatą w następstwa erę Ch-ii pneumatycznej. Wbrew ogólnemu mniema-uiu, że wapniak lub dolomit, żarzone, łączą się z materyą ognia i dla tego nabywają gryzących własności, które następnie przenieść się mogą na potaż lub sodę, owe ciała, według flogistyków, niezłożone,—Black objaśnił przejścia powyższe zgodnie z istotą rzeczy, popierając wywody w tym i we wszystkich innych wypadkach za pomocą ważenia. Poglądy Blacka na zjawiska palenia się i kalcynacyi tak blizkie były późniejszym Lavoisie-rowskim, że, gdy te ostatnie zostały wygłoszone, Black bez wahania zerwał z doktryną flogistonową i otwarcie przeszedł na stronę wielkiego reformatora francuskiego. Jednocześnie i w podobnym kierunku, choć niezależnie od Blacka, pracował lord Heuryk Cavendish (1731 —1810), rzeczywisty odkrywca wodoru, prawdziwego składu wody i powietrza, oraz autor wielu najważniejszych prac, na których miał się oprzeć system antyflogistyczny, a jednak, pomimo tego wszystkiego, jeden z najbardziej wytrwałych rzeczników doktryny flogistonowej. On pierwszy wyraźnie uznał wodór za czysty flogiston i do końca życia nie zgodził się na kompetencyę wagi w badaniach chemicznych. Równą z nim wytrwałością w przywiązaniu do poglądów Stahla odznaczał się Józef Priestley

(1733—1804), człowiek niespokojny i namiętny, | rzą, że flogiston posiada ciężar odjeinny, wyobra-systematycznie w naukach ścisłych nie przygotowany, lecz u którego bystrość, dar obserwacyjny i niezwykły talent eksperymentatorski zastępowały pra* widłowośó myśli naukowej. Priestley jest bez wątpienia najznakomitszym pneumatykiem ze względu na liczbę i ważność odkrytych i zbadanych przezeń ciał gazowych. Dość będzie przytoczyć, że 1 sierpnia 1774, ogrzewając tlennik rtęci (mercurius calcinatus per se) w zamkniętem naczyniu, za pomocą dużej soczewki, Priestley otrzymał tlen, który nazywał powietrzem odflogistonowanem i którego główne własności zbadał w sposób dość szczegółowy. Badał prócz tego dwutlenek i tlenek węgla, tlennik i tlenek azotu, wodór, amoniak, chlorowodór, fluorek krzemu i inne gazy. Badanie ilościowe nie istniało dla Priestleya, a jeduak wnioski jego, dotyczące krążenia materyi w przyrodzie organizowanej, zdumiewają trafnością i przenikliwością.—Dwa jeszcze głośne imiona, szwedzkie, dodać należy do powyższego spisu znakomitych wyznawców doktryny flogistonowej. Tor ber n Bergman (1735—1784), jeden z chemików w. XVIII, najbardziej hołdujących filozoficznemu i ścisłemu kierunkowi w traktowaniu Ch-ii, nie krytykując doktryny Stahla, ani też przyczyniając się do jej rozwoju, przeprowadził wiele bardzo ważnych badań, dotyczących stechiometryi i pneumatyki (ob. t. VII str. 489 „Wielka Encykl. ilustr.") oraz nadał nowy kierunek poszukiwaniom nad przyczynami zjawisk chemicznych. Zasób znowu wiadomości faktycznych wzbogacił niezmiernie Karol Scheele (1742—1786), który odkrył chlor, barytę, mangan i (niezależnie od Priestleya) tlen; otrzymał i zbadał wiele związków organicznych i prawidłowo objaśnił kilka ważnych przemian chemicznych, jak np. tworzenie się azotonu potasu z saletry pod wpływem ogrzewania. Metody przezeń podane otrzymywania wielu ciał, mianowicie organicznych, są do dziś dnia w użyciu; różne przetwory techniczne nazawsze zatrzymały jego nazwisko. Doktrynie flogistonowej złożył Scheele hołd w rozprawie o powietrzu i ogniu.—

żają też sobie, za Lemerym, że najdrobniejsza cząstka materyi ma jeden koniec zaostrzony a drugi porowaty, a więc dwie takie cząstki złączyć się muszą, byle zbliżyły się do siebie odpo wiedniemi końcami. Więcej od podobnych teoretyków zdziałali, zarówno, dla teoretycznej jak i dla praktycznej Ch-ii, wytrwali zbieracze faktów, którzy, za przykładem Geo ffr oy (1718), układali długie szeregi doświadczeń w „tablice stosunków", w „tablice powinowactw", mające wykazywać względne natężenie powinowactwa jednych ciał do drugich. Posługując się w doświadczeniach swoich piawie wyłącznie solami, doprowadzili oni znajomość tych ważnych związków do wysokiego stopnia doskonałości. Jednocześnie położyli podwaliny Ch-ii analitycznej i stosowanej, a łącznie z pneumatykami posunęli znacznie stronę doświadczalną nauki. Niepodobna wreszcie pominąć jednej okoliczności. Pomimo grubości swoich błędów, doktryna flogistonowa miała cechy jednolitego systematu naukowego, a pomimo częstych przeciw niej i ważnych zarzutów, była przyjętą i obowiązującą w ciągu więcej niż połowy stulecia. Wyrugować ją mógł tylko system naukowy, od niej powszechniejszy i oparty na ści-ślejszem, głębiej w istotę rzeczy wnikającem, badaniu zjawisk chemicznych. — Taki system przyniósł światu geniusz La voisier a, otwierając w dziejach Ch-ii nowy okres, w którym nauka ta w szybkim postępie kroczy po drodze nauk ścisłych ku prawdziwemu naszej wiedzy celowi: ku wykryciu niewzruszonych praw, rządzących całym światem zjawisk. Antoni Wawrzyniec Lavoisier urodzony 16 sierpnia 1743 r., otrzymał wysokie i wszechstronne wykształcenie, szczególniej w naukach fizycznych i matematycznych. W 25 r. życia już został członkiem akademii francuskiej, za traktat o najwłaściwszym sposobie oświetlania ulic wielkiego miasta. Pełnił też ważne funkcye publiczne, oddając wielkie swojemu krajowi przysługi, aż wreszcie nikczemna zawiść Marata sprowadziła jeden z najbardziej hańbiących Wielką Rewolucyę wyroków, wyrok, z mocy którego Lavoisier dał głowę pod nóż gilotyny d. 8 maja 1794 r. Uczony ten, z natury swego umysłu i z kierunku studyów, był raczej filozofem, aniżeli eksperymentatorem i, jakkolwiek wszystkie poglądy swoje opierał na doświadczeniu, w badaniach wszakże mniej zwracał uwagi na zewnętrzne strony zjawisk i na własności rozpatrywanych ma-teryj, aniżeli na wnioski treści ogólnej z tych zjawisk wypływające. On też pierwszy zrozumiał, że istotną podstawą teoryi chemicznej muszą być względy ilościowe i nie gonitwa za nowemi odkryciami, lecz głębokie, wolne od przywidzeń poznanie przebiegu zjawisk zasadniczych, sprowadzenie ich do wspólnej zasady, wyśledzenie ostatecznej ich przyczyny. Obraz dojrzewania myśli La-voisiera jest wielce ciekawy i nauczający. Szkoła dała mu teoryę flogistonową, a pamiętać trzeba, że nauczyciel jego, Rouelle, był jednym z najżarliwszych i we Prancyi najbardziej wpływowym tej teoryi apostołem. Krytyczny jednak umysł Lavoi-siera nie przyjął na wiarę słów mistrza wszcze-

Streszczając w krótkich wyrazach stan wiedzy chemicznej na schyłku XVIII stulecia, można powiedzieć, że strona faktyczna jej inwentarza była już dosyć bogata, gdyż znano większą część pierwiast ków rozpowszechnionych w przyrodzie i wiele ich związków, mianowicie nieorganicznych. Ale strona teoretyczna, nietylko, że pozostawała w kolebce, lecz, co gorsza, skrępowana urzędownie i powszechnie przyjętym poglądem Stahla, otrząsnąć się z niego nie miała siły czy odwagi. Było wprawdzie wielokrotnie roztrząsane pytanie o zasadniczej przyczynie zjawisk chemicznych: Boyle widział ją w przyciąganiu się wzajemnem drobnych cząstek materyi, korpuskulów; Bergman sądził nawet, że lepiej nie odróżniać nazwą siły, która ku sobie popycha owe korpuskule, od innych postaci przyciągania i radził powszechnie używany na jej oznaczenie termin a f fi ni t as zastąpić przez attractio;

Newton jednakże orzekł, że powinowactwo chemiczne różni się całkowicie od grawitacyi. Ale drugoplanowi przedstawiciele nauki, ci, którzy wie-

chemicznych widzimy wyraźną dążność do wprowadzenia innych metod badania, aniżeli używane przez ogół chemików współczesnych, wówczas powszechnie, że przez długie gotowanie woda zmienia się w ziemię. Layoisier zamknął wodę w retorcie, oznaczył ciężar oddzielnie retorty i oddzielnie wody na bardzo dokładnych wagach i poddał długiemu ogrzewaniu. Gdy następnie retortę z wodą zważył powtórnie, przekonał się, że nic nie przybyło, ani też ubyło. W retorcie jednak w rzeczy samej znajdowała się „ziemiaktórą zważył oddzielnie, co również powtórzył z retortą po usunięciu z niej zawartości. Teraz okazało się, że retorta jest lżejsza, aniżeli była na początku doświadczenia, ale ciężar „ziemi", dodany do ciężaru pustej retorty, tworzył sumę równą ciężarowi samej retorty przed doświadczeniem. Stąd wniosek, że nie woda przemieniła się w „ziemię", lecz że „ziemia" była produktem działania wody na szkło podczas długiego ogrzewania. Taki sposób badania nie był znany przed Lavoisierem; były wprawdzie wykonywane przez różnych uczonych ważenia, ale w tern dopiero badaniu całkowitą i jedyną podstawę wnioskowania w sprawie bardzo ważnej i zasadniczej po raz pierwszy stanowi rezultat ważenia. Trzeba dodać, że Lavoisiera wcale nie obchodziła natura owej ziemi; Scheele dopiero, przez jakościowe zbadanie chemicznego jej składu i porównanie ze składem szkła, potwierdził wniosek Lavoisiera. Od pierwszego tedy samodzielnego doświadczenia Lavoisier opiera się na wagach, jako na przyrządzie rozstrzygającym w ostatniej instancyi kwestye chemiczne, i temu kierunkowi pozostaje wiernym w całym swym zawodzie naukowym. Jest to najważniejszy moment przełomu: przez wprowadzenie najściślejszego ze wszystkich naszych narzędzi Ch. przyjmuje to wybitne znamię ścisłości, którego ani śladów nie miała w epoce poprzedzającej Lavoisiera. Z krytycyzmem, opartym na ścisłości badania, z metodą wyrobioną na takich precyzyjnych doświadczeniach, jakie np. przeprowadzać musiał w poszukiwaniach nad ciepłem właściwem, dokonanych wspólnie z Laplacem,

pianej nauki i zaraz w pierwszych jego pracach dze użytego powietrza. Dopiero w 1775 roku, nie

bez wpływu zapewne odkryć Priestleya i Scheelego, dostrzega, że we wszelkich spaleniach i kalcyna-Wierzono cyach udział bierze stale pewna tylko część powietrza, a to, co pozostaje, nie może już podtrzymywać zjawisk palenia. Niebawem (1776) przekonywa się. że w pewnych ciałach, sprzyjających paleniu, np. w saletrze, znajduje się taż sama część składowa, co i w powietrzu, ow „spiritus nitro-aereus* Mayowa. Ciało to coraz wyraźniej występuje w jego umyśle ze swemi własnościami: widzi Lavoisier, źe w znacznej liczbie wypadków nadaje ono własności kwasowe materyom, z któreini się łączy, nazywa je przeto prindpe addifiant i rozpoczyna systematyczny przegląd doświadczalny wszystkich znanych zjawisk i produktów łączenia się tego ciała z innemi. Niepodobna przechodzić po kolei badań Lavoisiera; liczba ich jest bardzo znaczna: same tylko Pamiętniki akademii mieszczą ich przeszło sześćdziesiąt. Ostateczne ich wyniki są zebrane w „Traite de chimiew (2 tomy, Paryż 1789) i dadzą się streścić w krótkości w sposób następujący: Rezultatem przemiany chemicznej nie może być w żadnym razie zmiana ogólnej masy ciał, przyjmujących w niej udział, inaczej mówiąc —materya nie tworzy się, ani też znika podczas zjawiska chemicznego, a masa ciała złożonego równa się sumie mas części składowych. Ciepło, a właściwie matiere de chaleur — cieplik, jak nazywa Lavoisier, jest materyą nieważką, wbrew twierdzeniu zwolenników fłogistonu, którzy przypisywali cieplikowi własności ogólne materyi, wpadając przez to w niedające się rozwikłać trudności. Palenie się, zwapnianie, rdzewienie, a także oddychanie zwierząt i pewne rodzaje fermenta-cyi, są to wszystko zjawiska łączenia się różnych ciał z częścią składową powietrza, nazwaną oxygene albo prindpe addifiant. — Ciało to wchodzi do składu wszystkich kwasów i stanowi przyczynę ich własności, wchodzi też do składu wapien metalicznych, ale w tych wytwarza wła-suości alkaliczne, zasadowe. Ciała złożone pod rozmaitemi wpływami mogą ulegać rozkładowi na coraz prostsze rodzaje materyi, aż dopóki rezultatem rozkładu nie będą pierwiastki, ciała nieulegające już rozkładowi. — Uzupełniając podobnyż pogląd Boylea, Layoisier starannie zazuacza indywidualność pierwiastków, niemożność przemiany jeduego w drugi. System więc Lavoisiera, pomimo, że od samego twórcy i jego współczesnych otrzymał nazwę antyfłogistonowego, nie był wyłącznie autytezą lub krytyką nauki Stahla, lecz nadto zupełnie skończonym nowym poglądem, w którym nietylko zjawiska utleniania i redukcyi otrzymywały właściwe sobie miejsce i zgodne z naturą rzeczy wyjaśnienie, lecz nadto mieścić się mogły, i istotnie w dalszym rozwoju pomieściły się, i liczne inne zjawiska, flogistykom jeszcze nieznane. Niemałym też warunkiem jego szybkiego rozpowszechnienia się we Prancyi i poza jej granicami, oprócz prostoty

Layoisier przystąpił do zbadania zasadniczych faktów, na których opierała się doktryna fłogistonowa.

D. 1 listopada 1772 r. złożył w akademii opieczętowane sprawozdanie o tern, że podczas palenia siarki i fosforu, jak również zwapniania metali w przyrządach zamkniętych, zostaje pochłonięta znaczna ilość powietrza, odwrotnie zaś — przy redukcyi jakiegoś wapna metalicznego, np. glejty, za pomocą węgla, wydziela się znaczna ilość powietrza, co do objętości tysiące razy przewyższająca objętość użytej glejty; ciężar wszakże całkowitego przyrządu wraz z materyałami w jednym i drugim razie nie ulega zmianie podczas doświadczenia. W tym pierwszym referacie Layoisier nie uwzględnia jeszcze natury gazów, z któremi ma do czynienia, nie wie również nic jeszcze o nich w następnych doświadczeniach, w których stwierdza, że przybyt cię- i dostępności zasad, była termmologia, której wcze-żaru w wapnie metalicznem, porównanem z pier- j śnie, bo już od r. 1787, Layoisier używać zaczął. Na wotnie użytym metalem, równa się stracie na wa- I miejsce dowolnych nazw, wprowadzanych przez dawniejszych uczonych, lubujących się nieraz w dziwacznych lub szumnie brzmiących wyrazach, La-voisier z Guytonem de Morveau, Fourcroy’em i Ber-tholletem opracowali zasady terminologii systematycznej, pierwotnie podane przez de Morveau. Pierwiastki otrzymały, nazwy poprzednio, w części od wieków, używane, albo też, w kilku wypadkach (oxy góne, hy drogóne, azote), utworzone przez Lavoisiera w taki sposób, że przypominały najważniejsze tych ciał własności. Związki zawierające po dwa pierwiastki w swym składzie, „c o m-binaisons binaires“, zostały odznaczone zakończeniem u r e, dodanem do nazwy jednego z pierwiastków, gdy druga była użyta w przypadku 2-im (sulfure de plomb, phosphure de chaux); wyjątek uczyniono dla związków tlenowych, z których niemetaliczne zostały nazwane „acides“, metaliczne, zasadowe —„oxydes". Nazwę gatunkową kwasu urobiono od pierwiastku złączonego z tlenem, tworząc zeń przymiotnik zakończony na ique(acide sulfuriąue); w razie zaś, kiedy pierwiastek wydaje dwa kwasy z rozmaitemi ilościami tlenu, posiłkowano się dla uboższego w teu ostatni przymiotnikiem zakończonym na eux (ac. s ul furę u x); nazwy tlenku dopełniało imię pierwiastku złączonego z. tlenem, użyte w 2-im przypadku (oxyde de fer). Nakoniec zpomiędzy związków, zawierających po trzy pierwiastki, były uwzględnione tylko sole, których nazwy pochodziły od kwasów z zamianą końcówki ique naateoraz eux na ite, a nazwa zasady została użyta w przypadku 2-im (sulfate de cuivre, sulfite de sou de). Słownictwo na tych zasadach oparte przetrwało do dnia dzisiejszego w większej części języków. — Wymienieni przed chwilą współpracownicy Lavoisiera w pracy nad terminologią byli też najpierwszymi i najgorliwszymi jego kontynuatorami we Francyi. Na szczególniejsze pomiędzy nimi wyróżnienie zasługuje Berthollet (1748—

cemi w szkołach. W Anglii ze świetnej plejady uczonych z końca w. XVIII, jak już wiemy, jeden Black poszedł za nowym kierunkiem. Marcin KI ap-roth (1743—1817) był pierwszym Niemcem, który przyjął reformę Lavoisiera i, objąwszy w 1810 katedrę w otworzonym właśnie uniwersytecie berlińskim, wprowadził ją do wykładów. Najwcześniej może, bo już w 1796, poglądy reformatora szerzyć zaczął z katedry Jędrzej Śniadecki, w Wilnie, a przez wydanie w 1800 r. „Początków chemii“, w całej literaturze naszej poglądy te utrwalił, oblókłszy je nadto w mądrze i szczęśliwie do natury języka zastosowaną szatę słownictwa chemicznego.—Jakkolwiek ważne i wielkie były zmiany w ogólnym poglądzie na istotę i przebieg spraw chemicznych, które wniosła z sobą reforma Lavoisierowska, jakkolwiek metoda przez nią wprowadzona różniła się od dawniejszej tern wszystkiem, czem wogóle metoda ilościowa i jednolita różnić się może od jakościowej, a raczej od zupełnego braku właściwej metody badania, panującego w Ch-ii, aż do końca w. XVIII,—wielki chemik nierozporządzał jednak jeszcze dostateczną liczbą dobrze zbadanych faktów szczegółowych, ażeby mógł rozszerzyć i wszechstronnie wyzyskać kompetencyę wagi w badaniu zjawisk chemicznych. Lavoisier jeszcze przed r. 1783 znał ściśle skład wody jakościowy, a przez jego uzasadnienie i najobszerniejsze zbadanie wszystkich szczegółów łączenia się tlenu z wodorem zadał nawet cios ostateczny poglądom flogistonowym i pozyskał pierwszy hufiec wyznawców swoich i naśladowców. Określił on także z dość znacznem przybliżeniem skład wody ilościowy, w czem z pomocą przyszli mu Laplace i Meusnier. Nigdy jednak świadomie nie zadał sobie pytania: czy woda utworzy się wyłącznie w tym jednym wypadku, kiedy w zjawisku łączenia się/wezmą udział znajdowane przez niego ilości tlenu i wodoru? Zupełnie niezależnie od kierunku, w jakim poszedł wielki myśliciel, była już od połowy w. XVII prowadzona robota, widząca swój cel rzekomy w wykryciu względnej wielkości powinowactwa chemicznego między rozmaiterai ciałami. Głównym środkiem, używanym przez przedstawicieli tego kierunku, było określanie ilości zasad i kwasów, które zobojętniają się wzajemnie i wytwarzają sole obojętne. Jeremiasz Richter (1762—1807) w Niemczech, a prawie jednocześnie i zupełnie od niego niezależnie Józef Proust (1755— 1826) we Francyi byli pierwszymi, którzy dostrzegli działanie wielkiego prawa przyrody w nagromadzonych bezładnie rezultatach tysięcy doświadczeń nad zobojętnieniem. Richter, choć zwolennik Lavoisiera, posługiwał się jednak ciemnym językiem flogistyków, co bezwątpienia przyczynić się musiało do tego, że dopiero w połowie naszego wieku imię jego zostało przypomniane i jak należy uczczone. W wielkiem dziele swojem („Aufangs-griinde der Stoechiometrie oder Mes3kunst chemi-scher Elemente", 1792—1774) a następnie w 11 dopełnieniach do niego, wydawanych corocznie pod

1822). W t. VIII na str. 561 niniejszej Encyklopedyi czytelnik znajdzie naszkicowane genialne pomysły Bertholleta. DeMoryeau położył wielkie zasługi dla swego kraju, jako nauczyciel, pisarz i technolog.

Fourcroy wreszcie, szczególniej czynny za czasó w Napoleona I, którego był doradzcą w sprawach oświecenia publicznego, godzien jest pamięci przez swe dzieła treści ogólnej chemicznej. Jedno z nich,

„Filozofia chimiczna. czyli fundamentalne prawdy teraźniejszej chzmii", przetłómaczoue przez ks. J.

Bystrzyckiego, wyszło w Warszawie w 1808 r. Do tych współtowarzyszów mistrza najbardziej zbliżony był Vauquelin (1763—1829), uczeń Fourcroy’a, a z kolei nauczyciel wielu najznakomitszych chemików późniejszych, odkrywca mnóstwa ważnych przetworów. Szybko rozprzestrzeniały się we Francyi poglądy Lavoisiera, czemu szczególniej sprzyjał plan edukacyi publicznej, szeroko uwzględniający nauki przyrodnicze, z chemią, na zasadach podanych przez Fourcroya oparty. Z pozostałych krajów Europy żaden nie zdążył z wprowadzeniem reformy jeszcze za życia Lavoisiera, nigdzie przy- wspólnym tytułem „Ueber die neueren Gegenstande najmniej nowe poglądy nie stały się obowiązują- in der Chemie", Richter wprowadza zasadę równo-

Encykl. Powiz. Ilułtr. T. XI.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

64

ważności chemicznej, opierając ją szczególniej na zjawiskach zobojętniania. Jeżeli, mówi, ilość kwasu a zobojętnia się ilościami b, c, d, różnych zasad, to te ilości by c, d... są między sobą równoważne i zobojętniają ilość x kwasu innego, która znowu jest równoważna z ilością a. W rozumowaniach Richtera tkwi już in nucę prawo stałości stosunków chemicznych, ale zformułować je w sposób ścisły danem było dopiero Proustowi. W rozprawie o związkach miedzi, drukowanej w „Annales de chimie“ w 1779, Proust opisuje doświadczenie, w któ-rem pewną ilość czystego naturalnego węglanu miedzi rozpuścił w kwasie azotnym, a następnie, z roztworu strąciwszy znowu ten sam związek za pomocą węglanu rozpuszczalnego, otrzymał takąż samą ilość sztucznego węglanu miedzi. Działa tu więc — rozumuje—niewidzialna ręka jakiegoś prawa, które pierwiastkom w łonie ziemi każe się łączyć w tych samych stosunkach, co i w pracowni chemika. „Com-binaisons reelles“, jak w odróżnieniu od „melan-ges“ nazywa związki chemiczne, cechują się niezmienną stałością swego składu, a twierdzeniu temu nie przeczy i ta znana mu okoliczność, że np. cyna z tlenem, żelazo z siarką tworzą po dwa związki—każdy z nich bowiem jest ciałem samodziel-nem, ze składem stałym. Jasność wyrażeń i ścisłość rozumowania, a w wysokim stopniu i sławna polemika Prousta z Bertholletem, w której pierwszy przez ogół uczonych został uznany za zwycięzcę, zapewniły prawu stałości stosunków tryumf powszechny i trwały. We trzy lata mniej więcej po ogłoszeniu zasadniczych myśli Prousta Jan Dalton (1766—1844), świetnie przygotowany w naukach matematycznych i fizyce, obyty z do-świadczalnem badaniem gazów i z całym zakresem znanych podówczas prawd i faktów chemicznych, przystąpił do studyów nad dwoma związkami węgla z wodorem: „gazem błotnym“ (metan, CH₄) i „gazem w-olej-zmiennym“ (etylen, CĄ). Studya te doprowadziły go do przekonania, że w pierw-szem z tych ciał znajduje się ściśle dwa razy mniej węgla niż w drugiem. Gdy przedsięwzięte następnie badanie tlenku węgla (C O) i dwutlenku węgla (C0₂) wykazało znowu, że w drugim związku jest ściśle dwa razy więcej tlenu, niż w pierwszym, Dalton rozpatrzył jeszcze kilka przypadków, w których dwa pierwiastki tworzą po kilka związków między sobą (np. tlen z azotem) i doszedł do wniosku, że stosunki pomiędzy ilościami łączących się ciał są zawsze zupełnie proste, tak, że gdy w podobnym szeregu jednę z ilości, najmniejszą, przyjmiemy za jednostkę, ilości następne wyrażać się będą przez 2, 3, 4 i t. d. Wszechstronne i bardzo ostrożne ugruntowanie spostrzeżonej zasady zajęło Daltonowi tyle czasu, że dopiero w 1808 r. wydał pierwszy tom swego „New system of Chemical philosophy", za którym w 1810 poszedł tom drugi, a w 1827 roku — trzeci. Wiekopomne to dzieło, a zwłaszcza jego tom pierwszy, jest prawdziwym punktem wyjścia obecnie panujących poglądów na skład związków chemicznych, a w dal-szem następstwie—na budowę materyi, poglądów, ogólnie przyjętych we wszystkich naukach ścisłych.

Główną treść Nowego Systemu Filozofii Chemicznej stanowi rozszerzenie Richterowsko - Proustowskiego prawa stałości stosunków. Dwa pierwiastki łączyć się mogą między sobą nietylko w jednym stosunku, gdy jednak tworzą kilka związków, liczby wyrażające stosunek są wielokrotne względem siebie, a czynniki wielokrotności są zawsze liczbami prostemi, nie ułamkowemi. W taki sposób zostało zformułowane drugie zasadnicze prawo chemiczne prawo wielokrotności stosunków. Dalton nie poprzestał na zformułowaniu i uzasadnieniu tego prawa: postarał się nadto o wprowadzenie zasady filozoficznej, której zarówno stałość jak i wielokrotność stosunków chemicznych są koniecznemi następstwami. W tym celu, zapożyczywszy u starożytnych filozofów greckich, Leucyppa i Demokryta, nazwę i pogląd ogólny i nie bez wpływu zapewne hypotezy korpuskularnej Boyle’a, Dalton wprowadził teoryę atomistyczną (ob. „W. Enc.“ t. V str. 363). —Od chwili ogłoszenia teoryi atomisty-c z n ej Daltona liczyć można nowy, współczesny, okres w dziejach Ch-ii, rozpoczęty, dodać należy, przez ostrą i nader wszechstronną jej krytykę. Zanim jeszcze został wydany tom pierwszy Nowego Systemu, koła naukowe były już obeznane z pomysłami Daltona, skutkiem publikacyi zapalonego ich stronnika, Tomasza Thomsona, tak, że już w 1808 William Wollaston (1766 — 1828) jednocześnie z wystąpieniem Daltona miał możność ogłoszenia ich krytyki. Uważa on, że zbytecznem jest ucieka-i nie się do niedających się dowieść doświadczalnie atomów, jeżeli czysto eksperymentalne prawa stałości i wielokrotności stosunków mogą być przyjęte za podstawę teoryi chemicznej i w tym razie, kiedy zostawimy im ich właściwe znaczenie. Należy tylko pamiętać, że stosunki, o których prawa te mówią, są niczem więcej, jak stosunkami: liczby więc, przez Daltona za masy atomowe przyjmowane, są względnemi ilościami pierwiastków, wcho-dzącemi do składu związków, ilościami nasycające-mi, równowaźącemi swoje powinowactwo chemiczne, krócej—równo waż ni ka m i. Wollaston swoim poglądem wywołał rozpadnięcie się ogółu chemików na dwa obozy: atomistówi ekwiwalentystów, których różnice uwydatniły się nietylko w sposobie pojmowania dwu naczelnych praw Ch-ii, lecz nadto i zewnętrznie—w przyjmowanych przez nich jednostkach zasadniczych. Gdy bowiem Dalton odnosił ciężary atomowe do wodoru, przyjętego za 1, równoważniki Wollastona były odniesione do tlenu, przyjętego za 10. Do zaostrzenia walki,—a w pierwszej chwili do zgnębienia atomistów — przyczyniła się niepomału i ta okoliczność, że we wrogim im obozie znalazło się kilka takich wielkich imion, jak Davy i Gay-Lussac, gdy znowu jeden z ich stronników, William Prout, przedwcześnie i niedość zasadnie wygłaszając jedność materyi, w oczach wielu naraził teoryę atomistyczną nietylko na niedowierzanie, ale, wręcz powiedzieć można, na śmieszność. Stało się więc, że stronnicy równoważników uchodzić zaczęli za konserwatystów i klasyków, atomistów zaś posądzano o romantyzm naukowy i dążności przewrotowe.—W tym samym okresie czasu, więc w pierwszych dwu dziesięcioleciach wieku naszego, obok zaznaczonych powyżej prac w wielkim stylu, będących bezpośredniem rozwinięciem systemu La-voisiera, dokonywały się niemniej ważne badania i spostrzeżenia chemiczne, w początkach przynajmniej swoich od systemu tego niezależne. Onufry (Hum-phry) Da vy (1778 —1829), wsławiony wydzieleniem potasowców i wapniowców z ich związków za pomocą prądu elektrycznego i wykazaniem elementarnej natury tych metali, jak również chloru, w r. 1807 (w „Philosophical Transactionsu), a jeszcze obszerniej w 1810—1812 r. („Elements of Chemical philosophy“), podjął nanowo zarzucone od pewnego czasu zagadnienie o przyczynie zjawisk chemicznych. Przyczynę tę Davy identyfikował z elektrycznością. Kiedy—mówił—dwa ciała odmienne, a mogące łączyć się chemicznie, zostaną z sobą zetknięte, nabywają one przeciwimiennych własności elektrycznych. Dodatnie i odjemne ładunki tych ciał dążą wtedy do wzajemnego wyrównania się, które jest nie czem innem, jeno złączeniem się ciał owych. Związek jest elektrycznie obojętną materyą, ale, kiedy dodajemy mu elektryczności, jego części składowe ładują się przeciwimiennie i odzyskują swoją niezależność pierwotną, czyli inaczej—związek się rozkłada. Ten pogląd na przyczynę, raczej na istotę, powinowactwa chemicznego miał następuie przyoblec się w bardziej wykończone formy i wypełnić długi i ważny okres w dziejach naszej nauki. Wrócimy jeszcze do niego; tutaj wspomnieć tylko wypada, że większym od teoryi elektrycznej listkiem w wieńcu nieśmiertelnej sławy Davy’ego jest jego odkrycie kwasów beztlenowych. Chlor, przez Lavoisiera i jego bezpośrednich następców uważany za związek tlenowy, w ręku Davy’ego okazuje się pierwiastkiem; tymczasem jego związek z wodorem, niezawierający wcale tlenu, jest kwasem, i to kwasem jednym z najsilniejszych. Istnieją więc kwasy beztlenowe, a to wymaga znacznej zmiany w pojęciach Lavoisiera, dla których przecież punktem wyjścia była teorya związków tlenowych i przyznanie tlenowi przeważnego znaczenia w składzie kwasów. To była pierwsza i przytem pełna znaczenia zmiana w obowiązujących już wtedy powszechnie poglądach Layoisiera. — Innym, jeszcze płodniejszym w następstwa objawem, jest zwrot ku ściślejszemu niż przedtem uwzględnianiu własności i zjawisk fizycznych materyi w związku z jej przemianami chemicznemi. Ten kierunek w zajmującym nas obecnie okresie dochodzi do najwyższego punktu rozwoju w wiekopomnych badaniach Józefa Gay-Lussaca (1778—1859). Początkiem ich były studya nad zmianami objętości gazów pod wpływem zmian temperatury i najważniejszy z tych studyów wniosek, że wszystkie gazy mają jeden i ten sam współczynnik rozszerzalności od ciepła. Wykryte takim sposobem prawo, w łączności z prawem Boyle’a i Mariotte’a, dotyczącem objętości gazów pod wpływem ciśnienia, pozwoliło dopiero ściśle oceniać objętość ciał lotnych, a zarazem, na mocy prostych bardzo zależności—oznaczyć ich masę daleko dokładniej i dogodniej, aniżeli doówczas czynić to było można. W r. 1808 Gay - Lussac ogłosił w „Memoires de la societe d’Arcueil“ szereg dowodów doświadczalnych, przekonywających, że dwa gazy, łącząc się między sobą chemicznie, wchodzą w działanie zawsze w określonych objętościach, a nadto, że objętość utworzonego związku w stanie gazowym znajduje się zawsze w prostym stosunku względem objętości części składowych. Pierwsze doświadczenia, pozwalające na wyprowadzenie takiego wniosku, Gay-Lussac wykonał wspólnie z Al. Humboldtem jeszcze w r. 1805, a odnosiły się one do składu objętościowego pary wodnej. W 1808 znał już skład objętościowy chlorowodoru, amoniaku, dwutlenku węgla, powstającego przez złączenie tlenu z tlenkiem węgla, bezwodnika siarczanego, otrzymanego z dwutlenku siarki i tlenu, a oprócz tych wypadków, które sam badał, znalazł w pismach Dal-toua, Davy’ego i innych wiele wskazówek, dowodzących, że prawu objętościowemu podlegają wszystkie związki gazowe. Niedośó na tern. Gay-Lussac wiedział nadto, że gęstości wszystkich gazów są proporcyonalne wzgędem równoważników albo względem prostych ich wielokrotności. Nie mógł jednak odważyć się na uznanie wielkich praw swoich za dowód słuszności Daltonowskiej teoryi atomistycznej, za wiele bowiem dostrzegał trudności w wykazaniu związku pomiędzy jednem a drugiem. Zaszczyt pokonania owych trudności przypada w udziale Amadeuszowi Avogadro (1776—1856), a zasada wygłoszona przez niego w r. 1811 („Journal de physique“ t. 73) i orzekająca, że w równych objęto-śeiach wszystkich ciał w stanie lotnym, mierzonych w jednakowem ciśnieniu i temperaturze, znajdują się jednakowe ilości cząsteczek, stała się następnie podstawą poglądu chemicznego na budowę materyi (porówn, „W. Encykl.*⁴ t. VI str. 551). Czas jednak, w którym Avogadro ogłosił swoją rozprawę, nie był odpowiedni do rozpowszechnienia zawartych w niej myśli. Umysły badaczów w inną kierowały się stronę; pochłaniała je chęć stworzenia najszerszych podstaw do oparcia dwu głównych praw chemicznych: stałości i wielokrotności stosunków, oraz praca nad rozwojem teoryi elektro - chemicznej. Jednego i drugiego z tych kierunków głównym przedstawicielem, a ściśle mówiąc, wodzem, obdarzonym dyktatorską władzą całego jednego pokolenia chemików, był Jan Jakób Ber zelius (1779—1848; szczegóły w nin. Eacykl., t. VIII, str. 574). Genialnym wzrokiem dostrzegł on wartość, zarówno Daltonowskiej teoryi atomistycznej, jak i praw objętościowych Gay-Lussaca, i wcześnie (w 1813 już roku) umiał przeprowadzić bystrą tych rzeczy syntezę. Zbyt wielkim jednak był empirykiem i zbyt silnie na sercu leżał mu rozwój własnych jego, z niezaprzeczonego, jak mniemał, doświadczenia wysnutych, poglądów elektro-chemicznych.źeby większą poświęcić uwagę pomysłowi Avogadra, lub wykrytemu w 1819 r. przez Dulongai Petita prawu, według którego atomy wszystkich pierwiastków mają jedno i toż samo ciepło właściwe. Berzelius uwzględniał wszystkie powyższe prawa i teorye, o ile one nie przeczyły własnemu jego doświadczeniu, o ile ich następstwem nie było zachwianie choćby jednej liczby przez niego do nauki wprowa

dzonej. To przekonanie Berzeliusa o własnej nieomylności, stanowiące jednę z zasadniczych stron tego wielkiego umysłu i podzielane przez większość współczesnych chemików, stworzyło epokę, w której nietylko krytyka słów mistrza była uważana za rzecz niewłaściwą, ale nawet zajmowanie się kwestyami, dla niego obojętnemi lub obcemi, ucho dziło za rodzaj odstępstwa. Berzelius wszakże był tak potężnym umysłem, że podejrzenie o upór lub zarozumialstwo stosować się do niego nie może: wierzył on tylko bezpośredniemu doświadczeniu, a jako twórca większej części metod analitycznych, odznaczających się nieosięganą przed nim ścisłością, miał prawo wymagać od doświadczenia bardzo wysokiego stopnia precyzyi. Dzielił też ze wszystkimi wielkimi eksperymentatorami głębokie uprzedzenie do rozległych, pośpiesznie a z małej liczby obserwacyj wysnuwanych teoryj i hypotez naukowych, a w uprzedzeniu tern zachodził niekiedy może zbyt daleko. Wpływ jego na umysły współczesnych chemików był tak nieograniczony, że d u a 1 i z m i nierozłączna z nim teorya elektro-chemiczna przeżyły swego twórcę o lat kilkanaście, jakkolwiek na długo jeszcze przed śmiercią Berzeliusa wspaniały gmach jego systemu doznał silnych wstrzą-śnień w samych swych podwalinach. Kwasy bez tlenowe Davy’ego, pierwotnie przez Berzeliusa odrzucone, zostały następnie wcielone do całokształtu jego teoryi i ważne w nim otrzymały znaczenie. Eifharda Mitscherlicha (1794—1863) nauka o izomorfizmie (1819), grożąca w pierwszej chwili niektórym ciężarom atomowym Berzeliusa, doznała wkrótce tego zaszczytu, że była przezeń wielokrotnie brana za nić przewodnią w razach wątpliwych. Prawa elektrolityczne Michała Faradaya (1794— 1869), odkryte w 1834 r., żadnego w szwedzkim mistrzu nie wzbudziły zaufania. Pogodził się zato z teoryą kwasów wielozasadowych (1832), opartą przez Tomasza Grahama (1805—1869) na klasycznych jego badaniach nad kwasami fosfornemi, a rozwiniętą w kilka lat później na zasadzie własności wielu kwasów organicznych przez Liebiga. Najcięż szą jednak walkę Berzelius musiał staczać z gwał townie, powiedzieć można, rozwijającą się Ch-ą związków węglowych. Jakkolwiek on sam był istotnym założycielem tego działu nauki i stworzył w nim bardzo wiele, począwszy od metod analitycznych aż do pierwszych poglądów na budowę, teorya związków węgla ciągłe mu jednak nastręczała trudności. Już pierwszym zasadniczym błędem było założenie, że związki te dzielić należy na nieorganiczne, do których należeć mają ciała z dwu pierwiastków złożone, binarne, więc np. metan, przypuszczalny bezwodnik kw. szczawiowego, cyan i t. p.—i na organiczne w ścisłem znaczeniu słowa, zawsze z większej niż dwa liczby pierwiastków złożone. Ażeby i te ostatnie w ramy dualizmu wtłoczyć, Berzelius z przeważnym udziałem Justa Liebiga (1803—1873) obmyślił teoryę rodników organicznych w jej pierwotnej postaci, w której z wysokim stopniem dowolności związki organiczne były przedstawiane jako rezultat „sprzężenia" (oopulatio) grup atomowych, nieistniejących

w stanie oddzielnym i których skład hypotetyczny nie był dostatecznie uzasadniony przez własności i reakcye danego związku, a nadto zmieniać się mógł w rozległych granicach, zależnie od przemian chemicznych ciała. Zawsze jednak rezultat sprzężenia odpowiadał poglądowi dualistycznemu, i dwie, jakimkolwiek sposobem dopatrzone części związku, zachowywać musiały konieczny według Berzeliusa antagonizm elektryczny. Z olbrzymim nakładem pracy i dowcipu zbudowany przez genialnego Szweda gmach teoryi chemicznej doznał w roku 1834 wstrząśnienia, które być miało początkiem jego ruiny. Jan Chrzciciel Dumas (1800—1884) we wspomnianym roku ogłosił badania nad powstawaniem chloralu z alkoholu etylowego, w których wyłożył swój pogląd na „zastępowanie" (metalepsis) jednych pierwiastków przez drugie w składzie związków. „Jeżeli — mówił — ciało, zawierające w składzie wodór, zostanie wystawione na odwo-dorniające działanie chloru, bromu lub jodu, to wzamian za każdy atom wodoru, który traci, zyskuje równą mu objętość chloru, bromu i t. d.“ Zatem atomy chlorowców, pierwiastków tak wybitnie i stale elektro-odjemnych, mają wchodzić na miejsce atomów elektro-dodatniego wodoru. I nie-dość tego: z odkryć, których liczba szybko się mnożyć zaczęła, coraz widoczniejszem było, że zastąpienie jednego pierwiastku przez drugi, bez względu na jego stanowisko w szeregu elektro-chemicz-nym, nie zmienia ogólnego charakteru, funkcyi, związku. Szczególniej wyraźne temu świadectwo dał kwas trójchlorooctowy, odkryty przez Dumasa w 1840 r., ciało, w którem, bez względu na zastąpienie trzech atomów wodoru przez tyleż atomów chloru, pozostaje tak widoczne tło główne pierwotnych własności kwasu octowego. Nic nie pomogło wynajdowanie coraz nowych, coraz zawilszych wzorów kopulacyi, gdy Melsens w 1842 r. dokonał odwrotnego przejścia od kw. trójchlorooctowego do octowego niezastąpionego. Współcześnie prawie z Dumasem wystąpili na widownię dwaj rodacy jego, między sobą najściślejszemi węzłami przyjaźni i podobieństwem losów związani: AugustLaurent (1807—1853) i Karol Gerhardt (1816—1856). Obszerne a ścisłe poszukiwania doświadczalne Lau-renta nad wieloma związkami organicznemi, np. nad naftalinom, fenolem i t. d.; również liczne i gruntowne badania Gerhardta w tym samym kierunku; śmiałe próby teoretyczne obu, nie krystalizujące się w skrzepłe dogmaty, lecz rozwijane, uzupełniane i zmieniane w miarę zdobywania coraz nowych wskazówek doświadczenia: wszystko to łąszyło się z coraz nowemi zdobyczami Dumasa i sprawiło, że od pierwszej już chwili działalności tych trzech uczonych nauka liczyć się zaczęła z „nową" szkołą „francuską". Już w r. 1837, w swoich „Leęons sur la philosophie chimique“, Dumas miał niewzruszone podstawy do wypowiedzenia słów następujących: „Związek chemiczny tworzy całość zamkniętą w sobie i nie składa się przeto z dwu części odrębnych. Charakter chemiczny związku zależy przedewszystkiem od ułożenia się w nim i liczby atomów, w podrzędnym zaś dopiero stopniu

wych do łączenia części przyrządów przez Berze-liusa (około 1825 r.) i zastosowanie gazu oświetlającego do ogrzewania przez Bunsena (około 1856 r.), dwie okoliczności na pozór drobne, usunęły jednak tyle dawniejszych trudności, że łatwośó i pewność rezultatu doświadczeń zwiększyły, powiedzieć można, dziesięciokrotnie. Daleko większe jednak znaczenie dla rozwoju badań doświadczalnych, miała reforma nauczania. Twórcą jej był Liebig, który, objąwszy w 1824 katedrę w Giessen, otworzył tu pierwszą na świecie pracownię chemiczną, dostępną dla wszystkich kształcących się w tej nauce. Nie sama jednak pracownia, ani istniejące w niej ułatwienia, dały impuls gorętszemu zajęciu się badaniami. Liebig osobistym a nieporównanym swym wpływem, bystrością i nie-wyczerpanem bogactwem pomysłów, niestrudzoną gorliwością w pracy i nieograniczoną dostępnością dla uczniów budził olbrzymi zapał do naszej nauki i wskazywał: w jaki sposób prowadzić się powinno właściwe jej nauczanie. Obfitość tematów, podawanych uczniom przez Liebiga, wywoływała zainteresowanie ich samych i reszty uczonych do ich pracy, a z drugiej strony prowadziła do konieczności wyszukiwania coraz nowych metod i środków doświadczenia. Rozpoczęte w pracowni giesseńskiej studya niejednemu chemikowi dostarczyły materyału do zajęcia na całe życie, a tym sposobem duch tej pracowni przenikał do wszystkich zakątków świata. Przykład też Liebiga znajdował naśladowców wszędzie i po pewnym czasie szkoły wyższe wszystkich krajów cywilizowanych posiadały praco wnie chemiczne, na zasadach z Giessen powziętych założone. Pod wpływem też Liebiga i jego szkoły, Ch. wybiega coraz częściej poza właściwe swojo szranki, zabierając głos w sprawach należących do najrozmaitszych innych działów nauki o przyrodzie i pozyskując przez to coraz więcej znaczenia i powagi.—Tak stały rzeczy w końcu pierwszej połowy naszego stulecia. Podwaliny gmachu były gotowe i dźwigały na sobie rozległe a silne mury, linie architektoniczne jednakże nie łączyły się jeszcze w jedną zamkniętą całość. Brakowało też wykończenia pojedyńczym częściom budowy, a o pra-tłómacze wymienionych—kładli podwaliny tak nie cy stukatorów i artystów jeszcze nie myślano.— słychanie rozrosłej dzisiejszej literaturze podręcz- Teraz nastąpił okres, którego niesłychanie wybu-ników chemicznych. Powstały pierwsze encyklo- jałego rozwoju i doniosłych następstw nie przeczuwali pedye chemiczne: Fehlinga—niemiecka, Wattsa—an- z pewnością sami założyciele po lwalin: o kr es C h-ii gielska; pisma peryodyczne, specyalnie Ch-ii poświę- związków węglowych. Milcząco lub otwarcie cone, zaczęły mnożyć się na podziw, zbliżając się dawniejsi chemicy uznawali swoją bezsilność wobec do imponującej dzisiejszej swej obfitości. Badania ciał, których wytwarzanie, w ich mniemaniu, zastrze-doświadczalne rozwijają się również pomyślnie: gła sobie na wyłączną Własność przyroda ożywiona, większość metod do dziś dnia używanych w tym Chemik, według powszedniego przekonania, mógł okresie czasu bierze początek. Mozolne poprzednio tylko analizować, więc rozkładać, niszczyć związki zadanie uczonego przygotowywania własnemi rę- organiczne, a zatem poznawać je tylko jednostron-koma wszystkich materyałów chemicznych i bar- nie. Do odbudowania ich z prostych części sklado-dzo wielu przyrządów, zostaje uproszczone przez wych, a tembardziej z pierwiastków, niezbędny powstanie znacznej liczby zakładów przemysłowych, jest—sądzono—udział tajemniczej „siły życiowej", które dostarczają ciał chemicznych w stanie czy- której przejawami człowiek nie może kierować, stym albo blizkim czystości, oraz innych, wyra- Prawda, że już w 1828 roku Woehler w sztuczny biających fabrycznie narzędzia i przyrządy, dosko- sposób otrzymał karbamid czyli mocznik, jeduo nalące się coraz bardziej w ręku zawodowych tech- z ciał, wytwarzanych przez organizm zwierzęcy; ników. Wprowadzenie w użycie rurek kauczuko- uzuawano to jednak za wypadek nadzwyczajny, do-

od natury chemicznej tychże atomów⁸. Atomy zaś łączą się między sobą bezpośrednio i równoznacznie bez względu na to, jaka ich liczba wchodzi do składu związku, ale z tern ograniozeniem, że w ogólnym składzie związków dopatrzyć się można istnienia pewnej ograniczonej ilości typów połączenia. Zastąpienie nie zmienia typu: dlatego to chloroform i metan należą do wspólnego typu, podobnież jak kwasy chlorooctowe i kwas octowy niezastąpiony. Pomysł typów bujnie rozwinął się w opracowaniu Gerhardta, a następnie całego szeregu wielkich bada-czów, jak Williams on, Wurtz, Hofmanni wielu innych, i stworzył w dziejach Ch-ii ważny okres przejściowy, trwający mniej więcej od 1847 do 1859 r. w nauce, a znacznie dłużej w literaturze podręcznikowej. W ostatecznej formie uznawano cztery typy połączenia chemicznego: wodór (H H), woda (H₂0), amoniak (H₃N) i metan (H₄C). W epoce tworzenia się tych poglądów, nazywanych uui-tarnemi dia odróżnienia od dualistycznych, Berze-liusowskich, wielką nauce przysługę oddał Laurent przez ustalenie i ścisłe określenie niejasnych do owej chwili i ciągle mieszanych pojęć atomu, cząsteczki i równoważnika. Laurent wydobył z niesłusznego zapomnienia i wprowadził do Ch-ii hypo-tezę Avogadra, a przez zwrócenie uwagi chemików na wielką i powszechną doniosłość jej wniosków, stworzył najważniejszą metodę doświadczalną kontrolowania naszych wyobrażeń o składzie związków. Schyłek panowania teoryi dualistycznej i zaranie rozwoju współczesnych nam poglądów chemicznych jest zarazem początkiem najwspanialszego rozwoju jakościowego i ilościowego literatury spe-cyalnej, badąń doświadczalnych i nauczania tej nauki. Jednym z najpłodniejszych pisarzy nauko-był sam Berzelius. W Niemczech Liebig i Fryderyk W oeh 1 er (1800—1882), uczniowie i przez czas długi wierni kontynuatorzy szwedzkiego mistrza, nie ustępowali mu prawie w działalności pisarskiej. We Francyi Thenard, Regnault, a po reformie unitarnej, obok jej twórców, Adolf Wurtz (1817—1884) ze swymi uczniami, Pelouze, Fremy, Cahours; w Anglii—Fr a nklan d, Graham, Williamson, Watts; w pozostałych krajach cywilizowanych—naśladowcy albo

dając zresztą, że mocznik jest produktem ostatecznego jak gdyby wyczerpania materyi azotowej przez czynność trawienia, jest więc zapewne ogołocony już zupełnie z tych właściwości związku organicznego, które oddają go pod wyłączną władzę owej siły życiowej. Poważniejszą i w rzeczywistości istniejącą trudność stanowił skład związków organicznych, tak niezmiernie odmienny od mineralnych. W tych ostatnich rządzi wysoki stopień prostoty, prawo wielokrotności stosunków ma pomiędzy niemi względnie niewielkie zastosowanie. W organicznych — przeciwnie, kilka pierwiastków tworzy pomiędzy sobą nieskończenie urozmaicone kombinacye, a rezultatem ich jest mnogość związków, przewyższająca bardzo znacznie poczet związków mineralnych. Ch. organiczna wydawała się przed niespełna półwiekiem jakąś puszczą dziewiczą, w której liczba drzew pojedyńczych, chociaż znacznie od dzisiejszej szczuplejsza, doskonale sprawdzała znane przysłowie, zasłaniając całkowicie widok lasu, uważanego jako całość. Metody rozbioru związków węglowych, obmyślone przez La-voisiera, udoskonalone przez Gay-Lussaca i Berze-liusa, a do dzisiejszej prawie postaci doprowadzone przez Liebiga, niewiele przyczynić się mogły do rozjaśnienia sprawy, podobnie jak dowcipne, ale dowolne, poglądy Berzeliusa na budowę tyoh związków i jego sposoby tłómaczenia przypadków izomer y i. Daleko lepsze usługi dla rozwoju tej gałęzi nauki przyniosła teoryarodników Gerhardtafi wypływająca z niej klasyfikacya związków organicznych. Sama przez się klasyfikacya ta była nieodpowiednia, nawet bałamutna, zbliżała bowiem do siebie rzeczy dalekie, oddalając natomiast bli-zkie; w połączeniu jednak z rozwijającą się jednocześnie teoryą typów skierowała bezwątpienia umysły na właściwą drogę. Bezpośredniem bowiem następstwem teoryi typów był wniosek o rozmaitej wartości chemicznej atomów różnych pierwiastków. W liczbie wniosków, wyciągniętych z odkrycia w r. 1852 związków organo-metalicznych, Edward Frań klan d (* 1825) postawił na czele zasadę, że liczba atomów danego pierwiastku, jaką przyłączyć może atom innego pierwiastku, jest ściśle ograniczona i wskazana przez przyrodzone tych atomów własności. Biorąc za jednostkę jakikolwiek atom, który ma własność przyłączania najmniejszej ilości innych, np. atom wodoru, i tę ilość powinowactwa chemicznego, którą on posiada, nazywając jednostką wartości, wszystkie pierwiastki, których pojedyńcze atomy przyłączają po jednym atomie wodoru, np. chlor, brom i t. d. nazwiemy jednowartościowemi, wszystkie te, których atomy przyłączają po dwa atomy wodoru, np. tlen, siarkę — dwuwartościowemi i t. d. — Łatwo spo-strzedz, że związki binarne (t. j. z 2 pierwiastków złożone) pierwiastków jednowartościowych należą do typu cząsteczki wodoru, związki pierwiastków dwuwartościowych z jednowartościowemi — do typu cząsteczki wody i t. p., zastrzedz jednak wypada, że tutaj nie chodzi tylko o zmianę samego wyrazu, ponieważ pojęcie typów było dowolnem, sztucznem i, pomimo rozmaitych usiłowań, zawsze

tworzyło tylko mechaniczną zasadę klasyfikacyi związków, gdy pojęcie wartości chemicznej streszcza w sobie pewną własność, którą Frankland uznał za wrodzoną atomom pierwiastków, słuszniej więc przyjęte być może za podstawę klasyfikacyi.— Wkrótce po Franklandzie teoryęwartości, czyli jak nazywano pierwotnie—atomowości, przyjął August Kekule (* roku 1829) i rozszerzył ją znacznie. Przedewszystkiem uczynił z niej podstawę dla teoryi związków węgla, uznając ten pierwiastek za stanowczo i niezmiennie czterowar-tościowy. Założenie to ze swojej strony opierało się na przyjęciu masy atomowej węgla (12) zgodnie ze wznowioną przez Laurenta zasadą Avogadra, wobec czego najprostszy związek węgla z wodorem musiał być wyrażony przez wzór CH₄. Kekule nadał prócz tego szczególne znaczenie metanowi, wykazując, co później przez badania doświadczalne w całej rozciągłości zostało sprawdzone, że wszystkie związki organiczne mogą być uznane za bliższe lub dalsze pochodne metanu. Ta ostatnia teza sama przez się poprowadziła do najważniejszego może punktu całej koncepcyi Keku-lego, a mianowicie do uznania w atomach węgla specyficznej własności (przyznanej następnie i atomom innych pierwiastków wielowartościowych) łączenia się między sobą w mniej lub więcej długie łańcuchy, przyczem na złączenie się takie zużywaj ą one % ²/₄ lub nawet ³/₄ właściwej im ilości powinowactwa chemicznego. Tworzenie się takich łańcuchów objaśnia Kekule za pomocą zastępowania atomów wodoru w metanie przez grupy atomowe, złożone z węgla i wodoru, a pochodzące również od metanu. W najprostszym wypadku grupa CH₃, nieistniejąca w stanie oddzielnym, a zwana, dla krótkości, metylem, zastępując 1 atom H w metanie, tworzy węglowodór C₂H₆, etan, w którym mamy już najprostszy łańcuch węglowy C—C, Ponieważ każdy z atomów węgla stracił tu ¹/i swego powinowactwa na wzajemne złączenie się, łańcuch ten zatem jest sześciowartościowym. Gdyby jednak atomy węgla złączyły się ściślej, np. ²/i lub ³/4 swego powinowactwa, otrzymalibyśmy łańcuchy C=C i C—C, z których pierwszy będzie czworo-wartościowym, a drugi dwu wartościowym. Wobec takiej rozmaitości sposobów łączenia się nic dziwnego, że liczba przewidywanych przez powyższą teoryę węglowodorów będzie bardzo wielka, zwłaszcza, gdy dodamy, że w łańcuchach z większą liczbą atomów jedne z nich mogą łączyć się z sąsie-dniemi y₄, inne ²/₄, a jeszcze inne ³/₄ swego powinowactwa. Z drugiej strony jest rzeczą widoczną, że teorya łańcuchów węglowych rzuca pewne światło na sprawę rozmieszczenia atomów pierwiastków w cząsteczce związku, zawiera więc już w sobie in nucę teoryę budowy chemicznej. Kekule wszakże nie zatrzymał się na tym punkcie, ale wyprowadził w całej, dostępnej wówczas, rozległości sprawę budowy związków węglowych, pojmowanych jako derywaty czyli pochodne węglowodorów. O szczegółach tego poglądu mieliśmy lub mieć będziemy sposobność mówienia w różnych miejscach w wydawnictwie niniejszem; tutaj zaznaczyć wypada, że

budowa w pojęciu Kekulego nie przedstawiała rzeczywistego rozmieszczenia atomów, składających cząsteczkę, w przestrzeni, lecz tylko, za pomocą stosownej konfiguracyi wzorów pisanych na płaszczyźnie wyrażała sposoby łączenia się między sobą atomów, ich stosunkowe odległości wzajemne i ściślejsze, albo luźniejsze, wiązanie się pewnych z pomiędzy nich w grupy, obdarzone niejakim stopniem samodzielności lub charakteryzujące pewne gromady związków. Jednem z zadań teoryi budowy było też objaśnienie izomeryi związków węglowych, i z zadania tego wywiązała się ona w świetny, rzec można, sposób. Tak niezgłębiona dla wszelkich innych poglądów kwestya różnic we własnościach przy jednostajności składu licznych związków węgla, dla teoryi budowy jest jednym z jej postulatów. Gdy zaś nadto teorya ta, mając dany sobie skład związku, odrazu przewidzieć może wszelkie wypadki jego budowy, czyli, inaczej mówiąc, wszelkie jego izomerye, jest więc w stanie przepowiadać naprzód istnienie pewnych ciał, poprzednio jeszcze nie znanych, a nawet zawczasu, z ich budowy, wnioskować o niektórych ich własnościach. Ten dar proroczy, kto wie, czy nie należał do najsilniej przyciągających stron teoryi budowy. Szczególnie bogatym w następstwa okazał się pogląd Kekulego na budowę benzolu i izomerye jego pochodnych (p. t. V str. 40 i nast. niniejszej Enc.), ogłoszony po raz pierwszy w „Bulletin de la societe chimique“ w r. 1865. Jak dalece żywotne sprawy poruszone zostały przez Kekulego, osądzić można z bezprzykładnego, niespotykanego w dziejach innych nauk, ruchu umysłów, jaki zapanował teraz wśród chemików. Dzieło Kekulego „Lehrbuch der organi-schen Chemie" (Erlangen, 1 zesz. 1859, w 1867 — 2 wyd. niezmienione), było w ręku wszystkich, stanowiąc przedmiot rozpraw, komentarzy i krytyk, a zwłaszcza źródło natchnień i pomysłów dla całego legionu młodych chemików. Wcześnie jednak, bo razem z kształtowaniem się teoryi budowy, wytwarzać się zaczął i kierunek wręcz jej przeciwny. Prankland, jakkolwiek sam twórca zasady wartości chemicznej, nie uznał wyciągniętych z niej przez Kekulego wniosków i razem z Hermanem Kolbem (1818—1884), popróbował wskrzesić w zmienionej postaci dawne rodniki. Zwłaszcza Kolbe jako przeciwnik był niebezpieczny: z olbrzymią wiedzą łączył się w nim wielki talent pisarski, a ciętym sarkazmem umiał i lubił posługiwać się często. Jako profesor wielkiego uniwersytetu (lipskiego), autor i wydawca wielu dzieł (nowe wydanie „Handwór-terbuch der Chemie¹*, „Lehrbuch d. organ. Chemie** i w. i.), a szczególniej, jako długoletni redaktor zasłużonego i poważnego „Journal fur practische Chemie**, miał nieustanną sposobność do walki. Na silną też oppozycyę, rzecz szczególna, trafiła teorya budowy we Francyi, pierwotnej ojczyźnie nowszego kierunku, wyobrażanego przez unitaryzm. W tym ostatnim kraju do dziś dnia jeszcze wychodzi założona w 1882 r. przez Fremy’ego „Encyclopedie ehi-mique“, około której redakcyi grupują się przeciwnicy teoryi budowy. Bardzo przeważna jednak większość chemików poszła za Kekulem odrazu, a kierunek przez niego reprezentowany stał się panującym w Niemczech, szczególniej od daty założenia przez A. W. Hoffmanna w Berlinie (1868) Stowarzyszenia chemików niemieckich. We wszystkich pracowniach rzucono się do sprawdzania doświadczalnego teoryi budowy, do jej rozszerzania. Jako pierwsza teorya chemiczna, która pozwalała na rozległe i śmiałe dedukcye, stale stwierdzane przez doświadczenie, teorya budowy stała się bodźcem do otrzymywania setek i tysięcy związków węglowych, przewidywanych przez nią, a przedtem nieistniejących w rzeczywistości. Synteza związku organicznego przestała być celem, zeszła do znaczenia metody. Możnaby prawie powiedzieć, że otrzymywanie nowych ciał organicznych zaczęło wyglądać na banalne zajęcie rzemieślnicze i coraz częściej odzywały się głosy utyskiwania nad niepomiernym rozrostem literatury specyalnej, która istotnie w rozpatrywanym okresie stała się dla najgorliwszego nawet czytelnika nieobjętą. W chwili obecnej ten okres syntetyczno-organiczny dobiega już do końca. Ogół uczonych interesuje się dzisiaj nowem otrzymaniem jakiegoś związku węglowego chyba w takim razie, kiedy on jest ważnem dla pewnej nauki przyrodniczej, lub dla przemysłu, ciałem. Teorya budowy zdziałała, co do niej należało: rozjaśniwszy jak najszczegółowiej skład związków węglowych, na których się wyrobiła, objęła następnie związki wszystkich pozostałych pierwiastków, wprowadzając w całym obszarze nauki tak pożądaną, a tak trudną dawniej do osiągnięcia, jedność poglądów zasadniczych. Powołała też do życia niezliczone mnóstwo nowych metod szczegółowych postępowania doświadczalnego i wzbogaciła wspaniale skarbiec innych nauk przyrodniczych, a mianowicie biologicznych; w praktycznych zaś zastosowaniach chemii organicznej stworzyła przewrót zupełny, nową i nad wszelkie określenia bogatą epokę.— Jednozgodne z początku poglądy 3trukturystów, w miarę rozwoju teoryi budowy, a szczególniej w miarę poznawania coraz większej liczby faktów, zaczęły się wkrótce rozbiegać w niejednym punkcie. Pierwsze hasło do wystąpienia na jaw różnicy przekonań dało pytanie: czy wartość chemiczną pierwiastków uważać należy za stałą, czy też za zmienną? Pojęcie wartości zrodziło się i rozwinęło z badań nad związkami węglowemi, i dopóki kwestya pozostawała na gruncie mniej złożonych ciał organicznych, stałość tej własności mogła być uważana za dowiedzioną. Kiedy jednak zwrócono się do innych pierwiastków, okazało się, że liczba wypadków sprzecznych z pojęciem stałej wartości chemicznej jest za wielka, ażeby ją przyjmować można było za szereg wyjątków lub faktów nie dość dobrze zbadanych. Frankland już od początku przypuszczał zmienność wartości chemicznej, a za nim poszła największa część koryfeuszów teoryi budowy, jak np. Wurtz, Couper, Erlenmeyer i bardzo wielu innych. Kekule, obstając przy zasadzie stałej wartości dla wszystkich pierwiastków, był zmuszony do wprowadzenia osobliwszego podziału związków: na takie, w których wartość pierwiastków nasyca się wzajemnie bez żadnych zastrzeżeń, i te nazwał on atomowemi, w nich jednych uznając związki chemiczne w ścisłem znaczeniu słowa; oraz na takie, w których wartości składających je pierwiastków nie są wzajemnie zaspokojone, i tym dał nazwę związków cząstecz ko wy ch czyli molekularnych. Według tego sposobu zapatrywania się, amoniak np. (NH₃) jest związkiem sensu stridiori, gdyż stała trójwartościowość azotu jest w nim nasycona przez trzy jednowartościowe atomy wodoru; ale chlorek amonu (NH₄C1) jest ciałem utworzonem przez luźniejsze złączenie gotowych cząsteczek NH3 i HC1, które zachowują w tym związku pewne ślady swej odrębności i rozdzielają się o tyle łatwo, że chlorek amonu nie może istnieć w stanie gazo* wym. Kekule wyrażał podobue ciała wzorami dualistycznemi (np. NH₃ HC1, PC1₃ CI₂ i t. p.). Szybki rozwój studyów nad związkami azotu, fosforu, siarki i wielu innych pierwiastków, utrwalił jednak ostatecznie zasadę zmienności, do czego w niemałym też stopniu przyczyniło się pełne oryginalnych i głębokich myśli dzieło Chrystyana Bloin-stranda, Chemia Współczesna (po niemiecku: „Die Chemie der Jetztzeit“ 1869).—Inna kwestya sporna przedstawiła się w daleko trudniejszej postaci: szło mianowicie o to: czy jednostki wartości, właściwe danemu pierwiastkowi wielowartościowemu, są wszystkie pomiędzy sobą jednakiego, czy też nie-jednakiego znaczenia? Pytania tego aż do chwili obecnej nie podobna uznać za rozstrzygnięte; chociaż bowiem ścisła równoznaozność wszystkich czterech jednostek powinowactwa węglowego jest dowiedziona stanowczo przez badania Schorlemmera, Hen* ry’ego, Edwarda Wróblewskiego i wielu innych, niemożna jednak tego powtórzyć o siarce, a zwłasz cza o azocie.—Nakoniee, w bieżącem dwudziestoleciu kwestya budowy zaprowadziła chemików na drogę, na której doszli do zdumiewających swoją subtelnością wniosków. Oddawna już uwagę ba-daczów zwracały przykłady i z o m ery i, których niepodobna było objaśnić za pomocą teoryi budowy. Różnice pomiędzy ciałami izomerycznemi, o których teraz mowa, polegają najczęściej na rozmai-tem ich zachowaniu się optycznem i na odmiennych postaciach krystalicznych: dla tego • to ten rodzaj izomeryi, w którym budowa chemiczna przypuszczalnie była jednakowa, nazywano fizyczną, skłaniając się do mniemania, że jej przyczyną jest odmienny układ w przestrzeni jednakowych cząsteczek chemicznych. Niebawem jednak wystąpiły na jaw i ważne różnice chemiczne pomiędzy niektóremi związkami, uważanemi za tylko-fizycznie izomeryczne. Jeszcze w 1848 r. ogłoszone badania sławnego Ludwika Pasteura (ur. 1822) nad kwasami win-nemi—optycznie czynnym i nieczynnym—pierwsze utorowały właściwą drogę, na której spodziewać się można było rozstrzygnięcia kwestyi. W 1874 r. jednocześnie i niezależnie od siebie dwaj uczeni, Le Bel i van t’Hoff, w „Bulletin de la societe chi-mique“ ogłosili swoje pomysły, dążące do objaśnienia przyczyn rozmaitego zachowania się optycznego ciał fizycznie izomerycznych. Według zgodnego vobu tych uczonych poglądu, każdy związek optycznie czynny zawierać musi w swym składzie „asymetryczne* atomy węgla. Pojęcie asymetryi opiera się na wyobrażeniu, że atom węgla zajmuje środek geometryczny idealnego czworościanu (tetraedru) regularnego, którego wierzchołki zajmują znowu w przestrzeni miejsca, wskazane przez kierunki działania czterech jednostek powinowactwa. Cząsteczka metanu (CH₄), według tego poglądu, ma postać geometryczną tetraedru, z atomem węgla we środku i czterema atomami wodoru na wierzchołkach, i tutaj węgiel jest symetrycznym, gdyż wszystkie złączone z nim atomy są jednakowe. Jeżeli wszakże wodór w metanie zaczyna ulegać zastąpieniu, to syraetrycznośó się zmniejsza, aż wreszcie, kiedy każda jednostka powinowactwa węglowego utrzymuje inny atom lub grupę atomów, znika owa symetryczność zupełnie i węgiel staje się asymetrycznym. Otóż jeżeli wyobrazimy sobie dwa takie atomy asymetryczne, złączone między sobą jedną jednostką powinowactwa, i jeżeli przypuścimy nadto, że sposób łączenia się jest taki, iż środki odpowiadających czworościanów leżą na jednej linii prostej, to, twierdzą van t’Hoff i Le Bel, czworościany około owej linii mogą się obracać. Jeżeli wtedy wyobrazimy sobie, że atomy i grupy złączone z węglem zajmują w przestrzeni pewne dane położenia, to mamy jedną izomeryczną postać rozpatrywanego związku, kiedy zaś owe atomy i grupy zajmą położenia wręcz przeciwne, konfiguracya odpowiadać będzie drugiej postaci izomerycznej. Zwykle dana konfiguracya utrwala się i związek, który w danej chwili mamy w ręku, pozostaje raz na zawsze sam sobą. Zdarza się jednak, że obrót tetraedrów odbywa się za lada wpływem i wtedy związek z jednej postaci w drugą przechodzi z nadzwyczajną łatwością. Ta ostatnia okoliczność tłómaczy nam przykłady dawniej już znanej własności pewnych związków (np. kwasy fumarowy i maleinowy) łatwego przechodzenia jednego w drugi. Z powyższego widać, że pojęcie o układzie atomów w przestrzeni, czyli t. z. pogląd stereochemiczny, sięga do własności materyi o tyle głębiej od teoryi budowy chemicznej, że wyobraża sobie rzeczywisty układ atomów, i to nie-tylko w stanie spoczynku, ale także i w stanie ruchu. Dodać jednak należy, że i przed ogólnem uznaniem teoryi stereochemicznej wypadało uciekać się niekiedy do objaśnienia przykładów izomeryi za pomocą zmiany miejsca atomów składających związek. Tak np. izomeryę cyauków z izo-cyaukami tłómaczono przez to, że azot raz bywa pięciowartościowym, kiedyindziej zaś trójwartościowym, atomy zatem, obok węgla i azotu znajdujące się w tych związkach, raz złączone są z węglem, kiedyindziej z azotem. W innych razach wypadało przyjąć, że grupy atomów w łonie związku zmieniają swój charakter, tak, że dane ciało przeistacza swoją funkcję, przechodząc dajmy na to z acetono-kwasu w alkoholo-kwas. W obu powyższych razach izomerya przyjmowała nazwę des-motropii albo tautomeryi. Z powyższego widzimy, że teorya budowy chemicznej w dzisiejszym swoim rozwoju, gdy włączymy do niej i pojęcia stereochemiczne, zaprowadziła umysły ludzkie na pola

dociekań bardzo głębokich i dostarczyła ważnych cąca umysły filozoficzne jedność materyi na drodze punktów oparcia dla filozofii materyi. Nic dziwnego badań nad tą najgłówniejszą własnośoią pierwiast-przeto, że przykuła ona do siebie uwagę całego jednego pokolenia chemików, usuwając w pewnej mierze na plan dalszy niemniej ważne badania, które w innych kierunkach dopełniały i rozszerzały zdobycze lat poprzednich.—Do pobieżnego przeglądu tych badań przejdziemy teraz na zakończenie niniejszego artykułu. Przedewszystkiem druga dopiero połowa naszego stulecia dokonała pracy rozpoczętej przez Lavoisiera, Daltona, Davy’ego i Berzeliusa, a mianowicie zapoznała się bliżej z pierwiastkami i oznaczyła podstawowe ich własności. Lavoisier znał wszystkiego 23 pierwiastki; my ich znamy napewno 66, z zastrzeżeniami — około 70, a są już wskazówki, że poczet ten, jeżeli wogóle się zwiększy, to może o kilka zaledwie. Daleko ważniejsza jednak, że większość tych ciał jest zbadana w sposób nader ścisły, szczególniej pod względem tej najważniejszej własności, która sama przez się wystarcza do odróżnienia danego pierwiastku od wszystkich innych: pod względem ciężaru atomowego.

ków, nie dowiedzioną, lecz zaprzeczoną być musi w sposób niezbity. A jednak wyrzec się tej myśli nauka nie może. Pomińmy fantastyczne, choć nieraz genialne, pomysły w rodzaju Crookesowskiej „genezy pierwiastkow“ (1888), a przejdźmy do głębokiej dzisiejszej zasady klasyfikacyi pierwiastków, opartej na zasadzie wszystkich ich własności. Jeszcze w 1829 r. Doebereiner zwrócił uwagę chemików na szczególniejsze stosunki pomiędzy własnościami chemicznemi a ciężarami atomowemi, które występują na jaw w gromadkach pierwiastków takich, jak np. chlorowce (chlor, brom, jod) i wa-pniowce (wapień, stront, baryt). Summy największych i najmniejszych z tych ciężarów w każdej z tych gromadek, nazwanych przez Doebereinera tryadami, podzielone przez dwa, dają na iloraz liczby dość zbliżone do cięż. at. pierwiastku pośredniego, a również i własności, tak fizyczne, jak i chemiczne, np. bromu, środkują między własnościami chloru i jodu w podobny sposób, jak własności strontu środkują między własnościami wapnia a barytu. Na zależności tego rodzaju zwracało uwagę wielu uczonych i podział pierwiastków na rodziny naturalne był używany w podręcznikach od czasów L. Gmelina („Lehr-bueh der organischen und unorganischen Chemie* 1826). Ale dopiero w r. 1864 Lotaryusz Meyer (* 1830) wykazał w 1-szem wydaniu swego dzieła „Die Modernen Theorien der Chemie*, że wszystkie wogóle własności pierwiastków, które mogą być wyrażone za pomccą liczb, zmieniają się w szeregu pierwiastków dobrze zbadanych w sposób harmonijny i odpowiadający różnicom w ich ciężarach atomowych. Dostrzegł on, że kiedy napiszemy listę pierwiastków z ich ciężarami atomowemi, ułożonemi w kolei wzrastania tych ciężarów, to własności z pewnem stałem stopniowaniem powtarzają się w równych odstępach, tak, że pierwiastki zajmujące w liście owej miejsce 8-e, 16-e, 24-e i t. d. są podobne do zajmujących miejsce 1-sze, 9-te, 17-te i t. d. Skutkiem tego całą ilość pierwiastków (sześćdziesiąt kilka) rozdzielono na 8 gromad, a w każdej z nich dana własność, np. ciężar właściwy, topliwość, skłonność do tworzenia kwasów lub zasad i t. p., stopniuje się prawidłowo, razem ze wzrostem ciężaru atomowego. Meyer znalazł w tern zasadę do bardzo właściwej klasyfikacyi pierwiastków, którą, jako opartą na wszystkich ich własnościach, nazwał naturalną. Dymitr Men doleje w niezależnie od Meyera w 1869 r. doszedł do zupełnie podobnych wniosków, a nawet wyprzedził uczonego niemieckiego, wciągając do kla-syfikaoyi pierwiastki jeszcze dobrze niezbadane. Własność powtarzania się w równych odstępach charakteru pierwiastków nazwał peryodycznością,

Podawane przez dawniejszych uczonych liczby nigdy nie posiadały gwarancyj, wymaganych w nauce od danych w tak wysokim stopniu zasadniczych, co między innemi było powodem, że dowolnie powzięta hypoteza Prouta, o której poprzednio wspomniano, nie mogła być ani dowiedziona, ani obalona w sposób stanowczy. Około 1842 roku, pod wpływem ustalającej się w nauce zasady jedności sił w przyrodzie, w umysłach wielu chemików, a przed innymi Dumasa, odżyła myśl jedności materyi w duchu przypuszczenia Prouta. Chcąc dać podstawy doświadczalne tej myśli, należało poddać najsurowszej krytyce oznaczenia ciężarów atomowych poprzednio wykonane, jeżeli nie dla wszystkich pierwiastków znanych, to przynajmniej dla takiej ich liczby, żeby wykluczonem być mogło wszelkie przypuszczenie dowolności lub przypadkowości.

Z pomiędzy chemików, którzy wzięli na siebie to zadanie, obok Dumasa, wymienić trzeba Jana Karola Marignaca (* 1817), a szczególniej Jana Serwacego Stasa (1813 — 1891). Staś określił ciężary atomowe kilkunastu pierwiastków, posługując się metodami, których ścisłość, według słów Sunsena, nie ustępuje bynajmniej astronomicznym. Do najdalszych granic doskonałości posunąwszy sposoby otrzymywania potrzebnych materyałów w stanie czystości i jednorodności chemicznej, Staś, w celu otrzymania jednej jakiejś liczby nieraz powtarzał oznaczenia szczegółowe po parę tysięcy razy, ażeby ostateczny rezultat mógł być przeciętną z możliwie znacznej ilości danych pojedyńczych. Te ostatnie ze swej strony zgadzały się między sobą niekiedy aż do dziesięciotysięcznych części swej wartości. Zebranie tych doświadczeń w „Nouvelles re-cherches sur les lois de proportions chimiąues* a oparty na niej układ naturalny—peryodycznym. (Bruksela 1865) stanowi dokument, którym Ch. Ponieważ w owym czasie ciężary atomowe wielu słusznie chlubić się może. Wiadomo, że badania pierwiastków były oznaczone mniej ściśle, Mende-powyźej przytoczonych i bardzo wielu innych jesz- lejew nie zawahał się popoprawiać tych wielkości cze chemików ustaliły w sposób niezbity przekona- stosownie do wymagań swego układu, co zresztą nie, iż ciężary atomowe, wbrew domysłowi Prouta, w pewnej ilości wypadków nawet zostało sprawnie są wielokrotnościami wodoru, że więc tak nę- dzone za pomocą późniejszych oznaczeń doświadczalnych. Niedość na tem: zestawiając ciężary zało się, że jej zależność od powyższego prawa atomowe, Mendelejew dostrzegł, że dla pełności szczególnie wyraźnie widzieć się daje, kiedy ciała układu potrzebne są jeszcze nowe pierwiastki, których badane są cieczami, a ich ciężary właściwe zostały ciężary atomowe i zawisłe od nich własności fizyczne oznaczone przy punkcie wrzenia, przeto Koppowi wy-i chemiczne przepowiedział. Kilka z takich prze- padło sprawdzić wiele punktów wrzenia, poprzednio powiedni sprawdziło się następnie, wskutek nieza- niedość ściśle określanych, a przy tej sposobności leżnych zupełnie od układu peryodycznego odkryć znalazł ten badacz inną, bardzo ważną, prawidłowość: nowych pierwiastków (gal, skand, german). Pomi- spostrzegł mianowicie, źe punkta wrzenia są w wy-mo szczegółowego opracowania układu naturalnego raźnej zależności od składu cząsteczki, i różnicy pierwiastków przez wielu badaczów ; ogólnego pra- homologicznej CH₂ odpowiada różnica punktów wrze-wie posługiwania się nim obecnie, jako pod- nia o 19°C. Dodać trzeba, że badania późniejsze stawą klasyfikacyi, zasadnicza przyczyna wska- wykazały wpływ budowy na punkt wrzenia, i pozywanych przez ten układ stosunków pomiędzy wyższa prawidłowość pozostaje ścisłą tylko w ta-pierwiastkami nie jest dotychczas wyświetlona, kim razie, jeżeli rozpatrujemy szeregi związków a zastanawiając się nad nią, musimy przyjść do o jednakowej budowie. Odkrycia Koppa, nader wniosku, że dzisiejsze nasze pojęcie pierwiastku ważne same przez się, w dalszych opracowaniach chemicznego ulegnie zczasem zmianie. Jak na te- dostarczyły naszej nauce niezmiernie wielu ści-raz jednak pierwiastki pozostają wyrazem ostatecz- słych i ważnych wskazówek, a były nadto początkiem nego stopnia prostoty materyi, a żadne dowody bogatej w pierwszorzędne zdobycze epoki studyów przeciwne nie wytrzymały ognia ścisłej krytyki fizyczno - chemicznych. Wspaniały rozwój badań naukowej. Tak np. głośne około 1875 r. spostrze- fizycznych w bieżącej połowie naszego stulecia nie żenią Normana Lockyera, który ze zmian w wi- mógł pozostać bez wpływu na kierunek studyów dmach pierwiastków, następujących pod wpływem chemicznych, a z drugiej strony sama fizyka coraz podnoszenia temperatury, chciał wnioskować o dys- częściej od Ch i zaczęła brać natchnienia do badań Bocyacyi tych ciał na jakieś coraz prostsze rodzaje i wskazówki do wniosków. W tym też okresie materyi, zostały przez Stasa objaśnione zupełnie czasu zrodziło się i utrwaliło przekonanie o bliz-innym sposobem, a mianowicie wpływem elektrycz- kiem tych nauk pokrewieństwie, o niemożności ności na postać widma.— Stosunki pomiędzy wła- w wielu razach dokładnego odgraniczenia ich za-snościami a ciężarem cząsteczkowym związków, kresu. Pas pograniczny między jedną a drugą roz-które dla tych ostatnich mają znaczenie takież sa- szerzył się znakomicie, zarówno przez coraz głęb-mo, jak powyżej opowiedziane zależności dla piersze jednej w drugą przenikanie, jak i przez wzra-wiastków, również w naszem półwieczu uległy stający bez przerwy zastęp pracowników, oddających wszechstronnemu i nader głębokiemu zbadaniu. Tu- swe siły tej nowej gałązce wiedzy ścisłej—fizy-taj znowu związki węglowe dostarczyły wdzięczne- ko-chemii. — Zakres niniejszego opracowania go i obfitego materyału, a pierwszym badaczem, i konieczność powrócenia do wielu szczegółów pod który zabrał się z planem z góry zakreślonym do właściwemi wyrazami zniewala piszącego do po-systematycznych poszukiwań, był Herman Kopp bieżnych zaledwie wzmianek o najważniejszych punk-(1817—1892). Kopp w r. 1840 przystąpił do roz- tach w rozwoju badań fizyko-chemicznych. Tak strzygnięcia kwestyi następującej: kiedy dwa dane przedewszystkiem prawo Avogadra, systematycznie ciała z własnościami określonemi łączą się, to zwią- już teraz stosowane w Ch-i, w znaczeniu najpew-zek niczem zwykle nie przypomina owych ciał pier- niejszej kontroli składu cząsteczek, wywołało z ko-wotnych, okazuje własności nowe, sobie tylko wła- nieczności powstanie całego szeregu metod ozna-ściwe. Otóż, czy własności związku istotnie w źa- czania gęstości ciał lotnych. Dwa zasadnicze spo-dnym nie pozostają stosunku do własności części soby postępowania: Dumasa i Gay-Lussaca, były składowych? Jeżeli weźmiemy dla przykładu ciężary ulepszane i modyfikowane z kolei przez J. Natan-właściwe, to w samej rzeczy między ich wielkościami sona, A. hr. Grabowskiego, A. W. Hofmanna, J. W. dla związków i ich części składowych bezpośred- Briibla i wielu innych, aż wreszcie w najnowszych niego stosunku dostrzedz nie można. Ale iloraz odmianach, obmyślonych przez Wiktora Meyera, z ciężaru cząsteczkowego związku przez jego cię- doszły do ostatecznego stopnia wydoskonalenia, mia-żar właściwy, czyli to, co Kopp nazwał objętością nowicie w tym względzie, że zapewniona w nich cząsteczkową, równa się summie takichźe samych jest możność dokonywania doświadczeń w nadzwy-objętości cząsteczkowych części składowych. Pra- czaj wysokich temperaturach. Spostrzegane przy ta* wo to szczególnie dobitnie okazuje swe działanie kich oznaczeniach perturbacye, w ręku H. de S a i n t e-na szeregach homologicznych związków węglo- Claire-Devill e\(1818—1881) dały początek wych, gdzie różnicy homologicznej CH₂ odpo- ważnej nauce o dyssocyacyi, t. j. rozkładzie, jakie-wiada stale różnica objętości cząsteczkowej o 22. mu wszystkie związki ulegają w odpowiednio wy-Stąd łatwo już obliczyć ciężar właściwy związku, sokiej temperaturze. Blizką w wielu punktach łącz-znając wzór jego i ciężary właściwe części skła- ność z powyźszem okazują te wszystkie spostrze-dowych, a więc wyznaczyć tę ważną cechę charak- żenią i uogólnienia, które zebrane zostały w ciągu terystyczną i dla takich ciał złożonych, które w rze- rozległych badań nad działaniem ciepła w rozma-czywistości jeszcze nie zostały otrzymane, lecz tyl- itych warunkach i z różnych punktów patrzenia na ko istnieć mogą na zasadzie teoryi budowy. Ponie- I ciała chemiczne. Prawo Dulonga i Petita dało waż w ciągu oznaczeń objętości cząsteczkowej oka- ! punkt wyjścia do nader ścisłych i szczegółowych

badań dla wielu uczonych, z których wymienić należy nieporównanego w dokładności doświadczeń Henryka Regnaulta (1810 — 1878). Obszerniejszym bez porównania przedmiotem są te prawidłowości, którym podlegają przejścia z jednego stanu skupienia do drugiego różnych rodzajów materyi; one też stanowią klasyczny przykład zjawisk w równym stopniu ważnych dla fizyki i Ch-ii, a zarazem zjawisk, o których w wielu razach trudno powiedzieć, czy do zakresu tej, czy drugiej nauki należy ich badanie. Oprócz wykrytych w początku jeszcze naszego wieku przez Henry’ego i Daltona praw ros-puszczalności gazów w cieczach, oprócz wielkich praw Gay-Lussaca, oprócz wspomnianych przed chwilą prawidłowości co do punktów wrzenia, mamy tu na myśli doniosłe badania nad skraplaniem gazów, rozpoczęte jeszcze przez Faradaya, prowadzone przez Natterera, ale na nową drogę skierowane dopiero przez Cailleteta i Picteta w 1877 r.

poddając pod ich moc obowiązującą prawa powinowactwa. Pomimo wszakże wysokiej wartości naukowej zdobyczy termochemicznych stosowanie ich w powyższem znaczeniu nie jest możliwe, jak tego, między innemi, dowiodła głęboka krytyka pewnych stron termochemii, ogłoszona przez J. W, Briihla w „Journal fur practische Chemie* (II, 35). —Podobnie jak stosunki pomiędzy ciepłem a sprawami chemicznemi, tak samo i udział, jaki przyjmować może światło w tych ostatnich, zwracał uwagę badaczów od dawnych już czasów. Niektóre działania tak z w. aktyniczne, t. j. przemiany chemiczne, powstające pod wpływem światła, znane były jeszcze w początku XVII-go w., lecz z nich zrodziła się fotografia dopiero w pierwszej ćwierci obecnego stulecia. Jeszcze powolniejszym był rozwój tak niesłychanie ważnej dla Ch-ii nauki o rozszczepianiu się światła, z której powstać miała jedna z najwznioślejszych zdobyczy umysłu ludzkiego—analiza spektralna (p. t. III str. 64 nin. Enc.), która uwieczniła imiona Bunsena i Kircbhoffa. Za

W ręku Zygmunta Wróblewskiego (1845 — 1888),

łamanie się promienia światła przy jego przejściu przez różne związki chemiczne, badane naprzód przez Becąuerela starszego, Cahoursa, Glad3tone’a i in., w ostatnich czasach dało Landoltowi i J. W. Bruhlowi (p. t. X str. 542 nin. Enc.) możność wykazania ścisłych stosunków pomiędzy łamliwością cząsteczkową a budową chemiczną. Jeszcze ważniejsze następstwa miały studya nad polaryzacyą światła, które, jak już wspomniano, doprowadziły Le Bela i van t’Hoffa do powzięcia, a J. Wislice-nusa do ugruntowania teoryi stereochemicznej. — Nakoniec pomiędzy chemizmem a elektrycznością, jak również oddawna wiadomo, istnieją blizkie i ważne stosunki. Faraday jeszcze w 1834 wygłosił swoje prawa elekrolityczne, których treść główna polega na tern, że dana ilość elektryczności, przechodząc przez różne elektrolity, w równych czasach wydziela ilości różnych ciał, odpowiadające ich równoważnikom. Wielokrotnie i przez różnych badaczów podejmowane i urozmaicane dochodzenia Faradaya w ostatnich czasach weszły w nową fazę, budzącą nadzwyczajne zajęcie, gdy Swante Arrhe-nius utworzył teoryę t. zw. dyssocyacyi elektrolitycznej, według której elektrolity w roztworach rozpadają się na wolne iony, t. j. na atomy, obdarzone ładunkami elektrycznemi. — Wogóle biorąc, przedmiotem najżywszego zajęcia w latach ostatnich są w Ch-ii studya, których celem jest bliższe poznanie natury powinowactwa, wynalezienie najwłaściwszej dla niego miary. Wbrew temu jednak, co widzieliśmy w początkowych dobach rozwoju teoryj chemicznych, uczeni dzisiejsi nie spieszą z wygłoszeniem ostatniego słowa, lecz starają się gromadzić największe zapasy najpewniejszego materyału doświadczeń. Nie oznaczyli oni dotąd mechanicznego równoważnika powinowactwa chemicznego, ale wykryli już wiele praw rządzących tą postacią energii i potrafili je zgodzić z prawami mechaniki. Doniosłe w tym kierunku znaczenie miał zwrot ku dawnym, proroczym, powiedzieć można, koncepcyom Bertholleta, dokonany głównie w 1867 r. za przy-

Olszewskiego, Dewara i innych dały one wiele wyników pierwszorzędnej doniosłości teoretycznej, a nawet i obietnic rozległego zastosowania praktycznego. — Ze zmian skupienia w kierunku odwrotnym największego znaczenia nabrało krzepnięcie roztworów, od chwili, kiedy Franciszek Raoult (* 1830) wykazał w r. 1887, że ilości odpowiadające na wagę ciężarom cząsteczkowym związków, rozpuszczone w równych ilościach rozpuszczalnika, zniżają punkt jego krzepnięcia o równą ilość stopni ciepła.

Z tego spostrzeżenia wyprowadzono następnie metodę określania ciężarów cząsteczkowych, ważną szczególniej z tego względu, że może być zastosowana do ciał, które nie przechodzą w stan lotny bez rozkładu. Wszystkie powyżej zaznaczone kierunki badania powstawały i rozwijały się równolegle z cynetyczną teoryą gazów i jej rodzicielką— teoryą mechaniczną ciepła —Zanim jednak ta ostatnia powziętą i opracowaną została, wielu już chemików zwracało uwagę na zjawiska termiczne, towarzyszące wszelkim przemianom chemicznym.

Już Lavoisier i Davy przypuszczali, że mierzenie skutków cieplikowych podczas reakcyi chemicznej może być wskazówką ważną przy ocenianiu wielkości powinowactwa chemicznego. Ale dopiero udoskonalenie kalorymetryi, wprowadzone przez Fa-vre’a i Silbermana około r. 1850, pozwoliło mierzyć ilości ciepła wydzielające się lub pochłaniane przy zjawiskach chemicznych z należytym stopniem pewności. Juliusz Thomson, Duńczyk (* 1826), pierwszy rozpoczął systematyczne badanie w tym kierunku, opierając je na teoryi mechanicznej ciepła.

Wyniki niezliczonych swych doświadczeń, razem z wnioskami, do jakich czijł się uprawnionym, zestawił w dziele „Thermochemische Untersuchun-gen“ (1882). Współcześnie z Thomsenem, lecz od-miennemi drogami i odmienne często znajdując wyniki, dążył do rozwinięcia termochemii znakomity Francuz, Marceli Berthelot (* 1827), czynny i samodzielny na wielu polach badania chemicznego na podziw i nad zwykłą miarę, który w swojej „Mecaniąne chimiąue fondee sur la thermochimie*

(1879) wyprowadza szereg praw termochemicznych, i czyną dwu chemików szwedzkich, Guldberga i Wa-

Zn.

Gesch. d, Med.“ (t. IV str. „Lehrb. d. Gesch. d. Med.“ 363—385).

CO

S. K.

And. S.

agego, którzy wykazali, że natężenie działania chemicznego między dwoma ciałami daje się wyrazić przez iloczyn z ich mas biorących udział w działaniu, przyczem jednak uwzględniany być musi współczynnik pewien, zależny od własności materyj działających, jako też wpływ temperatury i innych okoliczności fizycznych. Przy uwzględnieniu tych wszystkich czynników, miarę powinowactwa da nam ilość utworzonego produktu w jednostce czasu, czyli krócej—szybkość reakcyi. Nad oznaczeniami w tym kierunku pracowało i pracuje wielu najwybitniejszych badaczów, z pomiędzy których wymienić trzeba Ostwalda, Wilhelmy’ego, van t’Hoffa, Menschutkina, Horstmanna, a z naszych J. Boguskiego.—Jeżeli teraz, po tym długim a jednak w najwyższym stopniu niekompletnym obrazie rozwoju poglądów teoretycznych w Ch-i, zadamy sobie pytanie: jakie są współczesne tej nauki dążenia, jaki cel widzi ona przed sobą w przyszłości, to odpowiedź musi wypaść bezwątpienia tylko ta jedna: Chemia dąży do urzeczywistnienia ideału, zakreślonego jej jeszcze przez Bertholleta, to jest usiłuje stać się mechaniką atomów.

Chemiatrya. Nazwa szkoły lekarskiej w. XVII, której założycielem i przedstawicielem głównym był F. Deleboe Sylvius (ob.), opierający się przeważnie na systemach lekarza van Helmonta (ob.) i filozofa Kartezyusza (ob.). Stronnicy szkoły tej, zwani Jatrochemikami, wszelkie sprawy fizyologiczne i patologiczne w ciele ludzkiem starali się objaśnić wyłącznie na podstawach chemicznych; kiśnienie (fermentatio) przytem odgrywało rolę pierwszorzędną. Soki ciała, na które głównie uwagę swą zwracali, dzielili na kwaśne i alkaliczne; zdrowie zależało od prawidłowej ich równowagi, gdy ta naruszoną została, powstawały choroby, polegające na przewadze bądź to alkalicznych, bądź też głównie kwaśnych soków. Leczenie na podobnych zasadach oparte musiało być równie jednostronne, jak one same, i doprowadzało często do nadużywania środków chemicznych, szczególniej soli antymonowych i rtęciowych, oraz narkotyków, pomiędzy któremi u jatrochemików opium najwyżej eenionem bywało. — Niezaprzeczalne zdolności Sylviusa, wielka jego powaga profesorska i sława uczoności zjednały szybko rozgłos systemowi temu, odznaczającemu się tak wielką prostotą i spoczywającemu pozornie na głębokich podstawach naukowych, chociaż w rzeczy samej opierał się on przeważnie tylko na zbyt jednostronnej dowolności i doktrynerskich mrzonkach. Ch. rozpowszechniła się szeroko, dzięki licznym uczniom Sylviusa, i przez lat kilkadziesiąt cieszyła się uznaniem wielu lekarzy, oraz wielkiem powodzeniem u publiczności. — W Anglii T. W i lii s (ob.) szczególniej popierał ten kierunek, przekształciwszy go równocześnie na swój sposób; we Francyi czoło jatrochemików stanowili: Vieussens (ob.) i Chirac (ob.), pomimo jednak wpływu ich wielkiego na sztukę lekarską francuską, nowy kierunek w ojczyźnie ich napotkał na więcej przeciwników, niż zwolenników; Włochy i Hiszpania trzymały się zdała od niego. Najliczniejszych i najgorliwszych stronników znalazła Ch. w Niemczech i tam też najdłużej przetrwała; uprawiały ją z osobliwszem zamiłowaniem wydziały lekarskie w Wittenberdze, Jenie i Lipsku. Rodak nasz, Janusz-Abraham Gehema (ob.), lekarz przyboczny elektora brandenburskiego, także do ja-trochemików zaliczonym być winien. — Przeciwnikiem głównym szkoły tej była szkoła jatromecha-niczna, której przedstawiciele znani są w dziejach sztuki lekarskiej pod nazwą Jatrofizyków (ob.). — W końcu w. XVIII, pod wpływem odkryć La-yoisie^a (ob.), powstał na nowo kierunek lekarski, chociaż bardzo różny od poprzedzającego, także przez niektórych za chemiatryczny uważany; najgłówniejszym przedstawicielem jego był Fourc-roy (ob.).—Por.: K. Sprengel „Versuch e. pragm.

— 418); Haeser i. III, t. II str.

Dr. J. P.

Chemiczny piec, albo chemiczny aparat (Foruax), drobny gwiazdozbiór na półkuli południowej nieba, wyróżniony przez La Caille'a; znajduje się na południe względem Erydanu i Wieloryba, obok Warsztatu rzeźbiarza, między 40u a 20° zboczenia południowego, oraz między 30° a 45° wznoszenia prostego. Według Goulda zawiera 110 gwiazd aż do 7 wielkości.

Chemmis, miasto w starożytnym Egipcie, w pro-wincyi Tebaidy, było stolicą okręgu t. im. i leżało na prawym brzegu Nilu. Czczono tu bożka Chema, będącego uosobieniem siły płodzącej i wyobrażanego pod postacią kozła; cześć ta rozgałęziła się po całym Egipcie; że zaś postać przypominała Grekom bożka Pana, stąd i miasto w epoce Ptole-meuszów zwało się z grecka Panopolis, a okrąg— Panopolites. — Zwaliska starodawnych budowli znajdują się przy dzisiejszej osadzie El-Achmim, na połowie drogi między Siutem a Kench.

Chemnicer Jan, bajkopisarz russki (* 1745 w Enotajewsku, gub. Astrachańskiej—f 1784), pochodził z rodziny niemieckiej, która wrzekomo z ChemDitz w Saksonii przeniosła się do Rossyi. Ulegając żądaniu ojca, który chciał widzieć w nim lekarza pułkowego, wstąpił był na fakultet medyczny, ale nie mogąc przezwyciężyć w sobie wstrętu do anatomii, w r. 1757 zaciągnął się do służby wojskowej i odbywszy w niej kilka kampanii, w r. 1769 wziął dymisyę ze stopniem porucznika. Nie mając żadnych środków utrzymania, ucieszył się, gdy wreszcie dostał miejsce przy korpusie kadetów górniczych. W r. 1776 znalazł jakiegoś protektora, z którym odbył podróż do Niemiec, Francyi i Hollandyi, a potem, dzięki jemu, został zarządzcą hut; gdy protektor ten wszakże w r. 1781 wyszedł ze służby, i on również musiał złożyć swój urząd. Wtedy dla zabezpieczenia bytu, zarówno swego, jak i matki sędziwej, chętnie przyjął zaproponowaną sobie posadę konsula generalnego w Smyrnie; niedługo wszakże nią się cieszył, z tęsknoty bowiem do przyjaciół i stron rodzinnych dostał melancholii, która go ze świata zabrała. Działalność pisarska Ch-a przypadła w czasie, kiedy na literaturę russką wpływ przeważny wywierał pseudo-kla-

ulice, przy których stanęło wiele gmachów publicznych, w ostatnich czasach wzniesionych, dawnerai wałami rozciągają się obszerne przedmieścia: one-to stanowią główny punkt ciężkości dzisiejszego miasta; w nich-to zogniskował się ruch fabryczny i handlowy i z nich płynie źródło bogactwa i dobrobytu. Ulice są szerokie, proste, domy wysokie, nowożytnym stylem stawiane, nierzadko wspaniałe i piękności architektonicznej pełne, jak np. ogromny gmach szkolny, zbudowany w 1860 roku. Na przedmieściach także zbiegają się linie dróg żelaznych do Drezna, Miśnii, Dóbeln, Lipska, Cwikawy i Schwarzenburga; z północnego dworca

sycyzm francuski; wielką więc było jego zasługą że umiał bajkom swoim nadać charakter czysto narodowy i zgodny z duchem czasu, mimo, że wiele z nich tłómaczył lub zapożyczał z Gellerta, albo Lafontaine’a, z którym miał wielkie podobieństwo pod względem dziecięcej prawie prostoty i dowcipu, idącego w parze z dobrodusznością. Pierwsze bajki jego, wydrukowane w r. 1798 bezimiennie, nie ściągnęły na siebie uwagi publiczności, a pisma ówczesne nie uprawiały krytyki literackiej.

Po upływie trzech lat ukazało się drugie ich wydanie z dodatkiem nowych i doznało takiegoż losu.

Uczeni wszakże i literaci, lubo nie umieli ocenić należycie talentu Ch-a i znaczenia jego utworów, wychodzi kolej Cwikawska, a okrążając miasto pół-poważali go jednak tak dalece, że nawet świeżo kołem, przebiega ponad ulicami i domami. — Ch. założona Akademia rossyjska przyjęła go w po- jest stolicą okręgu t. im. i sądu ziemskiego, posia-czet swych członków. Dopiero, kiedy w r. 1801 da izbę przemysłowo-handlową, inspektorat górni-staraniem A. Olenina ukazało się pośmiertne wy- czy, główny zarząd saskich kolei państwowych, in-danie bajek Ch-a już pod imieniem autora, znalazły stytut meteorologiczny, superintendenturę prote-one wreszcie zasłużone uznanie u krytyków i czy- stancką, parafię katolicką, synagogę, państwową telników i coraz większej nabierały wziętości: prze- ¹ szkołę techniczną, gimnazyum, szkołę wyższą real-drukowywano je wielokrotnie, wprowadzono do chrestomatyj i uczono ich po szkołach. Do rzędu najlepszych wydań należą: Ponomarewa z życiorysem autora (1836 w Moskwie),

Smirdina (1847 w Petersburgu), a szczególniej ostatnie, Grota (1873 w Petersburgu), z dodatkiem kore-spondencyi.    *

Chemnitz, jedno z największych ognisk przemysłu niemieckiego w królestwie Saskiem, regencyi Cwi-kawskiej, w dolinie rzeki Ch., która jest prawym dopływem Cwi-kawskiej Muldy (Zwickauer Muldę).

Zagłębie gór Kruszcowych, na których północnym stoku leży Ch., obfituje przedewszystkiem w węgiel kamienny, który w połączeniu z taniością robotnika, właściwą okolicom górskim, oraz z potężnym rozwojem nowoczesnych machin, wywołał w całej okolicy nadzwyczajny rozkwit przemysłu i podniósł gęstość zaludnienia do rzadko na zie-

Po - za

rSI

żsmmmmi

mi

~ż==^±

gga

z-.*¹

■ I

£gg

. J

*    '    " ,l

KU

ffira $m

*y»

fil

..

Kr

w- :

: isfwś . .

^ M

::

V;

Pr

‘o

s».

r-— L"

V^⁷’

iń&BSDSi?-

”?BmP

L-T

wmsm

Fig. 212. Eynek i ratusz w Chemnitz.

mi spotykanej wysokości: 400 głów na 1 kil. □.— ; ną, szkołę handlową, szkoły specyalne dla malarzy Jako wyraz tej wszechstronnej pracy przemysłowej, pokojowych, lakierników, tkaczy, krawców, cyruli-przedsiębiorczości i ruchliwości mieszkańców, oraz j ków i t. p, szkołę rolniczą, kilkanaście szkół ludo-szybkiego wzrostu, służy Ch., położony na wscho- wych, bibliotekę miejską, dom sierot, kilka szpitali, dniej granicy węglowego zagłębia Kruszcowego giełdę, kilka banków, do 300 towarzystw różnego (Erzgebirge) i będący najwaźniejszem ogniskiem rodzaju, mających na celu naukę, sztukę, handel, przemysłowo-handlowem na całym obszarze gór rzemiosła lub przemysł. Ludność miasta w 1801 Kruszcowych. Jest to dziś w Saksonii pierwsze r. wynosiła zaledwie 10,000 głów, w 1858 r. do-miasto fabryczne, drugie co do handlu po Lipsku, szła już do 40,000, w 1870 do 70,000, w 1887 r. a trzecie co do ludności po Dreźnie i Lipsku. Śre- do 120,000; w lipicu 1893 wreszcie, według obliczeń dnie wzniesienie miasta wynosi około 300 m. nad niemieckich urzędów sanitarnych, 153,000, a z naj-p. m. Śródmieście nie jest rozległe i, o ile przez bliższą okolicą do 225,000 głów. Ludność ta jest pożary oszczędzone zostało, przedstawia ulice wąz- przeważnie protestancka, gdyż katolików liczyć mo-kie, kręte, z domami małe miasteczka przypomi- żna w samem Ch. zaledwie 3,300 i około 2,000 nającemi. Tu, na rynku głównym, stoi starożytny żydów. Główna siła tutejszego wytwóistwa spoczy • ratusz i kościół famy św. Jakóba; dawne rowy wa w przędzalniach i tkalniach wszelkich materyj i wały miejskie zostały zrównane i zamienione na bawełnianych, wełnianych, lnianych, jutowych, je-

dwabnych, a także w ich farbowaniu; początki tej gałęzi przemysłu sięgają piętnastego wieku, lecz była to produkeya nieznaczna; dopiero zaprowadzenie machin ulepszonych i wyzyskiwanie bogatych pokładów węgla kamiennego wydźwignęły miasto nagle na jeden z najwyższych szczebli w Europie i zjednały mu miano „Saskiego Manczesteru“. Ta jednak nazwa nie zupełnie dziś odpowiada istocie rzeczy, gdyż przemysłowość Ch. jest bardzo różno-stronną i nie na samem zasadza się tkactwie; są tu bowiem wielkie browary, fabryki kwiatów sztucznych, tektury, cygar, szczotek, machin wszelkiego rodzaju, parasoli, rękawiczek, trykotaży, atramentu, narzędzi rzemieślniczych, brezentów, a nadto wyrób tkanin drucianych, odlewnie żelaza, kotlarnie i t. p., słowem: liczne gałęzie przemysłu mają tu swych przedstawicieli. Fabryczną działalność miasta uzupełnia nader ożywiony handel, znajdujący ułatwienie w tutejszych instytucyach finansowych ¹ teologów luterskich w drugiej połowie XVI wieku

Henryk Ptasznik

osadzonych przez Lotaryusza. obwarował miasto, klóre miało tytuł „cesarskie* i jako takie było wolne; wielokrotnie zastawiane, dostało się margrabiom Miśnii w 1329 rokn i wolność swą przez to. utraciło. Klasztor benedyktynów zamieniony został na zamek książęcy w 1539 roku. W czasie wojen husyckich Ch. wytrzymało oblężenie, lecz w czasie wojen trzydziestoletniej i siedmioletniej ucierpiało wiele, wpadając kilkakrotnie w ręce nieprzyjaciół; głód, rabunek i zaraza przywiodły miasto do zupełnego upadku. Taki sam los spotkał je w 1813 r., gdy skutkiem bezustannych przechodów wojsk kilka tysięcy robotników opuściło miasto.—Porównaj: Zóllner „Geschich-te der Fabrik - und Handelsstadt Ch.“ (Chemnitz 1887); „Mittheilungen des Vereins fur Geschichte der Śtadt Ch.“ (tamże, poczynając od r. 1876).And- s-Chemnitz Marcin, jeden z najznakomitszych

1E3

JP

¹⁷" - ■

-~rj. - ■:

BIB

Sprl]

HHfe isisisgi

• ir

V\

Fig. 213. Schlos-Chomnitz.

{* 1522 w Treuenbrietzen, w Marchii Brandenburskiej—f 1586), nauki pobierał w Magdeburgu, we Frankfurcie nad Odrą i w Wittenberdze, ale musiał trzykrotnie studya swoje matematyczne i astrologiczne przerywać, żeby w pracy nauczycielskiej szukać środków do dalszego utrzymania się na uniwersytecie. Potem został rektorem szkoły tumskiej w Królewcu, a w r. 1550 bibliotekarzem księcia Albrechta. Wtedy oddał się studyora teologicznym, lecz wskutek wystąpienia po stronie Mórlina przeciw Ozyandrowi, kiedy ten ostatni wziął górę, Ch. już nie mógł dłużej mieszkać w Królewcu i powrócił do Wittenbergi, gdzie wszedł w ścisłą zażyłość z MelanchtOnem, stał się żarliwym zwolennikiem jego nauki i w r. 1554 rozpoczął wykład jego „Loci cummunes“, z których później ułożył najważniejsze swe dzieło p. t.? „Loci theologici“ (wydane przez Polikarpa Leysera r. 1591 we Frank-i w drogach żelaznych, za pomocą których Ch. po- furcie). — R. 1554 Ch. osiadł w Brunświku, gdzie zostaje w bezpośredniej komunikacyi ze wszystkie- wkrótce został koadjutorem superintendenta Mórli-mi ważniejszemi miastami Niemiec. Z ogólnej na, a w 1566 — superintendentem. Na tern sta-liczby ludności 66°/₀ żyje z przemysłu większego nowisku pracował z żarliwością niezmierną, jako i rzemiosł, 11% z handlu. Najlepszy widok ogólny kaznodzieja, jako głowa kościoła brunświckiego na miasto i dalszą okolicę otrzymuje się ze wzgó- i uczestnik najważniejszych spraw teologicznych rza Kasberg, wznoszącego się na zachodniej stro- i kościelnych owego czasu. W tych ostatnich wy-nie. Na północy leży Schloss-Chemnitz, z pię- stępował zawsze jako zwolennik doktryny wyłącz-knym kościołem gotyckim dawnego opactwa bene- nej Lutra, a stanowczy przeciwnik łagodniejszej dyktyńskiego, które założył cesarz Lotaryusz; jest to | dążności Melanchtoua. Przeciwko melanchtońsko-zarazem osada fabryczna i miejsce wycieczek dla kalwińskiemu pojęciu Wieczerzy Pańskiej wymie-mieszkańców Ch. (piękny park); na południe od i rzył dwa traktaty: „Vera et sana doctrina de prae-miasta leży fabryczna wieś Alt-Ch. na Wschodzie ' sentia corporis et sanguinis Christi in coena* (Lipsk Gablenz, na zachodzie Al ten d orf, wszystkie, ró- i 1560) i „Repetitio sanae doctrinae de vera prae-wnie jak i Ch., fabryczne, liczą razem do 35,000 sentia corporis et sanguinis Christi in coena“ (Lipsk m-ców. Ch. było pierwotnie osadą słowiańską pod 1561; przekład niemiecki Zangera). — Po wstąpie-nazwą Kamienicy, założoną przez Serbów łużyc- niu na tron księcia Juliusza, Ch , powołany wraz kich, i należy do rzędu najstarożytniejszych wSakso- z Jakóbem Andreae (ob.) do zorganizowania nii; z czasem zaczęli napływać tu koloniści nie- kościoła w księstwie Brunświcko-Wolfenbiittelskiem, mieccy, wspierani przez niemieckich benedyktynów, ¹ nakreślił „Corpus doctriaae Julium“ (r. 1569), dla

kościoła zaś protestanckiego w Prusiech ułożył przy pomocy Morfina „Corpus doctrinae Pruteni-cum⁴* (1566). — Później znów z Jakóbem Andreae gorliwie usiłował przeprowadzić ugodę pomiędzy różnowiercami protestanckimi. — Wzmagający się wpływ Jezuitów pobudził go do wystąpienia przeciwko nim w rozprawie „Theologiae Jesuitarum praecipua capita“ (r. 1562), a przeciwko ustawom soboru Trydenckiego napisał dzieło w 4 tomach „Examen concilii Tridentini* (Lipsk 1565 — 73; nowe wydanie: Frankfurt 1807). W r. 1584 złożył swój urząd, a w cztery lata potem życie zakończył. — Rozpoczętą przez niego pracę „Harmonia evangelistarum“ skończyli Leyser i Jan Gerhard.

tologii Ch. odgrywa pewną dodatnią rolę przy powstawaniu zapalenia ropnego. Ciała proteinowe, zawarte w bakteryach lub produktach ich przemiany, odgrywają tu rolę przynęt, przyciągających białe ciałka krwi, które stanowią główną i integralną część ropy (ob. Zapalenie).

Chemulpo, po japońsku Nin-sen, u Koreańczyków Jentschuan, miaBto portowe na za-chodniem wybrzeżu Korei, nad m. Żółtem,—otwarte dla cudzoziemców. Przystań niezupełnie dogodna, bowiem, oprócz mnóstwa skał i raf podwodnych, różnica poziomu wody między przypływem i odpływem wynosi 10 m., skutkiem czego większe statki zarzucać muszą kotwicę zdała od brzegu. Pomimo to Cb. jest najważniejszym z trzech portów otwartych dla handlu zagranicznego (dwa inne są: Fusan i W onsan); w 1887 r. przy wóz wynosił .1V2 mil. dolarów, wywóz około 350,000 doi. W tymże roku liczba cudzoziemców wynosiła 1,120 osób, w tern 840 Japończyków. Linia telegraficzna łącząca Ch. z Tientsinem przez Soul i Mukden jest własnością rządu chińskiego.

Chenavard Paweł Józef, malarz francuski (* w Lionie d. 9 grud. 1808—f 1883). Dzieł pozostawił niewiele, ale przez idee filozoficzne i plany dekoracyjne, zdobył sobie wysokie stanowisko w sztuce. Syn przemysłowca z Lionu, kształcił się w niewielkiej szkole, w Mornard, w departamencie Rodanu, następnie zajmował się historyą, a około dwudzietsgo roku życia po napisaniu kilku tragedyj, oraz marzeniu o sławie wielkiego podróżnika, został malarzem. W r. 1825 Ch. w Paryżu odbywał studya w pracowni Hersena i Ingres’a. Potem do Włoch wyjechał i przeszło dwa lata mieszkał w Rzymie, Florencyi i innych miastach. Zachwycał się Michałem Aniołem, Leonardem da Vinci i Rafaelem; kopiując mistrzów gorliwie i niezmordowanie, gromadził mnóstwo studyów z cierpliwością, której mu dodawała silna wola i ambicya. Za powrotem do Paryża, wykonał wielki obraz p. t. „Luter przed zgromadzeniem w Worms“, a na konkurs obraz „Mirabeau napominający markiza Dreux-Breze“ lecz doznał niepowodzenia. Wysłał do salonu 1833 r. „Sąd Ludwika XVI w Konwen-cyi“. Ale i tym razem spotkał go zawód. Ajednak była to jedna z lepszych prac Ch-a; obraz ten później został nabyty do kollekcyi księcia Napoleona. Artysta miał wówczas 25 lat. W Paryżu prowadził życie prawdziwe zakonne, w uporczywej pracy naukowej. Podług niego malarstwo upadnie, jeżeli mu nie nadadzą missyi humanitarnej i cywilizacyjnej, jeżeli nie zaczną malować, wyrażając zrozumiale myśli filozoficzne. Wyjechawszy do Włoch, spotkał w Rzymie niemieckich malarzy, Corneliusa i Overbecka, których pojęcia o kolorycie i przeznaczeniu metafizycznem malarstwa zbliżone były do poglądów jego. Aż do rewolucyi w r. 1848 publiczność

Dz.

—    Bibl.: Lentz „Dr Martin Kemnitz, ein Lebens-bild aus dem XVI Jahrh.“ (Gotha 1866), Hachfeld „Martin C. nach seinem Leben und Wirken“ (Lipsk ł867). — Z rodu Marcina Ch-a zyskali rozgłos dwaj synowie jego: Marciu, prawnik (* 1561 — f 1627) i Paweł, kanonik bruńswicki; wnukowie:

Bogusław Filip, historyograf szwedzki (* 1605

And. S.

—    f 1678) i Jan Fryderyk, który pracował nad dziejami Brandenburgii; nakoniec jego prawnuk, Chrystyan (* 1615 — f 1666) profesor teologii w Jenie.

J. E.

Chemnitz Jan Hieronim, konchiolog niemiecki (* 1730 r. w Magdeburgu—f 1800 w Kopenhadze). Ch. z zawodu był pastorem i piastował powyższy urząd kolejno w Rendsburgu, Helsingor i Kopenhadze. Z dzieł, wyłącznie wchodzących w zakres konchiologii zasługują na wyszczególnienie: „Beitrage zur Testaceologie“ (Norynberga 1760, in 4-o) oraz „Neues Couchylien-Cabinet", — wydawnictwo, opracowywane wespół z Martinim od r. 1769—1795 (t. IV—XI).

Chemnitzia (Pseudomelania) (paleont.). Rodzaj kopalny mięczaka z rzędu Brzuchopełzów przodoskrzelnych (Gastropoda prosobranchiata) o skorupie wieżycowatej, z licznemi skrętami rów-nemi albo bardzo mało wypukłemi. Warga zewnętrzna otworu ostra, wewnętrzna—prosta i nie-zgrubiała. Na powierzchni słabo zgięte prążki na-rostu albo żeberka poprzeczne, nie rzadko—barwne prążki zygzakowate. Rodzaj bardzo pospolity w okresie drugorzędowym, rzadszy w trzeciorzędowym.

K. J.

Ch. scalata v. Schl. pospolita w niemieckim wapieniu muszlowym; Ch. Escheri Horn. i Ch. alpina Eichw. w górnym tryasie Alp południowych; kilka gatunków w dolnym lej asie, jurze brunatnej i białej; Ch. lactea Lmk. w eocenie paryskim.

Chemotaksa Chemotaksya, Chemotro-pizm    —porządek, Tpśiut) — obracam) po

rządkowanie się, zwracanie się według wpływów chemicznych. (Porów. Ge o- i Helio-tropizm).

Ch-ą nazwał pierwszy Pfeiffer własności pewnych ciał przyciągania do siebie mikroorganizmów. Ciała te odgrywają do pewnego stopnia rolę przynęt, do których kierują się mikroorganizmy, | nie mogła prawie wcale wydać sądu o talencie Ch-a. zawarte w płynie, w który wnosimy w rurze j Oprócz prac przytoczonych wyżej, wystawił tylko kapillarnej rozczyn badanego ciała. Ch. bywa do- ! jedno płótno p. t. „Męczeństwo św. Polikarpa⁴⁴, datnią lub ujemną, stosownie do tego, czy rozczyn wielki i wspaniały obraz, zamówiony przez mi-dany przyciąga lub odpycha mikroorganizmy. W pa- nisteryum 1841 r., i „Piekło“, umieszczone w Mu-

66

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Eucyk. Powił. Iluttr. T. XII.

zeum w Montpellier 1844 r. Dla urzeczywistnienia w sławnym instytucie wychowawczym, w miasteczku dawnych planów, z największem usiłowaniem wy- Eton (Eton-College), w hrabst. Buckingham (Bucks) konał wr. 1848 całą seryę pomysłów, zatytułowa- nad Tamizą, następnie w „Cajus-College* w Cam-ną: „Ogólne odrodzenie⁴⁴. Przedstawił rządowi tym- bridge studyował prawo i został adwokatem. Wię-czasowemu plan przyozdobienia przybytku, któryby stał się dla wyznania katolickiego—francuskim West-minsterem. Mury Panteonu uznał Ch. za najodpowiedniejsze do wykonania korapozycyi dawno obmyślonych. Lewa część ścian Panteonu byłaby poświęconą wielkim postaciom z historyi starożytnej, prawa zaś erze chrześciańskiej, na dole wreszcie malowidła monumentalne przedstawiłyby „Nauczanie Chrystusa*. Ewangelia oznaczała koniec czasów starożytnych i początek Wieków Średnich, zakończonych Rewolucyą francuską. Sceny bohaterskie i historyczne przedstawiały: „Potop*, „Wieżę Babel*,

cej jednak powabu przedstawiała dla niego filologia oryentalna, której oddał się z zamiłowaniem; szczególnie poznał gruntownie język arabski i turecki, tak, że w r. 1868 otrzymał katedrę języka arabskiego w uniwersytecie oksfordzkim, założoną przez lorda Almonera, i równocześnie prawie obrany został tamże członkiem „Christ-Church-College*. Z literatury arabskiej ogłosił: „Makamy* czyli opowieści (biesiady) Hariri’ego „Assemblies of Al-Haree-ree* z objaśnieniami historycznemi i gramatycz-nemi (Londyn 1867), wykłady o języku arabskim, miane w 1869 w Oksfordzie p. t. „The arabie lan-guage*; i wydanie Jehudy Charizi’ego p. t. „Mach-bereth Ithiól⁴⁴, pięknego przekładu hebrajskiego Ma-kam Harirfego podług rękopisu biblioteki Bodlejań-skiej w Oksfordzie—wydanie to nosi tytuł „Mac-beroth Ithiel* (Londyn 1872). Wydał prócz tego kilka prac literackich i treści ekonomicznej, pomiędzy któremi godniejsza uwagi „Suggestions for a rail-way-route to India* (Londyn 1869). W r. 1870 był członkiem komisyi wyznaczonej do rewizyi przekładu Starego testamentu. Był także w ciągu lat dwóch(1876—-8)dyrektorem dziennika Times> Chenier Andrzej Mary a (* 1762 w Konstan-

A- K.

francuski, syn Ludwika Ch., generaluego konsula w Konstantynopolu, ożenionego z Greczynką. Wykształcenie otrzymał w kolegium Nawarskiem w Paryżu, potem czas krótki pełnił jako „cadet-gentilhomme44 służbę wojskową w Strasburgu. W 1784 udał się w podróż do Włoch, a po powrocie wstąpił do służby dyplomatycznej i w 1788 został sekretarzem poselstwa francuskiego w Londynie. Wróciwszy do Paryża w r. 1790, stanął po stronie zwolenników monarchii konstytucyjnej i w duchu tego stronnictwa pisał do „Journal de Paris*; nadto zwrócił na siebie uwagę broszurą „Avis aux Franęais sur leur yeritables eunemis⁴*. Naraziwszy się Jakobinom, których dzikie ekscesy śmiało potępiał, musiał po straceniu króla dla bezpieczeństwa życia usunąć się z Paryża i ukrywał się w Wersalu; gdy zaś w r. 1794 przybył do stolicy, został 7 marca aresztowany, osadzony w więzieniu St. Lazare i wreszcie stracony 25 lipca (7 termidora) na dwa dni przed upadkiem Robespierre’a. Jako poeta Ch. za życia swego mało był znany ogółowi, ponieważ nic prawie nie ogłosił drukiem; obiegały tylko niektóre jego poezye w rękopiśmiennych odpisach. Wielkiego uznania dostąpił dopiero po śmierci. Ch. był przedewBzystkiem lirykiem o nastroju marzy-cielsko-elegijnyin, ale i tony energiczne, namiętne uniesienia nie były mu obce. W swoich elegiach, idyllach i odach okazał wiele plastycznego poczucia natury i zmysłu artystycznego. W przeciwieństwie do racyonalistycznego nastroju ówczesuej po8zyi pseudoklasycznej, jest on poetą natchnionym i prawdziwie klasycznym. Jakoż był wielkim miłośnikiem starożytnych klasyków greckich i rzymskich, a zwłaszcza Teokryta, Tybulla i Propercyusza. Do

„Mojżesza piszącego prawa starego zakonu* i wiele innych. Po nad temi 44 kompozycami Ch. chciał przyozdobić fryz malowidłami podobnemi do fresków Campo Santo w Pizie, z historyi powszechnej. Przedstawioną tam była każda epoka przez najwięcej znanych bohaterów i najważniejsze wypadki.—Na czterech filarach, podtrzymujących kopułę, miały stanąć posągi: [Mojżesza, Homera, Platona i Galileusza, mające oznaczać wiek religii, póezyi, filozofii i nauki. Na-koniec pięć allegoryj, przedstawiających: „Odrodzenie się społeczeństwa”, „Ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa*, „Raj*, „Czyściec* i „Piekło*. Artysta z zapałem zabrał się do pracy. Przez trzy lata ani tyntopolu—f 1794 w Paryżu), utalentowany poeta razu nie opuścił roboty, otaczając się kolejno dawnymi wychowańcami i uczniami rzymskimi, jak: Pape-ty, Bezard, Bremond i Comairas. Ośmnaście skończonych kartonów można było widzieć w kilka lat później na wystawie 1855 r. Słaby koloryt w pracach tych wynagrodzonym jest przez modelacyę prawdziwą, silną i świetną. Rozmaitość panuje wielka. Ch. stawał się barbarzyńcą wraz z Attylą, był Rzymianinem z czasów Augusta, Grekiem Iz czasów Pery-klesa i Arabem z czasów Mahometa. Niemożliwem byłoby opowiedzieć prędzej i jaśniej historyą, niż on to uczynił, przemawiając językiem sztuki. Rysunek jego jest ścisły, wyraźny i silny, czasem misternie oświetlony, a niekiedy znów w całej pełni światła.

Ch. wykonał swe prace jednym kolorem, co nie przyczyniało się wcale do uplastycznienia, ani też do zrozumienia wyrażanych w nich myśli. Jako kompozytor plastyczny Ch. był niezrozumiałym, wychodził ze swego kierunku malarskiego, a przechodził w literacki. Na wystawie powszechnej 1855 r. za kartony Ch. otrzymał pierwszą nagrodę. Od tej pory prace Ch-a nie były widziane w Salonie, póki wreszcie w r. 1869 nie wystawił ogromnego płótna:

„BoskaKomedya*, nabytego przez rząd i umieszczo-

nego w muzeum Luksemburskiem.

Chenee, miasto w belgijskiej prowincyi Liege, w raalowniczem położeniu, przy zbiegu doliny rzeki Vesdre z doliną rz. Ourthe, — i przy drodze żelaznej Lióge - Verviers; posiada wielkie huty żelazne, cynkowe i szklane, zatrudniające kilka tysięcy

And. S.

Chenery Tomasz, oryentalista angielski (* w r. 1826 w m. Bn t . etawn, na wyspie Barbadoes [arcliipel. małych Autylskich] —f 1887). Nauki odbył

T. U.

robotników; do 8,000 m-ców.

rzędu piękniejszych jego utworów należą: „A Fanny" , las“ (1791), „Caius Gracchus“ (1792) i „Fenelon" „A Charlotte Corday“, „Versaillesu i „La jeune i (1793). Ostatnia, wystawiająca w korzystnem captive“, elegia napisana w więzieniu. Oprócz liryk i świetle księdza chrześciańskiego, uraziła widzów pozostawił rozpoczęte poemata dydaktyczne „Her- i ściągnęła na autora podejrzenie Konwencyi, któ-mós“ i „L’Amerique“. — Kompletne wydania jego rej był członkiem, o sprzyjanie reakcyi; następna utworów ukazały się dopiero w ostatnich czasach, jego trageaya „Timoleon“ (1795) została nawet a mianowicie: „Poesies, edition critique“ przez Becq zabroniona i poeta musiał ją spalić, gdyż Konwen-de Fouquióres (Paryż 1862); „Oeuvres poótiqueB* ; cya upatrywała w niej alluzye do Robespierre’a. przez Gabryela de Chenier (3 tomy, Paryż 1874); j Istotnie w tych czasach Ch. zraził się do haseł ja-„Oeuvres poćtiques, precedees d’ une etude sur A. ! kobińskich, nie przestał wszakże hołdować liberał -de Ch. par Sainte - Beuve“ przez Molanda (1884); ! nym, i po upadku Robespierre’a śmiało wypowia-„Oeuvres en prose“ wydał Becq de Fouquićres j dał swoje sądy o wydarzeniach chwili bieżącej (Paryż 1872 i 3881).—Porówn. Becq de Fouquió- j w satyrach i listach. Pod względem literackim są „Lettres critiques sur la vie, les oeuvres et ! to najlepsze jego utwory. Do ważniejszych nale-les manuscrits d’A. de Ch.* (Paryż 1881).    j żą: „A la calomnie*, „Docteur Pancrace", a zwła-

res

Cbenier Marya Józef (* 1764 w Konstan- szcza „Les nouveaux saints“ (1802), wymierzona

“1

*T*=

, ,r'

fi

■A

AJ*

iJM

% •

di

lii

psi

®Jn$

*1

..Er

A*§

. V,

iii®

KM

glSili

li

WBSĘmĘL,.

TB®*!#: hm

aSsga

Hz1

11

.    . »|W.

Fig. 214. Zamek w Cheuonceaux.

przeciw Chateaubriandowi, jako przedstawicielowi reakcyi religijnej. Względem Napoleona Ch. zajmował także stanowisko oppozycyjne i z tej racyi w 1802 został usunięty z Trybunatu, którego był członkiem. Mimo to w r. 1804 napisał dla niego „Cyrusa”, ale sztuka ta podrażniła Napoleona i pozbawiła autora spodziewanych korzyści. Najlepsza

tynopolu—f 1811 w Paryżu), poeta francuski, brat poprzedniego, kształcił się w kolegium Nawarskiem, poczem zaciągnął się do służby wojskowej, ale po dwóch latach porzucił ją i oddał się literaturze.

Na zlecenie akademii, której był

mu pensyę.

członkiem, Ch. opracował poczytne w swoim czasie „Tableau de la litterature franęaise depuis 1789“ (VI wyd. Paryż 1834).—Jego utwory zebrane wyszły jako „Oeuvres complótes" (8 tomów

Gdy pierwsze jego sztuki „Edgar* (1783) i „Aze-mire“ (1786) upadły i ze szczególniejszą surowością zostały osądzone przez sfery dworskie, Ch., przejęty hasłami lib6ralnemi, dał się porwać prą- względnie jego tragedya „Tiberius” została przez dowi rewolucyjnemu i stał się gorącym jego rzecz- cesarza zabroniona. W ostatnich latach życia Ch., nikiem w poezyi. Uwidoczniło się to w tragedyi przyciśnięty nędzą i chorobą matki, zwrócił się do „Charles IX“ (1788), której wystawienie w 1789 Napoleona z prośbą o wsparcie, i ten wyznaczył wywołało niezwykłą burzę i uczyniło autora ulubieńcem mas. Słaba jako utwór literacki, elektryzowała widzów patetyczną retoryką w duchu liberalnym. Ta sama retoryczność cechuje i inne jego tragedye: „Henri VIII“ (1788), „La mortdeCa-

Owoce te podobne są do dzisiejszego gatunku S. crassa.    K‘J'

Paryż 1823—26) i „Tbeatre* (Paryż 1818; ostatnio 1876).—„Fenelona* na jęz. polski tłómaczył L. Osiński („Dzieła “ tom I).

Cheniks (XoTvt£), grecka miara, objętości do płynów i rzeczy suchych, znana już u Homera, jako zwykłe wynagrodzenie w ziarnie za dzień pracy. Również i Herodot oblicza, że wojsko Kserkse-sa spożywało po cheniksie zboża na głowę. Wartość Ch-a rozmaicie oceniają autorzy, od 3 do 8 kotyl attyckich; za pierwszem określeniem przemawiają metrologowie dzisiejsi.—(Hultsch „Griech. und rdm. Metrologie* (Berlin 1862, str. 82). K- K'

na

Ćhenopodiaceae Vent. Komosowate. Rodzi -roślin dwuliścieniowych, należąca do rzędu śród-łożnych (Centrospermae). Van Thiegem mieści ją między rdestowatemi (Polygoneae) a szkarłat-ko watę mi (Phytolaccaceae). Są to zioła jedno-| roczne lub trwale, rzadziej krzewy, o łodydze cza-I sem mięsistej i członkowatej, liściach przeciwle-! głych lub naprzemianległych, bez przylistków. Kwiaty niepokaźne z przysadkami lub bez nich, obu-płciowe lub rozdzielne, jedno - lub dwu - pienne.

a\

ĘM

TT.

»I

3¹;

Chenonceanx, wioska z zamkiem, na prawym Każdy kwiatek składa się z wklęsłego osadnika, brzegu rzeki Cher, w departamencie francuskim In- na którym znajduje się 3—5-wrębny kielich i prę-dre et Loire, okręgu Tours, przy drodze żelaznej ciki zwykle w liczbie równej z działkami kielicha. Tours-Vierzonville. Zamek tutejszy, w stylu Odro- Korony niema wcale. Zawiązek wolny, jednokomo-dzenia, jest jednym z najpiękniejszych w Turennii. Za- rowy, jednozalążkowy (ob. Centrosperma e); założył go w 1524 r. Bohier, szambelan Ludwika lążek podstawowy, dwuzwrotny. Owoc—ziarnczak, XI, Franciszek I nabył tę majętność i przyozdobił i otoczony przeobrażonym kielichem (rzadko torebka zamek po królewsku. Henryk II podarował go Dyanie de Poitiers, która wybudowała wspaniały most przez rzekę Cher, o pięciu arkadach. Następnie Ch. było własnością Katarzyny Medicis, która zamek przekształciła i ostatecznie wykończyła. Drogą spadków, darowizny lub zapisu przechodziło Cb. do różnych rąk, aż wreszcie nabył je dzierżawca generalny Dupin w 1733 r., za którego w zamku zgromadzał się wybór znakomitości XVIII wieku, jak Montesąuieu, Buffo n, Voltaire, ksiądz de Mably,

W0 0

ąa.

is.

.11

wr*

«Ł

Fig. 215. Ćhenopodiaceae.

1. Ukwitnienie pręcikowe szpinaku ogrodowego. 2. Kwiat pręcikowy. 3. Ukwitnienie słupkowe. 4. Kwiat słupkowy. 5. Słupek. 6. Owoc. 7. Tenże powiększony i pionowo przekrojony. 8. Nasienie. 9. przekrojone. 10. Salsola Kali. 11. Tejże kwiat z przysadkami. 12. bez przysadek. 13. Słupek z pręcikami. 14. Owoc niedojrzały. 15. dojrzały. lł>. Tenże powiększony po odjęciu 4 listków okwiatowych. 17. Zarodek.

lub mieszek). Jedyne znajdujące się w nim nasienie zawiera obrączkowaty, podkowiasty lub śrubowaty zarodek, otaczający białko mączaste; niekiedy jest całkiem bezbielmowe. Obejmuje rodzina ta około 50 rodzajów i blizko 500 gatunków stref umiarkowanych. Rozróżniamy następujące pokolenia: l-o) Chenopodeae (ko mo s o w e)— rodzaje: M ą-czyniec (Chenopodium), burak (Beta), łoboda (Atriplex), szpinak (Spinacia) i iune. 2 o) Salicor-nieae (solirodkowe)—rodzaj: soliród (Salicor-ma). 3-o) Salsoleae (sod ni ko we)— rodzaje: sod-nik (salsolla), sodówka (Suaeda). 4-o) Wyćwi-

And. S.

Condillac, lord Bolingbroke, pani de Rohan i t. d. Zbiory sztuki, osobliwości i pamiątek, równie jak meble i wszelkie ozdoby przez właścicieli zamku nagromadzone, posiadały wielką wartość i starannie były przechowywane. Cb. pozostawało w ręku rodziny Dupin aż do 1864, w którym nabyła je pani Pe-louze, a po nabyciu dokonała kosztownych restauracyj. W 1888 r. właścicielem całej majętności stał się francuski „Crśdit foncier*, który sprzedał przez licytacyę wszystkie bogactwa artystyczne, meble starożytne, obrazy, cenne przedmioty i starożytności, nagromadzone wiekami przez poprzednich właścicieli.

Ćhenopodiaceae — Komosowate (paleont.).

Z rodziny tej znane są w stanie kopalnym szczątki liści z dolnego oligocenu w Aix w Prowancyi, niedające się ze ścisłością oznaczyć, ale opisane przez Saportę pod nazwami: Oleracites Beta pris-ca Sap. i O. convolvuloides Sap., a nadto owoce rodzaju Salsola, opisane przez He er a, a mianowicie:

S. oeningensis, S. Moąuini, S. crenulata, z pokładów miocenowych w Oeningen (Szwaj carya) i S. arctica ze Szpicbergu — ten ostatni jeszcze wątpliwy. —

białych istnieje inna, o ziarnkach czerwonych, zawierających substancyę gorzką. Ziarn tych używają jako środka wymiotowego i przeciwzimnicznego. Ch. ambrosioides, pochodzący z Meksyku i uprawiany w ogrodach Europy, zdziczały znajduje się w obszarze śródziemnomorskim. Roślina ma przyjemną woń i smak ostry i aromatyczny. Używaną bywa w postaci ziółek, jako środek toniczny, wzmacniający żołądek i wywołujący poty, pod nazwą herbaty meksykańskiej lub jezuickiej. Owoców jego używają przeciw glistom. Ch. anthsl-minticum, pochodzący ze Stanów Zjednoczonych i uprawiany w naszych ogrodach, używany w wyciągu, jak poprzedni; przy destylacyi daje olej, który stosuje się w ilości 5—15 kropel jako środek na glisty; ten sam skutek wywiera wyciąg z kwiatów i owoc. Owoce zawierają 1.18% garbniku, olej stały i bardzo gorzką substancyę, którą uważają za fizyologicznie czynną część składową. Ch. Bo-trys L. (st oziarn), wydający niemiłą woń, używa się do ochrony tkanin od mólów, rośnie w Lubelskiem. Ch. vulvaria L. (psia ł o bo da), używany był w chorobach nerwowych i histeryi; wydaje on bardzo wyraźny zapach zgniłej ryby, pochodzący od zawartego w nim propiljaku. Oprócz dwóch ostatnich gatunków pospolitsze są u nas: Ch. hybri-dum L. (M. w i e 1 k o 1 i s t n y)‘. Ch. murale L. (M. m u-rowy), Ch. album L. (M. biały); Ch. bonus Renri-cus L. (M. strzałko waty); Ch. rubrum L. (M. czerwony); Ch. glaucum L. (M. siny); Ch. polys-permum L. (M. wieloziarny); Ch. fidfolium (M. figo 1 istny) na Podolu.

klinowate (Baselleae); rodzaje: wy ćwiki i n (Ba-sella), bulwo tka (Ullucus) i Anredera.

Chenopodium Li. Kotnosa, Mą czy nieć, Gę-siślad. Rodzaj roślin należący do rodziny Ko • mosowatych (Chenopodiaceae). Zioła roczne, pokryte pyłkiem lub puszkiem, o liściach naprzemiau-ległych. Kwiaty, zebrane w główki lub grona kątowe lub końcowe, są małe, zielone lub czerwonawe, zwykle obupłciowe. Kielich składa się z pięciu działek trawiastych; owoc zaś pod błoniastą, cienką obowocnią zawiera nasienie z zarodkiem obrączkowatym powierzchownym. RosnąCh. przeważ-

Wł. M K.

ii

Mli

Fig. 216. Chenopodium Quinoa.

Na lewo kwiatostan i pojedynczy kwiat (powiększony); na prawo—owoc; w środku nasienie, przecięte dla pokazania obrączkowego zarodka.

nie na gruzach, w miejscach uprawnych, przy gościńcach, u stóp murów wiejskich w krajach umiarkowanych obu półkul. Ilość gatunków dochodzi do 60; z tych niektóre służą za pożywienie, inne mają zastosowanie w medycynie. Liście Ch. album L. jedzą we Francyi zamiast szpinaku; w Chili i Peru w ten sam sposób używają liści Ch. Quinoa (Mączyniec ryżowy czyli k wino a), rośliny uprawianej w całej Ameryce południowej zamiast zboża, dla mączystych i bardzo pożywnych nasion. Prócz tej uprawnej odmiany kwinoy o ziarkach

Wł. M. K

Chenopus ob. Aporrhais.

Chenu Jan Karol (* w Metz d. 30 sierpnia r. 1808—f w Paryżu d. 20 listopada r. 1879), lekarz i naturalista francuski. Ukończywszy w Paryżu kurs nauk lekarskich, wstąpił w r, 1829 do służby wojskowej, później porzucił ją i objął zarząd nad wspaniałemi zbiorami konchyliologicznemi B. Delesserta, następnie mianowany został vice - inspektorem źródeł mineralnych w Passy; wstąpiwszy na nowo do służby wojskowej, odbył jako lekarz wojnę wschodnią (1854 — 1856) i włoską ( 1859); owocem doświadczenia nabytego wtedy w szpitalach polowych są dwa dzieła jego, zasługujące na wielkie uznanie, mianowicie: „Rapport au conseil de santó sur les resultats du Service medico-chirurgical pendant la campagne d’Orient etc“ (Paryż 1865) i „Statistiąue medico - chirurgicale de la campagne d’Italie etc“ (tamże 1869). Przez szereg lat był następnie bibliotekarzem Szkoły medyko-chir. wojskowej w Val-de-Grńce, w Paryżu. Z prac jego przyrodniczej treści przytaczamy: 1) „Illustra-tions conchyliologiąues ou Descriptions et figures de toutes les coąuilles connues, vivantes et fossiles“ (Paryż 1842—1847 in fol.); 2) „Leęons elementaires (Thistoire naturelle* (tamże 1846); 3) ,Manuel con-chyliologiąue etc.“ (tamże 1860); 4) nadto wydał „Encyclopśdie d’histoire naturelle“ (tamże 1850— 1853, tomów 22) i w wydawnictwie tern zbioro-wem sam liozne artykuły umieścił; pomniejsze prace jego, tak lekarskie, jak przyrodnicze, pomijamy.— Por.: Yapereau „Dictionnaire univ. des contempo-

rains“ (V wyd. str. 417) — Glaeser „Biograpliie natio-nale des contemporains" str. 112.—Bitard „Diction. gener. de biographie contemporaine* (str. 26).

Chepera, bóstwo egipskie, ob. S c a r a b e u s. Cheops, król egipski, ob. Chu-fu.

Chephren, król egipski, ob. C h a f r a.

And. S.

6 żeglownych.

Dr. J. P.

Chepstow, miasto w angielskiem hrabstwie Mon-mouth, przy uściu rzeki Wye w rzece Severn, a właściwie w szerokim jej limanie. — Fala przypływu sprawia, że statki morskie o 700 ton. objętości mogą zawijać do tutejszej przystani, skutkiem czego handel miasta, liczącego 4,000 m-ców, jest bardzo ożywiony. Są tu nadto odlewnie żelaza, fabryki szpulek przędzalniczych i warsztaty okrętowe. — W okolicy zabytki z czasów druidycznych i rzymskich.

Cher 1) Ch., lewy dopływ Loary we Francyi, ma źródła w departamencie Creuse, w miejscowości Combrailles, na wysokości 717 m., bieg zrazu północny: na Montluęon do St. Amand-Mont-Rond; stąd, na Mehun i Vierzon-ville, do Vililefranche, północno-zachodni; od Villefrauche aż w okolice Tours zachodni; tu zbliża się do Loary i, płynąc do niej równolegle, wpada wprost Cinq-Mars-la Pile, prawem tylko ramieniem, lewe zaś biegnie dalej wzdłuż Loary i łączy się z nią dopiero wraz z następnym jej dopływem, Indre. Ogólna długość wynosi 320 km.—Spławny od Montluęon; gdy jednak zapas wody nie zawsze jest stały, a przytem rzeka często zapiaszcza swe koryto, przeto dla usunięcia tych przeszkód zbudowano kanał boczny od Montluęon do St. Amand (Canal lateral du Ch.). Inny kanał towarzyszy rzece od Vierzonville do St. Aignan, oba zaś znajdują swe przedłużenie w kanale du Berry, w taki sposób, że z St. Amand doliną rzeki Marmande, a z Vierzonville doliną rzek Yevre i Auron, wychodzą dwa kanały, łączą się w okolicy wioski Neuilly i zjednoczone wchodzą w dolinę rzeki Aubon, którą dosięgają lewego brzegu Loary. — Tym sposobem bezpośrednia łączność między środkową Loarą i środkowym Ch-em została osiągniętą, żegluga, tak na kanałach, jak i na rzece, jest dość ożywioną. — Ważniejsze dopływy z lewej strony: Tar des, płynący w nader malowniczej dolinie i zasobniejszy w wodę od rzeki głównej, dalej Arnon i Fouzon, z prawej zaś: Aumance, Marmande, Yóvre zAuron’ em (najważniejszy z dopływów) i Sauldre. Ch. przepływa departamenty Creuse, Allier, Loir et Cher i Indre et Loire; stanowi on ogniwo między centralną wyżyną Francyi a częścią kotliny paryskiej, podobnie jak Loara i Allier. — 2) Ch. albo Chóre, lewy dopływ rzeki Vilaine we Francyi, ma źródła na północy departamentu Niższej Loary, tworzy potem granicę między tym departamentem a dep. Ille et Vilaine i wpada pod Langon, ubiegłszy 60 km., z których

And. S.

Cher, departament Francyi środkowej, po obu brzegach rzeki Ch., która mu dała nazwisko, aż do Loary na wschodzie, oddzielającej go od departamentu Nióvre; na południu graniczy z depart. Allier i Creuse, na zachodzie z dep. Indre i Loir et Cher, na północy z dep. Loiret. Stanowi on wschodnią część dawnego księstwa Berry i zajmuje 7,199.43 km. □ powierzchni, przy największej długości z północy na południe 133 km. a szerokości ze wschodu na zachód 93 km. .Powierzchnia, przeważnie pagórkowata, miejscami bardzo malownicza, na południu, u źródlisk rzeki Indre, wznosi się do 500 m. i składa się ze skał krystalicznych, będących resztką wyżyny centralnej; na pograniczu z dep. Allier występują utwory liasowe i tryasowe, tworzące niewielkie wyżyny, pocięte licznemi rzekami, które w wapiennych skałach powyżłabiały głębokie doliny; wyniosłości tej części nie o wiele przenoszą 300 m.; na północ od nich rozciąga się obszerna równina jurajska, z ubóstwem wód i z przewagą wapienia; jeszcze bardziej ku północy grunt podnosi się do wysokości 434 m. w wapiennych skałach kredowego pochodzenia; jest to malownicza dzielnica Sancerrois, dająca początek licznym strumieniom, z których najważniejszy Sauldre; najbardziej półuocną część departamentu zajmuje trzeciorzędowej formacyi równina, stanowiąca część bagnistej i przysłowiowo nieurodzajnej dzielnicy Sologne, — gdzie niegdzie jednak można i tu spotkać piękne krajobrazy. Prócz Loary i lewego jej dopływu, Allier, stanowiących granicę z dep. Nióvre na przestrzeni 93 km., główną rzeką jest Cher (ob.); tu także ma początek dopływ Loary, Indre, na południu departamentu na wyniosłości Saint Marien. Drobnych jezior i stawów wielka obfitość, zwłaszcza na północy; bagna i błota zajmowały dawniej zaaczne przestrzenie, dziś jednak są po większej części osuszone. Klimat umiarkowany, średnia temperatura roczna -j-12°, średnia ilość dni deszczu 123—opad atmosferyczny około 60 cm., panujący wiatr zachodni, rzadziej północny, — chorób lokalnych niema; nawet okolica Sologne, która w dep. Loir et Cher nawiedzaną bywa przez złośliwe gorączki, tu przedstawia niezłe warunki sanitarne. Gleba należy wogóle do rzędu urodzajnych i uprawianą jest nader starannie; ze zbóż produkowana głównie pszenica i owies, z roślin okopowych—buraki pastewne i kartofle; łąki i pastwiska w dobrym stanie; winnice zajmowały w 1886 r. przeszło 14,000 hektarów i dostarczyły blizko 200,000 hektolitrów wina. Lasy zajmują znaczne przestrzenie, mianowicie nad Loarą i nad Cherem; spotkać w nich można: wilka, lisa, sarnę i dzika. Godną także uwagi jest uprawa lnu, konopi oraz hodowla drzew owocowych. Chów zwierząt domowych bardzo jest rozwinięty, dzięki wybornym pa* stwiskom, oraz starannie prowadzonej gospodarce łąkowej; szczególnie wyróżniają się owce, bydło rogate i drób; pszczelnictwo z zamiłowaniem jest prowadzone. Górnictwo bardzo rozwinięte; był czas, że departament Ch. dostarczał Francyi większej części żelaza, które i dziś stanowi najważniejszy jego produkt mineralny; glinka porcelanowa wydobywana obficie i w dobrym gatunku; źródła lecznicze liczne, ale mało wyzyskiwane. Przemysł większy, prócz metalurgicznego, zawiera się głównie w wyrobie szkła, porcelany i fajansu; roczna produkcya tych przedmiotów dosięga 3 mil. fran. i zatrudnia 2,800 robotników. W 1889 r. było 251 km. dróg

wiele było wydrukowanych w czasopiśmie „Eate-MhcanHHH couHHenm“, wydawaaem od r. 1754 do 1765 przez Millera, przy akademii nauk. Prócz tego sam Ch. wydawał w latach 1760—1762 czasopismo pod tytułem „IIojie3Hoe yBeceaeHie“, a w r. 1763 „HeBHHHoe ynpaameHie" i „CBoSo^ane qa-cnu; większa część drukowanych tam poezyj była jego pióra. Ch. był bardzo płodnym pisarzem; ważniejsze jego dzieła są następujące: ,IIjio^;m Ha-yKT»“, poemat w 3 pieśniach (1757); „BeHenjaHCKaa MOHaxHHa“, tragedya w 3-ch aktach (1758); dwie książki bajek (1764); „MapTe3ia“ i „<I>aJiecTpa“ tragedye w 5-iu aktach (1765); „EoBua $hjioco$h-aecKia irfccHH“ (1767); „HyMa IIoMiiHJiiS", prozą (1768); „CejiHMT. u CejiHMa*, poemat, „HeHaBacT-hhkt,*, komedya w 5-ciu aktach (1770); „^ecMen-CKia óofi“, poemat w 5-iu pieśniach (1771); „Bo-pHCJiaBT." tragedya w 5-ciu aktach (1774); „Poc-cis,na“, poemat w 12-stu pieśniach (1779); „Bjia-^HMipi,“, poemat w 18-stu pieśniach (1786); „Ka^MT. h PapM0Hia“, powieść w 2 ch częściach, prozą (1789); „IIojniflopT,, chhi> Ka^Ma h FapM0Hia“, powieść w 3-ch częściach (1794); „IlHJiHrpHMW hjih HCKaTeJiu caacTia", poemat w 6-iu pieśniach (1795); Bll,apb hjih cnaceHHTJH HoBropoAT.*, poemat w 7-iu pieśniach (1800); „Baxapaea hjih HeH3BhCTHHH,‘l poemat w 14-tu pieśniach, treści zaczerpniętej z bajek ludowych (1803). Prócz tego Ch. napisał w różnych czasach paręset rozmaitej treści od, anakreon-tyków i t. d. Wszystkie te utwory należą do rodzaju tak zwanych pseudo-klasycznych. Pisane stylem ciężkim i bezbarwnym, pozbawione zupełnie talentu poetyckiego i oryginalności, niezgodne ani z rzeczywistością ani z historyą, cieszyły się one uznaniem współczesnych, jedynie wskutek wybitnego f 1807), literat, rzeczywisty tajny radzca, członek stanowiska autora. Największą sławę zjednała mu akademii rossyjskiej i wielu towarzystw nauko- BPoccia^;a“.    J-Ł-

źelaznych, 373 kra. rzek żeglownych i kanałów 492 dróg bitych państwowych, 66 urzędów pocztowych i 49 telegraficznych. Ludność powiększa się nieznacznie, ale stale: w 1866 r. wynosiła 336,613, w 1876 r. 345,613, w 1886 r. 355,349 głów. Pod względem oświaty departament zajmuje jedno z najniższych miejsc w państwie, gdyż między rekrutami w 1886 r. liczono 19% analfabetów; wyższych zakładów naukowych niema, ze średnich istnieje liceum w Bourges i dwa kolegia: w Sancerre i St.-Amand. Pod względem oświecenia publicznego departament należy do jurysdykcyi akademii Paryskiej, pod względem wyznania tworzy samodzielną dyecezyę, zarządzaną przez arcybiskupa w Bourges, gdzie również znajduje się siedlisko okręgowego zarządu wojskowego (ob. Bourges); wreszcie pod względem administracyjnym dzieli się na trzy okręgi: Bourges, Sancerre i Saint-Amand-Mont-Rond, te zaś na 29 kantonów i 292 gminy. Stolicą jest Bourges.—Porów. Fremont „Le departament du Cher“ (Bourges 1862), Zeller „Peti-te Geographie du dep. du Cher“ (1874). Aud-s-

Cherasco, mia3t0 w departamencie włoskim Cuneo (Piemont), przy drodze żelaznej Turyn-Savo-na, i przy spływie rzek Tanaro i Stury, posiada gimnazyum, szkołę techniczną, kopalnie gipsu, D,360 mców, którzy trudnią się hodowlą wina i jedwabnictwem.—W średnich wiekach Ca r ascu m, było już w 1277 r. wolnem miastem, później obwarowane zostało przez Luchino Visconti, księcia Me-fiyolanu, i przez Sabaudyę, której dostało się w XVI w.—Francuzi znieśli warownię w 1801 r.—Tu dwu-krotnie^zawieraną była ugoda między Francyą a Sa-baudyą w 1633 i 1796 r.    And. s.

Cheraskow Michał syn Macieja (* 1733—

wych. Ch. pochodził z włoskiej rodziay, która Cherbourg, najpierwszy port wojenny Francyi osiedliła się w Rossyi za Piotra Wielkiego; ojciec i po Breście największy jej arsenał morski; leży jego służył w pułku kawalergardów. W końcu 1743 w departamencie Manche, na północnem wybrzeżu r. 10-cioletui Ch. wstąpił do lądowego korpusu ka- półwyspu Normandzkiego (zwanego także półwys-4etów, który ukończył w r. 1751 ze stopniem po- pem Cotentin, albo Cherbourskim), w równej od-rucznika i został zaliczony do pułku ingerman- ległości od kończących go przylądków Barfleurs landzkiego. W roku 1754 przeniesiony do kol- i de la Hague; od przeciwległej angielskiej wyspy łegium handlu w randze radzcy honorowego, a w r. Wight oddalony o 135 km., a od angielskiego por-1755, przy założeniu uniwersytetu moskiewskie- tu wojennego Portsmouth o 160 km. — Naturalną go, zaliczony do jego etatu w randze assesora porty Normandyi są wogóle płytkie i wymagaje kollegialnego; w r. 1763 zamianowany dyrek- częstego pogłębiania i oczyszczania; dla tego też torem uniwersytetu; w r. 1770 naznaczony do nadają się bardziej do kupieckich, aniżeli do wo-kollegium górniczego na wice prezesa; w 1778 r. jennych celów. A jednak tu właśnie, w obliczu otrzymał nominacyę na kuratora uniwersytetu mo- najeżonych twierdzami wybrzeży angielskich, pożą-Bkiewskiego. Na tym urzędzie obdarzony w roku danym był dla Francyi pierwszorzędny port wo-1786 orderem św. Włodzimierza 2 klasy, w r. 1796 jenny. — Jeszcze za Ludwika XIV doradzał Vau-awansował na radzcę tajnego, a w r. 1799 otrzy- ban obwarowanie Ch-a, skutkiem czego już wów-mał order św. Anny 1 kl. i rangę rzeczywistego czas niektóre fortyfikacye wzniesiono, lecz myśl radzcy tajnego. W r. 1802 przy zreorganizowaniu należytego umocnienia i uzbrojenia tej miejscowo-uniwersytetu zóstał zwolniony z urzędu kuratora ści powstała dopiero w 1784 r. — Od tej pory, za i odtąd już nie zajmował do śmierci żadnej rządo- czasów rewolucyi i Napoleona I, roboty postępowa-wej posady. Będąc jeszcze w korpusie kadetów, ły z każdym rokiem, a za Napoleona III uległy Ch., pod wpływem rozpowszechnionego podówczas potężnym przeobrażeniom, dokonanym na wielką zamiłowania do literatury i pod kierownictwem naj- | skalę, tak, że po ich ostatecznem ukończeniu w r. płodniejszego ówczesnego poety, A. Sumarokowa, . 1858 powstało dzieło, które nazwano „najwspa-:zaczął pisywać drobne utwory poetyckie, z których ¹ nialszem zjawiskiem w dziedzinie iużynieryi hy-

draulicznej wszystkich czasów*. — Koszt, wyłożony na ten cel od 1784 r. aż do 1858 r., wynosił 185 mil. fr. — Miasto, położone przy uściu pobrzeżnej rzeczki Divette, składa się z dwóch części: nowego, zajętego głównie przez ludność wojskową, i starego. — To ostatnie, zabudowane nieregularnie, ma ulice kręte, brudne, źle brukowane i w ogólnym wyglądzie przypomina typ średniowiecznych miast normandzkich; leży ono na płaskim, napływowym i wilgocią przesyconym gruncie, poza którym wgłąb’ lądu ciągnie się szereg wzgórz, częścią skalistych, częścią lasem porosłych.—W starem mieście ogniskuje się życie administracyjne i handlowe; tu jest siedlisko władz okręgowych, giełda, sąd morski i handlowy, liceum, szkoła marynarki, kilka bibliotek, z których miejska liczy 21,000 tomów, ratusz, posąg konny Napoleona I, teatr, wielki szpital marynarki, gabinet starożytności i przyrodniczy, towarzystwo rolnicze i ogrodnicze, kilka instytucyj dobroczynnych i t. p. — Przemysł miasta, liczącego (1878).

naprzemian Ch. pozostaje w posiadaniu to jednych, to drugich, aż do 1450, w którym francuski generał Richemont, za Karola VII, obiegł Ch. i zmusił zamkniętych w nim Anglików do kapitulacyi. — Częste zarazy (siedem razy w ciągu XVI i XVII wieku), oraz nieporządki podczas wojen Hugono-tów, wyludniły i bardzo zubożyły miasto; doznało ono jeszcze sroższego losu w 1758 r., gdy Anglicy zdobyli je, złupili, spalili, a fortyfikacye zburzyli. — Wzrost i dobrobyt obecny rozpoczyna się dopiero od czasów pierwszego cesarstwa, gdy Ch. podniesiony został naprzód do godności kantono-wego, a potem (1811) okręgowego. — Statek wiozący trumnę z popiołami Napoleona I z wyspy św. Heleny przybił do tutejszego portu w 1840 r. — Por.: Viaud et Fleury „Histoire de la ville et du port de Ch.“ (1845); „Les ports maritimes de la France" (r. 1878); „Cherbourg et la defense de la Manche" w czasopiśmie Marinę franęaise

And. S.

przeszło 87,000 m-ców, nie ma wielkiego znaczę- Cherbuliez, ■ rodzina genewska, która nietylko nia, handel również; natomiast rybołówstwo przy- w kraju, ale i za granicą w świecie naukowym nosi dość znaczny dochód: około l¹/₃ mil. fr. rocz- i literackim znaczny rozgłos sobie zyskała. Głową nie; godne są uwagi wielkie warsztaty okrętowe jej był Ch., Abraham który w Genewie znako-i wszelkie pomocnicze ku temu celowi zakłady fa- micie rozwinął handel księgarski. Z trzech synów bryczne, jak odlewnie, kuźnie, walcownie, fabryki jego 1) Ch. Andrzej, najstarszy (* 1795 — f lin okrętowych i t. p. — Port wojenny składa się 1874), ukończywszy studya teologiczne, zajmował z czterech basenów i otoczony jest dokoła, równie się zawodem nauczycielskim naprzód u pewnej ro-jak i miasto, szeregiem potężnych fortów i bateryj dżiny angielskiej we Włoszech, potem zaś u księ-nadbrzeżnych. Wjazdu do portu broni na wschodzie cia Dołgorukiego w Paryżu; następnie przez jakiś obwarowana wyspa Pelee, a na zachodzie fort Bas- czas był kaznodzieją w Genewie, gdzie w r. 1832 se Chavagnac, wzniesiony na skale podwodnej; od został dyrektorem pierwszej klassy kollegium, strony morza zbudowano olbrzymią groblę z blo- a w 1840 profesorem literatury łacińskiej w wyż-ków granitowych, blizko 4 km. długą, u spodu szej szkole genewskiej. Z dzieł jego zasługują na 200 m., a w wierzchu 9 m. szeroką; jej przezna- zaznaczenie: „De libro Job“ (Genewa 1829); „Essai czeniem jest bronić portu od fal morskich; jest ona sur la satire latine* (Genewa 1829); i „La ville nadto uzbrojona trzema fortami i kosztowała ogó- de Smyrnę et son orateur Aristide* (Genewa 1813). łem 67 mil. fr. — Kilkanaście innych fortów lądo- —2) Ch. Antoni Elizeusz (* 29 lipca 1797—f wych, wzniesionych na wybrzeżu i na okolicznych 14 marca 1869 w Zurichu), był profesorem pra-wzgórzach, tworzy wraz z poprzedniemi całość, wa i ekonomii politycznej w Genewie, brał żywy która w dzisiejszym stanie sztuki inżynierskiej woj- udział w zarządzie miasta rodzinnego i odznaczył skowej zalicza się do rzędu najsilniejszych twierdz na się, już to jako redaktor pism wpływowych, już to świecie.—Niezależnie od wojennego, ma Ch. i port jako autor znakomitych dzieł z zakresu wykłada-handlowy, złożony z dwóch bassenów; ruch stat- nych przez siebie przedmiotów; wymieniamy z nich ków w 1887 wynosił do 1,000 statków rocznie, najważniejsze: „L’utilitaire“ (3 t. Genewa 1828 — objętości przeszło 400,000 t. — Własnych statków 29); „Richesse et pauvrete“ (Paryż 1841); „Thó-posiadał Ch. 160 o 11,308 t. objętości — z tych orie des garanties constitutionnelles* (2 t., Paryż było statków rybackich 40, statków do żeglugi 1828) i „Democratie en Suisse* (2 t., 1843). Wsku-nadbrzeżnej 77, reszta większe okręty do dalszych tek rewolucyi 1846 ustąpił Ch. z katedry i zamieszkał podróży. — Jest tu nadto zakład hydropatyczny w Paryżu, gdzie oddał się zawodowi publicysty cz-i znane, bardzo dobrze urządzone i wielce uczę- nemu i energicznie występował w dziennikach prze-szczane, kąpielisko morskie.— Pomimo swej staro- ciw socyalistom, zwłaszcza zaś przeciw Proudhono-źytności, Ch. nie poRiada gmachów wybitnych; go- wi. W r. 1850 wróciwszy do Szwajcaryi, był dnym jest uwagi jeden tylko kościół św. Trójcy naprzód profesorem akademii w Lozannie, potem (1418 — 1450 r.); nosi on na sobie cechę wielu wykładał ekonomię polit. w Zurichu; wyniki swoich epok i stylów. Inne kościoły są nowożytne, równie studyów ekonomicznych ogłosił w dziele „Precis de jak i budowle świeckie, które częstokroć imponują la science economiąue* (2 t., Paryż 1862).—3) Ch. wielkością, lecz nie pięknością architektury. — Ch. Joel (* 1806—f 1870); objął zawód ojcowski; od jako Carusbourg, powstało w czasach pomero- r. 1846 czynnym był w zarządzie kantonu; od wińskich i było pierwotnie zamkiem obronnym, 1848—1853 był jednym z głównych redaktorów dokoła którego powoli zabudowało się miasto; wła- „Bibliotheąue universelle“; w formie powieści p. t. dali niem wówczas Normannowie i Anglicy; Francuzi „Le lendemain du dernier jour d’un condamne* odebrali je w 1203 r. i murami otoczyli: — odtąd (Paryż 1829) próbował sparodyować i skrytykować,

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

And. S

Ks. R. F.

utwór V. Hugo przeciw karze śmierci; redagował dwa czasopisma zachowawcze i ogłosił w „Revue des deux Mondes“ artykuł o stosunkach genewskich, którym żywą polemikę wywołał. Siostry wyżej wymienionych: A dr y a nna, Karolina i pani Tourte-Cherbuliez pracowały także na polu literaokiem, tłómacząc, albo pisząc powieści. * Cherbuliez Wiktor (* 1829 w Genewie), po-wieściopisarz francuski, syn Andrzeja, literata i profesora genewskiego. Po ukończeniu studyów w Paryżu, Bonn i Berlinie, trudnił się czas jakiś nauczaniem w mieście rodzinnem, skąd w roku 1864 został powołany na członka redakcyi „Revue des deux mondes" do Paryża, jako znawca i wytrawny krytyk dzieł sztuki, czego dowody złożył w dziełach: „Un cheval de Phidias. Causeries athenien-nes“ (1860; 2 wyd. 1864) i „Etudes de littórature et d’art“ (1873). Jako powieściopisarz, z wielką subtelnością analizujący namiętności ludzkie, ogłosił drukiem: „Le comte Kostia“ (1863), „Le prin-ce Vitale“ (1864), „Paule Mere" (1865), „Le ro-man d’une hónnśte femme" (1866), „Le grand oeuvre“ (1867), „Prosper Randoce" (1868), „L’a-venture de Ladislas Bolski" (1869), „La revanche de Joseph Noirelu (1872), „Meta Holdenis" (1873), „Miss Rovel“ (1875), „Le flance de M-lle Saint Maur“ (1876), „Samuel Brohl et comp.“ (1877), „L’idee de Jean Tćterol" (1878), „Amours fragi-les“ (1880), „Noirs et rouges“ (1881), „La ferme du Choquard“ (1883), „01ivier Maugant" (1885), „LaBó-te“ (1887), „La vocation du comte Ghislain" (1888), „Uue gageure* (1890) i t. d. Jako publicysta Ch. napisał: „L’Allemagne politique“ (1870), „L’Espagne poli* tique“ (1874), „Hommesetchoses d’Allemagne“ (1887) i „Hommes et choses du temps present“ (1883).— Dwie ostatnie prace, drukowane poprzednio w „Re-vue des deux mondes“,—pod pseudonimem G. Val-berta. Od roku 1881 jest Ch. członk. Akad. Franc. Chorem, ob. Anatema.

Cheremon, pisarz grecki z I w. naszej ery. Suidas przypisuje mu Historyę Egiptu oraz traktat p. t. „Hieroglyphica“. Z Porfiryusza (De abstin. IV) dowiadujemy się, że uprawiał stoicyzm, co nasuwa przypuszczenie, że musi być tym samym, do którego Martialis wystosował swój epigramat (IV 56). Przypuszczają też, że jest on tym samym Ch-em, którego w „Quaest. natur." (VII 5), pod imieniem Charymandra, wspomina Seneka. K K-Cheribon, rezydentura holenderska na Jawie i jej stolica, ob. Tjeribon.

Cherimolia, ob. Ano na.

Cherlactwo, Ob. Charłactwo.

Cherokezy, ob. Czyrokezy.

Cheronea, Chaironeia, w starożytności warowny gród w greckiej prowincyi Beocyi, w pobliżu prawego brzegu rzeki Kefissos, przed jej uściem do jeziora (dziś osuszonego) Kopais, leżała na drodze wiodącej z Grecyi północnej, z Tessalii i Macedonii do Attyki i Peloponezu. Przed wtargnięciem Beotów zwała się Arne; za czasów rzymskich była miastem znacznem i kwitnącem i słynęła z wyrobu olejków wonnych i oliwy.—Dziś na tern miejscu

Zatykl. Poiras. Unito. T. XII.

istnieje wioska Kaprena v. Kap urna, w pobliżu widać ruiny starodawnego akropolu i amfiteatru, oraz groby w skale wykute. W dziejach pamiętna jest Ch. świetnem zwycięstwem, jakie Filip II Macedoński odniósł nad Ateńczykami w 338 r. przed Ch. Demostenes napróżno ostrzegał swych współobywateli przed złowrogiemi zamiarami Filipa; znie-wieściali, częścią przekupieni, Ateńczycy nie dawali przestrogom tym wiary, i wówczas dopiero rzucili się do obrony, gdy wojska macedońskie w liczbie 30,000 piechoty i 2,000 jazdy jawnie przeciw Atenom wystąpiły.—Zawarłszy przymierze z Tebanami i Koryntyanami, stawili Ateńczycy czoło na polach Ch-i, ale powierzyli dowództwo dwóm ludziom, nie posiadającym żadnych ku temu zdolności: Chareso-wi i Lizyklesowi. Filip rozdzielił swe wojska na dwie części: dowództwo prawego skrzydła zatrzymał przy sobie, nad lewem ustanowił 17-o letniego syna swego, Aleksandra. — Rozpoczęła się krwawa walka, w której święty hufiec Tebańczyków cofać się zaczął przed następującym Aleksandrem; gdy zaś Lizykles, który z początku otrzyma! niejakie korzyści, zanadto wysunął się naprzód, został przez falangę Filipa zaatakowany z dwóch stron i zmuszony do sromotnej ucieczki. W liczbie uciekających Demostenes był między pierwszymi. Pod Ch-ą także odniósł zwycięstwo Sulla nad Archelaosem, wodzem Mitrydata, króla Pontu, 86 r. przed Chr. — Ch. jest miejscem urodzenia Plutarcha. — Na pamiątkę Tebanów, poległych w 338 r. przed Chr., wzniesionym był pomnik w kształcie lwa z marmuru; jego szczątki wraz z wykopanemi kośćmi 260 Greków zostały w 1880 przeniesione do muzeum w Atenach.

Cherrier JanMikołaj, teolog rzymsko-katolicki, syn wychodźcy francuskiego (* 1790 na Węgrzech w Nagy-Ósse—f 1862). Przez długi czas wykładał w Ostrzygoniu prawo kanoniczne i histo-ryę kościelną. Potem został archidyakonem w tamecznym kościele katedralnym. W 1841 i 1842 podróżował po Anglii, Szwajcaryi i innych krajach w celach pedagogicznych, w 1848 był na sejmie węgierskim posłem od kapituły. Wydał wiele dzieł po łacinie, po węgiersku i po niemiecku; najważniejsze z nich: „Enchiridion Juris Ecclesiastici cum singulari ad alienas ConfessioneB attentione* (2 t, Peszt 1837 i 1838, Preszburg 1847 i 1855, przekład madjarski 1843), i „Institutiones Historiae ec-clesiasticae Novi Foederis" (Peszt 1840, Wiedeń 1854, 4 t.). Ch. tę ostatnią pracę oparł na dziele Ruttenstocka i trzyma się jego metody, wystawiając dzieje Kościoła wiekami; ks. Melchior Buliński korzystał z niej, pisząc swoją historyę kościoła powszechnego w języku polskim.

Chersiphron, Chresiphon, Chesiphron, architekt grecki, Kreteńczyk, żył około 650 przed Chr. Zaczął budowę świątyni Dyany w Efezie, jeden z siedmiu cudów świata. Syn jego, Metagen, pomagał mu w pracy. Witruwiusz opisał maszyny, których używał Ch. do transportowania brył marmuru, przeznaczonego na wspaniałe kolumny we wnętrzu tego przybytku. Świątynia, zbudowana w stylu jońskim,

67

Ed. W.

And. S-

ukończoną została po 120 latach. Spalona przez Herostrata na 356 lat przed Chrys., w dniu urodzin Aleksandra Wielkiego (ob. Efez).

Cherso, słów. Czrez 1) Ch. wyspa dalmacka na m. Adryatyckiem, w odnodze Piume, na wschód od półwyspu Istryjskiego, przez kanał di Mezzo oddzielona od wyspy Veglia, a przez kanał di Punta Croce od wyspy Lussina, z którą nadto łączy się za pomocą mostu stałego; ma kształt wydłużony z północy na południe, brzegi skaliste i trudno dostępne, wnętrze złożone przeważnie ze skał wapiennych o charakterze karstowym, częścią pokryte lasem, częścią pozbawione wszelkiej wegetacyi; na północy ciągnie się łańcuch wyniosłości, dosięgający w szczycie Syss 637-m nad p. m., w samym środku wyspy leży kotlino we jezioro Wronie (Vra-na), o ostrych brzegach, 4y₂ km. długie do 1V₂ km. szerokie, bez dopływów widocznych i bez odpływu, wszakże na wiosnę zwierciadło wody podnosi się w niem o 2Y₂ Grunt miejscami tylko zdatny do uprawy i tu wydaje oliwki, pomarańcze, cytryny, wino i nieco zboża; natomiast pastwiska są niezłe i dość obszerne, sprzyjają też hodowli owiec i bydła rogatego; ryb i ptactwa dzikiego wielka obfitość. Powierzchnia wyspy wynosi przeszło 400 km. □, ludność blizko 10,000 głów (1890). Politycznie należy Ch. do kraju koronnego margrabstwa Istryi. — Miastem głównemjest 2) Ch., na zachodniem wybrzeżu, ma głęboką i bezpieczną przystań, sąd okręgowy, kolegiatę, dwa klasztory, warsztaty do budowy statków, ożywione rybołówstwo; 4,670 m-ców.

Chersoń, miasto stołeczne gubernii Chersońskiej w Rossyi południowej, na prawym brzegu dolnego Dniepru, niedaleko od jego limanu, pod 46° 38’ sz. pn. i 32° 35’ dł. wd. Gr., odległy 1,733 w. od Petersburga, a 1,257 w. od Moskwy. Ch. składa się z właściwego miasta, wzniesionego amfiteatralnie na stoku wyniosłości nadbrzeżnej, z t. z w. „przedmieścia Wojennego", z leżącej między temi dwiema częściami twierdzy, i z dzielnicy „za Bałką“. Przedmieścia „Wojenne" i „za Bałką" zabudowane są domami z drzewa, chrustu lub gliny; pierwsze zamieszkują rodziny żołnierzy i dymisyonowaui niższych stopni, drugiem—ubożsi mieszczanie i drobni kupcy. Twierdza zniesioną została w 1835 r.; pozostało po niej nieco nasypów ziemnych, obszytych murem od strony Dniepru; wewnątrz byłej twierdzy znajduje się cerkiew Zbawiciela, stary domek w którym przebywała 5 dni Katarzyna II podczas wycieczki do Tauryki, koszary wojskowe, arsenał, prochownie i t. p. Właściwe miasto zabudowane jest prawidłowo, ulice szerokie, proste; wszystkie domy murowane wzniesione są z wapienia. Gmachów wybitniejszych, ze względu na piękność architektury, Ch. nie posiada wcale, do liczby ważniejszych, prócz wspomnianej już cerkwi Zbawiciela, należą: Sobór Uśpienski, cerkiew jednowierców i grecka cerkiew Narodzenia M. B.—W cerkwi Zbawiciela spoczywają zwłoki Potemkina „Tauryc-kiego"; pierwotnie trumnę jego wstawiono do oddzielnej piwnicy sklepionej; lecz w skutek Najwyższego Rozkazu 1798 r. ciało księcia pogrzebiono w umyślnie wykopanym grobie, a piwnicę zrównano

i zasypano ziemią. Wewnątrz murów otaczających cerkiew pochowani są także liczni współtowarzysze Potemkina, którzy po części zginęli przy szturmie Oczakowa, jak ks. Nassauski, ks. Wirtember-ski, książę Mołdawski Rossetti, gen. Meller-Zako-melski, ks. Wołkoński i inni. Ch. mieści dwa pomniki: ks. Potemkina, wzniesiony w 1886 r, z szaro-czerwonawego granitu, i Johna Howarda, zmarłego tu, słynnego filantropa angielskiego, na placu między więzieniem a cmentarzem (1828 r.). Miejsc spacerowych miasto nie posiada, prócz wysadzanego drzewami bulwaru oraz ogrodu, niezbyt porządnie utrzymanego, założonego na pochyłości wzgórza. Widok na miasto od strony rzeki dość jest malowniczy; natomiast z równiny stepowej, opadającej nagle ku nizinie Dniepru, miasta wcale nie widać. Ludność w r. 1890 wynosiła 62,244 głów— w tej liczbie 62°/₀ prawosławnych, 32% żydów, 3% katolików, 1% protestantów, 1% karaimów, 1% wszelkich innych wyznań. Cerkwi prawosławnych 12, cerkwi jednowierców 2, kościół katolicki 1, synagog i domów modlitwy 6. Z pomiędzy zakładów naukowych są tu dwa gimnazya (męz. i żeń.), dwa progimnazya (męz. i żeń.), szkoła realna, szkoła duchowna, szkoła felczerska, cztery szkoły miejskie wyższe i trzy początkowe. Zakłady dobroczynne są: domy przytułku dla sierot i dla podrzutków, szpital gubernialny, szpital żydowski, szpital dla obłąkanych, szpital więzienny i t. p. Prze-mysłowość miasta nieznaczna; wprawdzie w 1880 r. liczono 76 fabryk wszelkiego rodzaju, lecz na niejaką uwagę zasługują tylko pralnie wełny, młyny parowe, tartaki i fabryki tabaczne; ogólna pro-dukcya fabryczna wynosiła 3.3 mil. rubli i zatrudniała 2,636 robotników. Większe znaczenie ma handel, lecz i ten, krępowany blizkiem sąsiedztwem Nikołajewa, a zwłaszcza Odessy, nie dosięga po-ważniejszych obrotów. Przyczyną tego poniekąd jest także płytkość ramion dnieprzańskich, wpadających do limanu i ustawicznie zanoszonych piaskiem, skutkiem czego większe statki albo wcale nie kursują, albo zmuszone są brać tylko połowę ładunku. Głównemi artykułami handlu są drzewo i wełna: drzewo w postaci kloców spławia się do Ch-u, tu obrabia się w miejscowych tartakach na belki, deski, etc. — i następnie wysyła do Nikołajewa i Odessy; wełna zaś po wymyciu idzie głównie na wywóz za granicę. Handel zewnętrzny, dawniej dość rozwinięty, dziś zupełnie upadł, z powodu przeprowadzenia drogi żelaznej do Odessy i Nikołajewa, które, jako dogodne porty morskie, odciągnęły całkowicie klientelę Ch-owi. Żegluga Ch-u jest tylko nadbrzeżna (cabotage); z ogólnej liczby statków parowych i żaglowych, jakie przybywają do Ch. i odpływają—przypada przeszło 90% na bezpośrednie stosunki z Odessą, reszta zaś z Eu-patoryą, Teodozyą i Kerczem. Z instytucyj handlów o-finanso wy ch posiada Ch.: oddział banku państwa, oddział banku włościańskiego, bank cher-soński miejski, towarzystwo wzajemnego kredytu, bank chersoński ziemski i kasę oszczędności; tylko bank ziemski, jako prowadzący operacye na szerokich przestrzeniach, wyróżnia się doniosłością obro-

tów. Warunki sanitarne miasta niezbyt pomyślne, Dniepr bowiem rozpada się tu na mnóstwo ramion, tworząc liczne wyspy, zarosłe sitowiem; podczas przyboru wody wyspy te i okoliczne brzegi stoją pod wodą, latem zaś trzcina i sitowie ulegają gniciu, zarażając powietrze i sprowadzając złośliwe gorączki i febrę; plagę mieszkańców stanowią w lecie chmary komarów i muszek. Miasto założone za Katarzyny II przez Potemkina w 1778 r. liczy zaledwie 116 lat istnienia; założenie jego miało na celu swobodne budowanie floty pod osłoną twierdzy tutejszej i ułatwienie, a raczej zaprowadzenie, ko-munikacyi wodnej między wewnętrznemi guberniami a m. Czarnem. Budowa twierdzy i warsztatów okrętowych prowadzoną była pod kierunkiem generała Hannibala, chrześniaka Piotra W., i postępowała tak szybko, że Katarzyna II, zwiedzająca roboty w 1787 r. była z nich zadowolona. Wszakże warsztaty Chersońskie nie ziściły pokładanych w nich nadziei i przeniesione zostały do świeżo założonego i z wielu względów odpowiedniejszego Nikołajewa, co na wzrost miasta oddziałało ujemnie. Jeszcze bardziej upadło Ch-u znaczenie, gdy powstała nad brzegiem morza Czarnego Odessa i odrazu ogniskować w sobie poczęła wszystek ruch przemysłowy i handlowy, nietylko okolic stepowych, ale i odleglejszych krain. Kiedy w 1802 gubernia Chersoń-ska zorganizowaną została w dzisiejszych swych granicach, Ch. był miastem powiatowem, a Nikołajew gubernialnem, lecz już w 1803 r. przeniesiono tu z Nikołajewa wszystkie władze gubernialne; w ostatnich czasach poruszano kilkakrotnie projekt ustanowienia zarządu gubernii w Odessie.—C heraoński powiat obejmuje 16,849 w. □ i jest największym w gubernii. Powierzchnia przedstawia stepową równinę, pochyloną ku południowi, pooraną „bałka-mi“ (jarami) i gdzieniegdzie przeciętą garbem łagodnych wyniosłości. Grunt na północy czarno-ziemny, urodzajny,—na południu, ku limanowi, staje się szarym i jałowym; tu także spotyka się słone jeziorka i bagniska. Prócz pogranicznych rzek, Dniepru i Bohu, przepływają powiat Inguł i Ingu-lec; w wielu miejscowościach daje się uczuwać brak wody. Bogactwo mineralne polega głównie na obfitości wybornej rudy żelaznej w dorzeczu In-gulea (Krzywy Róg); tamże znajduje się marmur, lignit, gips i kamień litograficzny. Lasów bardzo mało, te zaś, które są, zajmują nieznaczne przestrzenie i trzymają się wybrzeży większych rzek, gdzie mają więcej wilgoci; na opał mieszkańcy używają gnoju lub trzciny. Ludność wynosi około 260,000 głów (bez Chersonu i Borysławia); w tej liczbie 5% protestantów, 2°/n katolików, 11% ży⁻dów; reszta prawosławni. Etnograficznie ludność ta składa się z Małorossyan (około 70%), z Wielko-rossyan (11%), Białorusinów (4%), a także z Moł-dawian, Bułgarów, Niemców, Polaków, Żydów i t. p. Białorusini pochodzą głównie z powiatu Klimowic-kiego gubernii Mohylowskiej, Polacy—z gubernij zachodnich, osiedleni tu przez rząd w 1847 r.; niemieckie, bułgarskie i żydowskie kolonie są dość liczne. Głównem zajęciem mieszkańców jest rol-niotwo i hodowla zwierząt domowych, a nad brzegami Dniepru i limanu rybołówstwo oraz budowa statków. Pszenica jara, żyto ozime, jęczmień i proso są najważniejszemi przedmiotami uprawy; kartofli sadzą mało; zboże nietylko zaspakaja miejscowe potrzeby, ale i odchodzi w dość znacznej ilości za granicę. Uprawa warzyw i hodowla drzew owocowych prowadzona z niemałym zyskiem, lecz tylko w zacisznych dolinach rzecznych.—Chersońska gubernia graniczy na południe z m. Czarnem, na zachód z Bessarabią, od której oddzielają Dniestr, na północ z gubernią Podolską i Kijowską, gdzie granicę stanowią Jahorlik, Kodyma, Siniucha i jej dopływ Wyś, wreszcie Taśmina, na wschód zaś z gubernią Połtawską, Ekaterynosławską i Tau-rycką; od tej ostatniej tworzy granicę Dniepr. Ogólna przestrzeń gubernii wynosi 62,637 w. □ (71,284 km. □), ludność zaś (1889) 2,137,836 głów, t. j. 34.1 na 1 w. □.—Powierzchnia kraju przedstawia równinę pochyloną ku południowi i opadającą w jednym tarasie z wyżyny stepowej ku m. Czarnemu; za granicę między tarasem niższym, południowym, a wyższym, północnym, można przyjąć linię półkolistą, która biegnie od Tyraspola na De-midówkę, Wozneseńsk, Krzywyróg do Nikopola; na południe od tej linii grunt nigdzie nie wznosi się wyżej nad 100 m., na północ zaś wzniesienie przenosi nawet 200 m.; wszystkie wyniosłości przychodzą do gubernii z Podola lub Bessarabii i są tylko odroślami gór Karpackich. W ogólnem pochyleniu gubernii ku południowi widocznem jest promieniste zniżanie się gruntu ku jednemu środkowemu punktowi; jest nim okolica Nikołajewa: na zachód od niego wszystkie rzeki mają kierunek południowo-wschodni, na wschód—południowo-zachodni, na północ zaś—południowy. Rzeki płyną w głębokich bałkach, czyli jarach, których dno leży częstokroć na 120 m. niżej od przyległej wyżyny stepowej, nadto bałki odznaczają się prostolinijnością kierunku i równoległością; są one wogóle dość szerokie i tern szersze im bliższe morza, gdzie niekiedy dosięgają trzy wiorsto wej szerokości. Hydrografię kraju składa kilka samodzielnych systematów rzecznych, a mianowicie: 1) Dniepr, tworzący granicę na długości 182 w. i mający nietylko komunikacyjne, ale i przemysłowe znaczenie, w nim bowiem i w jego limanie rozwinięte jest rybołówstwo oraz budowa statków; jego prawe dopływy są: Taśmina, Bu-zułuk (Bezawłuk) i Ingulec z Wisumą i Bokową. 2) Boh, łączący się swym limanem z limanem Dnieprzańskim, odwadniający największą część gubernii i żeglowny od Wozneseńska; jego lewe dopływy są: Siniucha z Czarnym Taszłykiem i Wysią, Korabielna, Martwe-Wody, Gniły Jełaniec i najważniejszy ze wszystkich Inguł z Suhakleją i Hor-mokleją, prawe zaś: Kodyma, Bakszałła i Czyczy-kleja; 3) Dniestr, stanowiący, podobnie jak i Dniepr, granicę na długości 137 w. w linii prostej, a z licz-nemi serpentynami przeszło 360 w., wpada do własnego limanu i przyjmuje z lewej strony Jahorlik oraz Kaczurhan; 4) Nadbrzeżne rzeki stepowe wpadają do m. Czarnego, już to bezpośrednio, już też przez limany, i płyną w mniej lub więcej długich i szerokich i; bałkach; są to: Berezań z J Sasikiem,

Tyliguł z Zurawką, Adźałyk, Wielki i Mały Kujal-nik i Baraboj. Z wyjątkiem głównych rzek: Bohu, Dniepru i Dniestru, wszystkie inne mają bardzo nierównomierny zapas wody,—niektóre z nich wysychają latem i dlatego ludność, za pomocą grobli specyalnych, przechowuje w większych zagłębieniach wodę do pojenia bydła. Jeziora trafiają się tylko na południu, jedne z nich mają wodę słodką, inne słono-gorzką; ta ostatnia jest stale w limanach oraz w nadbrzeżnych lagunach i służy do wydobywania soli, zwłaszcza w limanie Kujalnickim i Chadżybejskim. Bagniste miejscowości znajdują się nad Dnieprem (t. zw. pławnie), w niektórych dolinach rzecznych, jak np. Inguła, Ingulca, Bohu,

bywa corocznie tylko ;92, ilość opadów atmosferycznych zaledwie 33 cm.—Obfitość podatnego do uprawy gruntu spowodowała, źerolnictwoichów bydła stanowią najważniejsze zajęcie mieszkańców. Niemal corocznie pewna część stepów pozyskiwaną jest dla kultury, skutkiem czego ziemi ornej stale przybywa. W 1885 r. było gruntów ornych 35.6%,    17°/₀, stepów 29%; północne okolice

korzystniej się przedstawiają od południowych, tam bowiem na 100 dziesięcin przypadało gruntów ornych 41%, tu zaś tylko 29%. Ze zbóż sieje się głównie ozime żyto, jara pszenica, jęczmień, owies i proso. Uprawa pszenicy ozimej, z powodu zim bez-śnieżnych a ostrych mrozów, upada coraz bardziej; kartofle sadzą przeważnie w okolicy północnej, tam też głównie sieją raps, który wywołał zmniejszenie się uprawy lnu, niegdyś bardzo rozwiniętej. Tytoń udaje się przedewszystkiem nad Dniestrem (Dubosary). Uprawa warzyw i hodowla drzew owocowych prowadzone są głównie przez kolonistów niemieckich, bułgarskich i mołdawskich, Małorossyanie zaś słyną ze swych „basztanów**, w których znakomite rosną arbuzy, dynie, melony, ogórki, pomidory, fasola, słonecznik, kukurydza i t. p. Wino, wprawdzie uprawiane, ale nie zaleca się dobrocią gatunku. Stepy i pastwiska pozwoliły rozwinąć się hodowli zwierząt na dużą skalę i tanim kosztem; konie tutejsze idą w znacznej mierze na wywóz za granicę oraz na użytek kawaleryi krajowej. Bydło rogate, rasy ukraińskiej, nie bardzo mleczne, ale rosłe, niewybredne w karmi i utrzymaniu, stanowi ważne źródło dochodu; atoli na pierwszem miejscu postawić należy hodowlę owiec, zwłaszcza poprawnych, których ilość dochodzi do 70% ogółu; tą hodowlą zajmują się nietylko posiadacze większej własności, ale i włościanie. Epi-zootye są częste; powstają zaś, jak stwierdzono, nietyle skutkiem warunków klimatycznych, ile z niedbalstwa właścicieli.—Przemysł, słabo rozwinięty, opiera się głównie na rolnictwie; prócz Odessy, gdzie warunki wielkiego miasta wywołały bardziej różnorodną produkcyę fabryczną, gubernia Chersoń-ska zajmuje się przemysłem konsumcyjnym; jest tu do 100 młynów parowych, około 30 gorzelni, 18 browarów, 10 fabryk tabacznych, 5 dystylarni i t. p.; ważne są także zakłady przemysłowe, przerabiające produkta zwierzęce, jak pralnie wełny,

Buzułuka, Taśminy, Kuczurhanu i t. p., wreszcie przy uściu prawie wszystkich bałek. Bagna te pokrywa trawa łąkowa lub trzcina, co ma ważne znaczenie wobec miejscowych warunków rolnictwa, albowiem trzcina, w braku lasów, przynosi taki dochód, jak najlepszy czarnoziem.—Całą gubernię pokrywają wyłąoznie formacye warstwowe, krystaliczne zaś skały, jak: granity, gneisy i łupki metamorficzne, spoczywają w głębi pod osadowemi i wynurzają się tylko w jarach rzecznych, gdzie erozya zmyła wierzchnie pokłady i obnażyła masy krystaliczne.

Głazów narzutowych nie zauważono. Grunt guber-nii składa się przeważnie z czarnoziemu, którego grubość wynosi na północy iy₂ arsz., na południu zaś zaledwie % arsz. Brak lasów stanowi najwybitniejszą cechę kraju, z ogólnej bowiem przestrzeni przypada na nie zaledwie 1.4%; najkorzystniej pod tym względem uposażone są powiaty: Ana-nijewski, Aleksandryjski i Tyraspolski, natomiast Odesski wcale nie posiada lasów. Zalesienie guber-nii rozpoczęte zostało jeszcze w końcu zeszłego stulecia za Potemkina; w ostatnich zaś dziesiątkach lat przybrało nawet większe rozmiary; wobec jednak ogromnych obszarów nie mogło wpłynąć ani na klimat tutejszy, ani na warunki ekonomiczne. Wobec braku drzewa ma przeto doniosłe znaczenie wapień, znajdujący się w całym kraju na nieznacznej głębokości i będący najważniejszym, choć niezupełnie odpowiednim, materyałem budowlanym. Mineralne bogactwo kraju nieznaczne; tylko północno-wschodnia część, na pograniczu z gub.

całej gubernii dosięgać może obecnie 25 mil. rub. rocznie, co daje zalednie 11 rs. na głowę. —Handle 1 w stanie kwitnącym, dzięki nadmorskiemu położeniu, obecności rzek spławnych i zbiegającym się tu drogom żelaznym; lwią część ogólnych obrotów zagarnęła Odessa, wobec której wszystkie inne miejscowości pozostają na dalekiej odległości; najważniejsze po niej są: Nikołajew, Ch., Elizawetgrad, Olwiopol i Tyraspol. — Ludność gubernii rozsiedlona jest nierównomiernie; jeśli wyłączymy wielkie miasta: Odessę, Nikołajew i Ch., które w sumie ogólnej rzeozywistą gęstość zaludnienia pojedyńczych okolic w niewłaściwem przedstawiały świetle, okaże się, że powiaty północne: Aleksandryjski i Eli-

Ekaterynosławską, może stanowi wyjątek; są tu bowiem pokłady wybornej rudy żelaznej (Krzywy Róg), marmuru (nad rz. Bokową), rudy miedzianej garbarnie, topielnie łoju, wyrób świec i mydła, (tamże), kamienia litograficznego (w. Połtawka), Ogólna produkcya fabryczna, (bez rzemieślniczej) gipsu, gliny porcelanowej i t. p. Torf znajduje się w wielu bałkach. Źródła mineralne słone występują w kilku miejscach, między Wozneseńskiem a Krzywym Rogiem; z nich źródło Maryjskie przy miasteczku Kantakuzence, w pow. Ananjewskim, ma stwierdzone własności lecznicze.—K l i m a t gubernii, pomimo nadmorskiego jej położenia, jest par excel-lence stepowy i lądowy; średnia stycznia wynosi w Ch-e —5.4°, średnia lipca +18.6° R.; amplituda roczna 24°. Porty m. Czarnego, leżące na jednym równoleżniku z Tryestem i portami zachodniej Fran-cyi, zamarzają prawie corocznie (port odeski w 1861 r. zamarzł na 32 dni),—Dniepr zaś pokrywa się lodem średnio na 80 dni rocznie. Dni deszczu i śniegu

sawetgradzki dwa razy są gęściej zaludnione, niż południowe: Chersoński lub Odeski; objaśnia się to zarówno lepszemi warunkami gleby i gospodarstwa rolnego, jak i historycznym rozwojem koloni-zacyi, postępującej z północy na południe.—W ogólnej liczbie ludności znajduje się około 83% prawosławnych; 8°/₀ żydów, 3V₂°/₀ protestantów, 3% katolików,2,/₂°/oinnych wyznań. Pod względem etnograficznym przeważną część, bo58°/₀, stanowią Mało-rossyanie, po nich Wielkorossyanie 11%, Mołdawia-nie (Rumunowie) 13%. Niemcy 5%, Żydzi 8% Bułgarzy 2%. Polacy 1%, Grecy, Szwedzi, Cyganie, Ormianie 2%. Wielkorossyanie zamieszkują głównie w powiatach wschodnich: Elisawetgradzkim i Chersoń-skim, Polacy w Ananijewskim i Tyraspolskim, Bułgarzy w Tyraspolskim i Odesskim, Mołdawianie w Tyraspolskim, Ananijewskim i Elisawetgradzkim, Żydzi w Chersońskim i Odesskim, Niemcy w Odesskim i Tyraspolskim. —Administracyjnie dzieli się cała gubernia na 6 powiatów: Aleksandryjski, Ana-nijewski, Chersoński, Elisawetgradzki, Odeski i Ty-raspolski, te zaś na 41 stanów, szyli okręgów policyjnych, i 230 gmin. Miast jest obecnie 18, t. j. prócz sześciu powiatowych: Dubosary, Grygoriopol, Owidiopol, Olwiopol, Wozneseńsk, Nowomirgorod, Bobryniec, Nowogeorgiewsk, Borysław, Nikołaj ew, Oczaków i Nowo-Woroncowka.—Wybrzeża m. Czarnego między Dnieprem i Dniestrem zamieszkane były w najdawniejszych czasach; Grecy mieli tu liczne kolonie, z których najważniejszą była Olbia, na zachodnim brzegu limanu Bohu—obok niej wspominane są: Tyras nad limanem Dniestru, Odessos nad limanem Tyligułu, Issiakos v. Isakion, w okolicy dzisiejszej Odessy, Skopelos i inne. Wnętrze kraju zamieszkiwały wówczas plemiona scytyjskie, które trudniły się ozęścią rolnictwem, częścią pasterstwem. Monety greckie i rzymskie, znajdowane w powiatach Ananijewskim i Elisawetgradzkim, świadozą o istnieniu stosunków handlowych w miejscowościach znacznie od m. Czarnego oddalonych. W pierwszych wiekach naszej ery zaczynają znikać dawne osady greokie, burzone przez plemiona koczujące na stepach chersońskich. W VIII i IX w. pojawiają się Słowianie, a latopisowie mówią, że byli to Chorwatowie, Dulębowie, Tywercowie i t. p., którzy mieszkali nad Bohem i Dniestrem aż do morza i nazywani byli przez Greków Wielką Soytyą. Wiek XIII sprowadza tu hordy mongolskie, które pod nazwą Tatarów Nogajskich zostawały pod władzą Chanów Krymskich. Litwa a później Polska dążą do rozszerzenia panowania aż do morza, i oto w XV wieku wywiązują się walki z Tatarami, a ich teatrem były w znacznej części stepy tutejsze, zwłaszcza zaś obronna linią Dniepru (bród u Tawani). Lecz panowanie Polski nie trwało długo; powoli bowiem Tatarzy krymscy odzyskują przewagę i zajmują całe wybrzeże. W XVII w. północno-wschodni kraniec gubernii między Bohem a Dnieprem począł się zaludniać przez wychodźców z Małorossyi, którzy, unikając powinności i podatków, obrali sobie kraj do Tatarów należący i pozakładali niewielkie osady. Każda z nich miała warownię, dokąd chronili się mieszkańcy przy pierwszem niebezpieczeństwie. Hetmani ukraińscy zaliczali tych osadników, jako swoich podwładnych, do pułku mirgorodzkiego, do którego należał także Kremenczug. Na początku XVIII w. rozpoczyna się ku południowi ruch postępowy Rossyi, dążącej do owładnięcia wybrzeżami morza Czarnego; w 1705 r., przy regulacyi granicy między Rossyą a Turcyą, pierwsza pozyskała ziemię między Dnieprem a Bohem, aż do Siniuchy i granic Polski, wszakże nieszczęśliwa wyprawa nad Prut w 1711 r. cofnęła Rossyę do linii Dniepru i dopiero zwycięstwa Miin-nicha i de Lascy’ego posunęły ją napowrót do Bohu (1740). Wskutek wojny tureckiej 1787 — 1791 r. przyłączone zostało całe terrytoryum między Bohem i Dniestrem, wraz z wybrzeżem, tak, iż odtąd wszystkie ziemie, w skład gub. Chersońskiej dziś wchodzące, stale należą do Rossyi. Ważnym wypadkiem dla tego kraju było założenie przez Rossyę osady Serbów, którzy pod wodzą pułkownika Jana Chorwata przybyli z pogranicznych Turcyi prowincyj austryackioh. Z Serbami połączyli się wychodźcy z Mołdawii i Wołoszczyzny, a grunta dla nich w północnej, t. j. najżyzniejszej, części wyznaczono. Wszystkie ich osady nosiły nazwę „Nowej Serbii* i zaludniały się 3zybko świeżymi wychodźcami, między którymi byli roskolnicy, niegdyś zbiegli z Rossyi do Polski i Mołdawii. Dla bezpieczeństwa od napadu Tatarów i Zaporożców, a także od strony Polski, zbudowane były dość liczne warownie, z których najważniejszą był dzisiejszy Elisawetgrad. Tym sposobem Nowa Serbia, otoczona od północy Polską, z południo-zachodu Tatarami, z południa Zaporożcami, dotykała tylko na wschodzie posiadłości rossyjskich i przybierała zwolna postać rossyjskiej prowincyi. W 1764 r. Nowa Serbia została przyłączoną do gubernii Noworos-syjskiej pod nazwą prowincyi Elisawetyńskiej. W r. 1783 utworzono namiestnictwo Ekaterynosławskie, którego część, składająca dzisiejszą gubernię Cher-sońską, dzieliła się na 4 powiaty: Chersoński, Aleksandryjski, Elisawetgradzki i Olwiopolski. W roku 1795 ustanowiono namiestnictwo t. zw. „Wozne-seńskie*, śród którego Odessa, świeżo założona, była na razie miastem podrzędnem; ale założenie Odessy na miejscu dawnej wsi tureckiej, Hadżydera, było dla całego południowo-zachodniego kraju nader ważnym wypadkiem i stanowiło przełom w rozwoju okolicy, głębiej położonej; Odessa bowiem przyciągnęła do siebie kapitały, utrwaliła odbyt płodów rolniczych i nadała wartość pustynnym dotąd stepom. W roku 1796 z części namiestnictwa Wozneseńskiego, Ekaterynosławskiego i Tauryc-kiego utworzoną została gubernia Noworossyjska, którą w 1802 r. rozdzielono na trzy osobne gubernie: Nikołajewską, Taurycką i Ekaterynosław-ską. Odessa należała wówezas do pierwszej z powyższych gubernij i pozostawała pod władzą osobnego „gradonaczalnika*. Gdy w r. 1803 władze gubernialne przeniesiono z Nikołajewa do Ch-u, gubernia otrzymała nazwę Chersońskiej, przyczem należy zauważyć, że części dzisiejszych powiatów Ana-nijewskiego i Elisawetgradzkiego tworzyły przedtem powiat Bobrynieoki. Władza administracyjna gu-

S. I'rz.

bernii spoczywa w ręku trzech osób, a mianowicie Odesskiego „gradonaczalnika", mającego pod swym zarządem miasto Odessę (42,628 dziesięcin), Niko-łajewskiego gubernatora wojennego, zależącego od ministeryum marynarki (17,336 dzies.), i cywilnego gubernatora Chersońskiego—dla pozostałej części gubernii.—Porównaj: Beauplan: „Description d’Ukra-ine“ (1650); „Encyklopedya większa Orgelbranda"; „ Słownik geograficzny “; „Teorpa^HuecKO -CTaTHCTH-uecKifi CJiOBapi. PoccificKofi Tfomepm"; Skałkowski „XpoHOjiorimecKoe o6o3phme HCTopin HoBopoccift-CKaro Kpaa" (1836), przytem dzieła Stuckenberga (1859), Schmidta (1863), Kirjakowa i inne. And-s-Chersonez (z greek. Xspoóvr]ooę albo Xsppóv/]aoę= półwysep), w starożytnych wiekach osobna nazwa kilku półwyspów. 1) Chersonez tracki, w skróceniu tylko Chersonezem zwany (dzisiaj półwysep Dardanelski albo Gallipoli), jest to wązki pas ziemi, ciągnący się ku południowemu zachodowi wzdłuż azyatyckiego wybrzeża, pomiędzy morzem trackiem a Hellespontein. W północnej części przerżnięty pasmem skał wapiennych, których szczyty dochodzą do 420 metrów, zniża się zwolna ku wschodowi i. południu i przechodzi w równinę. Najdawniej zamieszkiwało ten półwysep trackie plemię Dolonków, którzy z pierwszymi greckimi osadnikami w VII wieku przed Chr. zleli się w jeden naród. W połowie VI wieku założył tam Milcyades starszy osobne księstwo, z nawpół greckiem, nawpół trackiem znamieniem, i odgrodził je od lądowej strony warownym, 36 stadyów (blizko milę) długim murem przeciwko najazdom plądrujących Traków. Dostał się potem półwysep pod panowanie Persów, a po wojnach perskich stał się, z pomocą licznych osadników, prowincyą ateńskiego państwa aż do końca wojny peloponeskiej. Na Spartanach zdobyli Ch. znowu traccy książęta, a w r. 343 znajduje się półwysep już w ręku Macedończyków; od 247--205 jest w posiadaniu egipskich Ptolemeuszów, później zaś Antyocha W., władzcy Syryi. Po rozbiorze państwa asyryjskiego nadali Rzymianie w 188 Eumenesowi, królowi pergameńskiemu, Ch. wraz z calem wybrzeżem, aż wreszcie po wygaśnięciu tej dynastyi królewskiej w roku 133, razem z pergamskiem królestwem i Tracya z Chersonezem wróciła pod panowanie rzymskie. Od tego czasu należał półwysep Ch-u do prowincyi Macedońskiej i tworzył trakt wygodny dla legionów, ciągnących do świeżo zyskanych posiadłości azyatyckich. Z licznych, ale nieznacznych, miast, które, dla nieurodzajnej gleby, w rybołówstwie tylko i handlu morskim zysku szukały, wyróżnić należy następujące: Se stos, osada przez Eolów założona na miejscu najdogodniejszem do przeprawy na azyatyckie wybrzeża, gdzie Hel-lespont wązkim jest tylko na 7 stadyów (1,350 metrów); tutaj z przeciwległego Abydos postawił Kserkses olbrzymie dwa mosty równoległe, kiedy ruszył z wyprawą na Grecyę. Dalej ku północy założyli Ateńczycy miasto Kallipolis, dzisiaj jeszcze jako Gallipoli kwitnące, w czasach rzymskich ulubiony punkt przeprawy do północnej Azyi Mniejszej. Jończyków osadami były: Eleus i Kardy a z wybornym portem. Nad Hellespontem leźa-

ła Pakty a. Przy środkowej bramie Milcyadeso-wego muru założył Lizymach, namiestnik Aleksandra W., jako stolicę nowego państwa, składającego się z Tracyi, z azyatyckiego wybrzeża Hellespontu i Propontydy, miasto Lyzimacheia. Nowa osada zrazu bardzo kwitła, ponieważ mieszkańcy Kar-dyi, Paktyi i miast sąsiednich ojczyznę swą opuścić musieli, aby młodą stolicę zaludnić. Później jednakże zburzona przez Traków, mimo odbudowania przez Antyocha, dawnego zuaczenia już nie odzyskała. W czasach bizantyjskich powstała z niej warownia, zwana od długości przesmyku, według rzymskiej miary, do dzisiaj Heksamilion. — Oprócz Trackiego, jest jeszcze 2) Ch. T’a|u rycki albo Scytyjski (dzisiejszy Krym), pomiędzy Euksynem i Palus Meotis Rzymian (gr. Maiotis; dziś Morze Azowskie) tak nazywany od imienia T aur ów, tamecznej ludności scytyjskiej, według zdania podróżników greckich, dzikiej, niegościnnej, mordującej zabłąkanych tam przybyszów, co jednak nie przeszkadzało im zakładać tam osad, jak świadczą nazwy miast i wykopaliska. Półwysep ten wąz-kiem pasmem ziemi, zw. Tafros (dziś Perekop), łączy się z lądem stałym. Góry ciągną się w stronie połud., poprzecznie, od zach. na wsoh. Łańcuch najbardziej na płd. wysunięty, od strony zach. zwał się Kriu Metopon (dziś przylądek Aitodor); na samym krańcu zach. przylądek Partenion, znany z ofiar ludzkich, wyprawianych w świątyni, na cześć Artemidy Tauropolos (ob. Krym). Cymme-ryjski Bosfor (dziś cieśnina Jenikale) oddzielał wschodni kraniec Ch. T-go, zwany Ch. Tracheita, od wschodnich wybrzeży Euksynu. Część zach. Ch. T-go nazywa się też niekiedy Ch-em Heraklejskim, stąd, że się w nim osiedlili Heraklidowie z Pontu i założyli m. Chersonesos Herakleia w tej części po-brzeźa (Strabo VII 308). 3) Ch. Magna, przylądek i port w Afryee pomiędzy Cyrenaiką i Libią egipską (Nom. Libycus), która od IV wieku przed Chr. nosiła nazwę Marmarika (ob.) dziś Na-xatin. 4) Południowy wyskok wyspy Sadynii, dz. Capo Teulada. 5) Miasto wyspy Krety na przylądku Zefiryon. 6) Ch. Cymbryjski, dz. półwysep Jutlandzki (ob. Cy mb rowie).—Porówn. Kiepert H. „Neuer atlas v. Halles“.

Cherubini Marya Ludwik Zenobiusz Karol Salvator (* 14 września 1760 we Florencyi — f 15 marca 1842 w Paryżu), słynny kompozytor muzyczny. — Początkowe wykształcenie muzyczne zawdzięczał Ch. swemu ojcu, akompaniatoro-wi (maestro al cembalo) teatru Pergola; dalsze— Bizarremu i Castruccemu. — Talent jego rozwijał się tak szybko i wcześnie, że już w 13-ym roku swego życia Ch. tworzył poważne dzieła religijne (Te Deum, Miserere, Credo i t. p.), które mu zjednały opinię dziecka cudownego. — Wielki książę Toskański, późniejszy cesarz Leopold II, za-jąwszy się wiele obiecującym Cu-m, wysłał go do Bolonii, dla ukończenia studyów pod kierunkiem Sartiego, znakomitego kompozytora tamtejszego i zarazem teoretyka wybornego. Jeszcze w czasie studyów u Sartiego napisał Ch. pierwszą swą operę „QiJinto Fabio“ (1780). Ta wszakże i następne:

„Armida* (Florencya 1782); „Adriano in Syria*; tnerthor“), które zyskały uznanie nawet ze strony *11 Mesenzio*; „Lo sposo di treu (Wenecya 1783), Haydna i Beethovena.—Wkrótce potem Napoleon, Jdalide*; „Alessandro nell’ Indie* (Mantua 1784); po zwycięstwie nad Austryakami, wszedł do Wie-względnem jedynie cieszyły się powodzeniem. — dnia, i spotkawszy przypadkiem Ch-ego, rozkazał W 1784 udał się Ch. do Londynu, gdzie napisał mu dyrygować koncertami dworskiemi w Schon-opery: „La finta principessa* i „Giulio Sabino*, za brunn; zapłacił mu za kierownictwo temi koncer-które, w dowód uznania, uzyskał tytuł kompozyto- tami, ale do swej łaski go nie przypuścił i doznanej ra dworu angielskiego. Z Londynu przeniósł się do obrazy nie zapomniał.—Wróciwszy do Paryża, Ch. Turynu, gdzie w ciągu zimy 1787—8 skompono- raźno zabrał się do wystawienia „Pigmaliona*, wał operę „Ifigenia in Aulide*; stąd zaś udał się w przekonaniu, że muzyką tej opery zdoła zjednać do Paryża. — W stolicy Prancyi sławna wówczas sobie względy Napoleona.—Gdy go zaś te nadzieje wrzała walka na pióra między Gluckistami i Pic- zawiodły, zniechęcony do sztuki, ludzi i całego cinistami, w której wszyscy prawie ówcześni mu- świata, zamknął się w zamku księcia de Chimay, zycy czynny udział przyjmowali. — Bądź to pod gorącego swego wielbiciela, zerwał z muzyką i zaj-wpływem owych sporów estetycznych, bądź też z in- mował się tylko botaniką lub malowaniem kary-nych, dotychczas niewyjaśnionych, przyczyn, Ch. za- katur na kartach do gry. Napróżno wielu muzy-mienia od tego czasu styl lekki, jakim się dotąd ków paryskich zjeżdżało do Chimay, pragnąc na-posługiwał przy pisaniu swych dzieł, na głębszy, kłonić mistrza do dalszego uprawiania kompozycyi: poważniejszy, i tworzy opery, opracowane z wielką Ch. odmawiał im stale. — Po dwóch latach takiej starannością, przy tern oryginalne w pomysłach mu- bezczynności artystycznej, przypadek pogodził zno-zycznych, które zarówno stronnicy Glucka, jak i Pic- wu Ch-ego ze sztuką. — W Chimay wybudowano ciniego, za nowe uznali. — Pierwszą w tym rodzaju nowy kościół; chcąc uświetnić uroczystość poświęcenia świątyni, książę Chimay poprosił swego genialnego gościa o napisanie mszy, która miała być wykonaną w czasie tej uroczystości. Ch. nie śmiał odmówić życzeniu uprzejmego gospodarza; zresztą pragnął też przekonać się: czy zdoła jeszcze wzbudzić w sobie dobre usposobienie do muzyki religijnej, której oddawał się z tak wielkiem zamiłowaniem w początkach swej karyery artystycznej. — Próba świetne rezultaty wydała: wspaniała msza F dur wzbudziła entuzyazm powszechny, co zachęciło Ch-go do poświęcenia się odtąd wyłącznie muzyce religijnej. — Owocem tego postanowienia było wiele przepysznych utworów religijnych, które następnie główną stały się podwaliną sławy Ch-ego. Nie zerwał wszakże Ch. zupełnie z muzyką operową; w 1810 napisał operę; „Crescendo*, 1813 „Abence-ragówu, 1833 „Ali-BabaM (przeróbka „Koukourgi“) i kilka innych. — Zniesienie konserwatoryum za czasów Restauracyi pozbawiło go chwilowo posady inspektora; lecz już w 1816 w zreformowanej instytucyi zostaje profesorem kompozycyi, zarazem naczelnym intendentem muzyki królewskiej, zaś r. 1821 dyrektorem konserwatoryum. Na rok przed śmiercią Ch., syt sławy i zaszczytów, zrezygnował ze wszystkich urzędów, jakie zajmował, i usunął się z widowni pablicznej. Własnoręczny katalog dzieł Ch-ego—wydany 1843 przez Bottee de Toulmon— wykazuje następujący dorobek duchowy tego kompozytora): 11 wielkich mszy (5 drukowanych), 2 Reąuiem, wiele pojedynczych części mszy, jedno ośmiogłosowe Credo, 2 Dixit, Magnificat, Misere, Te Deum z orkiestrą, 4 litanie, 2 lamentacye, ora-toryum, 38 motetów, graduałów, hymnów i t. p. z orkiestrą; 20 antyfon, 15 włoskich i 14 francuskich oper; wiele aryj, duetów i t, p.—jako wkładki do różnych oper; jeden balet, 17 wielkich kantat z orkiestrą, 77 romansów, pieśni włoskich, nokturnów i t. p.; 8 hymnów i pieśni patryotycznych z orkiestrą, wiele kanonów, solfegiów, jedna uwertura, symfonia, kilka marszów, tańców, 6 kwartetów smyczkowych, jeden kwintet, 6 sonat fortepia-

■M

mm

JM:

, 'Ę

-sP

Fig. 217. Cherubini Marya Ludwik.

operą, skomponowaną do tekstu francuskiego, był „Demophon* (1788); następnie: „Lodoiskau (1791), „Elisa* (1794), „Medee* (1797), „L’hótellerie por-tugaise“ (1798), „La punition“ (1799), „Emma“ (1799), „Les deux journees* („D. Wassertrager”, najlepsza ze wszystkich oper Ch-ego, napisana 1800), „Anacrćon* (1803) i balet „Achille ń Soyros“ 1804). — Wszystkie te opery, z wyjątkiem „Demofona* wystawionego w operze wielkiej, były przedstawiane w teatrze de la Foire Saint-Germain, założonym przez Leonarda, fryzyera Maryi-Antoniny.— W 1795 ofiarowano Ch-u skromną posadę inspektora konserwatoryum; innych zaszczytów stale mu później odmawiano, ponieważ Napoleon (wówczas pierwszy konsul) nie cierpiał Ch-ego za to jedynie, że kompozytor nie zgadzał się z jego zdaniem w kwe-styach muzycznych. To też, widząc, że nic nie wskóra w Paryżu, chętnie przyjął Ch. zaproszenie do Wiednia w 1805, gdzie wystawił „Lodoiskę*, a w lutym roku następnego, „Pigmaliona* (w teatrze „Karn-

A Pol.

Ks. R. F.

K. K.

nowych, jedna sonata na dwa organy, wielka fan-tazya fortepianowa i t. d.— Sławne dzieło teoretyczne: „Cours de contrepoint*, przypisywane Ch-emu, jest właściwie pracą jego ucznia Halevyego, napisaną podobno według notatek Ch-ego. — Dzieła tego mistrza cechuje melodyjność tematyczna, powaga stylowa i znakomite opracowanie pod względem kontrapunktycznym; jako kompozytor muzyki religijnej, stoi on prawie na równi z najznakomitszymi mistrzami klasycznymi. Mimo wielu cennych zalet, opery jego, z wyjątkiem Woziwody, rzadko już pojawiają się na scenie, a to z powodu przestarzałej formy, nieodpowiadającej wymaganiom dzisiejszym; za to msze nie schodzą jeszcze z repertoaru muzyki kościelnej.—Życiorysy: Hom-me de rien (pseudonym Lomenie’go) 1841, Miel 1842, Place 1842, Picchianti (po włos.) 1844, Ro-chette 1843, Gamucci (po włos.) 1869, Bellasis (po angiel.) 1876.—W 1869 r. wystawiono Ch-mu pomnik we Florencyi.

Cherubiny, imię nadawane duchom niebieskim, otaczającym majestat Boży. Papież św. Grzegorz I mówi, że Ch. posiadają pełność nauki dla tego, że jak najbardziej zatapiają się w mądrości Bożej (Homil. XXXIV). W wielu księgach Pisma św. znajdujemy wyraźną wzmiankę o Ch-ach. Wypędziwszy Bóg z Raju grzesznego Adama, „postawił przed rajem rozkoszy Cherubim i miecz płomienisty i obrotny, ku strzeżeniu drogi drzewa żywotau (Gen. 3 v. 24) Mojżesz, budując arkę przymierza, kazał na jej wieku wyrzeźbić ze złota dwóch Ch-ów według wzoru od Boga otrzymanego na górze Sinai (Exod 26 v. 1). W świątyni zbudowanej przez króla Salomona zachowano Ch ów wyrzeźbionych misternie: „I uczynił w wy rocznicy dwa Cherubiny z drzewa oliwnego, dziesięć łokci na zwyź. Powlókł też Cherubiny złotem* (III Reg. 6 v. 23,28). Prorok Ezechiel opisuje widzenie Ch-ów w czterech postaciach, które Ojcowie kościoła stosują do czterech Ewangielistów: „Oblicze jedno oblicze Cheruba, a oblicze wtóre oblicze człowiecze, a w trzecim oblicze lwie, a czwarte oblicze orłowe: A podniósłszy Cherubim skrzydła swe wznieśli się od ziemie przede-mną“ (Cap. 10, v. 14, 19). Św. Jan Apostoł opisuje nieustanną działalność Ch-ów w oddawaniu chwały Bogu. „A odpoczynku nie miały we dnie i w nocy, mówiąc: Święty, Święty, święty Pan Bóg wszechmogący, który był, i który jest, i który ma przyjść (Apoo. 4 v. 8). Rozważywszy powyższe dowody Pisma św., stanowczo utrzymujemy, że Ch. są to duchy czyste, stworzone ku oddawaniu chwały Bogu i okazywaniu Jego nieskończonego majestatu (ob. Anioł).

Cheniel Piotr Adolf (* 1809 — f 1891) historyk francuski, profesor dziejów przy kolegium w Rouen, ostatnio (do roku 1874) rektor akademii w Poitiers. Ogłosił drukiem wiele źródeł historycznych do dziejów w. XVII, i opracował między inneini: „Histoire de Tadministration monarchiąue en France depuis Philippe-Augustę jusqu'ń la mort de Louis XIVU (1855), „Dictionnaire historiąue des institutions, moeurs et coutumes de la France* (6 wyd. 2 tomy, 1884), „Histoire de France pendant la minoritó de Louis XIV* (4 tomy, 1878—80) i „Histoire de France sous le ministóre de Maza-rin“ (3 tomy, 1882—83).

Cheruskowie, pierwszy raz wspomniani przez Cezara (B. „Gal.* VI, 10), jako lud germański, następnie jako rzesza ludności, mieszkali w Niemczech środkowych między Wezerą i Elbą, tak, że jednym klinem swych posiadłości przechodzili nawet za drugi brzeg Wezery, gdzie graniczyli z Bru-kterami i Chattami. — Za czasów Cezara od Swe-wów oddzielał ich Baceński bór; według Tacyta, północną ich granicę stanowiło szerokie pole (1 a-tus ager) w stronie między dz. Minden i Hameln. Do ich to krainy, przy najściu na Germanię, wkroczył nasamprzód Druzus, r. 9 przed Chr. — Zrazu ulegali oni Rzymianom i pojedynczo przechodzili do nich na służbę; ale gdy ich uciskać począł Kwin-tylius Warus, Ch., połączywszy się z nieprzyjaznymi sobie dotąd Chattami, tudzież Marsami i Brukte-rami, pod wodzą Arminiusza, w 9 po Chr., pobili Rzymian w Teutoburskim borze.— Z położenia, jak widzimy, stanowili oni wobec Rzymian po zawojowaniu Gallii przednią straż Germanii, i nic dziwnego, że s’ę o nich pierwsze ciosy obijały. — Niebawem Germanicus, mszcząc się za legiony Va-rusa, a korzystając z zatargów między Arrainiuszem i teściem jego Segestem, w r. 15 napadł na nich, a w 16 zadał im klęskę, po której na równinie Idistavisium Arminiusz tył podał. — Odciągnął jednak po tym krwawym odwecie Germanicus, bo snadź Rzymianom ciężko się było trzymać wśród tych dzikich a mroźnych puszcz, ale więcej zaszkodziły Ch-om niezgody wewnętrzne. Podczas wojny wybuchłej zaraz potem w r. 17, między Arminiu-szem i Marobodusem (germ. Marbod.), Longobardowie i Senonowie przeszli na ich stronę (Tacyt „Ann.” II 44—46), a po śmierci Arminiusza, synowiec jego, Italicus, przyzwany z Rzymu, tylko z pomocą Longobardów zdołał się utrzymać przy władzy książęcej (Tacyt,1. c. XI 16, 17).—Niezgody wewnętrzne i ciągłe walki z Chattami spychały Ch-ów coraz bardziej do upadku, jak widać z opisu „Germanii* Tacyta (36).—Historya wspomina jednak później o nich, ale jako o plemieniu podrzędnem; łączy ich mianowicie z Saksonami, tak, że coś niecoś słychać o nich jeszcze w II i IV wieku.—Nazwę Ch-ów filologowie germańscy wyprowadzają od hairu, miecz: przez analogię zatem do miecza, wykutego z kamienia (łac. saxum), moźnaby naciągnąć, że ci sami w późniejszych czasach figurowali w stosunkach państwa rzymskiego pod nazwą Saxones.—Jedy-nem źródłem Tacyt (ob. s. v. artykuł w Liibkera „Reallexicon des klass. Alterthums*).

Cherven, patryota słowacki, ob. Czerwień.

Chervin Mikołaj (* w Saint-Laurent-Poins [Rhóne] d. 6 października r. 1773—f w Bourbonne-les-Bains d. 14 sierpnia r. 1843), lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu, gdzie w r. 1812, po obronieniu rozprawy „Recherches módico-philoso-phiąues sur les causes physiąues de la polygamie dans les pays chauds etc* otrzymał stopień doktora med., poczem udał się do Moguncyi, gdzie służył w szpitalach wojskowych, następnie przez czas

krótki był lekarzem w liońskim Hótel-Dieu. W r.

ko żyjąca jest i przed ludem wygłaszać się musi. Z ludem ona razem wzrasta; a jeżeli lud czyny bogów i dawnych bohaterów, co główną treść poe-zyi epickiej stanowi, przez nią powtarzane, wysłuchał i na pamięć ich się nauczył, wtedy ona milknie. Stało się jednak wtedy (za czasów Cheryla) w Gre-cyi, że lud, przebywszy ten wiek, który my nazwać możemy chłopięctwem (pueritia), częścią odciągnął się ku sprawom poważnym i smutnym, głównie politycznym, i to nierównie cięższym (i m-peditiores), niż dawuiej; częścią dla poezyi epickiej zobojętniały (pertaesus), z innych rodzajów poezyi, jakie podówczas powstawały, nowy a odmienny rodzaj uniesień (oblectamenti) naprzód wróżyć sobie począł, a następuie czerpać". Trudno lepiej określić dla czego wówczas wytworna stylem epopeja „Perseis" nie przyjęła się w powszechności greckiej, kiedy zachwycił ją tejże samej treści dramat Eschyla „Persowie". — Naeke czyni nadto uwagę, że „najświetniejszy, właściwie homeryczny, wiek poezyi epickiej, ten, kiedy ona bezpośrednio prawie wśród ludu i prawie z ludem żyła",—nie trwał dłużej, jak do Pizy strata. — Nam się zdaje, że nie trwał i tyle, że istniał dopóty tylko, dopóki nie wszedł do poezyi pierwiastek refleksyjny, autorskie ja, a to już widzimy w He-zyodzie.— (Por.: naszą „Hist. lit. greek." str. 424 i 434 w „Dz. lit. powsz."). — Istniał wcześniej jeszcze tegoż nazwiska tragik, współcześnie z Pra-tynasem, Frynichem i Eschylosem, a musiał to być talent niepospolity, skoro z liczby 160 przezeń napisanych dramatów 13 otrzymało pierwszą nagrodę; ale, nieszczęściem dla literatury, wszystkie, co do

K. K.

1814 rozpoczął badania nad gorączką żółtą (fióvre jaune), które całe życie jego zajęły. Aby poznać dokładnie tę chorobę straszliwą, udał się do krajów gorących, lat kilka przebył na Gwadelupie, opuścił ją w r. 1818, zwiedził inne wyspy Antylskie i południową część Stanów Zjednoczonych i powrócił w r.

1822 do Paryża, by zaraz w następnym podążyć do Hiszpanii, w której portach południowych zaszło kilka przypadków gorączki żółtej. Powróciwszy ponownie do Paryża, zajął się naukowem opracowaniem wyników swych poszukiwań i wydał cały szereg prac poważnych, w których dowodzi, że gorączka żółta nie jest zaraźliwą i że obrona przeciwko niej za pomocą kwarantanny nie ma racyi bytu; wywołał tern polemikę zaciętą, trwającą przez lat wiele.

Gdy w r. 1828 w Kadyksie i Gibraltarze zjawiła się znów gorączka żółta, rząd francuski wysłał tam ko-misyę, do której, oprócz Ch-a, należeli jeszcze Louis i Trousseau. Spostrzeżenia wówczas poczynione nie-tylko utrzymały, lecz owszem jeszcze wzmocniły dotychczasowe poglądy Ch-a, bronił ich też aż do końca dni swoich. W r. 1832 wybrano go na członka akademii medycznej; w tym samym r. otrzymał za swe prace nagrodę Monthyona (10,000 fr.). W r. 1841 opuścił Paryż i przeniósł się do Bourbonne-les-Bains, gdzie po 2 latach życia dokonał. Prac jego nie wy liezamy; spis ich dokładny podaje Callisen w „Medi-oinisches Schriftsteller-Lexicon“ (T. IV str. 102 i T.

XXVII str. 78).

Dr. J. p.

Cheselden Wilhelm (* w Somerley [Leicester-shire] d. 19 października r. 1688—f w Bath d. 10 kwietnia r. 1752), znakomity chirurg i anatom angielski. Mając zaledwie lat 15, zaczął się uczyć anatomii pod przewodnictwem słynnego M. Cowpe-ra, następnie oddał się nauce chirurgii w londyńskim szpitalu św. Tomasza, w r. 1718 został asystentem, a po roku ordynatorem w tymże szpitalu; w r. 1727 otrzymał nominacyę na chirurga nadwornego królowej. W r. 1729 wybrano go na członka francuskiej akademii umiejętności, następnie został również członkiem kr. akademii chir. w Pa-

Cherylos (XoiptXoę), poeta grecki, rodem z wyspy Samos, którego działalność pisarska przypada na czas wojny Peloponeskiej, młodszy o kilka lat od Herodota, a spółczesny Tucydydesowi, na zła* okrucha, zaginęły, mie V wieku z IV przed Chr. utworzył epopeję „Perseis", opiewającą ową bohaterską, a tak dla Aten chlubną, drugą wojnę Medyjską, której losy rozstrzygnęły się w bitwie pod Salaminą. Z epopei tej pozostały zaledwie dwa, trzy niewielkie urywki. — Wylicza on rozmaite narody, które wojskowego kontyngensu dostarczyły Kserksesowi, a wśród nich, co pierwszy raz słyszymy,—bo niema tego w wyliczeniu Herodota, ani Eschylosa,—znajdują się i Solimi (Jerozolimiauie), zatem żydzi. — Poemat Ch-a wysoko cenili uczeni, t. j. książkowo ukształ-eeni ludzie, ale nie przyjął się on w upodobaniu po wszechnem, które przebyło już epokę świetnej li- ryżu, od r. 1734—1737 był chirurgiem szpitala ryki i nieporównanego dramatu. — Do innego ludu św. Jerzego, nakoniec został chirurgiem naczelnym i w innych warunkach przemawiał Homer; były to w Chalsea przy domu inwalidów. Zajmując jako pieśni, przyjmowane przy dźwięku liry, bezpośrednio anatom miejsce pierwszorzędne w nauce, zasłynął z ust bardów. — „Perseis" była już tylko książką również jako chirurg nadzwyczaj zręczny i pomy-do czytania, równie jak „Thebais" spółczesnego słowy. Był wynalazcą i pierwszym wykonawcą mu Anty macha (ob.), i trzymała się też tylko operacyi ocznej, mającej na celu wytworzenie wśród czytających. — Szczątki tego poematu, p. t.: sztucznej źrenicy; przyczynił się wiele do ulepsze-„Choerili Samii quae supersunt", wydał i znako- nia sposobów wycinania kamieni pęcherzowych; za-mitym kommentarzem, wyborną łaciną napisanym, lecał przebicie błony bębenkowej ucha (Myringoto-zaopatrzył Naeke, z którego przytoczymy zdania mm) w niektórych chorobach usznych; nareszcie uderzające trafnością sądu krytycznego (cap. 8, znakomicie poprawił sposób odejmowania piersi pag. 59). — „Ma to do siebie poezya epicka, owa kobiecych rakiem dotkniętych. Z dzieł jego pierw-prawdziwa, za której normę najdoskonalszą uwa- sze miejsce zajmuje: „The Anatomy of human body “ iamy homeryczną,—ma ona to właściwego sobie, (Londyn 1713; do r. 1778-go 11 wydań). Księga ta że nie do uczonych zwraca się mężów, ale nieja- | zawiera w sobie, oprócz wybornej anatomii opiso-

68

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Eaaykl. Powm Ilattr. T.

wej ciała ludzkiego, mnóstwo cenuyeh uwag z dzie- borczego w Pirenejach (1865 r.). W izbie zasłynął dżiny chirurgii; dalej idą: „Treatise on the high Ch. jako niepospolity mówca. Jego mowa o nie-operation of the stone“ (tamże 1723) i „Osteo- zbędnych prawach papiestwa głębokie sprawiła na graphy, or anatomy of the bones“ (tamże 1733). słuchaczach wrażenie. Od 1869 r. Ch. oddał się Prócz tego ogłosił Ch. wiele prac pomniejszych w „Phi- zupełnie nauce finansów, układał lub krytykował losophical Transactions“.—Por. „Móm. de l’Acad. budżet ministeryalny, zabierał głos w kwestyach roy. de Chir.” (1757, III str. 120); „Biographie ekonomiczno-społecznych. W 1872 r. wybrany zo-med.“ (III str. 239).    Dr. j. p. Btał na posła do Zgromadzenia Narodowego, w któ-

Z Kor.

Cłiesapeake, największa odnoga oceanu Atlan- . rem należał do skrajnej prawicy. Ch. przyczynił tyckiego, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Pół- się do obalenia Thiersa i, rzec można, był duszą nocnej, wrzynająca się od południa na 300 km. pragnień i dążeń monarchistów. Będąc delegowa-w głąb stanu Maryland i oddzielająca ląd stały od ny z Lucyanem Brunem do przedstawienia we Frohs-gruszkowatego półwyspu Marylandzkiego; szerokość dorfie programu przyszłej monarchii, po powrocie jej wynosi od 10 do 60 km., brzegi ma licznemi rozgłosił wiadomość, którą hr. Chambord (ob.) był zatokami poszczerbione i mnóstwem drobnych wy- zmuszony odwołać publicznie, a mianowicie zaprze-sepek i skał podwodnych usiane, stąd dla żeglugi czyć, jakoby przyjął wszystkie warunki programu, niebezpieczne; mimo to odnoga Ch. jest głęboka nie wyłączając sztandaru trójkolorowego. Odtąd da-i dla największych okrętów morskich dostępna, tyl- tuje się chwilowy upadek polityczny Ch-a; niejedno-ko wejście do niej około przylądka Henry jest płyt- krotnie zwyciężali go na wyborach kandydaci repu-kie. Od zachodu i północy wpada do odnogi kil- j blikańscy (mgr. de Noailles). Dopiero w 1876 r. kanaście rzek, z uściami lejkowato rozszerzonemi ; zajął w senacie krzesło Wołowskiego, gdzie nie i głębokiemi, są to: Susąuehanna, Patuxent, Poto- j przestał być rzecznikiem dążeń zachowawczych, mac, Tappahannoc, York Riv., James R.—Rzeki j W roku 1889 przedstawił przeciwprojekta, poparte wschodniego stoku są nieznacznemi strumieuiami. j mową, w której wykazywał wadliwość nowych Ogólna powierzchnia zatoki wynosi około 9.000 km. urządzeń szkolnych we Francyi wskutek wykluczę -□ • Bezpieczeństwo żeglugi zapewnia blizko 40 latarni J nia z nich pierwiastku religijnego, morskich, ustawionych częścią na brzegach, częścią ! Chesney Francis Ra wdon (* 16 marca 1789 — także i na specyalnych ku temu celowi statkach, f 30 stycznia 1872), generał i podróżnik angielski; Odnoga Ch. za pomocą kanałów łączy się z zato- w roku 1805 był zamianowany oficerem artyleryi, ką Delaware na wschodzie i z zatoką Albemarle a zająwszy się sprawą kanału Sueskiego, udał się

And. S.

na południu.

Cheshire, ob. Chester.

Chesne (dli) Józef (Quercetanus) (* w hrabstwie Armagnac [dep, du Gers] w roku 1546 — f w Paryżu w r, 1609), lekarz francuski, stronnik Paracelsa. W sztuce lekarskiej kształcił się na uniwersytetach niemieckich i w Bazylei uzyskał stopień doktora (r. 1573), poczem osiadł w Genewie, otrzymał obywatelstwo w r. 1584 i, zostawszy w r.

1587 członkiem wielkiej rady, używany bywał kilkakrotnie do misyj dyplomatycznych. W r. 1593 przeniósł się do Paryża, gdzie się cieszył do śmierci powodzeniem wielkiem i był w łaskach u króla Henryka IV, który go mianował swym lekarzem przybocznym. — Du Ch. był najwybitniejszym we Francyi przedstawicielem szkoły Paracelsa, zwolennikiem astrologii i alchemii, a nadto szarlatanem bezwstydnym i handlarzem środkami tajern-nemi. Pozostawił mnóstwo dzieł, pełnych zabobonu, alchemicznych i astrologicznych bredni, oraz reklamy dla swych środków tajemnych nie przytaczamy

ich tutaj szczegółowo: wystarczy wzmianka o wy- glii, między Walią a hrabstwami Lancaster, York, daniu zbiorowem, które p. n. „Quercetanus redi- Derby, Stafford i Salop, wązkim półwyspom, utwo-vivus“ wyszło we Frankfurcie nad Menem w roku rzonym przez rozszerzone uście rzek Mersey i Dee,

wkracza w m. Irlandzkie; 2,659.19 km. □ po-

Chesnelong Piotr Karol, mąż stanu francu- j wierzchni, 730,052 m-ców (1891), t. j. 270 na 1 ski (* w Orthez, dep. Basses Pyrenees, 1820 roku), i km. □. Kraj to przeważnie płaski, nizinny; na Na widownię życia politycznego wystąpił w czasie j północy ciągnie się równina (Cheshire plain), obfi-rewolucyi 1848 r., broniąc zaciekle skrajnych w de- j tująca w wyborne łąki i pastwiska, na południo-mokracyi kierunków. Wkrótce jednak, gdy zaczął | zachodzie, ku Walii, spotykają się nieznaczne pagór-piastować różne urzędy z wyborów, zaciągnął się ' ki; są także bagna nad brzegami niektórych rzek pod sztandar Bonapartystów, dzięki którym uzyskał : i w głębi lasów.—Klimat mglisty, wilgotny, ale mandat do[]parlamentu z rodzinnego okręgu wy- zdrowry, opady atmosferyczne dość znaczne. Rzeki

do Egiptu w r. 1829 i po zbadaniu rzeczy na gruncie oświadczył się za projektem; w r. 1831 zwiedził dolinę Eufratu, a wróciwszy do Anglii, przedstawił rządowi projekt drogi do Indyj przez Eufrat; rząd dał mu 20,000 funtów sterlingów i wysłał go powtórnie do Azyi (1835) dla poczynienia szczegółowych badań, które wykazały, że Eufrat jest spławny w całej prawie swojej długości; od r. 1843 do 1847 Ch. dowodził naczelnie artyleryą w Hongkong; w r. 1856 rząd angielski, wracając się do jego projektu, postanowił wybudować drogę żelazną w dolinie Eufratu, ale sprzeciwiła się temu Francya. Ch. otrzymał szlify generalskie w 1864; z prac jego wyszły ch drukiem wymienić należy: „Expedition for the survey of the rivers Euphrates and Tigris" (1860—1868); „History of the past and present state of the fire arms“ (1850), „Russo-Turkish Campaigns of 1828—29“ (1850). Żona i córka opisały jego życie (Londyn 1885). r Chessylit (miner.), ob. Azuryt.

Chester, 1). Ch. Cheshire, hrabstwo w An-

Dr J. p.

1648.

ważniejsze są: Mersey, Weaver (z dopływem Dane) działań wojennych przeciw miejscowej ludności.— i Dee. — Grunt do uprawy roli mniej podatny, W następnej epoce był Ch. również miejscem stąd zaledwie 18% ogólnej przestrzeni jest pod płu- obronnem, jak świadczą o tern potężne mury z czer-giem, za to obfitość wybornych łąk i pastwisk po- wonego piaskowca, tak szerokie, że wygodnie po zwoliła rozwinąć się na wielką skalę hodowli bydła nich spacerować można.—Wilhelm Zdobywca zbu-rogatego i owiec, co ze swej strony wytworzyło dował warowny zamek, który dziś służy za wię-znakomite gospodarstwo nabiałowe; słynne są tu- zienie.—Ogólny wygląd miasta jest bardzo orygi-tejsze sery, z których ser Ch. zyskał uznanie w ca- nalny: na głównych ulicach biegną drewniane po łej Europie; jego produkcya dosięga 2 mil. funt. obu stronach podcienia, chroniące przechodniów szt. rocznie. — Bogactwo mineralne zawiera się przed słotą i słońcem; domy, zupełnie różne budo-głównie w niewyczerpanych pokładach soli kamień- wą od zwykłych angielskich, są z drzewa lub muru nej, a ta okoliczność, w połączeniu z obfitością wę- pruskiego, szczyty ich od ulicy przypominają ar-gla kamiennego, tak w hrabstwie Ch., jak i w oko- chitekturę średniowiecznych domów niemieckich, licznych, wywołała żywy rozwój przemysłu che- j —Przez rzekę, mogącą unieść statki najwyżej micznego; są nadto kopalnie żelaza i ołowiu.—Prze- 350 tonn objętości, rzucone są dwa mosty: jeden, mysł na wysokim stopniu; same tylko fabryki wy- starożytny, o 7 arkadach, drugi, nowy, pod kolej robów bawełnianych zatrudniają około 30,000 ro- żelazną, o 1 łuku. — Ch. jest siedliskiem biskupa,

p*U-{

ffc

lyTI

jiirfu.....«

Kies'¹*

posiada wielki kościół katedralny w stylu gotyckim z XII wieku, opactwo Werburgh, kościół św. Jana Chrzciciela, seminaryum nauczycielskie, szkołę łacińską.—Port na rzece Dee, dostępny dla średniej wielkości statków, wykazał w 1887 r. 2,442 statki przybyłe, objętości 182,0001. — W Ch. odbywają się słynne wyścigi co roku na torze zwanym Roo-dee. W pobliżu Cat-on-Hall, wspaniała rezy-dencya letnia księcia Westminster.—3). Ch., miasto w stanie Pensylwanii, w Stanach Zjednocz. Amer.

rata

m

muf

l\

And. S.

Pi

; Półn., na prawym brzegu Delawary, na południo-i zachód od Filadelfii, założone przez Szwedów w r. j 1643, leży śród żyznej równiny, ma liczne fabryki ! (machin, tkanin bawełnianych, młyny) i przeszło j 15,000 m-ców. — 4). Ch., nazwa wielu hrabstw i i miasteczek w Stanach Zjednocz. Ameryki Półn., w Kanadzie, w Australii i t. d.

ni

And. S.

Chesterfield, przymysłowe miasto w augielskiem hrabstwie Derby, przy drodze żelaznej łączącej Sheffield z Nottinghamem, w malowniczej, pagórkowatej okolicy; posiada starożytny kościół, kolegium katolickie, odlewnie żelaza, fabryki tkanin bawełnianych i jedwabnych, trykotaży, wyrobów pasa-moniczych, machin i t. p.; 14,500 m-ców. — Okolica obfituje w bogate pokłady węgla kamiennego, oraz w huty żelazne i ołowiane.

Fig. 218. Kościół katedralny w Chester.

And. S.

Chesterfield, Filip Dormer, czwarty earl of

Chesterfield, grupa wysepek na Oceanie Wielkim, na północo - zachód od Nowej Kaledonii, pod 19° sz. pd., 158° dł. wd. Gr., obfituje w guano; od botników; obok tego są fabryki tkanin jedwabnych, 1878 r. należy do Francyi. przetworów chemicznych, wyrobów z żelaza i stali, machin i t. p.—Handel opiera się głównie na wy- i Stanhope (* 1694 r. w Londynie — f 24 marca wozie sera i soli. Sieć kolei żelaznych, bardzo j 1773 roku), był synem Filipa Stanhope, trzeciego gęstą, uzupełniają kanały i liczne drogi bite.—Ksią- earl’a tego nazwiska. Początkowe wykształcenie żęta Ch. mieli w Anglii dawnemi czasy wyjątkowe, j z powodu przedwczesnej śmierci matki otrzymał prawie niezależne stanowisko; ostatnim z nich był ! w domu babki, margrabiny Halifax, następnie zaś Szymon Montfort; po jego upadku przeszło hrab- ! kształcił się w Trinity Hall, w Cambridge. W 1714 stwo do korony.—Stolicą jest—2). Ch. na prawym j roku odbył podróż po Europie, z której powrócił, brzegu rzeki Dee, niedaleko jej uścia i w pobliżu j będąc mianowany, za protekcyą swego krewnego, granicy walijskiej. Jest to osada bardzo staroży- i Jakóba Stanhope’a, szambelanem księcia Walii, tna. Za czasów rzymskich nosiła nazwę Deva, j W 1715 roku został członkiem parlamentu jako Colonia Devanai była główną twierdzą prze- j deputowany z St. Germans. W owym też czasie ciw Walii. Tędy, przez równinę Cheshire, dążyły miał z powodzeniem swoją pierwszą mowę, ale kie-legie rzymskie ku zachodowi na wyspę Anglesea, ’ dy ją wypowiedział, jeden z członków parlamentu tu także miała główną kwaterę siedemdziesiąta zwrócił mu uwagę na to, że z powodu niedojścia legia, tu wreszcie Antonius Pius obrał podstawę swych jeszcze pełnoletności, do której mu brakowało sze-

ściu tygodni, nie miał prawa przemawiać w parlamencie i zasłużył nawet za to na karę. Opuściwszy skutkiem tego parlament, Ch. udał się do Paryża, gdzie oddał ważne usługi rządowi, zbierając dla niego i dostarczając mu wiadomości o spisku Jakobitów. W 1716 r. powrócił do Anglii, uczestniczył w rozprawach parlamentu, a w 1723 roku został mianowany kapitanem gwardyi (the yeoman of the guard.). W 1726 r., po śmierci ojca, został lordem Stanhope i wskutek tego zajął miejsce w izbie wyższej. Tam też wymowa jego, która nie mogła wywrzeć wielkiego wpływu w Izbie niższej z powodu braku należytej siły a nadmiaru wykończenia, rozwinęła się w całym blasku, tak, że pod tym względem Ch. ustępuje jednemu tylko Pittowi.

i Sandwich’em, Ch. zrzekł się go w 1748 i odtąd brał udział tylko w rozprawach Izby wyższej. Jerzy II, pomimo niechęci do Ch-a, zaproponował mu, w nagrodę jego działalności, tytuł księcia, propozycyi tej wszakże Ch. nie przyjął. Później jeszcze w 1751 r. brał udział z lordem Macclesfieldem, tudzież matematykiem Bradleyem, w zaprowadzeniu nowego kalendarza. Z powodu wzmagającej się z wiekiem głuchoty powoli wycofał się Ch. z życia politycznego. Do głuchoty później przyłączyła się i ślepota. Tytuł męża stanu i polityka Ch. zdobył sobie głównie przez swoją krótkotrwałą, ale świetną administracyę Irlandyi. W mowach parlamentarnych okazał się (j. w.) znakomitym mówcą. W listach do swego syna Ch. wykazał zdolności literackie, chociaż zarzucają im, że obok wielu dobrych stron: dowcipu, wybornej obserwacyi, są powierzchowne i trochę rozpasane. Ten ostatni zarzut jednak tłómaczy się ogólnym duchem czasu, któremu ulegali, nietylko źli, ale i dobrzy. Ch. nie pozostawił bezpośrednio potomstwa, żona bowiem jego, Meluzyna Schulemberg, naturalna córka Jerzego I, była bezdzietną. Dla tego tytuł jego przeszedł na adoptowanego chrzestnego syna. Prócz „Letters to his Son“, wydanych w Londynie w 1845—51 roku w 5 tomach, są jeszcze Ch-a „Miscellaneous Works“ (Londyn 1777—8, 2 tomy).

A. O.

Ze wstąpieniem na tron Jerzego II Ch. był posłany do Hagi w charakterze ambasadora. Na miejscu tern odznaczył się taktem, umiarkowaniem i zręcznością, wskutek czego zyskał przyjaźń Wal-pole’a i nagrodę w orderze Podwiązki i godności dworskiej wielkiego marszałka (high Stewart).

W Hadze też miał z niejaką p. du Bouchet (w 1732) syna, Filipa Stanhope, dla którego napisał później sławne swoje listy, mające służyć mu za wskazówkę w życiu. Syn ten jednak umarł w 1768 r.

Z powodu nadwątlonego zdrowia Ch. zrzekł się w 1732 r. godności ambasadora i powróciwszy do

Chesterlit (miner.). Minerał z Pensylwanii, stanowiący odmianę mikroklinu, czyli ortoklazu (spa-tu polnego potażowego) tr ó j s koś no-o si o-

X. 3.

Chevalier Piotr, wydał w Paryżu 1663 r. „Hi-stoire de la guerre des Cosaąues contrę la Pologne*. Nowe wydanie 1850 tamże.—(„Encyklop. S. Orgelbranda synów").

Chevalier Jan Chrzciciel Alfons (* w Lan-gres d. 19 lipca roku 1793 — f w Paryżu d. 19 listopada r. 1879), znakomity chemik francuski,

kraju, zajął swe miejsce w Izbie lordów, jako je- „Encycl. Brit.“ (T. V str. 606). den z jej uznanych przywódzców. W tym czasie, jakkolwiek podtrzymywał ministeryum Walpole’a, nie był mu jednak ślepo uległym. Dlatego sprzeciwiał się w Izbie wyższej przyjęciu proponowane- w ego. go przez Walpole’a bilu o akcyzie i przy pomocy trzech swoich braci w izbie niższej zmusił go do cofnięcia całego projektu. Z tego powodu urażony Walpole pozbawił go godności wielkiego marszałka. Wtedy Ch. stał się naczelnikiem oppozycyi w izbie wyższej i wytężył wszystkie usiłowania w celu sprowadzenia upadku męża, którego za

Po skończeniu kursów otworzył aptekę w Paryżu, nie ustając jednak w pracy naukowej. W r. 1824 wybrano go na członka akademii lekarskiej, w 1834 został członkiem rady zdrowia, a w następnym — profesorem szkoły farmaceutycznej. Był pisarzem nadzwyczaj płodnym, a zajmował się w pracach swych przeważnie stosowaniem praktycznem zdobyczy wiedzy do higieny, toksykologii, farmakologii, zafałszowań przedmiotów spożywczych i t. p.; z dzieł jego obszerniejszych przytaczamy tu: 1) „Traite des reactifs chimiąues" (Paryż 1822); 2) „Manuel du pharinacien“ (tamże 1824—25, 2 t.);

3)    „L’art de doser les medicameuts" (tamże 1829);

4)    „Hygiene publique“ (tamże 1836); 5) „Diction-naire des alterations et falsifications des substan-ces alimentaires, medicamenteuses et commercialesw (tamże 1850, wyd. V wspólnie z Baudrimontem r.

krzywdziciela swego uważał. Walpole rzeczy- aptekarz z powołania. Mając lat 14, oddany został wiście upadł w 1742 r., ale pierwszym ministrem na naukę do Vauquelina, później otrzymał miejsce został Carteret, Ch. zaś wytrwał i nadal w szere- pomocnika w pracowni chemicznej paryskiego „Mu-gach oppozycyi. Dopiero w 1744 r. Carteret był zeum nauk przyrodniczych^. Wzięty do wojska ja-zmuszony ustąpić przed koalicyą t. z. Broad Bot- ko prosty żołnierz, brał udział w wojnie r. 1813; tom-party, której naczelnikami byli: Pitt i Ch. będąc rannym w bitwie pod Lipskiem, otrzymał Zdawało się jednak, że doświadczenie dyploma- ! uwolnienie od służby i do swojej nauki powrócił, tyczne Ch-a przyniesie większą korzyść za granicą, aniżeli w kraju, i dlatego wysłano go ponownie jako ambasadora do Hagi. Misyę tę Ch. wykonał z zupeł-nem powodzeniem, i w nagrodę za to został lordem namiestnikiem w Irlandyi, co oddawna było przedmiotem jego życzeń. Chociaż administracya Ch-a w Irlandyi nie była długotrwałą, stanowi jednak epokę w jego życiu, przynoszącą mu najwięcej chluby. Na miejscu tern prowadził politykę, której nie wyparłby się nawet obrońca Irlandyi, Burkę. Rządząc energicznie, ale taktownie, poskromił zakorzenione nadużycia, wskrzesił szkoły i przemysł, pojednał katolików z Oranżystami. Pożyteczna jednak jego dla Irlandyi działalność skończyła się bardzo prędko, bo już w 1746 r., przez powołanie go na urząd sekretarza stanu. Nie mogąc się na tym urzędzie pogodzić z Newcastle’m

wozdania z niej, wydanego w 13-tu tomach w Paryżu w r. 1868 pod tytułem: „Exposition universelle de 1867 a Paris; rapports du Jury International¹* Wstęp do kolosalnego tego dzieła, pióra Ch-a, sam przez się stanowi pracę ekonomiczno-statystyczną niespożytej wartości; wydany też został w niemieckim przekładzie przez Horna w Lipsku 1869 r. Jako śmiały obrońca wolnege handlu piórem i radą, Ch. Chevalier Michał, jeden z najznakomitszych pozostanie dla Prancyi i nauki wogóle na długie w tym wieku ekonomistów francuskich (* 13 stycz- czasy wybitną osobistością, nia 1806 w Limoges,—f w Montpellier 28 listopada 1879 r.). Otrzymawszy wyższe wykształcenie w szkole politechnicznej paryskiej, w młodości gorąco przejął się uaukami socyalistycznemi, szerzo-nemi naó wczas przez szkołę Saint-S i mon’ a (ob.).—

1878); 6) „Traite des desinfectants sous le rapport de 1’hygióue publiąue¹* (tamże 1862). Od r. 1825 był współwydaweą gazety „Jourual de chimie ine-dicale¹¹; a od 1829 współredaktorem miesięcznika „Annales d’hygiene publique“; w dwu tych czasopismach ogłaszał przeważnie prace swe, mniejszej objętości.—Por.: T. Gallard w „Annales d'hygióue publ. “ Ser. lit, t. III (1880 str. 181).

Dr J. P.

Dr. J. B-r.

Chevallier Paweł, ob. G a v a r n i. Chevandier de Valdrome Jan Piotr Eugeniusz, francuski mąż stanu (* w Saint Quirin [Meurthe] 1810 r. — f 1878 r.). Po skończeniu szkoły centralnej uzyskał dość prędko w tymże zakładzie stanowisko dyrektora laboratoryum chemicznego. — Był następnie dyrektorem fabryk lustrzanych w Cirey i Mannheim, członkiem zarządu fabryk Saint-Gobain, kolei żelaznych Zachodnich, a w 1859 r. w rodzinnym departamencie wybrany został na posła do ciała prawodawczego z programem umiarkowanych Bonapartystów. — Na tę godność ponownie go obierano w 1863 i 1869 roku.

Kierował nawet czas pewien organem tejże szkoły „Globe¹* i brał udział z Enfantin’em (ob.) w opracowaniu ,,Livre nouveau“, mającej stanowić przyszłą ewangelię nauki Saint-Simonistów. Represya rządu przeciwko tej szkole w r. 1832 dotknęła też i Ch-a, który skazany został na rok więzienia.

myślowych i otwarcie zaliczał się do zwolenników monarchii liberalnej.—W 1869 r. zaczął piastować godność wice prezesa ciała prawodawczego, a w następnym roku objął Ch. na czas krótki tekę ministra spr. wewnętrznych w gabinecie 01ivier’a.— Ogłosił następ. Jzieła: „Recherches sur la composi-tion elementaire des differents bois et sur le ren-

dement annuel d'un hectare de forets“ (1844); „Recherches sur 1’influence des irrigations sur la vegetation des forets¹* (1844); „Experieuces sur la production des futaies¹* (1845 ; „Memoires sur les proprietes mecauiąues du bois“ (*848).

Cheveaux iegers, ob. Szwoleżery.

Cheve Karol Franciszek, publicysta francuski, jeden z najbardziej krańcowych socyalistów (* 1813 r.), w dziełach swych i broszurach, ogłaszanych od r. 1839, usiłował zjednoczyć katolicyzm z socyalizmem; r. 1848 przyjął zasady Proudhona i rozwijał je gorliwie w czasopismach, których był redaktorem, później wrócił do poprzednich własnych teoryj.—(„Encyklop. S. Orgelbranda synów¹*).

Cheverny (cz. Szewerni), ród francuski, pochodzący z domu Hurault (ez. Hiuro), który przybrał nazwisko od ziemi Ch., erygowanej na hrabstwo w r. 1577 dla Filipa Hurault. Wybitniejszymi członkami tego rodu

Znane zdolności jego wszakże skłoniły ministra Thiersa do powierzenia mu, jeszcze przed odsiedzeniem tej kary, ważnej misyi do Stanów Zjednoczo- W parlamencie zabierał głos w kwestyach prze nych, dla wystudyowania tamtejszych urządzeń dróg żelaznych i kanałów. I odtąd rozpoczyna się niezmiernie pożyteczna dla kraju praca Ch-a. Listy jego do „Journal des Debats¹*, opisujące w miarę podróży te studya, zwróciły na siebie powszechną uwagę i uzupełnione po powrocie autora do kraju, wydane zostały pod tytułem: „Lettres sur rAmeriąue du Nord“ (w kilku wydaniach od 1836 —1842 roku; przełożone też były na język niemiecki: (Lipsk 1837).

Z. Kor.

na

W następnem dziele „Des interets materiels en France, travaux publics, routes, canaux, chemins de fer“ (Paryż 1838) skreślił Ćh. program cały materyalnych ulepszeń dla swego kraju. Szybko też jeden po drugim spotykały go zaszczyty publiczne: w r. 1836 mianowany kawalerem legii honorowej, w r. 1840 powołany na profesora ekonomii politycznej w College de France, w r. 1841 naczelnego inżyniera górnictwa. W r. 1845 przez departament Aveyron wysłany do izby deputowanych, aczkolwiek głosował z większością, przecież w „Journal des Debats¹* głosił ekonomiczne idee, śmiało broniące wolności i postępu. Tenże sam kierunek uwydatnia się w jego klasycznem dziele „Cours d’eeonomie politiąue¹* w trzech tomach, dwukrotnie wydanem w Paryżu od r. 1842—

baron Huriel (* około 1437—f 1517), syn poprzedniego; był on skarbnikiem wojennym za panowania Ludwika XI, radzcą królewskim i szam-belanem, a pod Ludwikiem XII sprawował urzędy

50 i od 1855—66). Po rewolucyi lutowej 1848 r. j byli: Raoul Hurault, pan na Ch. i la Grange eu So-Ch. zwalczał energicznie socyalne teorye Louis I logne, protoplasta rodziny, syn Jana Hurault, pana Blanc’a (ob.) i w swoich „Lettres sur 1’organisa- ' na Saint Denis i Joanny Thierry.—Jakób Hurault, tion du travail“ (Paryż 1848) bronił systemu tak pan na Ch., la Grange en Sologue, Vibraye, Veuil, zwanej naówczas „starej¹* ekonomii politycznej. Za rządów Napoleona Ill-go powołauy na członka rady stanu, a w r. 1860 na senatora, Ch. odznaczył się przez swoją praktyczną działalność w duchu wolnego handlu przy zawieraniu ówczesnych trak- i gubernatora hrabstwa Blois i ambasadora w Szwaj-tatów handlowych. Na wystawie wszechświatowej ¹ caryi; ożeniony był z Maryą Garandeau.—Rau 1 w Londynie 1862 r. powołany został na prezesa Hurault, starszy syn poprzedniego, intendent finan-

jury międzynarodowego.

udział w urządzeniu wystawy wszechświatowej pa- w sierpniu r. 1527. — Filip Hurault, hrabia, kawa-ryskiej w r. 1867, przewodniczył Ch. redakcyi spra- ler i pan na la Grange, (* 1528—f 1599), mąż sta-

Czynny też wziąwszy sów (1522), zabity pod Neapolem w armii Lautree’a

nu i prawnik francuski; kupił on od Michała de nia, został głównym dyrektorem ministeryum spr. 1’Hópital urząd patrona—radzcy przy parlamencie j zewnętrznych, następnie radzcą stanu. W r. 1865 paryskim, a przedstawiony Katarzynie Medycejskiej przez kardynała Lotaryńskiego, zyskał łaski królowej, która mu powierzała kilka tajnych misyj podczas podróży, jakie odbywała na prowincyi z królem Karolem IX (1564). Zamianowany kanclerzem Henryka księcia Andegaweńskiego, Ch. cieszył się jego zaufaniem i towarzyszył mu w bitwach pod Jarnac, Moncontour i przy oblężeniu Roszelli (1573); w r. 1569 otrzymał tytuł radzcy stanu, a gdy książę obrany został królem polskim, pilnował jego interesów we Francyi i pierwszy go uprzedził o śmierci brata, otwierającej następstwo tronu. Po ucieczce z Polski, zostawszy królem francuskim, Henryk III mianował Ch-go po kolei: kanclerzem orderu św. Michała, pieczętarzem, kanclerzem orderu św.

Ducha, wreszcie kanclerzem Francyi (1581). Po „dniu barykad⁴* (1588) Henryk III, postanowiwszy pozbyć się Gwizyuszów, usunął Ch-go i wszystkich ministrów. Ex-kanclerz osiadł w zamku swoim

»"?3

2,036 m. nad p. m.

Chevilly, wioska w departamencie francuskim Loiret, między Artenay a Orleanem, pamiętna zwycięstwem, jakie książę Fryderyk Karol odniósł nad Francuzami pod gen. Aurelie de Palladines d. 3

And. S.

And. S.

r-

Esclimon, skąd później Henryk IV powołał go napowrót na dwór i zwrócił mu wszystkie urzędy (1590). Ch. służył wiernie, za co otrzymał na-miestnikowstwo ziemi Chartres; pozostawił „Pa-miętniki**, które drugi jego syn, opat de Pontlevoy, doprowadził do r. 1601, oraz rękopis dla swoich dzieci, p. t. „lnstructions", który wyszedł drukiem w późniejszych wydaniach „Pamiętników" (Paryż 1636, 1664, 1823, 1836).

Cheville, Pas de Ch. przełęcz w Alpach Berneńskich, wiodąca z Bex do Sionu nad Rodanem, między szczytami Diablerets i Haut de Cry; droga wiedzie dziko-romantyczną doliną, śród złomów kamieni i urwistych skał; najwyższy punkt jej leży

And. S

grudnia 1870 r.

Cheviot-Hills, pasmo wyniosłości na granicy Anglii ze Szkocyą. Jest to grzbiet jednostajny, charakteru wyżynowego, zbudowany głównie z porfiru; z północy ogranicza go dolina rzeki Tweed, z południa, dokąd wysyła liczne gałęzie, systemat rz. Tyne; na wschodzie i zachodzie Ch. opada powoli w nadbrzeżne równiny. Dalszem ogniwem gór Ch. jest pasmo dążące ku północo zachodowi do węzła górskiego Broad Law. Najwyższy szczyt Ch. wznosi się 867 m. nad p. m., inne szczyty Blackhall-Hill, Carter-Fell, Peel-Fell są znacznie niższe. Zbocza górskie pokrywają lasy i doskonałe pastwiska; stąd hodowla bydła rogatego i owiec bardzo rozwinięta.

Chevreau Julian Henryk, mąż stanu francuski (* w Belleville w 1823 r.). Wydaniem zbioru udatnych wierszyków p. t. „Les Voyageuses“ (1844) pozyskał sobie poetycki rozgłos, który poprzedził jego karyerę biurokratyczną. W r. 1848 Ch. był najczynniejszym stronnikiem Ludwika Napoleona, za co dostała mu się w nagrodę prefektura dep. Ardeche. Po zamachu stanu z d. 2 grud-wyniósł go Napoleon Ch. na godność senatorską. Po upadku Emila 011ivier objął [Ch. tekę ministra spr. wewnętrznych w gabinecie hr. Palikao. W r. 1876 wybrany został na posła z dep. Ardśche. z- Kor

Chevremont Jan, sekretarz Karola V, ks. Lotaryngii (f 1702 r. w Paryżu), wydał w Kolonii r. 1702 dzieło p. t.: „Pologne monarchique“, które potem wyszło powtórnie p. t. „Etat actuel de la Pologne".—(„Encyklop. S. Orgelbranda synów").

Chevreul Michał Eugeniusz (* 31 sierpnia 1786 roku w Augers — f 9 kwietnia 1889 roku), syn wziętego i uczonego lekarza, pod którego okiem zaczął poznawać zasady nauk ścisłych jeszcze w ubiegłem stuleciu. W 1802 roku, po ukończeniu liceum w mieście rodzinnem, przeniósł się do Paryża i znalazł zajęcie w słynnej fabryce przetworów chemicznych Vauquelina, od którego obok praktyki, czerpał także i naukę teoretyczną. W 1808 Vauquelin, który był współcześnie profesorem chemii w Muzeum historyi naturalnej, ofiarował Ch-owi miejsce asystenta przy tym zakładzie naukowym, miejsce, które dla ów-lim

Wik*:«k±.

IRr

Ppf

/.i-i

Fig. 219. Chevreul Michał.

czesnjch chemików francuskich było prawie jedyną bramą do wyższej karyery naukowej. W 1813 przeszedł do liceum Karola Wielkiego na nauczyciela chemii, w 1824 rząd powierzył mu dyrekcyę farbiarni w fabryce gobelinów, w 1826 zasiadł Ch. w Akademii na fotelu osieroconym przez Prousta, w 1838 po śmierci Vauquelina objął katedrę chemii w Muzeum. Na tern ostatniem stanowisku niósł ważne krajowi i nauce usługi przez pół wieku prawie, bo do r. 1879. W 1886 Akademia, Fran-cya i cały świat naukowy obchodziły z niezwykłą uroczystością setną rocznicę jego urodzin. Badania samodzielne Ch. rozpoczął w 1811 r., wziąwszy za przedmiot studyów rzecz na owe czasy niezmiernie trudną, a mianowicie tłuszcze pochodzenia zwierzęcego. Do każdego działu związków organicznych w początku

And. 8

Chevreuse Mary a de Rohan, księżna (* 1600— f 12 sierpnia 1679), córka księcia Montbason; dnia 11 września 1617 r. wyszła za mąż za konetabla de Luynes, a w cztery miesiące po jego śmierci (19 kwietnia 1622) zaślubiła Klaudyusza Lotaryń-

naszego wieku przystępować trzeba było jako do zadania zupełnie nowego, nietylko bowiem teorya tych związków nie istniała, ale brakowało całkowicie metod ich otrzymywania, oddzielania jednych od drugich, oczyszczania, nie mówiąc już o sposobach charakteryzowania ich, a tembardziej rozbioru. Ch. muaiał tedy rozpocząć od wynalezienia metody otrzymywania tłuszczów w stanie oddzielnych indywiduów chemicznych, przyczem oparł się na rozmaitym stopniu rozpuszczalności tych ciał w cieczach lotnych, takich np. jak alkohol lub eter, i następnie kolej nem wydzielaniu się ich w miarę ulatniania się cieczy. Metoda to żmudna i mozolna, ale w wielu razach jedyna i do dziś dnia używana w pracowniach pod nazwą „krystalizacyi frakcyono-wanej“. W początku też opisywanego cyklu badań Ch. wprowadził niezmiernie doniosłe ulepszenie w sposobie wykonywania rozbioru ciał organicznych, czyli w t. zw. analizie elementarnej. Lavoisier i Gay-Lussac oznaczali skład związków tych w taki sposób, że spalali je w zamkniętej przestrzeni i chwytali gazy ze spalenia powstałe, usiłując objętościowo oznaczyć ich ilość, a z niej wnioskować o składzie rozbieranego ciała. Ażeby spalić związek organiczny w przestrzeni zamkniętej, należało jednak mieszać go z materyałami dostarczającemi niezbędnego do spalenia tlenu, i w tym celu dodawano chloranu potasu. Pomijając, że sposób ten był bardzo ryzykowny z powodu wybuchowych własności mieszanin, do których wchodzi chloran potasu, sól ta przez ogrzewanie łatwo rozkłada się sama i wydaje tlen, który mieszał się z właściwemi produktami spalenia i utrudniał albo niemożebnem czynił dokładne ich mierzenie. Ch. w 1813 r. zastąpił chloran potasu przez tlennik miedzi, niewy-dający pod wpływem samej temperatury żadnych gazów, a spalający ciała organiczne równie dokładnie, jak chloran potasu. Krok już tylko jeden, uczyniony przez Liebiga w kilkanaście lat później, a polegający na zastąpieniu objętościowej oceny produktów spalenia przez ich ważenie, dzielił analizę elementarną od dzisiejszej jej postaci. Ważne powyższe przyczynki były przez Ch-a mimochodem zdobyte z racyi studyów nad tłuszczami, których wykońozenie zajęło tyle czasu, że dopiero w 1823 roku mógł zebrać w jedną całość dorywczo ogłaszane poprzednio różne ich części i wydać w pomnikowem dziele, zatytułowanem: „Recher-ches chimiąues sur les corps gras d’origi-ne animaleM. Dzieło to, z dopełnieniami, które Ch. następnie ogłaszał w pismach naukowych, a głównie w Sprawozdaniach akademii nauk ścisłych, stanowi prawdziwą skarbnicę wszystkiego, czego dotychczas o tłuszczach nauka dowiedzieć się zdołała. Najważniejszą jednak zasługą Ch-a jest wykazanie, że wszystkie tłuszcze naturalne, zarówno zwierzęce, jak i roślinne, pod wpływem uwodnienia rozpadają się na alkohol trójhidroksy-lowy, wszystkim im wspólny—glicerynę [C₃H₅(OH)₈] i na kwasy organiczne, w różnych tłuszczach różne. To odkrycie okazało się tak ogólnem, że do dziś dnia jedną, zaledwie maleńką, można w niem wprowadzić poprawkę, mianowicie, iż w niektórych

tłuszczach miejsce gliceryny zajmuje inny jakiś alkohol—cholesteryna, alk. cetylowy. Ch. wprawdzie nie nazywał jeszcze gliceryny alkoholem,—zaszczyt dowiedzenia tego pozostawiony był Berthe-lotowi,—ale podobieństwo funkcyj między tern ciałem a alkoholami znał i wskazywał wyraźnie. W każdym razie Ch. pierwszy zbadał w sposób ścisły wielką i nadzwyczaj ważną gromadę związków naturalnych, mających tak wybitne znaczenie; wskazał, że powstają one z prostszych znacznie części składowych, z których część kwasowa, już i ówczesnej chemii dostępniejsza, mniej obca była, aniżeli obojętne, niewyraźnie scharakteryzowane tłuszcze; dowiódł podobieństwa pomiędzy tłuszczami a solami nieorganicznemi; nakoniec, dla praktyki stworzył jeden z pierwszych błysków światła, jakiemi hojnie w przyszłości obdarzyć ją miała chemia teoretyczna, stworzył podstawy dwu wielkich przemysłów: mydlarstwa i fabrykacyi kwasów tłuszczowych.—Jako dyrektor farbiarni gobelinów Ch. nie poprzestał także na rozwijaniu i doskonaleniu praktyki, ale sięgnął aż do najważniejszych podstaw tej gałęzi przemysłu, usiłując stworzyć racyonalną systematykę barw i metodę obje-ktywnej oceny następstw ich mieszania i harmonii. Oprócz wielu bardzo ważnych rozpraw szczegółowych z zakresu teoryi i praktyki farbierstwa, Ch. wydał w r. 1864 oddzielną książkę p. t. „Des cou-leurs et de leurs applications aux arts industriels“, w której zawarł wszystko, co w owym czasie wiedziano o farbierstwie,, o tym przemyśle niegdyś tak wyłącznie francuskim, i który dopiero w ostatnich czasach ek3patryował się z dawnej ojczyzny swojej, przenosząc się do Anglii i Niemiec. Godzi się też wspomnieć nawiasowo, że jeszcze w 1817 r. Ch. rozumiał tworzenie się bieli indygowej z indy-ga, jako sprawę syntetyczną, gdyż objaśniał ją przez dodawanie się wodoru do błękitu mdygowe-go. Dla ówczesnych chemików objaśnianie jakiejkolwiek przemiany związku organicznego za pomocą syntezy na zewnątrz organizmu wydawało się rzeczą tak niewłaściwą, że dopiero znacznie późniejsze spostrzeżenia potwierdziły słuszność owego domysłu. Takie są wielkie prace Ch-a, których ugruntowaniu i uzupełnieniu poświęcił on długoletni swój żywot. Proste ich zasady lub wyniki łatwo streścić się dają, chcąc jednak przedstawić poje-dyńcze ich części składowe w postaci choćby tylko tytułów rozpraw specyalnych, należałoby spisem bibliograficznym zapełnić liczne stronice. Zn CheTTeuse, stolica kantonu, w departamencie francuskim Seine et Oise, okręgu Rambouillet, na lewym brzegu rz. Yvette, o 3 mile na południo-zachód od Paryża; posiada starożytny zamek, niegdyś obronny, garbarnie, fabrykę porcelany, hutę szklaną, przeszło 2,000 m-ców. W pobliżu zamek Dampierre w czystym stylu Odrodzenia, z XVII wieku.

skiego, księcia de Cb. i de Joinville, wielkiego so- przed królową, ta zaś do ostatniej chwili czuła sła-kolnika i wielkiego szambelana, kawalera orderów j bóść do dawnej swojej powiernicy. Ludwik XIV Podwiązki i św. Ducha, nadzwyczajnego ambasadora króla Francyi na uroczystość godów weselnych króla angielskiego Karola I (1625), czwartego syna księcia Gwizyusza. Życie księżny było je-dnem nieprzerwanem pasmem intryg; Tallement des Reaux, pisząc o niej, gdy wyszła pierwszy raz za mąż, mówi: „Jest to ładna szelma, wielki filut i dużo obiecuje w przyszłości* (I, 400); lubiona bezgranicznie przez Annę Austryacką, była też powodem wszystkich nieszczęść królowej. Zamianowana roku 1618 nadintendentką dworu Anny, księżna, będąc sama kochanką lorda Holland, pracowała usilnie nad zadzierzgnięciem miłosnych stosunków między Anną a lordem Buckingham; towarzyszyła nowej królowej angielskiej do Londynu; przystąpiła do spisku hr. Chalais, drugiego swojego

cenił bardzo jej zdolności. Księżna przerastała o wiele zwykłych intrygantów dworu francuskiego przez cel polityczny, do którego całe życie dążyła, a tym celem było zawarcie przymierza z Hiszpanią; ale była to kobieta, nie uznająca żadnych względów moralnych; „Kochanków brała bez wyboru na tuziny, powiada Retz, bo to jej tak było potrzebnem, jak chleb powszedni". Z drugiego małżeństwa miała piękną i lekkich obyczajów córkę, pannę de Ch. (1627—1652), która się stała kochanką kardynała de Retz, oraz dwie inne córki, które wstąpiły do klasztoru; z pierwszym mężem miała syna, księcia de Luynes (1620—1690); wnuczka jej, hrabina de Verrue, podobna zupełnie do babki, tak z urody, jak i z obyczajów, była nałożnicą księcia Wiktora Amadeusza Sabaudzkiego.

kochanka, za co skazana na wygnanie (1626), uda- „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a.

Chevretise Karol Honoryusz d’Albert, książę de Luynes (* 7 października 1646 — f 5 listopada 1712), wnuk poprzedniej, a syn Ludwika Karola, księcia de Luynes, autora pamiętników genealogicznych; otrzymawszy tytuł księcia Ch. w r. 1667, przybrał wskutek cesyi ojca w r. 1688 tytuł para Francyi i księcia de Luynes; odtąd starsi synowie domu d’Albert nosili kolejno tytuły książąt de Luynes i de Ch., wszakże parostwo przywiązane było jedynie do pierwszego tytułu. Ch. był kapitanem porucznikiem szwoleżerów gwardyi królewskiej, wielkim sokolnikiem dworu i kawalerem orderu królewskiego, łączyła go zaś wielka przyjaźń z panią de Maintenon; on i jego żona, oraz książę i księżna de Beauvilliers (siostra księżnej de Ch.), tworzyli ścisłe kółko, które się zbierało dwa razy na tydzień na obiedzie, bądź to w pałacu Ch.r bądź w pałacu Beauvilliers, i to zawsze w towarzystwie pani de Maintenon; Saint-Simon powiada, iż „było to sanktuaryum, które trzymało u nóg swoich cały dwór Wersalski i cieszyło się największym kredytem przez poufałe stosunki z Ludwikiem XIV i jego kochanką". Do tego towarzystwa dopuszczani byli zwykle: książę de Bethune, Pomponne, ksiądz Polignac i Callióres. Cb. i Beauvilliers zbliżyli się, pod wpływem mitycznej pobożności do pani Guyon, którą im przedstawił Fenelon, i wkrótce głośna kwietystka stała się wyrocznią „małego stowarzyszenia", w czem jej dopomogła i ta okoliczność, że pani de Maintenon „uległa czarowi doktryn i praktyk mistycznych*. Saint-Simon przytacza, iż wszystko to się odbywało w jak największej tajemnicy, co rzeczy samej nadawało jeszcze większy urok*. Książę Ch. utrzymywał z panią Guyon stałą korespondencyę (pomieszczoną w t. VII Dzieł Fenelona, wydanie 1828) i prowadził korektę książki Fenelona „Les Maximes des Saints" (1697).

raz

4 a się do Lotaryngii, a wróciwszy później na dwór, musiała w r. 1632 znowu uciekać, gdyż odkryto jej korespondencyę z nowym kochankiem, Chateau-neuf, w której oboje cieszyli się z przewidywanej śmierci kardynała Richelieu. Jako zawzięty wróg wszechpotężnego kardynała, księżna zachęcała Ga-stona Orleańskiego do porwania Maryi Gonzagi, której król nie chciał mu dać za żonę; wmieszawszy się następnie w intrygi Anny Austryackiej z Hiszpanią, wywierała najszkodliwszy wpływ na umysł królowej; gdy knowania te odkryto, księżna poszła znów na wygnanie (1637), a Richelieu, chcąc dostać pewne tajne papiery, które królowa miała przy sobie ukrywać, posunął się nawet do poddania żony Ludwika XIII osobistej rewizyi. Księżna, przebywszy wpław rzekę Somme, uciekła do Anglii (14 czerwca), wróciła dopiero w rok po śmierci kardynała (1643) do Paryża, tryumfująca, pewna że rządzić będzie, ale tym razem omyliła się: królowa, zapomniawszy o przeszłości, odtrąciła dawną swoją przyjaciółkę i powiernicę, a całem swojem zaufaniem obdarzyła Mazariniego; wszakże kazała wypłacić księżnie 250,000 liwrów i pozwoliła jej pozostać w Paryżu, mimo, że Ludwik XIII testamentem swoim wykluczył ją z amnestyi, napisawszy: „niepokój, kłótnia i nieszczęście pójdą zawsze śladem za tą damą*. Jak ongi przeciwko Riche-lieumu, tak obecnie zaczęła księżna spiskować przeciwko Mazariniemu, ale po zaaresztowaniu księcia Beaufort poszła ponownie na wygnanie do Tu-ronii i Angoulóme, zkąd uciekłszy, schroniła się do Flandryi, by znów wrócić do Paryża (1649) na mocy amnestyi. Wówczas zbliżyła się do Mazariniego i rzuciła się w wir wojny domowej, pociągając za sobą macochę swoją, piękną i płochą księżnę Montbason, oraz bratową, księżnę de Guemene, które były jej ślepo posłuszne; pośrednicząc zaś następnie między przywódcami Frondy a Hiszpanią, Kiedy się król zaniepokoił postępami kwietyzmu, pogodziła się ostatecznie z kardynałem Mazarinim pani de Maintenon wyrzekła się przyjaciół, a ksią-i, dopomógłszy mu w przeprowadzeniu negocyacyj żę de Beauvilliers, który umiał się ustrzedz nie-z parlamentem (1651—52), ułatwiła mu powrót do łaski, zdołał zaledwie ochronić od zupełnej kata-Francyi. Odtąd Ch. pędziła już życie spokojne; strofy upartego i pełnego dewocyi szwagra. Ch., tylko jeszcze wmieszała się do polityki, przy- znalazłszy się na dworze zupełnie odosobnionym, czyniając się do zguby Fouquet’a, którego ganiła porzucił „doktryny podejrzane*, a król, który go

lubił, nadał mu gubernatorstwo Gwienny (1698). Stan majątkowy księcia był podówczas tak opłakanym, iż bez tego gubernatorstwa byłby umarł z głodu (Saint-Simon). Tytuł księcia Ch. przeszedł r. 1854 na Karola d’Albert, a r. 1870 na jego syna Honoryusza (* 1868).    r-

Chevreuse Franciszka Marya Raymun-da de Narbonne-Pelet-Fritzl ar, księżna de (* 1785—f w Lugdunie 6 lipca 1813), wyszła za mąż, za Pawła de Oh., była piękną i dowcipną, ale uchodziła za fantastyczkę i złośliwą; w r. 1805 o mało co nie została wygnaną z Fraucyi za kilka słów, wyrzeczonych przeciwko cesarzowi; Napoleon chciał ją mieć koniecznie za damę dworu cesarzowej i powierzył delikatną misyę „obłaskawienia" dumnej księżny Talleyrandowi, który żył w przyjaźni z księżną de Luynes (de Montmorency-La.val). Ch. odmawiała, cesarz groził; wreszcie Talleyrand postawił, jak zwykle, na swojem, i poprowadził księżnę na dwór Bonapartego, który ją powitał z wielkiem odznaczeniem. Kiedy księżna była w we-sołem usposobieniu, Napoleon, któremu pochlebiało wszelkie powodzenie, mawiał: „Patrzcie, przezwyciężyłem wstręt pani de Ch.“. (Pani de Remusat „Memoires* II, 315). Księżna miała włosy koloru rudego; kiedy cesarz jej o tern przypomniał pewnego razu, odparła: „być może, ale żaden mężczyzna jeszcze mi tego nie powiedział*. W r. 1808 Napoleon nadał księżnie tytuł hrabiny, a gdy rodzina królewska hiszpańska została internowaną we Francyi, po zjeździe w Bayonnie, zamianował ją damą dworu królowej Maryi Ludwiki, ale księżna nie przyjęła tego urzędu, oświadczywszy, „że nie chce być dozorczynią więzienia*. Skazana na wygnanie z Paryża, powróciła dopiero po dwóch latach; napisała powieść p. t. „Franęois de Mentel*, wydrukowaną w r. 1807.    r-

Chewra, ob. Chebrah.

Chewsurowie, górale Kaukascy, w gub. Tyfli-skiej, w okolicach źródeł Aragwy, składają się z 5-u gmin i liczą do 2,500 głów. Jest to, jak się zdaje, mieszanina Gruzinów, Osetyńców, Kistyńców i innych górali; sami wywodzą ród swój od Chewsura, żyda, który z królową Tamarą przybył w te okolice i z powodu choroby pozostać w nich musiał. Mieszkają w chatach kurnych bez okien, utrzymywanych w niechlujstwie; zajmują się rolnictwem, hodowlą owiec i bydła, pszczelnictwem i polowaniem; są wo-góle leniwi, obyczajów napół dzikich, o sobie trzymają bardzo wiele, względem obcych nieprzystępni, skorzy do kłótni i bójek. Mężczyźni nie odznaczają się ani kształtną budową, ani przyjemnemi rysami twarzy, w ubraniu zaniedbani, lecz na broń wielką zwracają uwagę: każdy Chewsur uzbrojony od stóp do głów, posiada pancerze, szyszaki, naramienniki, nagolenniki, kindżały, szable, tarcze, pałasze i t. p. Kobiety do lat 16 są nad podziw urodziwe i kształ-tue, lecz nadmierna praca wskutek próżniactwa mężczyzn, a jeszcze bardziej skąpe pożywienie i nieochędóstwo, sprawiają, że w 25-ym roku wyglądają, jak staruszki, a w późniejszym wieku są po-prostu wstrętne.—Ch. wyznają religią chrześciańską.

Wielka Enc. ilustr. T. XII.

lecz tylko pozornie, gdyż, jakkolwiek oddają pokłon krzyżowi i czczą św. Piotra i Pawła, to jednocześnie

And. S.

Cheyne-Stokes’a objaw oddechowy—oddech przepuszczający, peryodyczuy. Jest to objaw chorobowy bardzo charakterystyczny, rzucający się w oczy nawet profanowi. — Polega on na tern, że w pewnych odstępach czasu chory zupełnie oddychać przestaje; po tej pauzie następuje szereg oddechów z początku słabych i powierzchownych, które stopniowo się pogłębiają aż do najsilniejszych; po tym szeregu oddechów wzrastających następuje szereg oddechów stopniowo się zmniejszających, coraz powierzchowniej szych, aż do nowej pauzy.— Pauza może trwać od kilku do kilkudziesięciu sekund, szeregi oddechów, crescendo i descrescendo, również bywają różnej długości. Czasami cykl przez jednę minutę 5 razy może się powtórzyć, w innych zaś przypadkach jeden cykl trwa całą minutę, a nawet i dłużej. Objaw Ch.-St. występuje przy różnych stanach chorobowych, jako to: ucisk mózgu przez wylewy krwawe, guzy lub wysięki patologiczne (zapalenie opon), obrzęk mózgu; następnie występuje objaw Ch.-St. przy upośledzonym krwiobiegu w mózgu, przy chorobach, gdzie czynność serca jest bardzo upośledzona, jak: przy wadach organicznych serca, ciężkich i długich chorobach gorączkowych, po dużej utracie krwi, wreszcie zdarza się objaw Ch. St. przy zatruciu środkami narkoty-cznemi, etc., etc.— Objaw Ch.-St. wskazuje ciężkie zaburzenie w odżywianiu mózgu, zwłaszcza rdzenia przedłużonego, gdzie jest położony ośrodek oddechowy. — Znaczenie prognostyczne objawu Ch.-St. jest bardzo niepomyślne; zwykle bywa on przepowiednią rychłego końca, aczkolwiek nie zawsze, gdyż niejednokrotnie, pomimo objawu Ch.-St., obserwuje się poprawę, a nawet powrót do zdrowia. Dz-Chezy Antoni de, inżynier francuski dróg i mostów (* w 1718 w Chalons nad Marną we Francyi—f w Paryżu w 1798 r., jako dyrektor szkoły dróg i mostów, które-to obowiązki pełnił zaledwie 10 miesięcy). Był on przez 12 lat asystentem i zastępcą uczonego inżyniera Perronet, dyrektora szkoły dróg i mostów i inspektora robót, lecz po jego śmierci w 1794 roku, pomimo swoich zasług, nie zajął stanowiska swojego zwierzchnika, albowiem zostało ono dane inżynierowi Lambardie. Dopiero po zgonie tego ostatniego, będąc biednym emerytem, w 80 roku swojego życia zwrócił na siebie uwagę rządu podaniem o wsparcie; zamiast wsparcia otrzymał w r. 1797 urząd, na który dawno był zasłużył, dyrektora wspomnianej szkoły. Według zdania uczonego Prony, wypowiedzianego na publicznej sesyi Instytutu w 1804 r., Ch. był jednym z najzdolniejszych inżynierów i należał do tej małej liczby ludzi, których osobista wartość wyższą jest od przyznawanych im zasług. Pod dyrekcyą Perroneta w 1764 r. Ch. sprawdził na gruncie różne plany dotyczące wielkiego kanału Burgundzkiego, który wykonał według planów inżyniera Abeille. Wybudował także most skośny Trilport i most

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

składają ofiary bałwanom.

F. R.

delbergu 1846.

Neuilly, oba według projektów Perroneta. Napisał wiele rozpraw o konstrukcyach inżynierskich, a także wynalazł wagę czyli niwellę, służącą do mierzenia pochyłości gruntu, znaną pod nazwą „Niveau de Chezy, przez długi czas używaną przy robotach inżynierskich, a następnie w 1806 r. ulepszoną przez inżyniera Egault’a.

Chezy AntoniLeonard de, oryentalista francuski, syn Antoniego, inżyniera (* w Neuilly 15 stycznia 1773 — f w Paryżu 31 sierpnia 1832). Naprzód wstąpił do instytutu politechnicznego z chwilą otwarcia tego zakładu; nie czując jednak skłonności do nauk ścisłych, wkrótce porzucił obrany zawód i poświęcił się nauce języków wschodnich, mianowicie: arabskiego u Sylwestra de Sacy i perskiego u Langlós’a. W r. 1798 otrzymał posadę w ministeryum spraw zagranicznych i miał towarzyszyć Bonapartemu jako uczestnik wyprawy naukowej do Egiptu; w Tulonie jednak zachorował i powrócić musiał do Paryża. W r. następnym 1799 został kustoszem biblioteki narodowej w oddziale rękopisów i zajął się przede wszy stkiem rękopisami arabskiemi i perskiemi. W piśmiennictwie dał się poznać naprzód przekładem perskiego poematu Dża-miego: Miłość Medżnuna i Leili, który ogłosił w r. 1807 p. t. „Les amours de Medjnoun et Leila“ (Paryż). Zamierzał podobnie wydać inne utwory poezyi perskiej, między innemi przekład z Firdu-siego o Sohrabie, synu Rustama, gdy okoliczność przypadkowa skłoniła go do zajęcia się rękopisami sanskryckiemi, a następstwem tego było wyłączne odtąd oddanie się nowej zupełnie we Francyi nauce języka sanskryckiego i literatury staro - indyjskiej. W 1814 objął Ch. katedrę sanskrytu w kolegium francuskiem, ustanowioną dla niego przez Ludwika XVllI-go. Była to pierwsza katedra tego przedmiotu w Europie. Działalność profesorska Ch ego wydała świetne wyniki, w rzędzie bowiem jego słuchaczów znajdowali się najznakomitsi późniejsi sanskryciści, jak: Bopp, Eug. Burnouf, Langlois, Loiseleur - Des-longchamps, oraz tacy uczeni, jak Wilh. v. Humboldt, Fryd. Schlegel, Kosegarten, Mitscherlich, jego uczniowie i przyjaciele. Obok obowiązków profesora w kolegium franc. poruczono mu także wykład języka perskiego w szkole języków wschodnich. W r. 1817 został członkiem Akademii napisów i literatury. Z literatury staro • indyjskiej Ch. ogłosił przekład i rozbiór poematu lirycznego Kalidasy „Megha-duta“ (obłok gońcem miłości) (Paryż 1817), z „Sakuntali", najpiękniejszego dramatu tegoż Kalidasy, część obejmującą poznanie Sakuntali przez króla Duszjanta „La reconnaissance de Sacounta-la“ (Paryż 1830). Jest to pierwszy druk tego tekstu z tłómaczeniem francuskiem; pod przybranem nazwiskiem Apudy wydał Ch.„L’Anthologie ćrotiąue d’Ama-rou“ czyli „Amarusatakam" (Paryż 1831), oraz kilka ustępów z epopei staroindyjskich: „Mahabhara-ty“ i „Ramajany“ w tekście oryginalnym wraz z tłó-maczeniem i objaśnieniami; jak np. z „Ramajany⁴* epizod o śmierci Jadżnadatty: Yadjnadattabadha (Paryż 1826); pisał także o metryce sanskrytu i o kastach indyjskich. Przełożył nadto fragment z naturalisty arabskiego Qazuini’ego w Chrestomatii arabskiej Sylwestra de Sacy.

Żona Chózy’ego, Wilhelmina Krystyna z domu v. Klencke, wnuczka autorki niemieckiej Anny Ludwiki Karschin, znana jest w literaturze niemieckiej pod nazwiskiem Helminy von Chezy, jako poetka, należąca do szkoły romantycznej („Ge-dichte* 2 tomy, Aszafenburg 1812, i in.) i autorka romansów, powieści i nowel; najwięcej zaś rozgłosił jej imię dramat p. t. „Euryanthe“ (Wiedeń 1824), stanowiący tekst opery Webera pod tymże tytułem. Urodzona w Berlinie 26 stycznia 1783, w 16-ym roku życia wyszła za niejakiego Hastfe-ra, z którym się w rok potem rozwiodła. W r. 1802 przybyła do Paryża, nakłoniona do tego przez panią Genlis, która ją poznała w Berlinie; w r. 1805 poślubiła w Paryżu Chśzy’ego, którego poznała w domu Fryd. Schlegla. Po pięciu latach jednak, w ciągu których została matką dwu synów, rozłączyła się z mężem (1810), poczem powróciła do Niemiec, gdzie oddała się pracy literackiej i znalazła protektora w osobie księcia Dalber-ga. W ciągu czterdziestu kilku lat przemieszkiwała kolejno w Berlinie, Dreźnie, Wiedniu, Monachium, Paryżu i w Gienewie, gdzie umarła prawie ociemniałą, 28 lutego 1856. Po śmierci jej pamiętniki wydała Berta Borngraber p. t. „Unvergessenes“ (2 tomy, Lipsk 1858).—Starszy jej syn, Wilhelm y. Chezy (* 21 marca 1806 w Paryżu), studyo-wał prawo w Monachium, oddał się jednak autorstwu i napisał szereg powieści, prócz tego pracę heraldyczną i inne, oraz wspomnienia z własnego życia „Erinnerungenw (Szafuza, 2 tomy, 1863—64); umarł w Wiedniu 13 marca 1865. — Młodszy syn, ur. 1808, kształcił się w malarstwie, um. w Hei-

A. A. K.

Chęciński Jan (* 1824 — f 1874), poeta, dramaturg i aktor, urodzony w Warszawie, tu pierwsze otrzymał nauki, kształcił się następnie sam, by wystąpić na scenie. W młodym wieku wyuczył się języka włoskiego bardzo biegle i jego znajomość nie tylko dostarczała mu przedmiotów do tłómaczeń, lecz służyła także i praktycznie, dając mu możność udzielania lekcyj prywatnych, a potem i w konserwa-toryum muzycznem. Mając r. 27-y, wystąpił Ch. jako autor dramatyczny, napisawszy i wystawiwszy na scenie warszawskiej r. 1851 jednoaktówkę, p. t.: „Poeta“, w rok potem dwuaktową komedyę, p. t.: „Rozwód⁴⁴. Ale po tych pierwszych próbach zamilkł na lat kilka jako dramaturg, a natomiast zaczął po pismach i w osobnych zbiorach ogłaszać wiersze liryczne, opowiadania, gawędy, idąc za Syrokomlą, z którym łączyło go powinowactwo duchowe, miękkość usposobienia, drażliwość uczuć; zaznajomiwszy się osobiście, przylgnęli do siebie serdecznie i zawarli przyjaźń gorącą. Główne zbiorki poezyj Ch-gosą: „Jałmużna" (1855); „Anioł i Czart“(L856); wreszcie „Mniejsze poemata i strofy ulotne⁴⁴ (1859), z pomiędzy których najpopularniejszemi się stały „Zamki na lodzie⁴⁴. Dopiero uzyskawszy rozgłos jako poeta, oraz ogłosiwszy przekład powieści włoskiej Azeglia „Hektor Fieramosca" (r. 1856) i zastosowany do polszczyzny „Kurs języka włoskiego“ (1859), ułożony

Fig. 220. Chęciński Jan.

ra: „Otton ŁucznikK. — Recenzenci teatralni wielce dokuczali Ch-mu, a drażliwość autorska podyktowała mu ostatnią 5-aktową komedyę, p. t.: „Krytycy*, która wyszła z druku dopiero po śmierci autora. Prócz wspomnianych utworów oryginalnych, Ch. tłómaczył bardzo dużo komedyj, libret do oper („Prorok*, „Żydówka*, „Marco Spada“, „Trubadur*, Rigoletto*, „Purytanie*); tłómaczył, przerabiał, zbierał mnóstwo utworów dla dzieci („Opowiadania historyczne**, „Dzień grzecznego Władzia*, „Cuda oceanu* i t. d.); był spółpracownikiem „Przyjaciela dzieci*. — Obarczony liczną rodziną, musiał się podejmować prac najrozmaitszych, nawet dla siebie osobiście niemiłych, jak np. tłómaczenia „Pięknej Heleny*; ale nigdy nie wysługiwał się jakimś pobudkom nieszlachetnym.

Ch. wszedł do teatru wbrew woli ojca, który chciał mieć w nim prawnika, albo doktora medycyny. Będąc w chórach opery, a następnie w szkole dramatycznej pod Jasińskim, nie pobierał żadnej pensyi; trzeba było pracować na skromne utrzy-

W. Rap.

podług Vimercati’ego, ponownie zwrócił się Ch. do dramaturgii, wystawiając w r. 1859 w Warszawie „Szlachectwo duszy*, 3-aktową komedyę wierszem, w której śmiało i wymownie bronił prawa zasługi osobistej wobec przesądów urodzenia i uroszczeń ludzi pieniężnych. Nie tyle wartością dramatyczną, nie tyle komizmem (chociaż go tu i owdzie nie brakowało), ile szlachetnością uczuć i porywającym niekiedy patosem, który płynął z głębi duszy, zyskał Ch. tą sztuką powodzenie naówczas niezwykłe; w samej bowiem Warszawie w ciągu jednego roku miała ona dwadzieścia kilka przedstawień. — Zachęcony tem powodzeniem, pisał Ch. odtąd dla teatru, ale już żadna ze sztuk następnych nie zapewniła autorowi takich tryumfów, jak „Szlachectwo duszy*. Wymienimy te sztuki w kolei chronologicznej; „Porządni ludzie* (5 aktów, 1861); „Prze-obiadem i po obiedzie* (zręczny i dowcipny obrazek); „Poświęcenie* (5 aktów, wierszem); „Ciekawość pierwszy stopień do piekłau; „Cicha woda brzegi rwie“; libretta do oper Moniuszki: „Veibum nobile*, „Straszny dwór* i do opery Miinchheime-

W.

3-

■"3

85;?'

te

P. Chm.

manie życia udzielaniem lekcyj i jednocześnie kształcić się. Po ukończeniu Szkoły dramatycznej, wystąpił po raz pierwszy w komedyi Stanisława Bogusławskiego p. t. „Lwy i Lwice*, w roli Sędzimira, z niewielkiem powodzeniem. Zaliczony do grono artystów sceny warszawskiej, pracując na niej blizko lat 25, nie zdobył nigdy pierwszorzędnego stanowiska; przeszkodą był mu głos twardy, nie dający się nagiąć do subtelnych odcieni, o monoton-nem brzmieniu; tam tylko, gdzie retoryczność prze-magała, był Ćh. na swojem miejscu i z każdej takiej roli wychodził zwycięzko. Czystość dykcyi,

■ dosadność i siła, to były główne zalety w grze jego. Nie było tak wielkioh ustępów w dziele, któ-ryohby Ch. nie potrafił dobrze wyrecytować. Do najcelniejszych jego ról policzyć można: Magnusa w „Burgrafach* Wiktora Hugo, księcia Marokańskiego w „Kupcu Weneckim* Szekspira, Podstaro-stę w tragedyi „List żelazny* Małeckiego, Bernarda w komedyi „Małżeństwo z rozkazu* i Mateusza w komedyi „Chatka w lesie“ Syrokomli. Zresztą Ch. grywał chętnie t. zw. role zastępcze w razie oho • roby, lub wyjazdu na urlop którego z artystów; podejmował się takiej roli z dnia na dzień i nigdy żadnej nie zepsuł, a gdy mu pamięć nie dopisywa-\ ła—-improwizował, lecz nigdy nie skrzywił przez to myśli autora. Pamiętnem jest jego wystąpienie w „Zemście* Fredry, w roli Milczka, po Królikowskim, gdzie, czekając na wejście Podstoliny, gdy ta się spóźniła o parę minut, Ch. utworzył sobie cały monolog wierszem. W komedyi swej „Szlachectwo duszy* grał z kolei Wilczurę, Hrabiego i Czesława. W r. 1865 objął reźyseryę i był nauczycielem szkoły dramatycznej. Na jednem i dru-giem stanowisku zostawił po sobie wybitne ślady. Jako reżyser i informator był Ch. pierwszym na naszej scenie, który obok aktorskiego rzemiosła posiadał wiedzę i literackie wykształcenie. Sztuki przezeń inscenizowane do dziś dnia nie schodzą z repertoaru, nie dla swej wewnętrznej wartości, ale dzięki umiejętnemu wyzyskaniu sytuacyi i charakterów, które umiał rozświetlać artystom, wnikając głęboko w intencye i myśl autora. Wystawienie „Kupca Weneckiego*, „Hamleta*, „Otella* uchodziło za wzorowe. Z jego szkoły wyszli: Romana Popiel, Jan Tatarkiewicz, Władysław Szymanowski, Lucyan Kwieciński i wielu innych. Wśród nadmiernej pracy scenicznej i literackiej, obarczony liczną rodziną, po zgonie małżonki, padł wyczerpany w 50 roku życia.

Chęoiński zjazd (icolloąuium, wiec) roku 1331. Źródła historyczne podają wiadomość o odbytym przez Władysława Łokietka z baronami i prałatami zjeździe w Chęcinach w r. 1330, po którym pozostał ślad w akcie Janisława, arcybiskupa gnieźnieńskiego, z 14 czerwca, dotyczącym spraw dzie-sięcinnych; dokładniejszą relacyę o drugim zjeździe, z r. 1331, przekazał Długosz. „Władysław., do prowadzenia rozpoczętej wojny (z Krzyżakami) i zajmowania się sprawami publicznemi... nakazał na uroczystość św. Trójcy (26 maja) w mieście Chęcinach zjazd walny wszystkich ziem swoich; gdzie wydał pewne ordinationes et edicta*. Do wa-

1331.

źniej szych rozporządzeń króla należało odebranie rządów nad Wielkopolską Wincentemu z Szamotuł, a powierzenie ich własnemu synowi, Kazimierzowi. Brali udział w tym zjeździe: Spicimir, kasztelan krakowski, Mszczug, sandomierski, Mikołaj, krakowski, Wojciech brzeski — wojewodowie, Adam, kasztelan wiślicki, Piotr, kanclerz wielkopolski, Piotr, wice-kanclerz krakowski i wielu innych, podpisanych na wystawionym współcześnie na rzecz bożogrobców miechowskich akcie, przechowanym przez Nakielskiego („Miechovia“ str. 257). Po skończonej naradzie młody Kazimierz z instrukcyami ojca udał się do Wielkopolski, Łokietek wrócił do Krakowa, „aby lata sędziwe spędzał na łonie słodkiego pokoju". Ważnym był niewątpliwie zjazd Ch., znaczenie jednak jego historycy bieżącego stulecia przecenili. Lelewel na wyrażeniach Długosza: „ordinationes et edicta” oparł hypotezę wielkich robót prawodawczych Łokietka w Chęcinach. „Upewnia Długosz —pisze Lelewel—że syn jego, Kazimierz Wielki, stanowił: leges, conatitutiones, statuta... Sam zaś Władysław Łokietek stanowił edicta. Nie widzimy, aby ktokolwiek przed nim, albo później, ustawy pod imieniem edyktów ogłaszał; jeden tylko Łokietek edykta stanowił. Dla zebranych razem wielkopolskich i małopolskich ziem ustanowione edykta zostały, w prowincyonalnych statutach powtarzane. Te więc edykta, które się w nim wspomnione znajdują, rzeczywiście do króla Łokietka należą i te ustawy, które temiż prawie słowy, tak w małopolskich, jak wielkopolskich statutach są powtarzane, te dla obu ziem na wspólnych obradach w Chęcinach uchwalone zostały“. W dalszym wywodzie, genezę wielu artykułów ustawodawstwa Kazimierza Wielkiego znachodzi Lelewel w zjeździe Ch-im, w owych „edyktach"; znaczenie przeto pracy prawodawczej w Wiślicy w r. 1347 znakomicie uszczupla. Zdaniem Lelewela, prawodawstwo wiślickie jest tylko zlepkiem okruchów ustaw dawniejszych, zwłaszcza chęcińskich; nie korzyść, lecz szkodę zrządziło ono sprawie publicznej, mnożąc przez niedołęstwo redakcyi sprzeczności i wątpliwości. Przeciwko hy-potezie historyka wystąpił Helcel, który zjazdowi Ch-mu znaczenia pod względem ustawodawczym zaprzeczył i sławę prawodawcy przywrócił Kazimierzowi.—Ob. Lelewela: „Początkowe prawodawstwo polskie cywilne i kryminalne" (Warszawa 1828); Helcia „Starodawne prawa polskiego pomniki⁴

(t. I, Warszawa 1856); Długosza „Historya" pod r.

w. s.

Chęcińskie kopalnie i marmurołomy. Od bardzo dawnych czasów prowadzone były w okolicach Chęcin kopalnie rud miedzianych, srebr-nychi ołowianych. Trudno określić z całą ścisłością, kiedy mianowicie rozpoczęto tu wydobywanie rud kruszcowych i innych, to jednak nie ulega wątpliwości, że kopalnie Ch-kie istniały już samodzielnie w XIV wieku, już bowiem w i. 1368 Kazimierz Wielki wydał osobny statut, ściśle określający przepisy dotyczące wydobywania i sprzedaży produktów kopalnianych, oraz obowiązki służbowe osób zajętych przy kopalniach i pracujących pod ziemią,—które to przepisy miały moc prawną i odnośnie do kopalni Ch-kich. Prócz srebronośnego błyszczu ołowiu oraz rud miedzi w różnych postaciach, wydobywano z kop. Ch-kich swego czasu podobno i złoto, jak o tem świadczy Szymon Staro wolski, jeden z najzdolniejszych i najbardziej krajowi zasłużonych pisarzy XVII wieku; okoliczność tę jednak pozwalamy sobie poddać wątpliwości, nie napotkaliśmy bowiem nigdzie danych, któreby mogły usprawiedliwić powyższe twierdzenie. Kop. Cb. prowadzone były na tych samych zasadach, na jakich wydobywano rudy w okolicach Olkusza, to jest na prawach gwareckich, a mianowicie: wyłączne prawo wydobywania ciał kopalnych miał król. Z czasem jednak to prawo królowie zaczęli ustępować innym osobom lub stowarzyszeniom, które były obowiązane wypłacać królowi dziesięcinę w naturze, to jest w postaci wydobytej rudy. Osoby te i stowarzyszenia nosiły tytuł gwarków, a przypadająca królowi opłata nazywała się olborą. Przepisy, któremi w podobnych razach miał kierować się rząd i gwarkowie, były wzięte z ówczesnego węgierskiego, czeskiego i niemieckiego prawodawstwa górniczego. Do składu gwareckich stowarzyszeń mogli należeć, w charakterze członków, i sami królowie, jak tego liczne bywały przykłady. Stąd stowarzyszenia gwareckie były w kraju bardzo wysoko cenione: ci, którzy mogli do nich należeć, uważali to sobie za wielki zaszczyt, a szlachta polska, w ogólności bardzo ambitna i dumna, chętnie wchodziła z gwarkami w kolligacye i sama, na wzór króla, wstępowała, w miarę możności, w ich szeregi. Sprawami gwarków zarządzał osobny urzędnik, żupnikiem zwany, nad opłatą zaś olbory czuwał tak zwany olbornik. Licencye, czyli pozwolenia na wydobywanie rud, wydawane były gwarkom pier-wiastkowo tylko przez samego króla, z postępem czasu wszakże mogły już być udzielane i przez samych żupników, z wyjątkiem jednak gruntów należących do duchowieństwa, w których obrębie pozwolenia te wydawała wyłącznie tylko władza duchowna. Z początku jedne i te same osoby pełniły jednocześnie urząd żupnika kopalni Olkuskich i Ch-kich, naprzykład w roku 1396, kiedy żupnikiem był Mikołaj Boehner. Są jednak ślady, że w końcu XV wieku kop. Ch. miały osobnego żupnika, a był nim Jan Karaś; prawdopodobnie w tym czasie kopalnie, o których mowa, były w najbardziej kwitnącym stanie rozwoju. W wieku XVI żupnictwo Olkuskie i Chęcińskie znajduje się połączone znowu w jednej osobie, a żupnikami byli przez długi czas, jeden po drugim, członkowie znakomitej podówczas w kraju rodziny Bonerów. Nigdy jednak, o ile się zdaje, kop. Ch. nie stanowiły bardzo zyskownego i na wielką skalę prowadzonego przedsiębiorstwa, najznaczniejsza bowiem produkcya błyszczu ołowianego sięga roku 1535, kiedyż kopalni tych wydobyto wzmiankowanego kruszcu na sumę 76,000 ówczesnych złotych. W aktach są ślady, że w epoce między 1617 a 1650 rokiem kosztowne kruszce wydobywano w pobliżu Chęcińskiej Zamkowej-góry, oraz przy wsiach Radkowice, Murowaua-Wola, Bole-chowice, Szewce, Skiby, Górno, Zawada, Kossówka, Zajączkowska-Góra, Miedzianka, Sowia-Góra i in-nycb. Niemcewicz przytacza, że około roku 1630 do kasy króla Zygmunta III wpłynęło z olbory kopalni Ch-kich rocznego dochodu 300 ówczesnych złotych, a ponieważ dochód ten stanowił 11-tą część wydobycia, kopalnie te przeto przynosiły tylko 3,300 złotych, czyli, licząc złoty po 67% kop., 2,227% rubli. Z wydobytych rud miedzianych otrzymywano, jak się zdaje, w hucie we wsi po-blizkiej, Niewachlowie, miedź, którą prowadzono handel z zagranicą,—inne rudy wywożono w stanie surowym na przerób do Anglii. Pojedyncze, piękne okazy rud miedzianych z okolic Chęcin i Miedzia-nej-Góry, jako to: malachitu, miedzianej zieleni i lazuru, zdobią zbiory mineralogiczne w różnych miejscach kraju. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że gdy w roku 1656, za panowania Jana Kazimierza, Szwedzi zburzyli doszczętnie miasto Chęciny i splon-drowali całą okolicę, kopalnie kruszcowe Ch-kie prowadzić zaprzestano na dłuższy przeciąg czasu; jakkolwiek z drugiej strony jest podanie, że za Jana III wyrobiono z lazuru z kopalni tutejszych piękny stolik, który ofiarowano papieżowi Innocentemu XI. W końcu XVIII wieku, za Stanisława-Augusta, znowu rozpoczęto wydobywanie kruszców w dawnych k-ach Ch-kich. W roku 1782 przewodniczący w komisyi górniczej biskup płocki, Szembek, zwrócił szczególną uwagę króla na rzekomo bogate rudy miedziane w pobliżu wsi Mie-dziana-Góra; król polecił zbadać je uczonemu Caros-siemu (ob.), który w r. 1778 zwiedził szczegółowo okolice Chęcin i dokładnie je opisał. W roku 1787 kopalnie Miedzianogórskie, wraz z hutą Niewa-chlowską, przeszły od biskupów krakowskich w dzierżawę 40-letnią króla, i zaczął niemi zarządzać generał Śoldenhaf. Wówczas - to znowu rozpoczęto w tej okolicy wydobywanie rud kruszcowych na większą skalę, a w hucie Niewachlowskiej wytapiano z nich miedź i ołów, oraz z tego ostatniego odciągano srebro. Z miedzi bito w Warszawie mo-. netę groszową i trzygroszową. W roku 1789 rudę miedzianą wydobywano w trzech punktach: w miejscowości Kolej ówka pod Miedzianą-Górą, w pobliżu Niewachlowa i w Szczukowskich-Górkach, nad rzeczką Borzycą. Wartość jednak kruszców nie pokrywała, jak się zdaje, kosztów wydobycia. W r. 1809, za rządów austryackich, pod Szczukowskiemi-Górkami i Miedzianką znowu zaczęto prowadzić roboty górnicze pod kierunkiem urzędnika górniczego, Lille von Lillenbacha, lecz wkrótce usiłowań tych zupełnie zaprzestano. Kiedy w r. 1817 utworzoną została Główna dyrekcya Górnicza w Kielcach, dzięki zapobiegliwości i dobrym chęciom kierownika jej, ministra hrabiego Tadeusza Mostowskiego, wznowiono na wielką skalę roboty na kopalniach rud miedzianych i zaczęto prowadzić sztolnię „Stanisław", odMiedzianogórskiej kopalni „Zyg munt" do Niewachlowa. W tym też czasie ustawiono pierwszą w kraju na kopalniach rządowych maszynę parowo-wodociągową wtedy również powstała i nowa fabryka „Aleksandra" w Białogonie, której zadaniem miało być otrzymywanie srebra i miedzi z rud krajowych, na zasadzie najnowszych ówczesnych danych nauki. Na pamiątkę otwarcia huty „Aleksandra" wybito srebrny medal, na którym po jednej stronie umieszczono popiersie cesarza Aleksandra I z odpowiednim napisem, a po drugiej wizerunek fabryki Białogońskiej, naokoło zaś wypisano: „I kruszcom polskim zajaśniało słońce". W epoce od 1816 do 1826 roku w hucie „Aleksandra⁴* otrzymywano rok rocznie po 2,000 pudów miedzi i ołowiu, oraz od roku 1818 do roku 1824 wytopiono w niej, na ogół, 747 grzywien srebra. W r. 1827 fabryka „Aleksandra" przerobioną została na warsztaty mechaniczne, dziś jeszcze istniejące, a kopalnie okoliczne miedzi i ołowiu sre-bronośnego prowadzić zupełnie zaprzestano. Pod względem geologicznym wszystkie złoża minerałów, które były wydobywane w k-ach Ch-ich. i Kieleckich, należą do jednej epoki i znajdują się przeważnie w wapieniu, stanowiącym środkowe ogniwo formacyi dewońskiej, tern samem, wśród którego występują i marmury Ch. (patrz dalej). — Rudy miedziane znajdują się głównie w dwóch punktach: 1) W paśmie Chęcińskiem, pomiędzy Miedzianką i Chęcinami. We wsi Miedziance, położonej o iy2 mili na północo zachód od Chęcin, gdzie wapień de-woński tworzy wysokie i strome skały, znajdują się właśnie zwały obszerne, czyli hałdy, dawnej kopalni. Wydobywano tu malachit i lazuryt, to jest wodne węglany miedzi, które tworzą niewielkie żyły w wapieniu, lub też są rozsiane drobnemi cząstkami w tej skale. Na wapieniu dewońskim od strony południowo-zachodniej leży piaskowiec, należący do dolnego ogniwa formacyi tryasowej, przejęty w dolnej swej części rudami miedzianemi, pocho-dzącemi niewątpliwie także z wapienia dewońskiego. Taka sama warstwa piaszczysta z rudami miedzianemi znajduje się w takiem samem położeniu w górze Bejni pod Chęcinami, co naprowadza na wniosek, że rudy miedziane mogą się znajdować i w innych miejscach między Miedzianką a Chęcinami, wzdłuż południowo zachodniej strony pasma Chęcińskiego, na granicy wapienia dewońskiego z leżącym ponad nim piaskowcem tryascwym. 2) W Miedzianej górze, o milę na północ od Kielc. Tam właśnie znajdowała się obszerna wspomniana wyżej kopalnia „Zygmunt⁴⁴. Rudy miedziane, pomieszane z gliną i rudami źelaznemi, tworzą tu pokład od 4 do 6 metrów gruby, na granicy wapienia dewońskiego i kwarcytu, należącego do tej samej formacyi. Rudy, które tu się znajdują i były wydobywane, są to minerały nieco odmienne od rud w Miedziance: przeważnie błyszcz miedzi (siar-czyk miedzi) i czerwona ruda miedziana (tlennik miedzi); trafia się też miedź samorodna, malachit, rzadziej czerwona ruda miedziana (tlenek miedzi) i inne. Rudy ołowiane. Wszystkie złoża tych rud w okolicach Kielc i Chęcin znajdują się w wapieniu dewońskim i mają postać żył błyszczu ołowianego, przecinających warstwy wapienia w poprzek ich rozciągłości, mającej główny kierunek z półuoco-zachodu na południo-wschód. Żyły te mają zwykle od 1 do 2 stóp grubości, ale miejscami rozszerzają się do 8-miu stóp, i trafiają się zwykle grupami po kilka lub kilkanaście razem. Składają się one z czerwonej gliny, stanowiącej zapewne produkt zwietrzenia wa-

pieni, ze szpatu wapiennego i z błyszczu ołowiu | rozciągłość zupełnie jest niezbadaną; to zaś, co do-(siarczyk ołowiu), z którego rozkładu powstaje miejscami biała ruda ołowiana (węglan ołowiu). Prawie każda ruda ołowiana tutaj zawiera w sobie w mniejszej lub większej ilości srebro. Rudy ołowiane znajdują się głównie w czterech następujących miejscach: 1) W paśmie Zelejowskiem, ciągną-cem się równolegle do Chęcińskiego, ze strony półno-co-wschodniej, od wsi Gałęzice, przez Zelejową do Bolechowie. 2) Około wsi Jaworzna, o l¹/* mili na zachód od Kielc, gdzie jeszcze w początku bieżącego wieku wydobywano błyszcz ołowiu.—3) W paśmie Kieleckiem, ciągnącem się z zachodu na wschód od wsi Szczuko wskie-Górki przez Karczówkę do Kielc i dalej na wschód aż do wsi Górno. Na Karczówce znajdowano znaczne masy błyszczu ołowianego, i w dużych bryłach, z których jedna znajduje się w miejscowym kościele, w postaci wyrobionej z niej figury św. Barbary, patronki górników. Figura ta ma 3 stopy wysokości i 2 stopy szerokości. W Szczukowskich-Górkach, o milę na zachód od Kielc, ruda ołowiana znajduje się, nie w samym wapieniu dewońskim, lecz w dolnych warstwach piaskowca tryasowego, leżącego bezpośrednio na tym wapieniu; najniższa warstwa piaskowca, mająca dwa metry grubości, jest tak przejęta białą rudą ołowianą (węglan ołowiu), że i skała ta była dawniej również wydobywaną dla otrzymywania z niej ołowiu, a może poczęści i srebra.—4) W Szlachetnej-Górze, na południe od Miedzianej-Góry, znajduje się także błyszcz ołowiu, w wapieniu dewońskim.—Gdy w ciągu kilkuset lat, z małemi przerwami, wydobywanie rud miedzianych i ołowianych w okolicach Chęcin i Kielc stale się odbywało a prawdopodobnie przynosiło i pewne korzyści materyalne, nasuwa się pytanie: czemu mianowicie wydobywania tych minerałów zaniechano, i czy wznowienie robót w kopalniach miałoby jakie widoki powodzenia? Do zaniechania kopalni, o których mowa, przyczyniła się prawdopodobnie, prócz warunków politycznych, ta okoliczność, że w owych czasach środki mechaniczne, jakiemi rozporządzano, tak co do kruszenia i wydobywania skał z wnętrza ziemi, jak i co do odlewania wody z kopalni, były bardzo niedoskonałe; że zaś rudy w mowie będące znajdują się po większej części w twardych skałach a kopalnie miały znaczny przypływ wody, eksploatacya przeto kopalni była bardzo trudną i kosztowną.

tąd jest o nich wiadomem, zdaje się wykazywać, że, jak same rozmiary złoży, tak również i obfitość w nich rud kruszcowych, są takie, jakie w innych krajach służą za podstawę do bardzo poważnego przemysłu górniczego. Prócz kopalni kruszcowych, znane są oddawna w okolicach Chęcin łomy marmurów, chęcińskiemi, lub częściej jeszcze kieleckiemi zwanych. Tą nazwą oznaczają szare, zbite wapienie, występujące pomiędzy Chęcinami a Kielcami, a należące, wedle wyników ostatnich badań geologa współczesnego Kontkiewicza, do środkowego piętra formacyi dewońskiej. Zawierają one miejscami dużo skamieniałości, szczególniej korali, zwykle jaśniej zabarwionych, aniżeli masa samej skały, lub też są poprzecinane białemi żyłkami szpatu wapiennego, wskutek czego, po odpolerowaniu, otrzymują ładny urozmaicony wygląd. Wapienie te tworzą grube warstwy, rozciągające się mniej więcej równolegle do ogólnego kierunku gór kieleckich, to jest z południo-wschodu na północo-zachód, i zwykle stromo są nachylone ku pd.-w. lub pn.-z. Najwyższe góry skaliste koło Chęcin: Zamkowa i Zelejową, składają się z tych wapieni. — Po-nad temi wapieniami leży bezpośrednio w wielu miejscach, np. na górze Zygmuntowskiej, tak zwany okruchowiec, czyli brekczya wapienia, składająca się z kawałków takiego samego jak poprzedni wapienia dewońskiego, spojonych białym, żółtym lub czerwonym szpatem wapiennym, Po odpolerowaniu ciemne kawałki wapienia ładnie odbijają od masy jasnej zabarwionego szpatu i z tego powodu ta brekczya także jest używaną na różne wyroby pod nazwą marmuru. Warstwy brekczyi leżą bezpośrednio na warstwach wapienia, ale niezgodnie, t. j. mają mniejsze nachylenie do poziomu, i z tego powodu skałę tę uważać należy za utwór młodszy od wapienia dewońskiego, chociaż z powodu zupełnego braku w niej skamieniałości, niepodobna dokładnie oznaczyć, do jakiej należy formacyi. To tylko pewno, że brekczya ta jest starszą od najstarszego piętra formacyi tryasowej, czyli tak zwanego piaskowca pstrego; gdyż w wielu miejscach leży bezpośrednio pod czerwonym piaskowcem, prawdopodobnie do tego piętra należącym. — Kiedy mianowicie powstały łomy marmurów, w mowie będących, z pewnością nie wiadomo, rozwój zaś ich na większą skalę datować należy od czasu upadku chęcińskich kopalni kruszcowych. Wiadomo wszakże, że marmury te znane już były królowi Zygmuntowi III, który kazał wykuć z nich dużą kolumnę, mającą stanąć w Warszawie na pamiątkę uśmierzenia rokoszu Zebrzydowskiego, lubo właśnie dopiero Władysław IV sprowadził ją w r. 1643 do Warszawy i poświęcił pamięci króla-ojca. — Kolumna ta, z brekczyi góry Zygmuntówki wykuta, zdobiła w ciągu 242-ch lat dzisiejszy plac Zamkowy i dopiero w r. 1885 zwalona z powodu zwietrzenia na powierzchni, zastąpioną została przez nową kolumnę z granitu tyrolskiego. Marmury chęcińskie łamane były następnie w mniejszej lub większej ilości na przyozdobienie kościołów i pałaców, lecz rząd nie zwracał

Można jednak przypuszczać, że przy obecnem udoskonaleniu środków mechanicznych, oraz przy łatwości stosowania do robót w kopalniach materya-łów wybuchowych, wydobywanie rud miedzi i ołowiu w okolicach Chęcin i Kielc z korzyścią pro-wadzonem-by być mogło. Przedewszystkiem jednak złoża te rud kruszcowych powinny być dokładnie zbadane i gruntownie poznane za pomocą systematycznych poszukiwań, gdyż te roboty górnicze, jakie dotychczas tu prowadzono, nie miały żadnych naukowych podstaw, a zależały tylko od przypadkowego znalezienia rud na powierzchni. W ten sposób poznano tylko niektóre miejsca tych złoży, gdy tymczasem przeważna ich

na nie szczególnej uwagi i przemysłu tego pożądaną dla niego opieką nie otaczał. W końcu XVIII wieku zwiedził Chęciny król Stanisław August, a rozkazawszy sprowadzić z Włoch majstrów, biegłych w sztuce wyłamywania i obrabiania tych kamieni, zlecił główny kierunek robót malarzowi nadwornemu, Bacciarellemu, który następnie przyozdobił marmurami temi zamek królewski w Warszawie. W 1817, staraniem, wspomnionego wyżej, hr. Tadeusza Mostowskiego, założoną została w Chęcinach fabryka obrabiania marmurów na większą skalę, i przetrwała do roku 1823, kiedy Komisya Rządowa spraw wewnętrznych, która wówczas kierowała górnictwem krajowem, uważając, że fabryka ta żadnych nie przynosi dochodów, złączyła ją z więzieniem Chęcińskiem, przeniosła pracownie i warsztaty do zabudowań więziennych, i na lat 12 wypuściła całą fabrykę w dzierżawę nadzorcy więzienia, Sokołowskiemu. Gdy wszakże dzierżawca nie dotrzymywał umowy, a ceny na wyroby naznaczał zbyt wygórowane, dalsze istnienie fabryki stało się niemożliwem i w r. 1833 zupełnie ją zamknięto. Łamanie i obrabianie marmurów Chęoiń-skich pozostawało w rękach drobnych przedsiębiorców do roku 1875-go, kiedy August Repphan, inżynier, Józef Kokeli, adwokat, oraz Alfons Welke, budowniczy, założyli towarzystwo udziałowe, celem wyłamywania marmurów w nabytych przez spółkę i wydzierżawionych przez nią placach, oraz obrabiania tych marmurów w fabryce w Kielcach, specyalnie ku temu wzniesionej. Przedsiębiorstwo rozpoczęło roboty w r. 1876. Towarzystwo powyższe, pod firmą „Przedsiębiorstwo kopalni marmurów Kieleckich*, funkcyonuje i obecnie. Fabryka posiada maszynę parową 10-konną, wysokiego ciśnienia, pięć warsztatów pił, dwie tokarnie, jedną szlifiernię, dwie piły cylindryczne, dwie osobne piły pojedyńcze, jedną bormaszynę, jedną szlifiernię do narzędzi i t. p. W pierwszych latach po otwarciu fabryki pracowali w niej więźniowie kieleccy, ponieważ jednak to się nie opłacało, używać nadal więźniów do robót tych zaprzestano. Marmur surowy przychodzi do fabryki z łomów okolicznych, do mil trzech odległych. Głó wne łomy, z których dostawał się oddawca, a również i obecnie dostaje się, marmur, gatunków nąstępu-jących, są: 1) Sosnówka Kielecka, ciemno-bruna tny z żyłkami czerwonemi; 2) Kajetanów, szarawo-czarny (Miejscowość ta leży zupełnie na uboczu w przeciwnej, niż Chęciny, stronie Kielc, a pod względem geologicznym stanowi ciekawy wyjątek, gdyż niewątpliwie należy do formacyi permskiej); 3) Czer-wona-Góra, ciemno-fioletowawo-brunatny; 4) Zele-jowa, rozmaitych barw, oraz białawy; 5) Wierz-moniec, ciemno-brunatny, z koralami; 6) Malik, czerwonawo-brunatny, niekiedy z białemi żyłami; 7) Szewce v. Jaźwice, jasno-perłowo-fioletowy z żyłkami różnych odcieni; 8) Bolechowska-Góra, czerwonawo-brunatny; 9) Zygmuntówka, jasno-i ciemnoczerwona wo-brunatny, oraz białawy; 10) Sosnówka-Chęciny, żółto-i czerwono-brunatny; 11) Rzepko, jasno-brunatny i białawy; 112) Gacka, żółta wo-sza-ry; 13) Krzaki, czerwonawo-brunatny; 14) Okrągli-ca, fioletowawo-brunatny, tabaczkowy oraz biała-

wy; 15) Jaworznia, czerwonawo - i brunatno - białawy; 16) Szczukowskie-Górki? ciemno-popielaty; 17) Bolecbowice, czerwonawo-brunatny, czerwony i biały; 18) Słopiec-Rządowy, jasno czerwonawo brunatny i ciemno-brunatny, łamać się daje w duże płyty; 19) Młynarska-Góra, żółto-piaskowy; 20) Mo-rawicze, szarawo-źółtawy; 21) Korzecko, ciemnożółta wy —i inne. Marmury z miejscowości Malik, Szewce, Zygmuntówka i Bolecbowice dają się łamać w duże bryły, — z innych powyższych punktów w mniejszych kawałach. Działalność przedsiębiorstwa kopalni marmurów kieleckich (Chęcińskich) widzieć się daje w tablicy następującej:

Rok

1876

1877

1878

1879

1880

1881

1882

1883

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

Wyłamano marmuru stóp sześciennych

Pracowało w łomach robotników

Wyrobiono przedmiotów marmurowych

za rsr.

1654

5030

736

3542

7274

2832

2765

O O O O O Ci    .    ,

OiOCOiO-t I    I

—( <N

IC

00 o Ci o

-3 O* O Ol

1545

2823

2615

1327

3567

4775

1,317

8,634

13,937

14,042

15,752

15,218

14,264

14,554

9,861

8,326

8,480

10,317

11,191

11,200

10,730

11,323

20,048

22,359

Niezależnie o 1 wspomnianego przedsiębiorstwa udziałowego, marmury Chęcińskie łamią i obrabiają, na mniejszą skalę, mieszkańcy samych Chęcin, jakkolwiek drobny ten przemysł nie ma poważniejszego znaczenia. Marmury, o których mowa, tak co do trwałości, jak również i pod względem estetycznym, nie ustępują najbardziej cenionym marmurom zagranicznym; jeżeli zaś przemysł tutejszy nie jest jeszcze rozwinięty na większą skalę, to przyczyny tego szukać uależy już to w trudności i kosztowności przewozu wyrobów, już to w tern, że na marmurowe wyroby zagraniczne istnieje nader małe cło przywozowe. Marmurom naszym brak też może zbyt żywych barw, oraz najbardziej pożądanych w wyrobach marmurowych kolorów: pres-so-białego i presso-czarnego. Że jednak wyroby z marmurów Chęcińskich nie pozostawiają wiele do życzenia, za dowód służyć może to, iż na kilku ostatnich wystawach zyskały one uznanie i nagrody, i tak: w Moskwie w r. 1872 medal srebrny, takież medale w Warszawie w latach 1874 i 1890, podziękowanie szczególne w Warszawie w r. 1874— na wystawie wszechświatowej w Wiedniu w r. 1873 przyznano marmurom tym dyplom uznania, i taki sam dyplom na wystawie powszechnej paryskiej

w r. 1878. Z marmurów krajowych wyrabiają ków („zgnijesz ty w Chęcinach*). Pomiędzy bu-w Kielcach, a po części i w Chęcinach, odrzwia, dowlami jest znacznie większa część murowanych, schody, balkony, parapety, ambony, kominki, ko- a w ich liczbie niektóre odległej sięgają staroży-lumny i wazy ozdobne, sprzęty drobne domowe, tności. Kościół parafialny, w stylu ostrołukowym, nagrobki, tablice pamiątkowe, i inne; rozchodzi się j pochodzi prawdopodobnie z końca XIV lub począt-też marmur surowy w bryłach odpaserowanych j ków XV w. W 1568 roku starosta tutejszy, Stanisław Szafraniec, oddał ten kościół współwyznawcom Chęcińskie starostwo, w województwie Sando- swoim kalwinom, wszakże już w 1603 r., sta-mierskiem, powiecie Chęcińskim. Według lustracyi raniem Stanisława Branickiego, powrócono go ka-z r. 1765 płaciło kwarty złp. 2,806 gr. 26 den. 7; tolikom. Wnętrze posiada kilka ciekawych okazów za Stanisława Augusta było w posiadaniu Ignacego rzeźby marmurowej, skarbiec zaś—srebrną mon-

W. Chor.

i w płytach rzniętych.

w. s.

Załuskiego.

strancyę gotycką. Dawniejszym jest kościół z kla-Chęciny, miasto w gubernii i powiecie Kielec- sztorem niegdyś franciszkanów, fundowany przez kim, o 14 wiorst na południo-zachód od Kielc, przy Kazimierza Wielkiego w 1368 r.; kalwini zajęli go

T>:~

2*

mmi

EnMSsM

:

mim.

-••.-?■--• m.-

: *’■***—"

Bm

re

i^ian

PT

[I]

Sil

Mi

tói

firn

f—

WŚBŚttP.

MmeM

t^g

Wm

|jg

_______mmmm

^ńcassgsaffi—

i —| —::. ;:=-: .:::

mń

r?!:

Hs

Fi®

::

ggi

Hi

t- .

jllipirir

*&£. ■?^:- *Wjł

aft'. ^    i^Hai

Sil

i F.;H'

*•.

-':-S‘

fl

#S

:-r;

■ Pi

%5

v'‘

38

SD

Tc

a|ra

>■ ■

'i:

[•!

- ilBI

SjjFyd

ii

II

mfH| i § i

Fig. 221. Chęciny: Miasto i zamek.

drodze bitej Warszawsko-Krakowskiej i drodze żelaznej Iwangorodzko-Dąbrowskiej, śród okolicy malowniczej, pagórkowatej, zraszanej przez systemat Nidy. W d. 1 stycznia 1890 r. było tu ludności stałej 7,330 osób, niestałej 142, nieobecnej 873, rzeczywista przeto ludność wynosiła 6,599 głów, w tej liczbie 3,158 mężczyzn 3,441 kobiet, 25% katolików, 0.1% prawosławnych, 74.9 żydów. Miasto leży na północnym stoku skalistej góry, panującej nad daleką okolicą, posiada parafię katolicką, magistrat, sąd pokoju okręgu II, należący do zjazdu sędziów w Kielcach, dwie szkółki początkowe, dom przytułku dla starców i kalek, więzienie karne, które w swoim czasie rozsiewało grozę na oprysz-

w 1586, ze wszelkich ozdób i sprzętów ogołocił i do stopniowego upadku murów doprowadzili. Po wrócił te gmachy pierwotnym właścicielom wspo mniany już Branicki w 1605, odnowiwszy je wła snym kosztem i uposażywszy nowemi funduszami Szwedzi zrujnowali je w 1657 r., lecz w 1685 roku Stefan Bidziński po raz trzeci odbudowywa kościół wraz z klasztorem—aż wreszcie w r. 1817 pozostałe mury na więzienie obrócono. Przy trzecim kościółku św. Magdaleny był klasztor panien franciszkanek, zwanych tu klaryskami od założycielki Klary Grędoszewskiej; dziś jest to klasztor etatowy. Do znaczniejszych budowli należy także ratusz, synagoga i kilka starożytnych domów w ryn-

ku. Głownem zajęciem ludności jest handel, który pozostaje w rękach żydów, ludność katolicka trudni się przeważnie uprawą roli, a w części rzemiosłami. Dobra Chęcińskie, przedtem narodowe, dziś donacyjne, składają się z miasta oraz trzynastu wsi i folwarków, dawne zaś starostwo tutejsze stanowiło pierwotnie uposażenie wdów królewskich, zaś od XVI w. pozostawało ciągle w rodzinach magnackich; ostatnim starostą emfiteutycznym był Bogumił Załuski od 1775 roku na lat 50 i płacił 2,806 złp. kwarty. Historya miasta ściąga się do dziejów zamku, na wyniosłej górze marmurowej zbudowanego i sięgającego odległych czasów. Kiedy zamek ten był wzniesiouy, niewiadomo, w każdym razie istnieć on musiał już w XIII w., skoro na początku XIV w., a mianowicie w 1318 roku, uważano go za tak niezdobytą twierdzę, iż Władysław Łokietek, przygotowując się na otwartą wojnę z krzyżakami, kazał tu przenieść z Gniezna skarby kościoła archi-dyecezyalnego. Dziś z ruin, dosyć obszernych i względnie dobrze przechowanych, sterczą trzy baszty, widoczne nawet z dwu-nasto-milowej odległości. Zamek był pierwotnie mieszkaniem książąt i królów polskich, oraz rezy-dencyą wdów królewskich; najdłużej przebywała tu Elżbieta, siostra Kazimierza W-go, a matka króla Ludwika, która w jego imieniu rządy sprawowała; szczańskiego.

wszystkie dawniejsze prawa i ustawy, a w 1525 r. uzupełnił prawa i zwyczaje górnicze. Stefan Batory w 1583 roku wydał przywilej na założenie szkółki i fundusz na nauczyciela przeznaczył; Zygmunt III ustanowił jeden jarmark doroczny w 1611 r., a Władysław IV w 1643 r., przy urządzaniu komór i cła, wyznaczył w Ch-ach miejsce komory. Podczas wojny szwedzkiej wojska Rakoczego spaliły i zrabowały miasto, a grasująca przez lat 4 zaraza morowa opustoszyła je do reszty, tak, że lustracya z 1660 r. zastała tylko 48 domów, zamiast poprzednich 341. Ulgi i przywileje nadawane później przez Jana Kazimierza i Jana III niewiele przyczyniły się do podniesienia Chęcin. W 1764 r. Ch. zostały przeznaczone na drugie miejsce sądów ziemskich radomskich, dla powiatów radomskiego, opoczyńskiego i chęcińskiego, dekret zaś Rady nieustającej z 1777 r. dozwolił osiedlać się tu żydom, którzy w krótkim czasie napłynęli w znacznej liczbie, zagarniając w swe ręce handel i rzemiosła, ale zarazem i sprowadzając upadek rozwiniętego przedtem kamieniarstwa i rzeźbiarstwa.—Bliższe szczegóły ob. „Słownik geograficzny“, „Starożytna Polska” Balińskiego i Lipińskiego, „Ency-klopedya Orgelbranda" (większa), „Podróże" Niemcewicza, „Wycieczka archeologiczna" F. M. Sobie-

And. S.

później stał się więzieniem stanu. W 1386 roku Chiabrera Gabryel (* 1552 w Savonie w rze-siedział w niem trzy lata Andrzej Wingold, ksią czyposp. Genueńskiej—f 1637 tamże), poeta włoski, żę litewski, przyrodni brat Władysława Jagiełły, Osierocony przez ojca jeszcze przed przyjściem na a w 1409 r. Warcisław z Gortatowic, za okazaną świat, został przez swego stryja wzięty do Rzymu i tu przychylność krzyżakom. Po bitwie pod Tannen- pobierał nauki w kolegium jezuickiem; po śmierci bergiem w 1410 r. napełniły się więźniami wszystkie stryja przyjął służbę u kardynała Cornaro i, pozo-zamki polskie; w tutejszym między innymi przeby- stając w ten sposób w Rzymie, miał czas i spo-wał komtur, Michał Kuchmeister von Sternberg. sobność wydoskonalić swoje wykształcenie literac-W 1554 r. przechowywano w zamku chęcińskim kie w obcowaniu z Muretem, Pawłem Manucyuszem, czas jakiś skarby królowej Bony, która krótko tu Sperone Speronim i innymi mężami. Zmuszony do przed swoim wyjazdem do Włoch bawiła. Nastę- opuszczenia Rzymu z powodu zabicia pewnego pnie zamek był mieszkaniem starostów grodowych szlachcica, który go obraził, Ch. usunął się do ro-i mieścił w sobie sądy oraz kancelaryę grodzką; dzinnego miasta i tu spędził resztę życia, głuchy pożar zniszczył go w końcu XVI w,, lecz odbudo- na wszelkie namowy do przyjęcia służby na któ-wany na nowo w 1612 r.; Szwedzi zrujnowali go rymkolwiek dworze pańskim. Zaszczycali go swo-dwukrotnie w 1657 i 1707 r., poczem mieszkalnym jemi względami książęta toskańscy: Ferdynand I być przestał, służąc tylko na pomieszczenie sądów i Kuźma II, Karol Emanuel sabaudzki i papież i kancelaryi grodzkiej; ostatecznie zaś popadł w rui- Urban VIII. Ch. był poetą bardzo płodnym i do-nę za czasów austryackich. Z innych zdarzeń dzie- świadczał sił swego talentu we wszystkich prawie jowych pamiętny jest zamek chęciński zjazdem wo- rodzajach poezyi; wszakże jego poemata epickie— jewodów i kasztelanów widko-i małopolskich, zwo- „Le guerre de’Goti“ (Wenec. 1582), ,L’Amedeide“ łanym przez Wład. Łokietka w 1331 roku. Miasto (Genua 1620), „II Ruggiero“ (tamże 1653), i dro-Ch. powstało znacznie później od zamku i najpra- bniejsze epickie „Toemetti" (Floren 1598), oraz tra-wdopodobniej wzrost swój od Kazimierza W-go gedye „Erminia", „Ippodamia", wreszcie dramaty poczyna; należało ono do pierwszych, które rządziły pasterskie „Meganira" i „Galopea"—nie zawierają się prawem niemieckiem, bowiem Kazimierz Ja- w sobie nic godniejszego uwagi. Natomiast liry-giellończyk, odnawiając te prawa po pożarze w 1465 ki—„Rime" (Genua 1586 i często później; naj-r., wspomina, iż były one oddawna Chęcinom na- kompletniej w Rzymie 1718) zajmują wydatne dane. Dla podźwignienia miasta tenże król przy- miejsce w ówczesnej literaturze włoskiej, ponieważ wilejem z 1487 nadał mieszkańcom, obok innych Ch. nie był zwolennikiem konwencyonalnego naśla-przywilejów, i prawo do kopalni tutejszych. Jan dowania Petrarki, lecz, rozmiłowany w Pindarze, Olbracht urządził prawa górnicze na sposób Olku- jego wziął sobie za wzór do swych pieśni; naśla-skich w 1494 r., uwalniając mieszkańców od wszel- i dował też dość szczęśliwie i Anakreonta. Z tego kich opłat, ceł, targowego i t. p. Gdy Ch. spali- i powodu nazywano go włoskim Pindarem i Ana-ły się do szczętu w 1507 r. Zygmunt I odnowił kreontem.—Jego „Opere“ wydane były kilkakrotnie

70

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Kucyk. Pow»z. Ilustr. T. 2II.

(3 tomy, Wenecya 1768; 5 tomów, tamże 1782; wieka, który szuka w tern ochrony przed bagnami.

Połączone siły miejscowej ludności, skierowane do chiala Ludwik, publicysta i polityk włoski, uregulowania Chiany i osuszenia bagnisk, miały

ten skutek, że około 1,600 r. odpływ do Arno był uporządkowany, rzeki Foenna i Esse, należące przedtem do zlewiska Tybru, zostały również skierowane ku Arno, a wododział między dwiema rzekami głównemi znalazł się w jeziorze Chiusi. Woda otrzymała tak znaczny spadek, że cała dolina aż do uścia Esse została osuszoną. Powstały przeto dwie Chiany, złączone w jeziorze Chiusi, z którego rzeka wypływająca ku północy do Arno otrzymała nazwę Chiany Toskańskiej (Chiana Toscana, v. Canale Maestro) ta zaś, która spływała ku południowi do Tybru, zowie się Chianą rzymską (Chiana Romana). Dalsze roboty przedsięwziął znakomity inżynier Fossombroni w XVIII wieku, bijąc tamy, zmieniając uścia strumieni pobocznych i bacząc wogóle, aby główne koryto było jak najmniej zasypywane gruzem dopływów i aby rzeka, mając silny spadek, pogłębiała swe łożysko jak najbardziej i tym sposobem ściągała ku sobie jak najwięcej wody z przyległych bagien. W 1780 r. wododział posunął się jeszcze dalej na południe poza jezioro Chiusi, a strumień Tresa, dawniej' ty-browy, znowu został pozyskany dla Arno. Współcześnie dwa jeziora, Chiusi i Montepulciano, zostały znacznie zmniejszone; będą one dalej ograniczane tak, iż około 1920 r. znikną zupełnie, zamienione na ziemię rodzajną. Dziś linia wododziału leży na południe od Chiusi, na wysokości 251 m. nad p. m. Cała dolina Chiany, długa do 72 km., szeroka od 5—10 km., obejmuje przestrzeń 40,000 ha., najżyzniejszym mułkiem pokrytą, którego grubość wynosi średnio 2 m., miejscami zaś nawet do 5 m. dochodzi. — Febry znikły oddawna, a mieszkańcy zstępują ze zboczy górskich na równinę, zakładając coraz nowe osady i ożywiając pustą przedtem okolicę.

And. S.

Medyolan 1832—33).

(* w Ivrea, w departamencie Turyńskim, 29 stycznia 1834 roku); założył czasopismo „Rivista con-temporanea" (1853 r.); wydał po francusku „Une page d’histoire du gouvernement parlamentaire en Piemont" (Turyn 1858 r.); uczestniczył w walkach o niepodległość, w których zdobył stopień oficerski; w r. 1862 założył „Italia militare®, w 1870 roku „Rivistń militare italiana"; w 1882 r. zasiadł w izbie deputowanych, jako przedstawiciel Turynu. Prócz wydawnictw wyżej wspomnionych, Ch. ogłosił jeszcze: „Le Genćral La Marmora et Falbance prus-sienne“ (Paryż 1868); „Cenni storici sui prelimi-nari della guerra del 1866 e sulla battaglia di Cu stozza" (Florencya 1870—1872, 2 tomy), „Alfonso La Marmora, commemorazione" (Florencya 1879), „L’alleanza di Crimeo" (Rzym 1879), „Ricordi della giovinezza di Alfonso La Marmora" (Rzym 1881, 2 tomy), „Ricordi inediti di Michel Angelo Castelli sul eon te di Cavour“ (Turyn 1876), „Lettere edite ed inedite di Camillo Cavour“ (Turyn 1882—1887, 6 tomów).    *

Chialli Wincenty, malarz włoski (* 27 czerwca 1787 r. Citta di Castello — f 4 września 1840 roku w Cortonie, gdzie w kościele św. Augustyna znajduje się jego grobowiec), był naprzód rzemieślnikiem, potem się uczył u miernego malarza, a dopiero w 1804 roku wszedł do szkoły Camucciniego w Rzymie, gdzie lat 18 przepędził. W kompozy-cyi malarskiej poszedł on własną drogą oryginalną, łącząc z widokami architektoniczno perspektywicz-nemi—sceny historyczne i obyczajowe, do czego brał motywa po części z budownictwa klasycznego, po części ze średniowiecznego. Umiał obok tego przez dobór odpowiednich kostiumów i głów portretowanych, a niemniej także przez efekta światłocieniowe nadawać swym obrazom cechę wybitną osobliwszej harmonijności, co szczególniej widzieć się daje w licznych jego scenach klasztornych. Najprzedniejsze obrazy Gh-ego są: „Chór kapucynów®, „Refektarz® i „Cmentarz kapucynów®, malowane dla hr. Piancioniego, oraz „Msza kapucynów" dla hr. Mellerio. Ten ostatni obraz i „Cmentarz® znajdują się obecnie w pałacu Pittich. W ostatnich latach życia Ch., powołany na dyrektora akademii w Cortonie, obowiązku tego nie przyjął. * Chiana, rzeka włoska w Toskanii i Umbryi, na leżąca dziś, dzięki sztucznej bifurkacyi do dwóch systematów: Arno i Tybru. W czasach starożytnego Rzymu cała dolina Chiany, aż prawie do Arez-zo, należała do zlewiska Tybru przez „Clanis", odznaczała się zdrowym klimatem i była gęsto zaludnioną. Od XI wieku rozpoczyna się powolne zmniejszanie spadku rzeki, wywołane wylewami pobocznych jej strumieni i stopniowem wskutek tego przesuwaniem się wododziału; dolina zabagnia się, żyzną równinę nawiedzają febry złośliwe i cała okolica od Arezzo do Monte Pulciano pustoszeje. Chiana częścią swego biegu górnego staje się zwolna dopływem Arno i stopniowo przedłuża swe kopyto ku południowi pod wpływem działalności ezło-

And. S.

Cflianti, Monti Ch., wyniosłość kredowej for-macyi, w prowincyi włoskiej Toskanii, na granicy departamentów Sieny, Florencyi i Arezzo (szczyty S. Michele, M-te Luco), słynna z uprawy oliwek, morwy, a przedewszystkiem wybornego wina czerwonego, którego najlepszy gatunek hoduje się w okolicy Broglio.

Chiapas, najbardziej południowy stan rzeczypo-spolitej Meksykańskiej, na granicy z Gwatemalą i na wybrzeżu Oceanu Wielkiego, otoczony z zachodu stanami Oaxaca i Veracruz, a z północy stanem Tabasco, — 55,316 km. □ powierzchni i 241,404 m-ców (1890) t. j. 4.4 na 1 km. □.— Wyjąwszy wązki pas nadbrzeżnej, prawie bezludnej, i lagunami usianej niziny, cały kraj przedstawia płaskowzgórze, od 900—1100 m. średnio nad p. m. wzniesione i przecięte trzema łańcuchami gór, śród których wiele jest stożków wygasłych wulkanów; łańcuch południowy nosi nazwę Sierra Mądre i opada stromo ku morzu, łagodnie zaś ku wnętrzu wyżyny; wyróżnia się w nim szczyt Tacana (Volcan de Soconusco, sterczący nad wybrzeżem t. im.) 2,380 m. Najważniejszą i prawie jedyną rzeką jest systemat rzeki Grijalva, zwanej także w górnym

dzieła sztuki i w Watykanie urządził wspaniałe muzeum. Już poprzednicy jego, mianowicie: Klemens XIV i Pius VI, skrzętnie zgromadzali obrazy, posągi, płaskorzeźby i cenne zabytki najznakomitszych artystów. Pius VII niezmordowaną swą troskliwością przewyższył wszystkich, a uporządkowanie olbrzymich zbiorów powierzył wielkiemu znawcy, Canovie, który w zupełności odpowiedział zaufaniu. Odtąd muzeum i biblioteka przybrały nazwę: Chiaramonti. Najbieglejsi znawcy jedno i drugą opisywali szczegółowo, a najpełniejsze opisy są: Visconti’ego r, 1818 i Pischolerego

biegu „Mescalapa” i łączącej się na uściu z rzeką Usumacinta.—Klimat na wyżynie łagodny i zdrowy, wegetacya bujna, dziewicze lasy pokrywają znaczne obszary; ziemia rodzi kukurydzę, pszenicę, tytoń, indygo, trzcinę cukrową, kakao, ananasy; lasy składają się z cedrów, sosen, mahoniu, gwajaku, drzewa żelaznego itp., pastwiska znajdują się w całym kraju. Pomimo tak przyjaznych warunków, rolnictwo i chów bydła słabo są rozwinięte, górnictwo prawie nie istnieje. Dzisiejsi mieszkańcy są przeważnie Indyanami dwóch szczepów, a mianowicie: azteko-zapoteckiego i maya-kwiczue; jedni z nich osiedli, zajmują się rolnictwem i pasterstwem, i ci noszą nazwę „avencidados“, inni żyją „na swobodzie", są to „lacandones"; wszakże immigracya Hiszpanów przyczyniła się wielce do zatarcia etnicznych cech tubylców. W epoce odkrycia Ameryki istniała tu starodawna kultura, o której świadczą wspaniałe zwaliska miasta Culhuacan, w pobliżu wsi Pallenąue („amerykańska Pompeja"), na tery-toryum stanu. Kraj ten należał pierwotnie do wi-cekrólestwa meksykańskiego, później do generalnego kapitanatu Gwatemali; gdy zaś te kolonie hiszpańskie oderwały się od metropolii, przyłączył się do Meksyku i został mu potem przez Gwatemalę formalnie odstąpiony w 1854 r. Stolicą stanu jest San Cbristobal, albo Ciudad de las Casas, nazwany tak na cześć Bartłomieja de la Casas, pierwszego biskupa tutejszego (f 1566) i słynnego opiekuna Indyan; najdawniejszem atoli miastem za-łożonem przez Europejczyków jest Chiapa de los In di os, na zachód od S. Christobal (powstało 1527 r.). Administracyjnie dzieli się stan na 10 departamentów i 37 gmin (municipios).

1829 r.

Ks. R. F.

And. S<

Chiari, w starożytności Clarium, miasto okręgowe w departamencie włoskim Brescii (Lombar-dya), przy drodze żelaznej Brescia-Medyolan; piękna katedra, szkoła techniczna, jedwabnictwo, garbarnie, uprawa wina; 10,500 m-ców. Tu książę Eugeniusz pokonał wojsko hiszpańsko-francnskie pod wodzą Villeroi d. 2 września 1701 r.

And. S

Chiari Piotr (* 1700 w Brescii—f 1788 tamże), poeta włoski; po wyjściu ze szkół wstąpił do zakonu jezuitów, później wystąpił z niego i był księdzem świeckim, ale zajmował się wyłącznie literaturą. Mieszkał czas długi w Wenecyi i tu napisał więcej niż 60 komedyj, do czego pobudziła go chęć współzawodniczenia z Goldonim i Gozzim. Wszystkie one są słabe, grzeszą zwłaszcza brakiem prawdy i siły komicznej; wyszły zebrane p. t. „Commedie" (10 tomów, Wenecya 1756 i Bolonia 1759—1762) i „Nuova raccolta di commedie" (Wenecya 1762). Napisał oprócz tego cztery „Tragedie¹⁴ (Bolonia 1792) i wiele romansów, które prędko poszły w zapomnienie; poczytniejsze z nich były „La giocatrice - Cłraramonte, miasto we Włoszech, na wyśpię del lotto⁴⁴ i „Ballerina onorata".

Chiarini Ludwik Aloizy, rodem z Włoch (*

Sycylii, w departamencie Syrakuz, okręgu Modica,

And. S.

gotycki i około 10,000 m-ców.

hebrajska; 3) Słownik hebrajski. Zaś w rękopi-smie pozostawił: przekład z arabskiego Proklama-cyi tureckiej, oraz opis i rozbiór pisma chińskiego, znalezionego w warszawskiej bibliotece publicznej. Rozpoczął tłómaczyć „Talmud", ale śmierć mu przeszkodziła. Gramatykę i słownik przełożył na język polski Piotr Chlebowski i wydał w War-

Ks. R. F.

Chiastolit (miner). Minerał stanowiący osobliwą odmianę andaluzytu (krzemianu glinu), w kryształach słupowatych długich, wrosłych zwykle w czarny łupek gliniany, których środek wzdłuż osi, a często i wzdłuż czterech krawędzi, wypełnia materya węglowa, dając tym sposobem na przekroju kryształu, prostopadle do osi głównej, krzyż czarny, zkąd i nazwa minerału. Cięż wł. 2.9—3.1: tw. 5 — 5.5, barwy żółtawo-szarej, rzadziej czerwo-

śród bardzo żyznej, choć nieco suszami nawiedza- 1789 — f d. 28 lutego 1832), biegły w językach nej, okolicy; uprawa słynnego wina Ch., a także wschodnich. Przybył do Warszawy i wykładał wszelkiego rodzaju owoców południowych; jest tu w uniwersytecie tutejszym historyę kościelną, oraz starodawny, niegdyś obronny, zamek, piękny kościół język hebrajski. Był to mąż głęboko wykształcony, używał wielkiej powagi między uczonymi. Za-Chiaramonti starodawna rodzina włoska, z któ- proszono go na członka Towarzystwa Przyjaciół rej pochodzi Papież Pius VII (ob. Pius VII) (* Nauk. Ogłosił drukiem: 1) Teorya judaizmu z za-w Cesane 1742 — f 1823). Ukończywszy nauki stosowaniem do reformy żydów; 2) Gramatyka w Rzymie, wstąpił do zakonu Benedyktynów. Jako bit gły profesor zwrócił na siebie uwagę kłewnego swego, Papieża Piusa VI. Został biskupem w Ti-voli, przeniesiony na biskupa w Imola, w końcu otrzymał purpurę kardynalską. W d. 4 marca 1800 r., po śmierci Piusa VI, zebrani kardynałowie w Wenecyi obrali go Papieżem w najtrudniejszych dla Kościoła czasach, gdyż całą Europę na- szawie 1826 r. pełnił szczęk oręża, a państwo kościelne opanowali Francuzi. Papież zwalczał niesłychane trudności, bo miał przeciw sobie chciwość i dumę Napoleona I. Wytrwale stawał w obronie praw Ko ścioła i gotów był położyć życie za prawdę i sprawiedliwość. Doczekał się tryumfu Kościoła i w d.

24 maja 1814 wjechał do Rzymu wśród nieopisanej radości ludu. Zabrał się energicznie do uporządkowania kraju, w którym wojny napoleońskie poczyniły okropne spustoszenia. Z różnemi pań- j nawej, z blaskiem szklistym słabym, albo matowym, stwami pozawierał konkordaty, odzyskał uwiezione na krawędziach prześwieca. Ma skład chemiczny an-

Chiaves D es id e rat o, poeta i prozaik, prawnik i mąż stanu włoski (* w Turyniu 2 października J825). Po ukończeniu studyów jurydycznych brał żywy udział w sprawach publicznych swej ojczyzny x w r. 1848 był nadzwyczajnym komisarzem rządowym, w 1856 posłem w parlamencie, od grudnia 1865 do czerwca 1866 ministrem spraw wewnętrznych w gabinecie Lamarmora-Lanza, w 1870 wice - prezydentem izby. Jako poeta Ch. sławę swoją zawdzięcza drobnym komedyom, które wydał p. t.: „Ricreazioni filodramatiche“ (Turyn 1876). Oprócz tego napisał: „11 giudice del fatto“ (Tur)n 1843); „II giudice mai giudicato“ (Turyn 1879); „II re“ (Turyn 1881).

daluzytu, jakkolwiek, skutkiem poczynającego się rozkładu, stosunek w nim krzemionki bywa zwykle Wyższy. — Znajduje się w Saksonii, Bretanii, Pirenejach, w ogóle dosyć często w łupkach gliniastych metamorficznych (prawie zawsze obok grani-

K. J.

tów).

Cłliavari, miasto w departamencie włoskim Genui, na wybrzeżu odnogi Genueńskiej (Riviera di Levante), malowniczo położone na zboczu gór, przy uściu rzeczki Sturia i na drodze żelaznej Genua-Piza; 12,666 m-ców (1888).— Są tu cztery kościoły, bogate w arcydzieła rzeźby i malarstwa, szkoła techniczna i marynarki, liceum; żegluga nadbrzeżna rozwinięta, równie jak przemysł rękodzielniczy, dostarczający koronek, mebli, mozaik; kwitnie też uprawa wina i oliwy, połów korali i sardeli. — W okolicy łomy łupku. Na przeciwległym brzegu Sturyi leży Lavagna, gniazdo rodzinyFieschi, znanej w dziejach rzeczypospolitej Genueńskiej.

Chiavenna łae. C1 a v e n n a, stolica okr. we włoskim departamencie Sondrio (Lombardya), na północ od jeziora Como, przy zbiegu dwóch dolin mię-dzygórskich, któremi wiodą ważne przełęcze alpejskie, a mianowicie: doliną rzeki Liro (Val S. Gia-como) przez przełęcz Spliigen w dolinę Tylnego Renu, i doliną rzeki Mairy (Val Br eg agi i a), przez przełęcz Maloja do Engadyny górnej i górnego Innu. Takie położenie zjednało miastu nazwę „Klucza Lombardyi“ (clavis = klucz, zamek) i sprawiło, że posiadanie Ch-y było zawsze celem działań wojennych podczas walk prowadzonych w tej stronie. — Ch. leży 335 m. nad p. m., w dolinie otwartej dla łagodnych, ciepłych wiatrów południa, a zamkniętej dla wiatrów północnych, stąd klimat jej jest prawie taki, jak nad jez. Como; te warunki wpłynęły też na bardzo wczesne osiedlenie się tu ludności i skolonizowanie okolicy. — Pierwotnie hrabiowie Ch-y byli lennikami cesarzów niemieckich, później dostała się Ch. Medyolanowi. Pretensye, jakie biskupi Churu i Kanton Gryzoński rościli co do Ch-y, były przyczyną wielu wojen; ostatecznie jednak przyłączono ją w 1512 r. do kantonu Gry-zońskiego, w 17y7 należy do Ch. Rzeczypospolitej Cyzalpińskiej, w 1805 r. do napoleońskiego Króle stwa Włoskiego, w J814 r. do Austryi, wreszcie w 1859 r. do Włoch. — Z czasów średniowiecz-

And. 8.

Chicago, największe, choć nie stołeczne, miasto stanu Illinois, po New-Yorku drugie co do wielkości w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, na południowo-zachoduiem wybrzeżu jeziora Michigan. Przed niespełna stu laty rozciągały się tu odwieczne puszcze, śród których płynęła od zachodu niewielka rzeka Ch., a w okolicy dzikie plemiona Indyan uganiały się za bawołami. W pobliżu jeziora stała chata drewniana, zamieszkana przez zbiegłego z San Domingo negra, który ją w r. 1796 ustąpił, francuskiemu myśliwcowi Le-may, ten zaś sprzedał ją agentowi firmy Astor, prowadzącej w tej okolicy handel zamienny z krajowcami. Rząd Stanów wzniósł w 1804 r. drewniany fort dla osłony kupców, lecz pomimo to w tymże roku cała karawana została wymordowana przez Indyan; dotąd istnieje w Ch. pień drzewa, pod którem rzeź odbyć się miała. Pierwotny wzrost osady był nader powolny: w 1820 r. było zaledwie pięciu kolonistów, w r. 1830 wszystkiego 12 rodzin. W tym-to roku rząd Stanów wszedł w układ z-Indyanami, którzy odstąpili grunta i cofnęli się za Mississippi. Ten wypadek jest epokowym dla miasta, dał bowiem przyszłym osadui-kom warunek spokoju i bezpieczeństwa i pozwolił na zniesienie bezużytecznego już fortu. Wszakże napływ kolonistów nie był zrazu wielki: widocznie wspomnienia niedawnej smutnej przeszłości odstręczały wielu, skutkiem czego w 1837 r. liczono zaledwie 4,710 m-ców. Była to wówczas prosta faktorya do handlu futrami i stacya wojskowa pod nazwą Dearborn. Lecz w tym roku ludność nych posiada miasto wiele ciekawych budowli, mię nadała tej osadzie organizacyę miejską i dzisiejszą dzy któremi wyróżnia się kościół św. Wawrzyńca nazwę; odtąd rozwój miasta postępuje tak olbrzy-z XV w., ze smukłą wieżą i chrzcielnicą przy niej mierni krokami, że podobnego przykładu nie wy-(baptysteryum) z XII w. —Są także ruiny zam- kazują dzieje. Oto liczby ściągające się do ludno-ku, w którym miało miejsce spotkanie Fryde- ści: w 1840 r. liczono 12,000 mców, w 1850 już ryka I z Henrykiem Lwem. — Dziś miasto liczy 29,963, w 1865 r. przeszło 178,000 w 1870 r. spis około 5,000 m-ców; trudnią się oni uprawą wy- urzędowy wykazał 278,977 głów, w 1880 blisko bornego wina, wyrobem papieru, piwa, tkanin ba- 504,00<w 1890 roku 1,099,850 m., wreszcie wełnianych i jedwabnych, prowadzą także handel w 1893 przeszło 1,200,000. W przeciągu zatem owocami i winem.—Na zboczach góry znajdują się niespełna 60 lat, licząc od r. 1837, ludność zwięk-liczne otwory, nakształt niewielkich jaskiń, w któ- szyła się 250 razy. W rozwoju swoim i w nie-rych ludność przechowuje wino i piwo (Ventaro- j długich dziejach zaznacza Ch. trzy doniosłe wyli).— Na południe od miasta, aż do jeziora Como, i padki: podniesienie miasta, zbudowanie tunelu pod-rozciąga się równina, nieco błotnista, ale urodzaj- I wodnego i straszliwy pożar, jakiego Nowy Świat na (piano di Ch.); jest to utwór alluwialny rzeki ' nie pamięta. Co do pierwszego, miasto, jak mó-Mairy, która gruzem górskim wypełniła istniejące ■ wiono powszechnie, „leżafo na błociea i z powo«lu tu niegdyś jezioro.    Ani s- nizkiego położenia zalewane było przy każdym

deszczu; wtedy zdobyto się na przedsięwzięcie wzbogacenia się, lekceważenie przepisów prawa prawdziwie amerykańskie: postanowiono istniejące wówczas miasto ze wszystkiemi budowlami podnieść w górę o 1 — 3m.    Ksżda dzielnica, między czte

i życia ludzkiego, samowola, nieokiełzany bieg naprzód,—wszystkie te właściwości amerykańskie sprawiły, że pożar Ch. nastąpił wogóle, a wybuchnąwszy, tak kolosalne przybrał wymiary. Umysły rozważniejsze, patrząc na powstające domy i dzielnice oraz na sposób ich budowania, ostrzegały przed niebezpieczeństwem i nazywały całe miasto „łapką na ludzi i pudełkiem zapałek". Pięciopiętrowe gmachy wznoszono na słabych fundamentach i z cienkich murów, domów nie oddzielano brandmurami, na strychach i w piwnicach umieszczano składy najniebezpieczniejszych towarów. To też gdy 7 października 1871 r. ukazał się pożar—całe prawie „pudełko zapałek" w ciągu dwóch dni spaliło się do szczętu. 100,000 ludzi zostało bez dachu, kilkaset ofiar zginęło w płomieniach, 15,000

rema przecinającemi się ulicami zawarta, została za pomocą mnóstwa olbrzymich lewarów uniesiona,—wówczas podkładano pod nią przygotowane fundamenta i na nich dom osadzano; tym sposobem, poczynając od wybrzeży jeziora, podniesiono w górę całe ówczesne miasto. Ale dzieło to, jakkolwiek zdumiewające, przewyższone jeszcze zostało przez zbudowanie tunelu podwodnego. Ch. nie miało wody do picia, bowiem rzekę, przepływającą miasto, zanieczyściły odpadki z gorzelni, szlachtu-zów i t. p.-—tak dalece, że nawet wody jeziora stały się na znacznej przestrzeni niezdatnemi do użytku. By zaradzić złemu, rozpisano konkurs

s»&.

mm

i,

Ssaa®

'■'-“-i'

■jjjj

asm

mmmmmm WMW&m

HF

: ■

SiSaf

HI

sra?!

[pij

~g*iŁjrł.~

li

r ig. 222. Katusz w Chicago.

i z mnóstwa projektów, pomimo protestów wielu budowli wszelkiego rodzaju uległo zupełnemu zni-inżynierów, wybrano ten, który pod dnem Michi- szczenili, a szkody przez pożar zrządzone dosięgły gańskiego jeziora zalecał zbudowanie trzykilome- miliarda marek. Zdawałoby się, że po tak wiel-trowego tunelu, dla otrzymania zdrowej i jak kry- kiej katastrofie miasto uległo zagładzie; lecz tu ształ czystej wody. Główną trudność stanowiło właśnie amerykańska energia czynu wykazała ca-połączenie tego tunelu podziemnego z wodami jeziora; łą swą wartość, a wsparta kapitałami z asekura-w tym celu założono na dnie mocne fundamenta i na ! cyi otrzymanemi i pomocą publiczną, odbudowała nich wzniesiono sztuczną wyspę, w której dopiero j miasto w ciągu lat dwóch z daleko większym przewiercono otwór, jak studnię, dopóki nie dostano się | pychem i, zawdzięczając doświadczeniu, z daleko do tunelu. Cała ta czynność trwała niespełna 3 lata j większą trwałością. Dziś jest to gród wszech ■ i po wykonaniu zapewniła miastu wielką ilość wo- | światowego znaczenia. Czternaście linij dróg że-dy do picia, która nadto w wybornym gatunku j laznych zbiega się w jego środku, kanał sztuczny wytryska i ze studni artezyjskiej, jaką wywiercono łączy go z rzeką Mississippi, a tysiące statków han-w celu poszukiwania źródeł nafty. Pożar Ch. j dlowych pruje wody cichego przed półwiekiem je-w 1871 roku b>ł jedną z najstraszliwszych klęsk, ziora. Jakkolwiek życie obecnego miasta płynie jakie w tym rodzaju zaznaczyła historya. Gorącz- . szeroko wszystkiemi korytami współczesnej cywi-kowy wzrost miast, gwałtowna żądza szybkiego ‘ lizacyi, wszakże ponad ogólną działalnością mieszr kańców góruje handel, jako główne źródło dobro- ^ zrazu drewniane, niepozorne wille; powoli zjawia-bytu. Jest to najpierwszy rynek na śwlecie pod ją się ulice, a przy nich domy murowane, wreszcie względem handlu zbożem, mięsem i drzewem. Godne rozwija się właściwe miasto ze wspaniałemi gma-są uwagi tutejsze elewatory zbożowe oraz olbrzy- chami prywatnemi i publiczuemi, zbytkowemi ho-mie rzeźnie i obory dla bydła; te ostatnie obejmują telami i okazałemi wystawami sklepowemi, z ob-120 ha. powierzchni i pomieścić mogą naraz 20,000 ! szernemi placami i bulwarami, wysadzanemi w kil-wołów, 75,000 świń i 22,000 owiec. Przemysł wysoko j ka rzędów drzew. Niewiele jest miast, nawet w Eu-rozwinięty, zwłaszcza pod względem budowy machin j ropie, któreby były tak prawidłowo założone i tak parowych, warsztatów mechanicznych, walcowni wspaniale zabudowane, jak Ch. — Takich ulic, jak i odlewni żelaza, tkanin wełnianych i narzędzi rolni- Avenue Wabash, albo Michigan — nie ma nawet czych; wartość produkcyi dosięga ogromnej wysoko- New-York — a i słynne „Lipy“ berlińskie nie wy-ści 350 mil. dolarów rocznie, przy 120,000 robotni- trzymają porównania ze względu na gustowne urzą-ków.— Lecz obok przemysłu i handlu Ch. nie za- dzenie alei i ich rozrost bujny.—Kościoły są wiel-niedbuje spraw społecznych, oświaty i miłosierdzia kie i wogóle piękne, gmachy zaś publiczne mają publicznego. Jest tu 200 przeszło kościołów róż- i cechę przepychu i trwałości; wielka opera jest nych wyznań; pałac sądowy z ogromnym gmachem ' większą i wygodniejszą, niż wszystkie teatra lou-więziennym, nowy wspaniały teatr, kilkanaście tea- : dyńskie. — Jako miejsce spaceru służy sześć par-

; ■■

:: : 'w

::h==

7=£F.irr

['sz=rr

¹I,

■mim

‘Ji

.• :

•~5*g

rf-a

slliSii

ip

jKjl

•x-“

IllsllilillPllii

^8* i

M ■ M

MM*

. ‘•'j

-i

i«.. -«•

Fig. 223. Ulica Stanu („State Street^) w Chicago.

trów mniejszych, mnóstwo olbrzymich hoteli, prze- , ków na zewnętrznym bulwarze, okalającym miasto,

wyższających wielkością, przepychem i wygodami | oraz kilkanaście parków w śródmieściu. _ Przed-

ze strony pierw -

najpierwsze europejskie — uniwersytet, trzy szkoły ; mieścia otaczają Ch. półkolem, są to: Hydepark, medyczne, akademia (która w 1871 roku straciła j Lakę, Cicero, Evanston i t. p., razem liczą około w pożarze cenne swe muzeum), kilka semiuaryów \ 100,000 m-ców. — Por.: Seeger i Schlager „Ent-duchownych, obserwatoryum astronomiczne, mnó- j wickelung, Zerstdrung und Wiederaufbau^yon^Ch.*4 stwo szkół średnich i niższych, kilkanaście szpi- (Chicago 1872); Marąuis „Haudbook of Ch.“ (Chicago tali, cztery instytuty dla głuchoniemych i ociemnia- 1885); Andrews „History of Ch.“ (tamże). And-s-łych, liczne pomniki znakomitych ludzi (np. Lin- Chioahomimini, dopływ James-River, w stanie colna, Fritza Reutera) i t. p. — Tej róźnostronnej północno-amerykańkim Wirginii, przerżnięty trzema działalności koroną była wystawa „Kolumbowa“, drogami żelaznemi, z powodu swych bagnistych odbyta w 1893 r. (z powodu wyborów prezydenta j i lasami porosłych brzegów stanowi pod wzglę-nie mogła odbyć się w 1892 r.); — w walce o ten j dem strategicznym ważną przeszkodę w działa-zaszczyt New-York został pokonany—wystawa zgro- i niach wojennych. Miejscowość ta, wiosną 1862 madziła owoce pracy 55 narodów i 37 kolonij. — roku, była widownią krwawych bojów między unio-Ogólny wygląd miasta jest nader dodatni. Zbliża- I nistami i separatystami, pod dowództwem generując się z rozległych równin preryj, oko spotyka i łów Mac - Clellana i Sumnera

And. S.

And. S.

And. S.

hof“, (Augsburg 1886).

szych, Lee, Stuarta, Jacksona i Johnstona ze strony drugich.    *

Chicamanga, nieznaczny lewy dopływ rzeki Tennessee (systemat Mississippi przez Ohio), w północno-zachodniej części stanu Georgii (Stany Zjedn. Ara. Półn.)—nad jej brzegami południowcy pod wodzą Bragga odnieśli w dwudniowej walce zwycięstwo nad wojskami rządowerai pod Rosencransem d. 19— 20 września 1863 r. Bitwa ta nosi zwykle nazwę bitwy pod Chattanooga.

Cłlicarot (Carajura v. Curugura), barwnik z Bignonii Chica, ob. B i g no n i a.

Chiohen - Itza, wieś położona w Meksykańskiej prowincyi Yukatan, w której się znajdują cenne ruiny budowli Azteków.    r-

Chichester, stolica angielskiego hrabstwa Sus-sex, -w głębi płaskiego wybrzeża kanału La Manche, przy drodze żel. Portscnouth-Brighton, jest jednem z najstarszych miast angielskich. Za czasów rzymskich było stacyą wojskową pod nazwą Cissaecastrum, a w V w. stolicą królów angielskich; posiada też z owych epok wiele zabytków budownictwa.—Wieki Średnie ozdobiły miasto kościołem katedralnym (XII w.), zaliczanym do najwspanialszych w Anglii; jest on wzniesiony w stylu gotyckim, pięcionawowy, posiada wieżę, która po zawaleniu się w r. 1861 zastała wzniesioną ponownie; godnym jest także uwagi krzyż na głównym rynku, z kamienia, jak koronka wydziergany.—Ch. jest siedliskiem biskupa, który zamieszkuje w architektonicznie pięknym pałacu; posiada także seminaryum teologiczne i nauczycielskie, prowadzi handel zbożem i solą, trudni się rybołówstwem i liczy przeszło 8,000 mieszkańców.—Port Ch. odległy jest od miasta bliz-ko o milę i dostępny tylko dla mniejszych statków.

Chickazawy, ob. Czykazawy.

Chiclana de la Frontera, miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Kadyksu, nad rzeką Liris, posiada źródła siarczane i stosowne do nich urządzenia kąpielowe, amfiteatr do słynnej tu niegdyś walki byków, mnóstwo pięknych willi, w których spędzają lato zamożniejsi mieszkańcy Kadyksu; 11,600 m-ców. Połączone wojska hiszpańsko - angielskie odniosły tu zwycięstwo nad Francuzami d. 6 marca 1811 r.

Cłlidder, Chidr, Chidhr, w wymawianiu per-skiem i tureckiem Chisr, wyraz ten znaczy zielony, młody, a nazywała się tak według podań mahometań8kich osobistość na wskroś mityczna, występująca już to jako wezyr jednego z władzców staroperskich, Keikohada, już to jako towarzysz 'Aleksandra Macedońskiego, albo też jako geniusz wiosny, a zarazem duch opiekuńczy, prowadzący ludzi po drodze cnoty, pośrednik w objawieniach niebieskich, przewodnik dusz do krainy szczęścia wiekuistego i stróż zdroju żywota w państwie ciemności. Według innych zaś podań jest to duch, który najpierw zjednoczył się był z duszą proroka Pinehasa, potem, po jego zgonie, z duszą proroka Eliasza, dalej z duszami innych mądrych i świętych mężów, a nareszcie z duszą świętego Jerzego. Nadto jeszcze Ch. uchodzi za bóstwo opiekuńcze

żeglarzy. Koran wprawdzie o nim nie wspomina, ale komentatorowie zestawiają go zwykle z Eliaszem. Zkąd powstał mit tego wiecznie młode-g o, jak go nazywa Riickert w pięknym swym poemacie „Chidder“, wyśledzić niepodobna. Zdaje się że nie wykwitł on z gruntu semickiego, chociaż imię jego, w takiej formie, jak do nas doszło, stanowczo jest semickiem (arabskiem).    *

Chiem (Chiemsee), jezioro w Bawaryi, największe w obrębie państwa, stąd nazywane „Morzem Bawarskiem* (jak Bodeńskie „Szwabskiem"), leży na wyżynie, 520 m. nad p. m. wzniesione, u podnóża Alp, ma 18 km. długości, 11 km. szerokości, 192 km. □ powierzchni 79 m. głębokości.—Brzegi są monotonne, płaskie, na północy i połud. błotniste, co wskazuje że obszar jeziora był niegdyś znaczniejszym; wegetacya, choć bujna, lecz z powodu znacznego wzniesienia nie tak urozmaicana; wino nie udaje się już wcale, a lasy iglaste zstępują na samo wybrzeże. Z tego też względu osady nadbrzeżne są drobne i nieliczne, na siedmiomilowej bowiem długości brzegów jest zaledwie siedem wiosek.—Burze i fale na jeziorze są wogóle bardzo częste i pod tym względem jest ono bardziej niebezpieczne dla żeglugi, niż o wiele większe jezioro Bodeńskie. — Na zachodniej stronie brzeg wyrzeźbią się kilkoma zatokami; tu leżą trzy wyspy: Herrenchiemsee, Frau-enchiemsee i Krautinsel (warzywna); wyspy te są bardziej malownicze od wybrzeża. Hydrograficznie należy Ch. do zlewiska Dunaju przez Inn; wody jego uprowadza rzeka Alz ku północy, z południa zaś zasila się Ch. strumieniem górskim Achen i kilkoma drobnemi potokami, jak Prien lub Rotli.— Cała okolica składa się z utworów dyluwialnych i leży w strefie moren końcowych, które ciągną się na wyżynie Bawarskiej u alpejskiego podnóża. Ów lodowiec, którego jedną z pozostałości jest jezioro Ch., zsuwał się z gór Mangfall i Kaiser i pozostawił po sobie półkolistą morenę od Miesbachu przez Ebersberg, Gars, Trostberg do Traunsteinu.—Żegluga parowa odbywa się między wspomnianemi wyspami a nadbrzeżnemi wioskami Stock, Seebruck i Chiemiug; obfitość ryb wielka.—Wyspa „Damska“ posiada klasztor Benedyktynek, założony w 766 r., wyspa zaś „Panów“ była aż do r. 1803 siedliskiem opactwa Benedyktynów oraz biskupa (od 12L7 — 1805), który był sufraganem arcy-biskupa salzburskiego.—Najcenniejszą ozdobą tej drugiej wyspy jest słynny pałac królewski, który Ludwik II wznieść kazał, według planów nadwornego budowniczego Dollmanna (1878—84); przypomina on nieco stylem Wersalski pałac Ludwika XIV, lecz przewyższa go bajecznym niemal przepychem, zarówno w mate-ryale budowlanym, jak i w wewnętrznem urządzeniu. Godne są także uwagi tutejsze wodotryski ze znaną grupą Latony. — Porównaj: Zwick „Herrenchiemsee”, „Neuschwanstein und Lindern

And. S.

Chienti, pobrzeżna rzeka we Włoszech środkowych, spływa z Apeninu Rzymskiego do m. Adry-atyckiego; źródła na zboczu wschodniem Monte Ca-vallo, uście pod Porto Civitanova, długość 74 km.,

Fiastra i Etemata.

And. S,

And. S.

And. S.

And. S.

And. S.

bieg bystry, niespławna; dopływy prawe: Fiastrone,

And. S.

Chieri (W starożytności Carea Potentia), miasto w departamencie włoskim Turynu (Piemont) u stóp Montferratu, było pierwotnie biskupiem, wszakże w XI w. zrzuciło tę władzę i stało się rze-cząpospolitą, którą Fryderyk I zniósł i napowrót oddał biskupom; w XVI w. dostało się Sabaudyi.— Obecnie liczy do 15,000 m-ców i szczyci się słynnym kościołem Santa Maria della Scala z XV w., największym w Piemoncie, ma nadto liceum, gi-mnazyum, teatr, fabryki sukna oraz tkanin bawełnianych i jedwabnych.

Chiers, prawy dopływ Mozy (Meuse), ma źródła w w. ks. Luksemburskiem, wchodzi pod twierdzą Longwy do departamentu francuskiego Meurthe et Moselle, płynie następnie równolegle do granicy belgijskiej przez departament Meuse i w departamencie Ardennów ma uście powyżej Sedanu; do żeglugi nadaje się zaledwie na 10 km. przed uściem. Długość ogólna wynosi 110 km., brzegi miejscami bardzo malownicze, dopływy lewe: Othain i Loi-son, prawy — Tonne.

Chiese, rzeka lewego dorzecza Po, przez Oglio ma źródła w Tyrolu Austryackim z lodowców pnia górskiego Adamello; płynie ku południowi doliną dziką i urwistą, przewalając się po głazach i pniach drzewnych; wchodzi następnie w piękną dolinę Judicaria, którą wiedzie droga bita do Trydentu; pod Ladrone opuszcza Austryę i wchodzi w granicę Włoch, gdzie wkrótce przepływa niewielkie, ale romantyczne jezioro Idro, w krętym biegu okrąża trzon gałęzisty góry Pinello i z wąwozów alpejskich wydobywa się pod Gavardo na równiny Lombardyi, gdzie pod Canneto wpada z lewej strony do Oglio, ubiegłszy 130 kilometrów. Z górskich jego dopływów zasługuje na uwagę Ca ffer o.

Chieti, 1) Ch., departament włoski na wschodnim stoku Apeninu Rzymskiego, obejmuje część Abruzzów i graniczy na wschód z Adryatykiem, na półnoo z dep. Teramo, od którego dzieli go rzeka Pescara, na południe z dep. Campobasso, od którego oddzielony jest rzeką Trigno, na zachód z dep. Aąuila; ogólna powierzchnia wynosi 2,861 km. □ ludność 363,144 m-ców (1886). W obrębie kraju leży jeden z najwyższych szczytów Apeninu, — jest to rozległy pień Majello z wierzchołkiem M-te Ama-ro 2,795 m.; zresztą powierzchnia przedstawia krainę górzystą, pochyloną ku północo-wschodowi i mnóstwem drobnych strumieni nadbrzeżnych pooraną. Klimat ciepły, latem w niższych okolicach gorący, — deszczów niewiele. Grunt miejscami bardzo urodzajny, w górzystych okolicach płonny;—główne-mi produktami są: zboże, oliwa, tytoń, wino, ryż, a także len, konopie, wełna i bydło. Przemysł nieznaczny, handel również; portów dogodnych na wybrzeżu brak (prócz Pescary), są tylko małe przystanie; wybrzeżem biegnie ważna linia drogi żelaznej Bolonia - Brindisi, i ta ożywia nieco ruch handlowy. Administracyjnie dzieli się departament na trzy okręgi: Ch., Lanciano i Vasto. Stolicą jest 2) Ch. na prawym, wyniosłym (330 m.) brzegu rz.

Pescary; było niegdyś głównom miastem prowincyi Abruzzo Citeriore; jest rezydencyą arcybiskupa i siedliskiem najwyższych władz departamentalnych, posiada starożytną katedrę, wzniesioną 1070, a odnowioną 1595 r., szczątki amfiteatru i świątyni Dyany z czasów rzymskich, a zamku obronnego z epoki normandzkiej, liceum, gimnazyum, seminaryum duchowne, znaczną liczbę szkół niższych, izbę handlową, teatr, fabryki tkanin wełnianych i jedwabnych, dość ożywiony handel i przeszło 20,000 m-ców.— Ch. początkiem swoim sięga odległej starożytności;—jako Teate było stolicą Marrucynów, i dostało się Rzymianom 305 r. przed Chr., później władali niem Ostgoci i Longobardowie. Pipin zburzył je prawie do szczętu, lecz Normandowie odbudowali miasto, które następnie przeszło do korony Nea-politańskiej. Tu powstał i stąd wywodzi swą nazwę zakon Teatynów, założony 1524 r. przez św. Kajetana i przez Jana Piotra Caraffa, arcybiskupa Chieti (późniejszego papieża Pawła IV).

Chievres, przemysłowe i handlowe miasto, w belgijskiej prowincyi Hennegau (Hainaut) okręgu Ath;— gorzelnie, browary, garncarnie, przędzalnie bawełny,—handel końmi i zbożem; 4,000 m.

Chigi Augustyn, znakomity bankier włoski i miłośnik sztuk pięknych (* w Sienie ok. 1465— f w Rzymie 1520). Osiadłszy w wiecznem mieście w roku 1415, zdobył tam ogromne bogactwa przez obroty bankowe i eksploatacyę kopalni ałunu; dochody jego obliczano na 70,000 dukatów (ok. 3 do 4 milionów franków). Nie te miliony wszakże same przez się zapewniły mu sławę wiekopomną, lecz użytek, jaki z nich czynił, zawiązując stosunki z najznakomitszymi artystami ówczesnymi, takimi, jak Peruzzi, Perugino, Sebastiano del Piombo, Jan z Udine, Sodoma, Julio Romano, Penni, Barile, Genga, Lorenzetto, a przed innymi Rafael, których dzieła hojnie opłacał. Peruzzi wzniósł dla niego willę, słynną później jako Villa Farnesini, w której Rafael odmalował „Tryumf Galatei“ i „Historyę Psychy", Sodoma „Historyę Aleksandra i Roksany". Rafael nadto jeszcze wykonał dla niego plan kaplicy do kościoła Santa Maria del Popolo, jako też kartony do mozaik, mających zdobić kopułę tej kaplicy („Planety“), a zarazem na jego zamówienie malował „Sybille" w kościele S. Maria della Pace. Życiorys Ch-ego Augustyna napisał papież Aleksander VII.—Ród Chigich wydał wielu mężów znakomitych, mianowicie zaś pięciu kardynałów i jednego papieża: Fabio (1652) później papież Aleksander VII (ob.); Flavio I (1637); Sigismundo (1663); Flavio II (1758) i Flavio III (ob. niżej). Śród licznych fundacyj dobroczynnych, literackich i artystycznych rodziny Chigich najgodniejszą pamięci jest Libraria Chigiana, założona przez Aleksandra VII, a później wzbogacona darami kardynałów z tego rodu.    *

Chigi FI a vi o III (* 21 maja 1830—f 15 lutego 1875), był naprzód oficerem w gwardyi szlacheckiej papieża i <j°ść późno przyjął święcenia. Zamianowany biskupem Miry in partibus infidelium, był przedstawicielem papieża na koronacyi cesarza Aleksandra II (1856); nuncyuszem w Monachium (od

w. o.

bro w okręgu Batopilas, gdzie są obfite żyły najczystszego kruszcu; obok tego znajduje się: złoto, ołów, żelazo, miedź, siarka i saletra. — Śród mieszkańców biali stanowią znaczną mniejszość, przeważają bowiem osiadli Indyanie, oraz mieszańcy; dzikie plemiona Komansów i Apaczów dotąd są groźne dla cywilizacyi.— Stan Ch. dzieli się na 18 kantonów; stolicą jego jest — 2) Ch. na wyżynie środkowej, 1,402 m. nad p. m., przy drodze żel., łączącej m. Meksyk ze Stanami Zjednoczonemi — 13,000 m-ców.—Założone w 1691 r., rozwinęło się wkrótce, tak, że w XVIII w. liczyć miało 70,000 m-ców, dziś znacznie podupadło, lecz pomimo to jest jednem z najpiękniejszych miast Meksyku. Z wielu gmachów wyróżnia się wielki kościół, zaliczany do najwspanialszych w państwie, niemniej pałac rządu stanowego i akwedukt. Jest tu szkoła prawa, kolegium jezuickie, mennica, szpital, semina-ryum i akademia wojskowa. — Ch. nadto stała się ogniskiem bogatych okolicznych kopalni srebra i pośredniczką dość ożywionego handlu między Rio Grandę a wyżyną Meksykańską południową.—Podmiejskie dzielnice pełne są ogrodów i mają piękne

And. S.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

1850—1861), potem w Paryżu (1861—73) i odznaczył się na tem stanowisku zręcznością dyplomatyczną i obejściem wysoce ugrzecznionem, lecz peł-nem godności. Kardynałem został r. 1873.    *

Cłligich pałac w Rzymie stanowi jedną z połaci piazza di Colonna. — Budowa jego, rozpoczęta przez Giacomo della Porta prowadzona dalej przez Madernę, ukończona przez Feliksa della Grae-ca. W salonach mieszkalnych obrazy włoskich mistrzów:—Salvatora Rosy „Satyr rozprawiający z filozofem"; Caravaggia „św. Jan"; Espagnolleta „Magdalena"; Guida „ś-ta Cecylia": niektóre obrazy Guer-cina, Piotra da Cortone, Albaniego, Tycyana, Tinto-retta, Ghirlandaja, Carracego Annibala, Poussin’a, szacowny zbiór rysunków Julia Romano, Berniniego i in. Największy wszakże skarb tego pałacu stanowi biblioteka, posiadająca wysokiej wartości rękopisy. W niej to znajdują się kroniki św. Dyo-nizyusza, św. Andrzeja, manuskrypt Dyonizyusza z Halikarnasu, wspaniały i zdobny miniaturami mszał z r. 1450, wolumen kompozycyj muzycznych francuskich i flamandzkich z w. XV, sonety Tassa, wiele listów Melanchtona i mnóstwo dokumentów, po większej części nieznanych, a odnoszących się do traktatu Westfalskiego (1648) i dziejów Europy z e-poki owej.

Chihuahua 1) Ch. wewnętrzny północny stan rzeczypospolitej Meksykańskiej; graniczy na północy ze Stanami Zjednoczonemi, od których dzieli go rzeka Rio Grandę del Norte, na wschód ze stanem Coahuila, na południe ze stanem Durango, na zachód ze stanami Sinaloa i Sonora; w tym obrębie zawiera, według urzędowego obliczenia z 1890 roku, 227,468 km. □ (trzykroć większy od Galicyi) i 225,652 m ców, t. j. zaledwie 1 na 1 km. □.— Kraj to całkowicie niemal wyżynowy, pustynny, małowodny, — średnio 1,500 m. nad p. m. wzniesiony; wyżyna ta na krawędzi wschodniej i zachodniej podnosi się łagodnie, na zewnątrz zaś opada stromo do stanów sąsiednich. — Między pogranicz-nemi wyniosłościami znaczniejsze są zachodnie, gdzie góry Sierra Mądre i Sierra Tarahumare, dosięgają w pojedyńczych szczytach 2,600 m. Wnętrze wyżyny sfałdowane jest garbami licznych wyniosłości, które, zwłaszcza na południu, przedstawiają pustynny i skalisty obszar, usiany mnóstwem jezior bezodpływowych i skąpo zaludniony przez wałęsające się bandy Indyan niepodległych (Bol-son de Mapimi). Rzeki spływające z wyżyny przedzierać się muszą przez krawędziowe wyniosłości; jedne z nich należą do systematu Rio Grandę del Norte, jak np. Conchos, inne wpadają do odnogi Kalifornijskiej, jak Mayo lub Yaąui, inne wreszcie giną w jeziorach wewnętrznych, jak S. Miguel lub S. Maria. — Klimat wogóle suchy, ale łagodny i zdrowy, naoaje się więcej do hodowli zwierząt domowych, niż do rolnictwa; stąd głównem zajęciem ludności jest pasterstwo, jakkolwiek osta-tniemi czasy rolnictwo szybko posunęło się naprzód. Bogactwo mineralne znaczne, wszakże słabo wyzyskiwane, a nawet wiele kopalni, przedtem czynnych, zaniechano; głównie wydobywane sre-

Kncykl. Powił. Illuitr. T. ZII

spacery.

Chilat, właściwiej Chylat, po arabsku oznacza w ogólności odzież, w szczególności zaś szatę honorową, jaką władzca poddanych swoich za zasługi obdarza. W tem ostatniem znaczeniu wyraz ten upowszechnił się u Persów, Turków, oraz innych ludów mabometańskich. Obdarowywanie Ch-em, jako dowód łaski najwyższej, na Wschodzie jest zwyczajem prastarym (ślad jego znajdujemy w księgach Estery, gdzie Aswerus dla uczczenia Mardo-cheusza, każe go przyodziać w szaty królewskie), przetrwał zaś aż do wieku XIX, w którym w Tur-cyi i w Persyi zaczęto wynagradzać zasługi na sposób europejski—orderami. W Turcyi szatę honorową otrzymywali szczęśliwi wojownicy, mężowie stanu, wyżsi urzędnicy przy awansie lub transloka-cyi, wysłańcy przynosząoy pomyślne wieści; a stanowił ją jedwabny, kosztownem futrem bramowany kaftan, czasem z dodatkiem rasowego rumaka lub bogato ozdobnej szabli. — Za dawnych czasów, nieraz i monarchowie russcy zaszczycali szatą honorową osoby, które uczcić lub wynagrodzić chcieli; pomijając innych, wspomnimy tu Jermaka, który za podbicie Sjberyi otrzymał od Iwana Groźnego, obok tytułu księcia syberyjskiego, dwa pancerze, kubek srebrny i futro z jego ramienia. Od wyrazu Chylat, który w arabskiem wymawianiu gminnem brzmi jako Chał’a, pochodzi gala, a zarazem i chałat.    *

Chilchen Dawid (niewłaściwie pisany Hil-chen), znakomity prawnik inflancki (* w Rydze 1554—f 1609 tamże); pobierał nauki początkowe w mieście rodzinnem, wyższe odbył w Brunsberdze, a studya swoje uzupełnił pod mistrzami znakomitymi w Niemczech, Anglii, Francyi i we Włoszech, głównie poświęcając się prawu, w którem też osiągnął stopień doktora. Wróciwszy do ojczyzny, przez lat 15 piastował urząd sekretarza magistratu ryskiego, a następnie został syndykiem. W tym-

71

to czasie zebrał, uporządkował i wydał prawo in- j ła Aurangzeba (ob.) do zerwania stosunków handlo-flanckie, co stanowi wielką jego zasługę, uznaną ; wych z Kompanią. Mimo ciągłych a ogromnych strat nawet przez Justa Lipsiusza. Wkrótce wszakże, spotwarzony nikczemnie przez niejakiego Godemana, musiał szukać schronienia w Polsce i znalazł je u kanclerza Jana Zamoyskiego, który zalecił go Zygmuntowi III, wyjednał mu i dwom braciom jego,

Ch. wypłacał dywidendę podawnemu. Dotkliwszym dla niego ciosem był upadek Stuartów przez re-wolucyę 1688; zawiązała się bowiem zaraz t. zw. Nowa Kompania z owych zawistnych kapitalistów i zaczęła się domagać od rządu takiego samego przywileju, jakim opatrzona była kompania stara w 1601 roku. Rozwinęła się ogromna agita-cya przez pamflety, broszury, petycye do parlamentu. Ch. walczył bronią przekupstwa, przejednał Aurangzeba, płacił zawsze wysoką dywidendę i utrzymywał akcye na kursie 122. Wilhelm III odpowiedział w roku 1692, że dawnego przywileju znieść nie może inaczej, jak za 3-letniem wypowiedzeniem, ale parlament pozwolił na założenie Nowej Kompanii i zażądał takiego wypowiedzenia. Przerażony Ch. usunął się pozornie od rządów, oddając je członkowi parlamentu, Tomaszowi Cook, lecz użył 100,000 f. sterl. na przekupienie ministrów, Seymoura i Caermarthena. Tyle dokazał, że przywilej starej Kompanii został ponownie zatwierdzony, lecz przy tern organizacyę jej zmieniono wedle zasad przez parlament wskazanych. Z pism Ch-a „A New Discourse of Trade“ (Londyn 1668, 1670, 1690, 1693, 1775) miało olbrzymie powodzenie i wywołało nader gorącą polemikę; żądał on w nim zniżenia procentu prawnego od pieniędzy z 6°/₀ na 4°/₀» dowodząc, iż norma wyższa szkodzi handlowi, przemysłowi, żegludze i sztukom pięknym; proponował różne środki, mające na celu dostarczanie pracy ubogim; wreszcie domagał się utworzenia specyalnego sądu handlowego.—Macau-lay „History of England" Tauchnitz edition VI, str.

Tomaszowi i Janowi, indygenat polski i przyjął ich do swego herbu. Król, rychło poznawszy się na zdolnościach Ch-a, zamianował go swoim sekretarzem, powierzał mu ważne poselstwa do elektorów i książąt niemieckich, w końcu zaś wyznaczył go na komisarza do urządzenia Inflant. W tej godności powróciwszy do Rygi, Ch. oddał się cały na usługi swojej ojczyzny, najwięcej zaś dla dobra miasta rodzinnego pracował: założył w niem kon-systorz do spraw religijnych, bibliotekę, drukarnię oraz pierwszą księgarnię i zjednał sobie cześć ogólną i nieograniczoną ufność u ziomków. W r. 1604 obrany pisarzem ziemskim inflanckim, na tern stanowisku życie zakończył. Napisał wzorową łaciną: „Jus livonicum“; „Luctus in obitu Joannis Zamoyski" (Zamoscii ap. Łęcki 1605); „Clypeus in-nocentiae et veritatis“ (Zamoscii 1604; jest to własna obrona przeciw oszczerstwu nieprzyjaciół);

„Rhodemonologia manibus Mag. Zamosci graece et latine soluta ac ligata oratione per Chilcheni fratres“

(Zamosci 1608); „Vita Georgii Farensbach quam Da-vid Chilchen descripsit" (Zamoscii 1609 r., wydanie pośmiertne). — (Według „Encyklopedyi S. Orgelbranda.    *

Child sir John (f w Bombaju 4 lutego 1690), administrator kompanii Indyjskiej angielskiej, brat poprzedniego, był admirałem w r. 1684, barone-tem (1685) i naczelnym wodzem wojsk, z rezyden-cyą w Bombaju; on-to dał się wplątać w zatarg z wielkim mogołem Aurangzebem, za co Kompania

Child sir Josiah (czytaj: Czajld ser Dżo-zie) * w Londynie 1630 — f 22 czerwca 1699, finansista angielski; zamłodu był posługaczem w jakimś kantorze i zamiatał podłogi, ale z czasem 242—259, VII, str. 125, 237—240. wyszedł na znacznego kupca w Portsmouth, był obrany burmistrzem tego miasta, a następnie zajął stanowisko prezesa kompanii Indyjskiej i stał się pierwszą potęgą finansową swojego czasu. Jako prezes Kompanii poobsadzał on wszystkie gałęzie służby kreaturami swemi, a doszedłszy do bogactw niezmiernych, imponował hojnością i przepychem musiała zapłacić 150,000 rupij.    r

i w posagu wypłacił 50,000 f. sterl. Królom Karolowi II i Jakóbowi II dawał po 10,000 f. sterl. w prezencie; ministrom, dworakom i damom dworskim umiał przysługiwać się szalami, jedwabiami, olejkiem różanym, dyamentami lub workami gwinei. Datki te zwracały mu się w hojnych dla kompanii łaskach. Jakób II raczył przyjąć kilka akcyj i wydał nowy przywilej, ozdobił Ch-a godnością baroneta i tytułem Ekscelencyi. Więc Ch. rządził kompanią samowładnie tak w Londynie, jak w Indy ach, zrobiwszy brata swojego, Jana, gubernatorem Bombayu i wodzem naczelnym wszystkich sił zbrojnych Anglii na Wschodzie. Ale obudził też zazdrość i chciwość w kole kapitalistów, któ- I dyjskiej. rzy akcyj nie posiadali. Tacy wytoczyli mu najprzód walkę w sądach, powołując się na akt par- ! torka północno-amerykańska (* 1802 r. w Medford lamentu z 1623, znoszący monopole; gdy zaś ta wStanie Massachusetts—f 1880 w Wayland, wtym-droga okazała się nieskuteczną, urządzili kontra- j że Stanie); kształciła się naprzód w szkołach pu-baadę na wielką skalę i poduszczyli wielkiego mogo- ¹ blicznych, a potem wyższe studya odbywała z bra-

w urządzeniu swego pałacu, ogrodów, stawów. Child sir Francis (* 1642 — f 1713), lord-Córkę wydał za księcia Beaufort (czytaj: Biufort) major Londynu, jeden z najbogatszych i najpopularniejszych ówczesnych bankierów w Anglii; obrany był alderinanem w r. 1689, a lordem-majorem w r. 1698; w r. 1700 postawił swoją kandydaturę na posła do Izby gmin, ale nie był wybrany dla ultra - konserwatywnych zasad, jakie wygłaszał; otrzymał wszakże mandat przy następnych wyborach wiatach 1702 i 1710. Ch. wyposażył hojnie szpitale londyńskie i był dobroczyńcą ubogich, wpłynął rówuież na uregulowanie cen zboża. — Syn jego, Francis Ch. (* około 1684 — f 20 kwietnia 1740), członek Izby gmin (1722—1734), był także lordera-majorem Londynu w r. 1731, a od r. 1731 do 1732 sprawował urząd dyrektora kompanii In-

Child Lidya Mary a, z domu Francis, au-

Childebert I (f 558). król Franków, syn Chlod-wiga; po śmierci ojca (511) on i trzej jego bracia:

Tioderyk, (Thierry) Chlodomir i Klotaryusz, podzielili się państwem; Ch. otrzymał Paryż na rezydencyę, ale posiadał miasta i całe okręgi wśród innych dzielnic, tak, iż niepodobna wykreślić granic dla każdegoz braci, ponieważ starano się osiągnąć przy podziale wyrównanie dochodów, a nie zważano na figurę terrytoryów. W r. 523—524 wraz z braćmi najeżdżał kraj Burgundów. Po śmierci Chlo-domira (524) w zmowie z Klotaryuszem posłał po trzech synów zmarłego brata. Żyła jeszcze ich babka, Klotylda, która wysłała dwóch starszych, mniemając, że chodzi tu o zaprezentowanie ich Frankom, jako spadkobierców królestwa soassońskie-go, lecz Ch. zamordował obu chłopców bez litości, żeby zagarnąć ich dziedzictwo; trzeciego Klotylda ukryła w klasztorze, ratując mu życie, Ch. chciał wydrzeć r. 531 Owernię bratu Tioderykowi austra-zyjskiemu, ale zamiaru nie mógł doprowadzić do skutku; tegoż samego roku wyruszył przeciwko królowi Wizygotów, Amalarykowi, który, wyznając aryanizm, prześladował jego siostrę, a żonę swoją,

Kloty Idę młodszą; Amalaryk został pobity, a Klotylda wróciła do Paryża. W r. 532 wszyscy trzej królowie Franków przedsięwzięli wyprawę przeciwko królowi Burgundyi i po dwóch latach ciężkiej walki zawojowali całe to królestwo i podzielili się niem; po śmierci Tioderyka Ch. i Klotaryusz chcieli znów zabrać jego dziedzictwo z krzywdą syna zmar- letnich synów króla. Spisek został odkryty, a przy-łego, Teudeberta, ale ten nie dał się wydziedzi- ’ wódzcy sprzysiężenia poszli pod miecz katowski.

Król

tern swym, d-rem Conversem Francisem, przyjacielem Teodora Parkera. Odr. 1825 do 1876 prowadziła szkołę prywatną w Watertownie, w 1828 r. zaślubiła adwokata Dawida Lee w Bostonie. Pierw

szy jej utwór „Hobomok, an Indian story® ukazał się w r. 1824, następny zaś, „The rebels, a tale of the revolution“, przez który ustaliła swą sławę, w r. 1825. Odtąd wydawała coraz to nowe dzieła, częścią beletrystycznej, częścią zaś pedagogicz-' nej lub naukowej treści. Najważniejsze wszakże mają znaczenie jej pisma, wymierzone przeciwko niewolnictwu. Należała ona do liczby najżarliwszych abolicyonistów i od pierwszych początków tego ruchu w Bostonie całem sercem udział w nim brała. Jej „Appel in behalf of that class of Aine-ricans called Africans® była pierwszą książką napisaną w duchu abolicyonistowskim, przez którą wielki rozgłos zyskawszy, bezustanku agitowała dalej energicznem swem piórem przeciw niewolnictwu murzynów. Od r. 1841 do 1843 redagowała „National antislavery Standard®, w którym ogłaszane jej własne „Letters from New-York“ obudzały nadzwyczajne zajęcie. W r. 1859 żywo się zajmowała sprawą nieszczęśliwego Johna Browna (ob.). Korespondencya, którą prowadziła tak z nim, jak też i o nim, ogłoszona w kształcie broszury, rozeszła się w 300,000 egzemplarzy. W r. 1867 Ch. wydała „A romance of the republicu; z innych pism jej godne uwagi: „History of the conditions of woman in all ages and nations® (1845); „The progress of religious ideas through successive ages®.    * czyć i stryjowie musieli z nim wejść w układy. Podczas wojen między cesarzem wschodnim, Justynianem, a królami Ostgotów obie strony ubiegały się o zawarcie przymierza z królami Franków, ale ci, jakkolwiek wmieszali się do akcyi, nie trzymali stanowczo z nikim i działali na własną, rękę, czego rezultatem było, iż Prowaneya została im przysądzoną (537). Dzięki tym wszystkim zdobyczom, królestwo Ch-a znacznie się rozszerzyło: od północy posiadał on krainę Sommy z Sekwaną, oraz część wodozbioru Loary z miastem Orleanem; w Akwitanii miasta Bordeaux i Saintes; w dawnem królestwie burgundzkiem Lugdun i Wiennę i, zdaje się, część terytoryów Macon, Genewy i Tarentaise; w Prowancyi miasta Arles, Marsylię, Frejus, Tou-lon, Antibes i Niceę. W r. 542 Ch. i Klotaryusz wypowiedzieli wojnę Teudesowi, królowi Wizygotów hiszpańskich, i zdobyli Pampelunę, ale następnie wódz gocki, Teudiskl, zmusił ich do opuszczenia Hiszpanii. W r. 557 Ch. dawał Chram-nowi, synowi Klotaryusza, pomoc w buncie przeciwko ojcu. Zmarł bezpotomnie, więc Klotaryusz zawładnął jego królestwem, a wdowę, Ultrogotę, skazał na wygnanie; Ch. pochowany został w bazylice św. Wincentego w Paryżu.—Longnon „Geo-grapliie de la Gaule au VI siócle® (1878; str. 107—115). C. Bayet w „Gr. Encycl.“ Lamiraulta. r-Childebert II (* 570 — f 596), król Austrazyi, syn Sygeberta I i Brunehildy (ob.) miał 5 lat, kiedy wysłańcy Fredegondy (ob.) zamordowali jego ojca w Vitry (575); jego samego ocalił od śmierci książę Gundobald i sprowadził do Metzu, gdzie go panowie Austrazyi uznali królem. W r. 577 jego stryj bezdzietny, Guntram, król Burgundyi, adoptował go w Pompierre; jednocześnie Brunehilda odebrała rządy od panów austrazyjskich i obsadziła wszystkie ważniejsze urzędy ludźmi zaufanymi. Wkrótce między Ch-em a Guntramem przyszło do wojny z powodu sporu o Marsylię, i Brunehilda zawarła przymierze z Chilperykiern soassońskim, mężem Fredegondy (581—583). W r. 584 przyszło między stronami do zgody, lecz niebawem Chilperyk soassoński został zamordowany, a Guntram, przerzucając się na stronę Fredegondy, ogłosił się opiekunem jej małoletniego syna, Klotaryusza; wtedy Ch. zażądał wydania mu terytoryów Liraoges, Poitiers i Tours, należących do królestwa soas-sońskiego, wraz z samą osobą Fredegondy; wynikły stąd krwawe zajścia, wśród których Fredegonda usiłowała kilkakrotnie zamordować Ch-a.

Austrazyi zostawał wówczas w stosunkach z dworem bizantyjskim i otrzymał nawet od cesarza Maurycego 50,000 soldów w złocie na koszta wojny z Longobordami; Ch. wysłał wojsko do Italii (585), ale sprawa zakończyła się układami. Ch. był także w przymierzu z Rekaredem, królem Wizygotów hiszpańskich, który był przeszedł na wiarę katolicką. W r. 587 panowie austrazyjscy, którym się dały we znaki arbitralne rządy Brunehildy, uknuli spisek celem zamordowania jej wraz z Ch-em i Guntramem i objęcia regencyi w imieniu mało-

studyom naukowym nad tym językiem. Podczas tej pracy powziął zamiar ułożenia słownika języka p&-li i przy niezwykłej pracowitości i zamiłowaniu przedmiotu w ciągu lat kilku zadanie to chlubnie wykonał, ogłaszając w r. 1872 tom 1 szy, a następnie 1875 tom 2-gi, dzieła p. t. „Dictionary of the Pali language" (Londyn). Dzieło to, owoc niepospolitej nauki i staranności, stało się podstawą wszystkich następnych prac naukowych o tym języku. Oprócz prac lingwistycznych, Ch. zajmował się badaniami buddyzmu i rozprawy w tym przedmiocie ogłaszał w czasopismach naukowych i literackich. W r. 1872 był mianowany podbiblioteka-rzem biblioteki Zarządu indyjskiego („India Office"), a w roku następnym został pierwszym profesorem języka pńli i literatury buddyjskiej w uniwersytecie londyńskim; po trzech latach na stanowisku tem

Ch. pogodził się był z Guntramem i zawarł z nim przy- 1868, idąc za radą d-ra Rost’a, oddał się dalszym mierze, w r. zaś 588 wysłał ponownie wojsko do Włoch, przeciwko królowi Longobardów, Autari-sowi, który się upominał o rękę Chlodowindy, siostry króla austrazyjskiego, lecz w tej kampanii Frankowie ponieśli zupełną klęskę. W r. 591 Ch. zawarł przymierze z Agilulfem, następcą Autarisa,

(f 590) a w r. 593 wszedł, wskutek śmierci Guntrama, w posiadanie Burgundyi, poczem prowadził wojnę z Klotaryuszem, królem Neustryi. Wmieszawszy się potem w sprawy Bawaryi, osadził tam na tronie króla Tassilona. Ch. utrzymywał ciągłe stosunki z papieżem Grzegorzem Wielkim, który go kilkakrotnie zachęcał listami do tępienia symonii w Gal-lii; w r. 586 ożenił się z kobietą nizkiego pochodzenia, Faileubą, z którą miał dwóch synów, Teo-deberta i Tioderyka; pierwszy panował w Austra-zyi, drugi w Burgundyi, pod opieką Brunehildy. Ch.

zostawił pod datą 29 lutego 596 r. dekret mody- umarł, 28 lipca 1876 r. fikujący w znacznej mierze dawne prawodawstwo Franków.—Digot „Hist. du royaume d’Austrasie“

(1863 t. II str. 5—102). C. Bayet w „Gr. Encycl.“

Lamirault’a.    T-

A. A. K.

Childebert III (f 711), król Austrazyi, syn Tioderyka (Thierry) III, wstąpił na tron r. 695 po śmierci brata, Chlodwiga III, ale nosił tylko z imię nia tytuł króla, Austrazyą bowiem rządził mer pałacowy, Pipin z Herystalu.    r-

Childers Hugh Culling Gardley (* w Londynie 25 czerwca 1827 roku), angielski mąż stanu: osiadłszy w Australii w r. 1850 został członkiem rządu Wiktoryi, a od r. 1851 do 1857 był reprezentantem Portlandu w parlamencie australskim i otrzymał tekę handlu i komór w nowo otworzo-nem ministeryum dla kolonii. Wróciwszy do Anglii roku 1857, z tytułem generalnego agenta Wiktoryi, Ch. obrany był roku 1860 posłem do izby gmin przez wyborców w Pontefract; w roku 1864 otrzymał nominacyę na lorda admiralicyi, w r. 1865 został sekretarzem Skarbu; Gladstone w roku 1868 zamianował go pierwszym lordem admiralicyi, a r. 1872 kanclerzem księstwa Lancaster. Po powrocie do władzy partyi liberalnej, Ch. objął sekretarstwo stanu w ministeryum wojny (1880—1882) i kan-clerstwo finansów (Exchequer) 1882—1885; w trzecim gabinecie Gladstone’a był ministrem spraw wewnętrznych, od 4 lutego do 21 lipca 1886 roku. Napisał on wiele broszur o kolejach żelaznych, nauczaniu publicznem i wolnym handlu; wprowadził do marynarki poważne reformy.    r-

Childeryk (* około 436—f 481), król Franków; zaczął swoje panowanie około roku 457 i miał za stolicę miasto Tournai; wypędzony za rozpustę, schronił się u Bisinusa, króla Turyngów, Frankowie tymczasem obrali królem Aegidiusa, przywódzcę mili-cyi, ale po ośmiu latach przywołali Ch-a z powrotem. Ch. ożenił się z żoną Bisinusa, Basiną, którą był poprzednio uwiódł.. Cała ta historya ma źródło w starych pieśniach germańskich, jest więc prawdpodobnie bajką. W r. 463 Ch, walczył pod Orleanem obok Rzymian z Wizygotami; pomimo, iż był jeszcze poganinem, czcił św. Genowefę i razu jednego na jej prośbę darował życie jeńcom, skazanym na śmierć. W roku 1653 znaleziono jego grobowiec w Tournai, pełen monet rzymskich i bizantyjskich, zbroi i ornamentów, stanowiących cenny zabytek do dziejów sztuki ówczesnej. Chlodwig I był jego synem; historya podaje jeszcze imiona trzech jego córek: Albofledy, Lantehildy i Andoflidy. r-Childeryk II (* około 653—f 673), król Au-strazyi, syn Chlodwiga II i Batyldy Saksońskiej, wstąpił na tron r. 660; za jego panowania Frankowie odbyli nieszczęśliwą wyprawę przeciwko Longobardom. Ch. poróżnił się z merem pałacowym, Wulfoadem, i stał się tyranem dla poddanych, a gdy kazał ochłostać jednego z panów, Bodilo, uknuto przeciwko niemu spisek i zamordowano go wraz z żoną, Bilihildą, podczas polowania.    r-

Childeryk III, ostatni z królów Merowingów; kronikarze nie dają o nim dokładnych danych; Pi-pin Krótki ogłosił go królem roku 743, w chwili Childers Robert Cezar, znakomity znawca kiedy tron Merowingów był już od siedmiu lat języka pńli (dyalektu sanskrytu), ur. 1838—f 1876, opróżniony; nie miał on żadnej faktycznej władzy, był synem Karola Ch-a, kapelana przy kaplicy an- W r. 761 Pipin przywdział koronę za zgodą pa-glikańskiej w Nicei (Nizza). W r. 1860 otrzymał pieża Zacharyasza, Ch. zaś został zamknięty w klasz-posadę w zarządzie cywilnym na wyspie Ceylonie, torze Saint-Omer, a syn jego, Thierry, w klasztorze gdzie pozostawał przez lat cztery. W r. 1864, ze Saint-Sandrille. względu na słaby stan zdrowia, zmuszony był po- Childrenit (miner.). Minerał układu rombowe-wrócić do Anglii. Podczas pobytu na Ceylonie zna- go; kryształki, zwykle w formie tępej piramidy, lazł sposobność poznania do pewnego stopnia języ- a niekiedy—grubych tabliczek, wskutek przewagi ka p^li, tj. świętego języka buddystów, którego zna- płaszczyzny podstawowej, pojedyńcze lub w grupy jomość wraz z księgami przechowywana jest trądy- zrosłe; C. wł. 3.25—3.28; tw. 4.5—5; barwy od cyjnie przez kapłanów buddyjskich na tej wyspie, żółtawo-białej do brunatnej i prawie czarnej; blask Dzięki owej początkowej nauce języka pali, Ch. w r. ■ tłusty; prześwieca. Rozbiory wykazują w nim:

K. J

S K.

21.1? glinki, 26.54 tlenku żelaza, 4.87 tlenku manganu, 1.21 wapna, 30.19 kwasu fosfornego, 15.87 wody, co daje wzór empiryczny R^ALjjPgO^-j-^HjO— Pod dmuchawką daje płomień błękitno-zielony, wzdyma się nieco, ale nie topi, daje wszakże odczyn na żelazo i mangan; w kwasie solnym trudno się rozpuszcza. Znajduje się w Tavistock (Devon-shire), w Kornwallii i w Hebron (Maine) w Stanach Zjednoczonych.

Cłlildrey Jozue, astronom angielski (* 1623 —f 1670), był nauczycielem w Kent, a następnie proboszczem w Upway w Dorsetshire. W dziele swem „Britannia Baconica“ podał pierwsze dokładne wiadomości o świetle zwierzyńcowem.

Chile, rzeczpospolita w Ameryce południowej, ciągnąca się wązkim pasem nad brzegiem Oceanu Wielkiego i na zachodnim stoku Andów, między 17°25’ i prawie 56° sz. pd„ oraz między 66°20’ i 75°12’ dł. zd. Gr.; rozciągłość południkowa wynosi blizko 39° czyli 580 mil geograficznych, gdy tymczasem równoleżnikowa—niespełna 9° i w naj-szerszem miejscu, a mianowicie pod 25° sz. pd., nie dochodzi nawet mil sześćdziesięciu. Kraj składa się z lądu stałego i z archipelagu wysp nadbrzeżnych, których szereg rozpoczyna się pod 42° sz. pd. i towarzyszy wybrzeżu aż do 56° tak, iż w granicach państwa leży i przylądek Froward, najbardziej południowy kraniec lądu stałego Ameryki, i przylądek Horn, najbardziej południowy punkt wysp Amerykańskich. Część wysp, bardzo zresztą nieznaczna, leżąca na wschód od południka Horn, oblana jest przez wody Atlantyku.—I. Granice lądowe i morskie, układ poziomy. Granicę lądową tworzy na północy Peru, na wschodzie zaś Boliwia i Argentyna. Granica z Peru ustanowioną została po zwycięskiej dla Chile wojnie—pokojem zawartym d. 20 października 1883 r., ratyfikowanym d. 21 maja 1884. Artykuł 2-gi tej umowy stanowi, że peruwiańska przedtem prowincya Tarapaca, między rzekami Camaro-nes i Loa, staje się na zawsze własnością chileń-skiego państwa; natomiast peruwiańska prowincya Tacna, między rzekami Camarones i Sama, administrowaną będzie w ciągu lat 10 przez Ch., poczem głosowanie powszechne zawyrokuje o jej politycznej przynależności, to zaś państwo, któremu się ona dostanie, zapłaci drugiemu 10 mil. dolarów; co się zaś tyczy nadbrzeżnych wysepek Lobos, te według art. 9-go należeć mają do Ch. dotąd, dopóki Chileń-czycy nie wywiozą z nich miliona tonn gnano, poczem wracają one do Peruwii. Granicę z Boliwią uregulowało tymczasowo zawieszenie broni, zawarte na czas nieograniczony, d. 2 grudnia 1884 r.; biegnie ona obecnie od źródeł rz. Mauri, gdzie spotykają się także granice Peru i Ch., przez szczyty Andyjskie, Huallatiri, Isluga, Lirima, Oyagua, Li-cancaur do spotkania się z Argentyną, z którą granicę wyznaczyła specyalna komisya, obejmując w swem zadaniu i granicę Patagonii oraz Ziemi Ognistej; układ pod tym względem stanął 23 lipca 1881 r., a komisya ukończyła swe prace w 1885 r. (ob. Argentyna). W ogóle granica lądowa nie zawsze biegnie głównym grzbietem Andów i linią wododziałową, w wielu bowiem miejscach przekracza je znacznie lub ich nie dosięga, skutkiem czego niektóre np. rzeki chileńskie mają źródła w Argentynie, a argentyńskie w Chile. Granica oceaniczna przebiega linią monotonną, nie rzeźbiąc wybrzeża większemi zatokami lub półwyspami. Od uścia rzeki Sama na północy aż do 42° na południu spotkać można zaledwie drobne wysepki nadbrzeżne i nieznaczne wgłębienia zatokowe, z tych ostatnich ważniejsze: Arica, Mejillones, Chimba, Ingles, Coąuimbo i Arauco: przystanie, jakkolwiek wogóle dość dogodne, są przeważnie odkryte i muszą być sztucznie bronione przed wiatrem i falami. Dopiero od 42° ku południowi świat wyspowy zjawia się w wielkiem bogactwie: w ląd wdzierają się liczne fiordy—w morze wyskakują rozgałęzione półwyspy; mnóstwo cieśnin, kanałów, zatok i wysp tworzy chaotyczną i nader urozmaiconą plątaninę furm poziomego układu. Z tern wszystkiem ogólny zarys linii wybrzeża jest i tu monotonny, wszelkie bowiem zmiany odbywają się na małą skalę, a wyspy, półwyspy, cieśniny i zatoki, nie zmieniają prostolinijnego układu brzegu; przypomina to wybrzeża Norwegii, gdzie, pomimo mnóstwa fiordów i wysepek, krawędź lądu przebiega linią nie-rozwiniętą. Są tu wybrzeża, które w czasie odpływu są półwyspami, a w czasie przypływu stają się wyspami; przepływa tędy prąd morski, znany pod nazwą prądu Humboldta, albo Peruwiańskiego;— przychodzi on z oceanu antarktycznego i wzdłuż wybrzeży chileńskich ma szybkość od 1—1.6 km. na godzinę. Na formacyę brzegu wywiera wpływ niewielki—choć nie można zaprzeczyć, że tu i owdzie są ślady spotkania się tego prądu z prądami lo-kalnemi w cieśninach i zatokach. Tak np. w zatoce Arauco brzeg jej północny, aż do m. Coronel, utworzony jest z czarnego piasku pokruszonej lawy, który rzeka Bio-Bio przyniosła z wulkanu An-tuco, a lokalny prąd północny osadził go dalej na wybrzeżu, gdy tymczasem tam, gdzie prąd Humboldta spotyka się z owym prądem lokalnym, osad czarnego piasku na brzegu znika nagle, tak, że ostra granica między ciemnym brzegiem północnym, a jasnym południowym staje się widoczną. Prąd Humboldta należy do rzędu chłodnych; jest on o 5° do 8° zimniejszy, aniżeli leżący dalej na zachód otwarty ocean,—lecz, naturalnie, wpływ jego zmienia się z porą roku. Fala przypływu na wybrzeżu chi-leńskiem aż do 42° sz. pd. jest dość jednostajna i nie przekracza 4:/₂ m.; tam jednak, gdzie rozpoczyna się labirynt wysp i dzielących je cieśnin, stosunki zmieniają się znacznie, zwłaszcza przy jednoczesnym wpływie wiatru; tak np. na oceanicznem wybrzeżu wyspy Chiloe fala nie dosięga 3 m., gdy tymczasem od strony lądu w kanale Ancud przenosi nawet 6m. W owych cieśninach iniędzywyspo-wych i fiordach nadbrzeżnych, przypływy i odpływy doznają znacznych zakłóceń, skutkiem czego powstają wiry i bardzo silne prądy miejscowe dochodzące 14 km. na godzinę, t. j. szybkości, jaką koń przebywa kłusem. Łatwo pojąć, że żegluga w tych okolicach jest bardzo niebezpieczna i wymaga dokładnej znajomości warunków miejscowych.— //. Układ pionowy. Stosunki orograficzne

są nader proste. O główny grzbiet Andów, złożo- (Cordillera de la Costa) dosięga średnio 2,000-mito nych z potężnej, nieprzerwanej masy, opierają się już w odległości 3 mil od brzegu;— (godna jest uwa-coraz niższe przedgórza, już to nagle spadając ku gi, że w tejże samej odległości dno morskie leży morzu, już też pozostawiając na wybrzeżu wązki również 2,000 m. pod p. m.); Kordylera ta zniża się pas nizinny. Główny kierunek grzbietu biegnie stopniowo ku południowi, poczynając od 33° sz. pd. z północy na południe, jądro zaś jego powstało j tak, że na półwyspie Taytao najwyższy punkt się-w epoce kenozoicznej z mas wybuchowych, przy \ ga tylko 1,200 m., a na wyspach Patagońskich za-jednoczesnem podniesieniu warstw starszych. Ale ledwie 800 m. Co się tyczy Andów, te zajmują na długi czas przed wydźwignięciem się tego olbrzy- trzecią część całego obszaru państwa i nadają mu miego wału, istniały już inne łańcuchy górskie, I w wielu miejscach prawdziwie alpejski charakter, które wprawdzie miały tenże sam północno - połu- Głównym węzłem jest tu najwyższy w całej Ame-dniowy kierunek, jednakże szerokość ich i wysokość ryce szczyt Aconcagua, sięgający 6,834 m. nad p. m. była znacznie mniejszą: składają się one ze skał Leży on wprawdzie na terrytoryum Argentjńskiem, azoicznych i tworzą nadbrzeżne wyniosłości. Po- ale z jego pnia rozchodzą się do Chile potężne między dwoma temi systematami, t. j. archaicznym odnogi, które sięgają aż do Kordylery Nadbrzeżnęj,

fift

USB

■k;-;

.....

mmmm

Mm

d.:-(

Ml

mi

i,.." >

r^:— - *— - -----_y

W I

ttffs ‘'T”

J:

SłM

WMM

ry;

■■

mMmmm

mm

■ I.-'"

?-v';

iP®

SM’

i ii

m

-2:

i.-s

•'W "i

-'i*;-

Fig. 224. Droga publiczna w Chile między Yalparaiso^a Santiago.

nie tak wszakże gwałtownie, iżby wspomniana już dolina podłużna zatartą lub przerwaną została. Prawie w tej samej szerokości geograficznej dosięga także Kordylera Nadbrzeżna swego największego wzniesienia w szczycie Cerro del Tajo (2,315m). Od Aconcaguy systemat Andów zniża się ku północy i ku południowi, zarówno w pojedyńczych wierzchołkach, jak i w średniej wysokości grzbietu,—

nadbrzeżnym—i Andyjskim, ze świeżych mas wybuchowych złożonym, ciągnie się na całym obszarze państwa podłużna, przeważnie mezozoiczna, zaklęsłość, prawie jednakowej szerokości; jest ona miejscami równinową, miejscami zaś poprzerastałą dość znacznemi wzgórzami. Dolina ta, na wielką skalę zakreślona, podwójne ma nachylenie, gdyż w kierunku długości zniża się z północy na południe, a w kierunku

szerokości—ze wschodu na zachód. Dwie trzecie jej gałęzie zaś boczne ku Kordylerze Nadbrzeżnej sta-długości leżą na stałym lądzie, poczynając od Ari- ją się coraz rzadszemi i coraz niższemi. Zniżenie ku ca na północy, aż do wyspy Chiloe na południu, południowi jest gwałtowniejsze: grzbiet trzyma się pozostała jej część od Puerto Montt (Melipulli) jest średnio na wysokości 2,500—3,000 m., szczyty zaś już tak nizką, że ją zalało morze, wytworzywszy rzadko wybiegają ponad 4,000 m. Kulminacyjnym cieśniny i kanały między lądem a wyspami Chiloe i punktem jest tu wulkan Villa ttica (4,875 m.) pod i Patagońskiemu Wysokość Kordylery nadbrzeżnej I 39° sz. pd, w kształcie prawidłowego stożka wi

dzialny od samego wybrzeża i wiecznym śniegiem pokryty. Jeszcze dalej ku południowi grzbiet główny zniża się, rozluźnia, nawet zapada chwilowo w otchłań cieśniny Magielańskiej, lecz poza nią wy nurza się znowu w śmiałym szczycie Sarmiento (2,070m.) na wyspie Ziemi Ognistej, aż wreszcie w dalszych wyspach maleje coraz bardziej i niknie przylądkiem Horn (151 m.) w burzliwych zawsze falach Oceanu. Na północ od Aconcaguy masywność i wysokość Andów ubywa daleko słabiej: średnia wysokość głównego wału nie schodzi poniżej 4,000 m. wierzchołki zaś nierzadko przenoszą nawet 6,000 m.; ważniejsze szczyty, idąc z południa ku północy, są tu: Ramada 6,347 m., Doiła Ana 4,553 m., Dofia Inez3,559 m., Chaco 5,342 m., Leullaillaco 6,173 m., Socampos 4,800 m., Azufre 4,700 m., Isluga 5,200 m., Pomarape 6,250 m. Przełęcze wogóle są uciążliwe i leżą bardzo wysoko; wiodą przez nie drogi niewygodne, częstokroć niebezpieczne. Między Boliwią a Chile najważniejsze są przełęcze Islaga i Ascotan, zaś między Argentyną a Chile przełęcze: Antofagasta (2,900 m.), YerbaBuena(4,462m.), Uspallata (3,927m.),Peuąue-nes (4,200 m.), Planchon (3,048 m.), El-Yeso (2,500m.), Maule (2,300 m.),Longavi (2,300 m.) i inne. Ogólny charakter Andów chileńskich jest nadzwyczaj niegościnny i pustynny; składa się na to nagość zupełna olbrzymich ścian skalistych, skąpa wegeta-cya w dolinach, mających raczej podobieństwo do rozpadlin górskich, jednostajność krajobrazów, dzikich i grozą ponurej pustki przejmujących, wreszcie ustawiczne kruszenie się skał, których odłamy zalegają wszystkie niemal zbocza. Stąd pastwiska górskie, tak ważne dla ludności w naszych Alpach, prawie tu nie istnieją; wązkie doliny, jedynie podatne do tego celu, albo niszczy szalony pęd strumieni, albo je zasypuje grad głazów, oderwanych z wietrzejących skał. Ich powierzchnia, rozpalona we dnie przez promienie słońca, stygnie gwałtownie w mroźne noce; masa wewnętrzna rozluźnia się, tworzy szczeliny, pęka; reszty dokonywa wiatr i deszcz nawalny. Zaznaczyć przytem należy, że główny łańcuch Andów, z nieznacznemi przerwami, jest natury wysoce wulkanicznej; trzęsienia ziemi zdarzają się wogóle bardzo często i sprowadzają straszliwe katastrofy; pamiętnem jest trzęsienie ziemi d. 27 maja 1751 r. w Santiago, gdzie 4,000 m-ców straciło życie i trzecia część miasta legła w gruzach. Podobnego losu doznawały kilkakrotnie: Valparaiso, Concepcion, Carelmapu i t. p. (Bliższe szczegóły co do geologicznych i genetycz nych stosunków ob. w artykule Kordylery).— III. Kl/mał. W obec wielkiej rozciągłości południkowej kraju, który, do Europy przeniesiony, sięgnąłby długością od uścia Nilu do Nordkapu, warunki klimatyczne muszą być bardzo rozmaite. Myliłby się jednak, ktoby sądził, że w tym wąz-kim, jednostajnie ukształtowanym skrawku lądu klimat zmieniać się będzie równomiernie z szerokością geograficzną, że zatem w strefie między-zwrotnikowej na północy będzie klimat gorący z zenitalnemi deszczami i następnie przechodzić będzie stopniowo ku południowi w klimat umiarkowany a potem zimny, przyczem, ze względu na blizkość morza, mieć będzie cechy jedynie tylko morskiego klimatu. Tak bynajmniej nie jest. Wprawdzie panującemi wiatrami są zachodnie, t. j. oceaniczne, te jednak wieją nieregularnie i nie zawsze sprowadzają deszcze; w rezultacie zaś w okolicach bliższych bieguna panuje nadmiar opadów atmosferycznych, a w zwrotnikowych absolutna prawie susza, czyli wprost odwrotnie, niżby oczekiwać wypadało; to samo dzieje się i z rozkładem ciepła—bowiem południowe, do bieguna zbliżone okolice, są stosunkowo cieplejsze od północnych zwrotnikowych. Główną przyczynę nierównomiernego rozdziału wilgoci stanowi tu zwarty mur Andów; w strefie bowiem zwrotnikowej passat wschodni zostawia całą wilgoć na wschodnich, boli wij sko-argentyńskich zboczach , i przechodzi do Chile tak dalece osuszony, że między 20—26° sz. pd. powstał obszar bezdeszczowy—pustynia Ataka-ma; nadto zimny prąd Humboldta czyli Peruwiański odbiera wilgoć zachodnim, od morza wiejącym wiatrom. Tymczasem w strefie pozazwrotnikowej wieją przeważnie wiatry zachodnie i wilgoć swą składają na zachodniem wybrzeżu Patagońskiem, skutkiem czego ta część naszej ziemi należy do najhojniej zraszanych, gdy przeciwnie, wschodnie, atlantyckie wybrzeże Patagonii, jest bezdeszczowe i pustynne. Dalszem następstwem podobnych stosunków jest to, że okolice bliższe bieguna, pod łagodzącym wpływem nadmiaru wilgoci, są cieplejsze, gdy przeciwnie okolice zwrotnikowe, pod wpływem chłodnego prądu Humboldta, są chłodniejsze, niż pod tą samą szerokością na przeciwległym stoku Andów. Ilość dni deszczu i spadłej z nim wody rośnie od równika ku biegunowi: w La Serena dni deszczu bywa 3 rocznie, opad 300 mm. w Sant-jago 22 i 419, w Valparaiso 25 i 419, w Corral 90 i 1,000, w Valdivii 134 i 2,859, w Puerto Montt 162 i 2676 mm. Co się tyczy temperatury, to za granicę przyjąć należy 42° sz. pd.; na północ od tego równoleżnika, t. j. od wyspy Chiloe aż do Peru, temperatura jest chłodniejsza, na południe zaś, tj. od Chiloe do Ziemi Ognistej, cieplejsza, niż w odpowiednich szerokościach półkuli północnej, lub przeciwległego brzegu Ameryki. Dość porównać średnią temperaturę roczną chileńskich miast Vichuquen +13° lub Cobija -4- 18° z leżącemi pod odpowiednią im szerokością miastami Buenos Ayres w Argentynie + 17° lub Rio Janeiro -f- 22°. Przebieg linij izotermicznych, pod wpływem prądu Peruwiańskiego i pasma Andów, ulega gwałtownym zboczeniom, podobnie jak się to dzieje na wybrzeżu Nowergii. Izotermy, biegnące na otwartym oceanie po równoleżniku, odchylają się ponad prądem ku północo-wschodowi, w tym kierunku dosięgają wybrzeża, odtąd zaś na lądzie skręcają ku południo-wschodowi aż do grzbietu Andów i po nim biegną wprost ku południowi, aż wreszcie z drugiej strony pasma przyjmują znowu kierunek wschodni. Tak np. izoterma -{-12° dosięga w kierunku północno-wschodnim wybrzeża Arauco pod 37° sz. pd., posuwa się ku południo-wschodowi do Andów, wzdłuż nich biegnie ku południowi aż do Puerto Mont i dalej ku Patagonii do 45°, poczem pod kątem prostym przekracza Andy ku wschodowi. Z tego wynika, że Puerto-Montt posiada klimat cieplejszy, aniżeli bliższa równika Valdivia. Od rozkładu ciepła i wilgoci zależy także formacya lodowców i linia wiecznego śuiegu w Andach. Lodowce, dzięki wilgotnym wiatrom z nad Pacyfiku, wytworzyły się na całej zachodniej stronie Andów Patagońskich i tern obficiej, im obfitsze są opady; niektóre z nich, zwłaszcza bliższe bieguna, spływają wprost do morza. Linia wiecznego śniegu zniża się stopniowo w miarę oddalania się grzbietu Andów od równika: pod 28° sz. pd. leży ona na wysokości

4.500    m., pod 33° (Aconcagua) 4,000 m., pod 35°

2.500    m., pod 41° 1,530 m. Amplitudy ciepła są w Chile wogóle nieznaczne i daleko mniejsze, niż np. w Europie; różnice między średniem latem i średnią zimą wynoszą od 5° do 10°; nawet granice między maximum a minimum temperatury danego roku nie są rozległe: w La Serena 16°, w Valparaiso 30°, w Valdivii 29°. Są to stosunki klimatyczne okolic nadbrzeżnych; miejscowości, położone w głębi kraju i znacznie nad poziom morza wzniesione, mają, oczywiście, warunki ostrzejsze: lato tam gorętsze, zima surowsza, stąd i amplitudy większe, bo dochodzące nawet do 45°. Podczas nocy pogodnych, skutkiem swobodnego promieniowania ciepła w przestwory niebieskie, zdarzają się nawet mrozy w marcu (początek naszej jesieni). Na wyższych zboczach Andów są właściwie dwie tylko pory roku: pięciomiesięczne lato i siedmio-miesięczna zima; stanowi to zatem szorstki kontrast z okolicami nadbrzeżnemi, gdzie równomiernie rozkłada się temperatura według pór roku. Równie znaczną jest różnica między północnemi, suchemi prowiucyami, Atakamą lub Tarapacą, a południo-wemi wilgotnemi, jak Chiloe lub Magellanes. Słusznie twierdzi Domejko, że równie trudno znaleźć tu piędź suchej ziemi lub tydzień pogody, jak tam kępę zieloności lub deszcz ulewny. A jednak, rzecz dziwna, że tak tu, w klimacie wilgotnym, jak tam, w suchym, ciała zmarłych Indyan przechowały się w całości aż do dni naszych. W Atakamie konserwowały je gwałtowne, solą przesycone wiatry, na których działanie wystawiano trupy: nie grzebano ich wcale, lecz pozostawiano na ziemi. Na jednem z takich cmentarzysk znaleziono 600 ciał mężczyzn, kobiet i dzieci w stanie doskonałej konserwacyi. To samo odkryto w miejscowościach bardzo wilgotnych, jak np. na wyspach Guaitecas i w prowin-cyi Coucepcion pod Puchoco. Wogóle zaś klimat Chile należy do najzdrowszych na ziemi i pod tym względem stanąć może narówni z krajem Przylądkowym, Kalifornią lub Nową Zelandyi. Długowieczność jest powszechną: w 1854 roku na 1,439,112 głów ówczesnej ludności było 588 osób w wieku ponad sto lat; chorób epidemicznych niema; febra żółta, tak złośliwa w Brazylii, tu wcale nie jest znaną; najbardziej daje się we znaki ospa, z powodu, że jej szczepienie nie jest obowiązkowe. — //. Hydrografia. Ti natury ustroju całego kraju wynika, że dla większych systematów rzecznych miejsca tu niema, a nadto, że Chile należy w całości do zlewiska oceanu Wielkiego. Północne pro-wincye, obdarzone klimatem suchym, mają rzeki nieliczne, w wodę niezasobne i do żeglugi niepodatne, natomiast ku południowi stosunki polepszają się tak, że pod tym względem niewiele krain równie obficie jest nawodnionych, jak Chile. Ogólny charakter wszystkich rzek chileńskich jest jednakowy: źródła ich leżą w górach bądź nadbrzeżnych, bądź w Andach; w tych ostatnich niekiedy i na przeciwległym stoku; kierunek biegu zachodni, bieg górny, nader gwałtowny, odbywa się w dolinach dzikich, urwistych; rzeki tworzą tu wodospady, ero-zya postępuje szybko; bieg ten trwa czasem aż do uścia, czasem zaś urywa się na równinie, zwykle niewielkiej, i wówczas rzeka, jeśli zasobna w wodę, staje się spławną, a nawet dla większych statków dostępną. Szybki pęd rzek chileńskich sprawia, że niosą one ze sobą wielką ilość gruzu, mułu, piasku i zamulają tern swe uścia. ^aden ze strumieni chileńskich nie dosięga 400 km. długości, mimo to wszystkie razem przedstawiają drogę wodną zdatną do żeglugi na przestrzeni 1,400 km. Do najważniejszych należą, idąc z północy na południe: Loa (360 km.), Copiapo, Eląui, Choapa, Quillota albo Aconcagua, Maipo, Rapel, Maule, Itata z dopływem Nubie, największa ze wszystkich Bio-Bio (396 km. długości i 20,000 km, □ dorzecza), Tolten, Valdi-via albo Calle-Calle, Bueno i Maullin. Większa część rzek przepływa przez jeziora, których liczba rośnie ku południowi. Jeziora te leżą już to w gó rach i mają cechę alpejskich, już na krawędzi gór; te ostatnie są większe, jak np. Llanąuihue, lub Raneo. Ch. ma także swój obszar bezodpływ iwy, który zajmuje dość znaczną przestrzeń, od równoleżnika 19° sz. pd. aż do równoleżnika 27°, tj. mniej więcej od Ariki do Copiapo. Obszar ten zgadza się zresztą ze strefą bezdeszczową, gdyż oba te zjawiska są z sobą w przyczynowym związku. Nieliczne i ubogie w wodę strumienie kończą swój żywot w słonych lagunach wyżynowych, których znaczna jest ilość w prowincyach Antofagasta i Ta rapaca, w północnej części Atakamy i w południowej Tacny. Laguny nadbrzeżne są nieliczne i nie znaczne, zawdzięczają one swe istnienie osadom rzecznym, które je oddzieliły od morza, i znajdują się tylko między 32° a 39° sz. pd. Wszystkie rze ki chileńskie pod względem obfitości wody mają rocznie dwa maxima i dwa minima. Najważniejsze maximum bywa z nastąpieniem deszczów zimowych (czerwiec—sierpień), poczern z wiosną nadchodzi największe minimum wtedy, bowiem deszcze ustają, a tajanie śniegów w górach jeszcze się nie rozpoczęło. Skoro jednak letnie promienie słońca (grudzień) stopią powłokę śnieżną, następuje powtórny, mniejszy przybór, po którym znowu jesienne (kwiecień) zjawia się minimum. Niektóre rzeki okolic północnych wysychają zupełnie podczas pory bezdeszczowej, jak np. Caraarones lub Pisagua; inne wtedy nie dochodzą do morza, jak np. Loa; inne wreszcie, jak Copiapo, tracą cały swój zapas wody na zraszanie pól kauałami. — V. Bogactwa przyrodzone, a) Świat roślinny. Ze stosunków klimatycznych wynika, że tylko w środkowych prowincyach Ch. państwo Flory znaj-

duje dla siebie nader przyjazne warunki,—dalej bo- dziś dzika zupełnie; rzadsze są gatunki jelenia: wiem ku północy brak wilgoci, a ku południowi guamul i venado (Cerrns chilensis i C. pudu); z dzi-ubytek ciepła powstrzymują rozwój wegetacyi.— kich zwierząt puma (felis concolor), zwana przez chi-W prowincyach: Colchagua, Curicó, Talca, Maule leńczyków lwem,—nie ma grzywy i jest tchórzliwa; i Concepcion roślinność dosięga największej energii kilka gatunków kotów dzikich, lisów, nietoperzy i bujności. Palmy, choć pod względem gatunku nielicz- i t. p. W pustynnych obszarach Atakamy przeby-ne i niewybitne, ograniczone są na południu równole- wa wiskacha (Lagostomus criniger) i szynszylla (Chin-żnikiem rzeki Maule (37°); olbrzymi kaktus pusty- chilla laniger), w głębiach zaś oceanu: wieloryb, fo-niowy (cereus atacamensis) właściwy jest tylko okolicom zwrotnikowym; dostarcza on mocnych belek, desek i materyału opałowego. W pustyni Atakamy krzewy i drzewa tam tylko pojawiają się, gdzie wilgoć gruntowa wolną jest od obecności soli lub saletry; są to niedorodne, karłowate, pojedynczo i zdała od siebie stojące osobniki, mocno żywiczne, o silnej woni, kolczaste i zółtawo-szare, jak np. berberys, chanal, algarobba, akacya espina. Środkowa część kraju, aż mniej więcej do 35° sz. pd. odznacza się brakiem zwartych lasów; są to raczej niewielkie gaje i kępy drzew porozrzucane nad rzekami lub na miejscach wilgotnych; wyjątek stanowić może podnóże Andów, choć i tu roślinność leśna nie ma tej siły i energii, jaką okazuje dopiero na południe od 35° równoleżnika; dzięki znacznym opadom atmosferycznym i względnie łagodnej zimie powstały tu olbrzymie lasy, złożone głównie z drzew wiecznie zielonych; najważniejszym przedstawicielem ich jest buk (fagus antardica) i araukarya (arau-caria imbricata). Stosownie do szerokości geograficznej i wzniesienia nad poziom morza rozróżnić można kilka obszarów roślinnych, czem objaśnia się nadzwyczajna rozmaitość produktów; tem-bardziej to uderza, że znaczna część kraju jest niezdatną do kultury, częścią dla braku wilgoci (Atakama), częścią dla znacznego wzniesienia (Andy), częścią wreszcie dla wielkich borów dziewiczych (Cbiloe, Patagonia); właściwa więc uprawa roli ograniczoną być musi do nieznacznych stosunkowo przestrzeni, ale za to znajduje w nich naj-przyjaźniejsze dla siebie warunki i rozwija się szyb- j do Peru i Boliwii.—Rybołówstwo bez znaczenia.— ko z każdym rokiem, choć z drugiej strony wy- Ic) Świat mineralny. Najważniejsze bogactwo znać należy, iż na racyonalny wzrost rolnictwa i kraju spoczywa w przemyśle górniczym. — Górnic-wpływa ujemnie systemat gospodarstwa, spoczywa- i two stało zawsze wysoko we wszystkich kolo-jącego przeważnie w ręku wielkich właścicieli, j niach hiszpańskich Ameryki. W Chile poczyna się Głównym przedmiotem uprawy jest pszenica, kon- j ono na północ od 33° równoleżnika i obejmuje kurująca już na rynkach angielskich i francuskich ! prowincye: Aconcagua, Coąuimba, Atacama, Anto-z ziarnem europejskiem, oraz kukurydza, której : fagasta, Tarapaca i Tacna. — Natura, jakby wyna-plon wydaje 150-te ziarno;—godną jest także uwa- I grodzić chciała braki świata roślinuego i zwierzę-gi produkcya kartofli, udających się znakomicie j cego, złożyła tu nieprzebrane skarby wszelkich i uprawianych w kilkunastu odmianach. Obok tego ziemia wydaje w dostatecznej ilości: żyto, jęczmień, owies, groch, fasolę i buraki. Uprawa chmielu, tytoniu, wina, lnu i konopi zrobiła w ostatnich czasach znaczne postępy, równie jak hodowla drzew owocowych: śliwek, wiśni, gruszek i jabłek; natomiast hodowla drzew oliwnych i owoców południowych nie udaje się i powoli bywa zaniedbywaną.

ka i kilka gatunków delfina. Ptaki słabo są reprezentowane; z drapieżnych wyróżnia się wielkością kondor (Sarcoramphus Condor), niszczyciel drobnej trzody w dolinach Andyjskich (dlatego usilnie tępiony), ale zarazem uprzątacz padliny. Struś Patagoński przebywa na równinach i jest przedmiotem zyskownych łowów, dostarcza bowiem wybornego mięsa i piór. Wielkie szkody zrządzają papugi, w licznych żyjące gatunkach: są nadto kolibry, dzikie gołębie, jaskółki i t. p. Ciekawą jest historya aklimatyzacyi kanarków: przy brzegu patagońskim około uścia rzeki Santa Cruz rozbił się okręt niemiecki, na którym znajdował się handlarz kanarków, ptaki wypuszczono na wolność, a w kilkanaście lat później, mianowicie w 1878 r., znaleziono ich całe gromady w zupełnie dobrym stanie. Wielkich płazów i węży jadowitych niema, równie jak żółwi; rzeki też niebardzo są rybne. Hodowla zwierząt domowych rozwija się bezustannie, wszakże nie osiągnęła dotąd takiego stopnia, iżby bez przywozu można było zaspokoić miejscowe potrzeby; konie sprowadzają się z Ahglii i Francyi, bydło rogate z Argentyny. — Wyborne pastwiska na niższych zboczach górskich nadają się wielce do hodowli; niektóre haciendy posiadają do 40,000 sztuk bydła rogatego; hodowla owiec przez staranne ulepszanie ras zyskała racyonalny impuls rozwoju. Produkta zwierzęce, jak skóra, rogi, kości, tłuszcz, stanowią przedmiot wywozu, mięso zaś tylko w stanie suszonym (na słońcu) pod nazwą char* ąui, oraz szynki wywożone są w okolice północne

kruszców i minerałów. Pierwszy okres chileńskie-go górnictwa możnaby nazwać * złotym", złoto bowiem było głównym produktem; tubylcy uiszczali niem daninę państwu Inków, a nieszczęsny Ata-hualpa, składając okup Hiszpanom, użył na to chi-leńskiego złota; w XVIII w. produkcya roczna dosięgała 300 cnt. rocznie i pod tym względem Chile zajmowało trzecie miejsce między ówozesnemi producentami złota. — Drugi okres górnictwa słusznie zwać można „srebrnym" i ten dosięgnął kulminacyjnego punktu w 1855 r.; gdy bowiem na początku tego wieku produkcya srebra wynosiła zaledwie 30,000 marek, to w pomienionym roku do-

Wielkie znaczenie dla kraju ma drzewo budulcowe. b) Świat zwierzęcy. Fauna lokalna nie zaleca się bogactwem gatunków. W Andach przebywa guanaco (Lama guanaco), używana dawniej przez tuziemców do przewożenia i przenoszenia ciężarów,

*Incyklop. Pow«i. Ilmtr T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Bzła ogromnej względnie liczby 20 mil. marek,— od tej doby jednak ilość wydobywanego srebra maleje i górnictwo wchodzi w trzeci, obecny, okres „miedziano-saletrzany.⁸ — Miedź, wolna od arsenu i antymonu, znajduje się w Kordylerze Nadbrzeżnej w skałach syenitowych — a najważniejsze kopalnie jej leżą w Carrizal (Atacama), w Tam-billo i Tamaya (Coąuimbo), oraz w wielu innych miejscowościach. W 1881 r. wartość wyprodukowanej miedzi przedstawiała 66 mil. marek i stanowiła 37°/₀ ogólnej wartości tej miedzi, która ukazywała się na rynku wszechświatowym. — Saletra chileńska, pomieszana częstokroć z solą i sodą, znajduje się w najbardziej pustynnych obszarach, między Andami a Kordylerą Nadbrzeżną, w pro-wincyach Tarapaca i Atacama; wszystko, co tylko potrzebne tu człowiekowi do życia i pracy, musi być sprowadzone z innych prowincyj. — Na pierwszy rzut oka miejscowości, w których znajdują się kopalnie saletry, sprawiają wrażenie średniego miasta fabrycznego, zamienionego w gruzy przez trzęsienie ziemi: — tu i owdzie sterczą stosy popiołu i wydobytych materyałów, do nich przylepione są nędzne chaty, sklecone z gliny lub desek, z pła-skiemi dachami słomianemi, płóciennemi lub tek-turowemi; obok dymią warzelnie prowizorycznej i prymitywnej konstrukcyi, a nad tem wszystkiem unosi się płomienne powietrze, siejąc dokuczliwe i obezwładniające gorąco; ani kropla deszczu nie zrasza tych okolic, ani jedno drzewo nie daje cienia i nie rozprasza jednostajności pustynnego krajobrazu. — Dzięki kolejom żelaznym, zbudowanym od wybrzeża do kopalni, pozyskało górnictwo wo góle, a wydobywanie saletry w szczególności, silny bodziec swego rozwoju; dość powiedzieć, że w r.

1886 wartość samych tylko wywiezionych produktów górniczych wynosiła przeszło 160 mil. marek, z czego blizko połowa (78 mil. m.) przypada Nazwa prowin-na saletrę, a piąta część (33 mil. m.) na miedź.

Oprócz tego czynne są także kopalnie żelaza, wę gla kamiennego i glinki porcelanowej; znajdują się nadto szmaragdy i turkusy.— VI. Ludność. W epo ce, poprzedzającej zdobycze Hiszpanów, ludność pierwotna, obszar dzisiejszego Chile zamieszkująca, należała do dwóch głównych plemion, a mianowicie: do peruwiańskiego, które rozciągało się aż do 26° sz. pd, i chileńsko-patagońskiego od 26°, aż do przylądku Horn.—Z plemienia Peruwiańskiego przebywali tu Aj mar o wie, podzieleni na kilka pokoleń (Czongo, Atakama), mówili jednym językiem, trudnili się uprawą roli, wyrabianiem przedmiotów metalowych, wytłaczaniem oleju, warzeniem soli, i t. p.,—jednem słowem, stali na dość wysokim stopniu kultury, której ogniskiem było państwo dawnych Inków. — Plemiona chileńsko-patagońskie miały głównych przedstawicieli w Araukanach, dzielących się równie na kilka szczepów i posiadających także pewną kulturę, która niewątpliwie była owocem wpływu sąsiednich ludów peruwiańskich.

Dalej ku południowi zamieszkiwały już ludy na pół dzikie, ze szczepu Wu t a-H u i 1 i c z e, jako to: czonosi, 16. Concepcion pojusi, kenekowie. Z przybyciem Hiszpanów pier- j 17. Bio-Bio wotny obraz etnograficzny ulega szybkiej zmianie: 18. Arauco

plemiona tubylców poddają się jedno po drugiem wpływowi i silnemu prądowi nowych cywilizacyjnych pierwiastków, przyjmują religię zdobywców, ich zwyczaje, obyczaje, a wreszcie i język.— Jedni tylko Araukanie stawiają długotrwały i zacięty opór, lecz i ci, w ostatnich dziesiątkach lat poskromieni, uznać musieli istniejący porządek rzeczy, uzyskawszy jedynie pewne dla siebie przywileje. Dziś etnografia Chile wykazuje trzy główne żywioły, jako to: rasę białą, reprezentowaną głównie przez Hiszpanów, a następnie przez immigran-tów europejskich: Niemców, Anglików i Francuzów, o ile wszystkie te narody zdołały pierwotną czystość krwi utrzymać; rasę amerykańską, reprezentowaną przez Araukanów, oraz te drobne szczepy, które dotąd niezawisłość swą w stanie napół dzikim zachowały; wreszcie mieszańców, stanowiących najważniejszy rdzeń ludności i powstałych ze zmieszania się Indyan z Europejczykami wogóle, a Hiszpanami w szczególności. Chileńczy-cy mają wiele cech dodatnich, wyróżniających ich korzystnie z pomiędzy wszystkich państw hiszpań-sko-amerykańskich; są czynni, przedsiębiorczy i pracowici; w obejściu dobroduszni, swobodni, gościnni; do kraju swego bardzo przywiązani; słyną także jako wyborni górnicy i dzielni żeglarze; wzrostu są średniego, włosów ciemnych, oczu czarnych, cery śniadej, przypominającej południowych mieszkańców Europy. — Poniższa tablica daje ogólny obraz rozległości i ludności kraju według pojedyń-czych prowincyj, które, stosownie do natury zajęć mieszkańców, ujęte zostały w cztery grupy, a mianowicie: pas górniczy, pas górniczo-rolniczy, pas rolniczy i pas lasów oraz rybołówstwa:

cyi

Rozległość w km kw.

Ludność w końcu 1889 r. według obliczenia

na 1 km

kw.

m-ców

Stolica pro-wincyi

Pas górniczy

1.    Tacna

2.    Tarapaca

3.    Antofagasta Pas rolniczo-

górniczy

4.    Atacama

5.    Coąuimbo

6.    Aconcagua Pas rolniczy

7.    Valparaiso

8.    Santiago

9.    0’Higgins

10.    Colchagua

11.    Curicó

12.    Talca

13.    Lin dres

14.    Maule

15.    Nubie

22,500

50,000

187,000

73,500

33,423

16,126

4,297

13,527

6,537

9,829

7,545

9,527

9,036

7,591

9,210

9,155

10,769

11,000

30,703

46,876

34,981

66,636

186,895

153,459

os co O O ci

CO

Tacna

Iąuiąue

Antofagasta

Copiapo La Serena San Filipe

215,940 50.0 368,615 27.1 91,581    14.0

159,216 16.1 103,346 13.4 139,105 14.2 114,658 12.5 126,683 16 5 155,858 16.6 211,730 22.9 118,537 10.9 76,067

6.8

Valparaiso Santiago Runcagua San Fernando Curicó Talca Linares Cauąuenes Chillan LaConcepcion Los Angeles Lebu

19.    Malleco

20.    Cautin

21.    Valdivia

22.    Llauąuihue

23.    Chiloe Pas /asów i rybołówstwa

7,400    62,308

8,100    35,637

21,536    65,807

20,260    70,503

10,348    77,502

^ O O

00 rr co co

Angol

Temuco

Valdivia

Melipulli

Ancud

bliżu Argentyny i Peru z jednej, a w obliczu lądu australskiego z drugiej strony. Jak szybko kroczy handel chileński po drodze swego rozwoju poucza poniższe zestawienie porównawcze krańcowych lat dwudziestoletniego okresu:

95.000

2.757 0.016

Punta Arenas

Kok

Przywóz | Wywóz w markach

^    , Ilośó

Dochod celny statków przybył.

Ładunek

tonn

Summa .

776 000 2.715.400 3,55

1870

1889

112,896,000 107,900,000    25,752,000    5,091

260,360,000 '63,852.000 164,296,000 11,109

2x/₂ mil. 9.7 mil.

Głównemi przedmiotami przywozu są: artykuły spożywcze, jak cukier, kawa, herbata, czekolada; dalej tkaniny, odzież, biżuterye, instrumenta wszelkiego rodzaju, machiny, sprzęty domowe, utensylia dla dróg żelaznych i telegrafów, wino, spirytualia, przedmioty sztuki, wyroby galanteryjne i t. p.—zaś pod względem wywozu pierwsze miejsce należy się saletrze i produktom górnictwa, a następnie produktom rolniczym, guano, skórom i drzewu. W handlu międzynarodowym Anglia, jak zwykle, stoi na czele, na jej bowiem udział przypada % przywozu i ⁵/₆ wywozu; po niej drugie miejsce przypada Niemcom, trzecie Francyi, następnie zaś idą: Stany Zjednoczone, Peru i Argentyna; pozostałe kraje razem wzięte nie przedstawiają nawet ¹/ti części ogólnych obrotów. Sprawom handlu służy chileński bank narodowy, z kapitałem 4 mil. marek, oraz kilka innych instytucyj kredytowych. Flota handlowa w 1889 r. składała się ze 191 statków (w tern 40 parowców), objętości 90,783 t. W tymże roku do portów chileńskich zawinęło 11,109 statków, objętości 9,723,998 t. wypłynęło zaś 11,286, objętośoi 10,174,173 t.—VIII. Urządzenia państwowe i społeczne. Chile jest rzeczpospolitą (Republica de Chile), której konstytucya wzorowała się na konstytucyi Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Zasadnicza ustawa datuje się z d. 25 maja 1833 r. lecz uchwała sejmowa z d. 13 sierpnia 1874 r. wprowadziła do niej niektóre zmiany. Rząd ma charakter reprezentacyjno-demokratyczny i składa się z trzech części: z ciała prawodawczego, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej. Ciało prawodawcze tworzą dwie izby: senat, złożony z 40 członków wybieranych na lat 6, i izba deputowanych, złożona z członków wybieranych na lat trzy, na każde 20,000 ludności jeden; liczba więc deputowanych zależną jest od liczby ludności i wynosi obecnie 124. Władza wykonawcza spoczywa w ręku prezydenta, wybieranego na lat pięć (obecnie kapitan Montt 1891—1896), który jednak na następne pięciolecie wybranym być nie może; nie wyklucza to wszakże możności ponownego wyboru w innym czasie; prezydent otrzymuje rocznie 18,000

Podana wyżej ludność na rok 1889 w liczbie 2,715,400 głów została obliczoną na rok 1891 na 2,817,552 głów; wszakże wychodząca corocznie „Sinopsis estadistica y geografica de la Republica de Chile“, dla otrzymania liczby bliższej prawdy, uważa za stosowne dodać jeszcze 15% z tytułu pominięcia wielu osób przy spisie 1885 r., a nadto tak powstałą liczbę powiększyć jeszcze o 50,000 Indyan niezawisłych, w obrębie państwa mieszkających (Araukanów, Czonosów i t. p.). Według takiego obliczenia ogólna ludność Chile pod koniec 1891 r. wyniosłaby 3,267,441 głów, co daje na 1 km. □—4.2 m-ców. Jak widzimy z tablicy powyższej, gęstość zaludnienia idzie w parze z warunkami gleby i klimatu; zarówno suche i pustynne pro-wincye północne, jak i skaliste, niegościnne okolice południowe, zaludnione są nader słabo. Stosunki poprawiają się dopiero w miarę posuwania się od obu krańców ku środkowi, tak, iż część kraju zawarta między 30° a 41° sz. pd. jest jedną z najlepiej zaludnionych; przyczem trzeba mieć na uwadze, że wyjątkowo gęste zaludnienie prowincyj Valpa-raiso i Santiago przypisać należy względnej wielkości ich stolic; gdyby nie ta okoliczność, najludniej ■ szą byłaby prowincya Concepcion.—VII. Przemysł i handel. Przemysł w ostatnich latach znakomicie się rozwinął, choć dotąd jest on bardzo jednostronny, i dla tego znaczna liczba towarów i wyrobów najpierwszej potrzeby musi być dowożoną z za granicy. Najważniejsze miejsce zajmuje przemysł metalurgiczny, pozostający, równie jak górnictwo, przeważnie w rękach cudzoziemców: Anglików,

Niemców i Francuzów; wszakże miejscowe huty nie są w stanie przerobić wszystkich surowych ma-teryałów, skutkiem czego niektóre rudy, jak np. miedziane, wywożone są do przetopienia za granicę.

Podobnie też w rękach przeważnie cudzoziemskich znajdują się i inne fabryki, jak np. garbarnie, fabryki grubszego sukna, rękawiczek, zapałek, przetworów chemicznych, cukru (wielka cukrownia Vińa del Mar z kapitałem 2% mik fr.), odlewnia żelaza, kotlarnie, fabryki machin (francuskie i angielskie), dostarczające lokomotyw i wagonów państwowym drogom żelaznym. Bardziej krajowemi są fabryki przerabiające płody rolnicze, jak np. młyny, kroch- pesos (=72,000 marek) i ma przy sobie ministrów, malarnie, mydlarnie, browary i gorzelnie. W osta- oraz radę stanu, złożoną z 11 osób. Według pra-tnich czasach powstało nadto kilka papierni i fabryk wa o wyborach z d. 12 listopada 1874 wyborcą wyrobów garncarskich. Daleko większe znaczenie może być każdy obywatel, który skończył 25 lat, ma dla kraju handel, uwarunkowany korzystnie umie czytać i pisać i opłaca bezpośrednie podat-obecnością wielu dogodnych przystani oraz położę- j ki skarbowe, wybranym zaś do izby deputowaniem geograficz. na wybrzeżu O. Spokojnego, w po- nych — każdy wyborca, którego roczny dochód wynosi przynajmniej 500 pesos (2,000 marek); kwalifikacją wyboru do senatu stanowi ukończenie 36 lat życia i roczny dochód przynajmniej 2,000 pesos.

jest najsilniejszą w Ameryce południowej; składa się ona z 33 statków o 236 działach (w tej liczbie trzy pancerniki o 55 działach) i 1,665 załogi; oprócz tego do floty wojennej należy pięć parowców i około 30 torpedowców.—Miary i wagi są systemu metrycznego, używają się jednak i dawne hiszpańskie choć te coraz bardziej wychodzą z użycia. Jednostką monetarną jest srebrny peso, wartości 4 marek niemieckich (dokładnie 4.05); peso dzieli się na 100 centymów (c e n t a v o); dwa pesos stanowią skud (escńdo); pięć pesos stanowią dwa dublony albo jeden kondo]r. Moneta srebrna peso znika, zastępuje ją papierowa, lecz papierowy peso wart był w 1891 r. tylko 30% srebrnego.— Długość dróg żelaznych w r. 1892 wynosiła 2,794 km. w tej liczbie 1,106 państwowych; długość linii telegraficznej lądowej 22,093 km., w tej liczbie 12,872 państwowych; długość liny telegraficznej podmorskiej, należącej do kompanii angielskiej, 3,386 km. Liczba stacyj telegraficznych w 1891 r. wynosiła 3,227, a pocztowych 496.—Herb państwa stanowi tarcza dwudzielna, u góry błękitna, u dołu czerwona; na pasie oddzielającym obie części znajduje się pięcioramienna gwiazda srebrna; tarczę podtrzymują: z prawej strony guamul, z lewej kondor, z koronami na głowach, w hełmie trójkolorowe pióro i dewiza: „por la razon ó fuerza” (prawem lub siłą). Flaga składa się z dwóch pasów poziomych: dolny czerwony, górny zaś—w połowie od drzewca niebieski z białą gwiazdą pośrodku, w dru giej zaś połowie biały. Ta sama flaga z herbem państwa w środku jest sztandarem wojskowym. Literatura: „Auales de la universidad de Ch.“ wydawane od 1843 r.: Perez Rosales „Essai sur le Ch.“ (Hamburg 1857); Wappaeus „Die Republi-ken von Sud-Amerika* (Getynga 1866); Asta-Bu-ruaga „Diccionario geogrńfico de la republica de Ch.“ (Nowy Jork 1868); Fonck „Ch. in der Gegen-wart“ (Berlin 1870); Pissis „Geografia fisica de la republica de Ch.“ (Paryż 1875); Medina „Les abo-rigónes de Ch.“ (Paryż 1882); Ochsenius „Chile, Land und Leute* (Lipsk i Praga 1884); „Synopsis estadistica y geografica de Ch.“ (wydawana prawie corocznie); Giissfeldt „Reise in den Anden von Ch. und Argentina" (Berlin ^1887); „Petermann’s Mit-theilungen“, gdzie także mieści się literatura lat ostatnich, dotycząca Ch., jego flory i fauny, klimatu, geologicznych stosunków, meteorologii i t. p.And s-Dzieje. — Yupanąui, inka peruwiański, zasłyszawszy o istnieniu bardzo bogatego krriu, mającego się zwać Czyle, postanowił do niego dotrzeć; jakoż, wysłany przez niego wódz Chinehiru-ca zdobył go (1440 — 45) i posunął południowe granice państwa Inków po rzekę Maule. Hiszpanie po zdobyciu Peruwii zabrali i Ch., które już znał Magelhaens, wylądowawszy w roku 1520 na wyśpię Cbiloe. W 1535 Diego de Almagro wyruszył z Cuzco, a przebywszy łańcuch Andów, wtargnął do Ch. na północ od Copiapo, drogą, zwaną

Do rady stanu, prócz ministrów, należy trzech deputowanych, trzech senatorów, jeden członek najwyższej magistratury sądowej, jeden generał lub admirał, jeden z książąt kościoła, jeden członek izby obrachunkowej i jeden z byłych ministrów; przewodnictwo w radzie stanu sprawuje prezydent.

Ministrów jest sześciu, a mianowicie: spraw wewnętrznych, spraw zewnętrznych i wyznań, sprawiedliwości i oświaty, skarbu, wojny i marynarki, wreszcie robót publicznych, przemysłu i kolonizacyi.

Najwyższą władzą sądową jest izba w Santiago, złożona z siedmiu członków,—podlegają jej trzy sądy apelacyjne: w Santiago, Concepcion i La Serena.

Administracyjnie dzieli się państwo na prowincye, te na departamenty, te zaś na subdelegacye, które ostatecznie dzielą się na gminy. Na czele prowin-cyj stoją „intendenci*, mianowani przez prezydenta, który wybiera także „gubernatorów* dla zarządu departamentami; gubernatorzy mianują podwładnych sobie „subdelegatów*, a ci „inspektorów “ gminnych. Stolicą państwa jest Santiago; językiem urzędowym—hiszpański. Oświata stoi wysoko i pod tym względem Ch. zajmuje najpierwsze miejsce w rzędzie wszystkich państw Ameryki południowej; szczególnie ostatnie dwa dziesiątki lat wykazują znaczny postęp,—istnieje bowiem przymus szkolny; najwyższą instytucyą naukową jest uniwersytet (1890 r. 1199 studentów)—ze specyalnych zaś: szkoła rolnicza, szkoła wojskowa, szkoła marynarki, szkoła sztuk pięknych, szkoła rzemieślnicza, kilka szkół górniczych, cztery seminarya duchowne, 18 liceów (1890 r. 6,014 uczniów), 1,200 szkół początkowych państwowych (1890 r. 68,097 uczniów) i przeszło 500 prywatnych (około 30,009 uczniów).—Religią panującą jest rzymsko-katolicka; inne wyznania, choć nie urzędowo, są cierpiane, mają swe kaplice i duchowieństwo przez współwyznawców utrzymywane. Na czele kościoła katolickiego stoi arcybiskup Santiago, wybierany przez prezydenta, a potwierdzany przez papieża; arcybiskupowi podlegają biskupi w La Serena, Concepcion i Ancud. Rozdział kościoła od państwa dotąd nie nastąpił, jednak powoli zanosi się na to. Władza świecka wykonywa swe prawa wobec duchowieństwa, tak samo, jak i względem innych obywateli. Znaną jest energia, z jaką rząd chileński występuje przeciwko dostojnikom kościoła, którzy prawa państwowe lekceważą lub im poddać się nie chcą,—dowodem tego sprawa biskupa z La Serena w 1869 r. i zerwanie stosunków dyplomatycznych ze Stolicą Apostolską w 1883 r.—Finanse państwa są w stanie dobrym: na r. 1893 budżet wzkazywał 263 mil. marek w przychodzie i blizko 204 mil. marek w rozchodzie; dług po koniec 1892 r. wynosił 446 mil. m. z tego 45% przypada na dług zewnętrzny, od którego procenta płatne są w złocie.—Armia w 1892 r. składała jeszcze po dziś dzień „Camino del Inca* i rozka-się z wojsk regularnych w liczbie 6,959 osób zał głównym kacykom uznać się za poddanych (w tern 940 oficerów) oraz z gwardyi narodowej króla hiszpańskiego. Po śmierci Almagra następca w liczbie 51,090 żołnierzy i oficerów; flota wojenna jego, Pedro de Valdivia (r. 1540), założył wielkie miasto Santiago de Nueva Estremadura (1542 r.) i kilka miast pomniejszych, jak: La Serena, Concep-ciou, Valdivia i t. d. Zwyciężył go i pozbawił życia głośny Araukanin, Caupolican; podobno Indya-nie leli nieszczęśliwemu roztopione złoto w usta, wołając: „Najedz się tego złota, któregoś tak pra-gnąłw. Wice-król peruwiański, Hurtado de Mendo -za, wysłał za nim syna swojego don Garcia i ten pobił Araukanów. — Po nich nastąpił Villagran.

konserwatyści przeprowadzili w 1833 nową konstytucyę, która się utrzymała z małemi zmianami w swej mocy po dziś dzień i dała rzeczypospolitej długie lata spokoju i możność rozwinięcia pracy wewnętrznej. Rządy generała Pinto (1831—1841) dały Ch. nowe a użyteczne ustawy, reorganizacyę skarbu publicznego, i podniosły kredyt narodowy; od tej chwili państwa zagraniczne poczęły się liczyć z rzecząpospolitą. Prezydent, generał don Manuel Bulnes (1841 —1851), zakończywszy chlubnie wojnę z Peru, położył wielkie zasługi przez zaprowadzenie nowego ładu w administracyi, wprowadzenie oświaty publicznej na szersze tory i przygotowanie całego szeregu projektów do kodyfikacyi prawodawstwa cywilnego. Po nim objął rządy don Manuel Montt, pierwszy prezydent cywilny rzeczypospolitej, dwukrotnie obierany (1851—1861); za niego porządek w kraju był surowo przestrzegany, kodeks cywilny został uzupełniony, bezpłatne szkoły elementarne otrzymały znaczne zasiłki, wydział poczt uległ reorganizacyi, powstały liczne linie dróg żelaznych i telegrafów; przytem rząd zachęcał cudzoziemców do immigracyi, przez co kraj pozyskał kapitały i specyalne zdolności ludzi obcych; na południu Ch. powstały w tym czasie pierwsze kolonie niemieckie. Za prezydentury don Josego Joaąuin Pereza (1861—1871) środki komunikacyjne uległy znacznym ulepszeniom; organiza-cyę telegraficzną doprowadzono do doskonałości; prawodawstwo uświęciło tolerancyę religijną i wolność sumienia. W r. 1865 przyszło do wojny z Hiszpanią, ale ta trwała bardzo krótko i zaznaczyła się jedynie wzięciem z jednej strony statku hiszpańskiego do niewoli, a z drugiej zbombardowaniem bezbionnego portu Valparaiso (31 marca 1866); ostateczny pokój zawarty został w r. 1883. Za prezydentury don Federica Errazuriz (1871 — 1876) wprowadzono do konstytucyi nowe prawo, zabraniające ponawiania obioru jednego i tego samego prezydenta, oraz powiększono i wzmocniono marynarkę wojenną. Podczas rządów don Annibala Pinto Ch. przeszło ciężkie przesilenie ekonomiczne, aż kongres był zmuszony zmniejszyć budżet wydatków publicznych z 21 milionów na szesnaście; na szczęście jednak odkrycie kopalni siarki i rudy, dokouane w r. 1876 w północnej części prowincyi Atakama, przywróciło równowagę w skarbie. W kwietniu roku 1879 prezydent Pinto musiał wypowiedzieć wojnę pokrewnym rzeczpospolitom Peruwii i Boliwii; wojna ta, podjęta z pobudek patryotycz-nych, zakończyła się zdobyciem przez Chileńczyków Limy i południowego pasa nieprzyjacielskiego te-rytoryum (styczeń 1881). Prezydent, don Domingo Santa Maria, zaprowadził śluby cywilne, regestra stanu cywilnego i organizacyę cmentarzy publicznych na prawach równości; usunął spory z rzecząpospolitą Argentyńską przez ratyfikacyę traktatu granicznego (26 października 1881;, utrwalił pokój z Boliwią (29 listopada 1881), wreszcie przywrócił pokój z Hiszpanią i Peru przez traktaty podpisane d. 21 maja 1884 r. Za prezydentury don Josego Manuel Balmaceda, obranego r. 1886, nastąpiła kon-

Za rządów don Rodriga de Quiroga (roku 1567)

Ch. otrzymało, pod nazwą „Audiencia real“, radę stanu, złożoną z czterech członków i prokuratora, której zadaniem było prowadzenie administracyi politycznej i wojskowej kraju. W r. 1578 admirał angielski Drakę złupił miasto Valparaiso, a r. 1586 pokusił się o to samo Tomasz Cavendish, ale został odparty. — Hiszpanie prowadzili ciągle wojnę eksterminacyjną z Araukanami z różnem szczęściem; za rządów Alonza de Rivera (1600—1604),

Araukanowie zburzyli ze szczętem miasta: Villarica,

Angol, Imperiale, Valdivia, Santa - Cruz, Chillan i Concepcion, i dopiero w r. 1640 Hiszpaaie zawarli z nim pokój w Qtiillen. W r. 1600 admirał holenderski, 01ivier van Noort, otrzymawszy od rządu swojego polecenie przeciwdziałania postępom Hiszpauów w Ch., wylądował i dokonał ważnych zdobyczy; potem Holendrzy pojawili się jeszcze raz na wodach chileńskich w 1645 pod wodzą Spilber-gena. W r. 1655 zerwany został traktat Quilleński i przyszło do nowej wojny z ńraukanami, która trwała aż do r. 1724 i została zakończona traktatem w Negrete. W latach 1742—1746 don Jose de Manso wybudował miasta: Copiapo, Aconcagua, San Jose deLogrońo, Mellipilla, Rancagua.San Fernando,

Curico i Talca, i zaludnił je Indyanami, którzy się już byli poddali, co mu znacznie ułatwiło trzymanie ich w karbach. W r. 1766 don Antonio Guilly Gonzaga chciał zmusió Araukanów do budowania u siebie miast i wywołał przez to nową wojnę;

Araukanie, prowadzeni przez Curignancu, dokazali cudów męstwa i zmusili Hiszpanów do zawarcia pokoju, którego warunki dały im prawo utrzymywania w Santiago własnego ambasadora. W 1787 r. był generalnym gubernatorem Ch. Ambroży 0’Higgins, jeden z najcelniejszych administratorów hiszpańskich; gdy został powołany na wice-krola Peruwii, Chileńczycy żegnali go z wielkim żalem.

Rok 1810 dał hasło do emancypacyi kraju i rozpoczął się ogłoszeniem aktu niepodległości; w wynikłej ztąd wojnie z Hiszpanią wsławili się twórcy obecnej rzeczypospolitej Chileńskiej: Carrera, Bernar-do 0’Higgins, San Martin, don Manuel Blanco i admirał Cochrane. Generał 0’Higgins, obrany dyrektorem generalnym kraju w r. 1817, dzierżył władzę w swych ręku do r. 1823, a w r. 1822, podając ucho reklamacyom ludności, zmienił konsty-tucyę, nadaną rzeczypospolitej w r. 1818. Po osta-tecznem ukończeniu wojny o niepodległość (1826) rzeczpospolita Chileńska zwróciła wszystkie swoje siły ku ustanowieniu wzorowej u siebie administracyi. Stronnictwo liberalne ogłosiło w r. 1828 nową konstytucyę, która stanowiła o pierwszej or-ganizacyi rzeczypospolitej, ale niezadowoleni z niej ¹ wersya długu zagrauicznego na warunkach bardzo korzystnych dla skarbu rzeczpospolitej; kolonizacya i czas przyszedł i święci odzierżeli królestwo*, przybrała szersze rozmiary, oświata publiczna (Dau. 7, v. 24). „Obejrzyj się Jeruzalem ku wscho-wzmogła się znakomicie dzięki otwarciu licznych du słońca, a obacz wesele, które przychodzi od szkół ludowych i technicznych. W roku wszakże Boga“. (Bar. 4, v. 36). A na oznaczenie tysiąc-1891 tenże sam Balmaceda samowolnem postępo- letniego czasu tej długiej szczęśliwości przywodzą waniem swojem wywołał zaciętą wojnę domową, słowa Psalmisty: „Albowiem tysiąc lat przed oczy-która się zakańczyła jego porażką i samobójstwem, j ma twemi, jako dzień wczorajszy, który przemi-a rzeczypospolitej ciężkie klęski zadała. Po nim I nął“ (Ps. 89, v. 4); oraz słowa księgi objawiona prezydenta wybrano Montta. (Ob. Bal mace- nia: „I widziałem stolice: i usiedli na nich, a dano

d a).

Chilenit (miner.). Srebro bizmutowe. Drobne łuszczki o metalicznym blasku, barwy rodzimego srebra, ale w powietrzu szybko pokrywające się żółtawym lub czerwonawym nalotem; składają się według Do mej ki z 84.7 srebra i 15.3 bizmutu; być może jest to związek Ag₁₀Bi. Znajduje się w kopalni San Antonio pod Copiapo w Chili.

Chili, ob. Chile.

K. J.

wróconymi ?l. żydów. Marzyli oni ciągle, że Bóg naród ich wywyższy i, mimo nawrócenia, materyalnie pojmowali Odkupienie. Ztąd wynikły sekty opacznie tłómaczące sobie Osobę Chrystusa i Jego naukę, jak Ebionici, Nazarejczycy i Nikolaici. Zarazili oni Chil. i Chrześcian nawróconych z pogan, a nawet niektórzy pisarze kościelni, jak Papias, Justyn i Ireneusz, zostawili w swych dziełach zdania, przychylne Ch-owi, lubo przedstawiali go w postaci więcej uduchowionej, a wykluczali uciechy zmysłowe. Kościół katolicki nigdy nie uznawał Ch-mu; owszem, zawsze go odrzucał i potępiał. Ewangelia św. Jana, zbijająca sekty zagnieżdżone w Azyi Mniejszej, a przedstawiająca jasno Bóstwo Chrystusa i Jego naukę, unicestwia mrzonki Chiliastów. Wyrażenia w Listach św. Pawła wprost uderzają na mniemane tysiącletnie uciechy. „A pomarli, którzy są w Chrystusie, powstaną'" pierwszy. Fotem my, którzy żyjemy, którzy pozostajemy, pospołu pochwyceni będziemy z nimi w obłokach przeciw Chrystusowi na powietrze, a tak zawsze z Panem będziemyw. (I Tess. 4 v. 16). Podobnie: II Cor. 5, v. 12. Philip. 1, v. 25. Kajus, uczony kapłan rzymski, surowo powstaje przeciw Chil-owi i błędy te przypisuje Ceryntowi heretykowi. Niemniej energicznie wyszydza Ch. sławny Orygenes (de princ. 1. II C. 11). Od III wieku zapomniano o Chiliazmie, a tylko między heretykami kołatały się o nim pojęcia. Pod inną zupełnie formą usiłował go wskrzesić protestantyzm, wyszydzając Papiestwo, ale umysły mniej zagorzałe wykazywały w pismach swoich całą niedorzeczność tej płytkiej roboty. Zwolennicy pokoju westfalskiego odrzucali Chiliazm. Koloniści Wirtem-berscy na Kaukazie wynosili się do Jerozolimy, aby tam zażyć uciech tysiącletniego królestwa, o jakiem rozpowiadali im zwodziciele. Przez to narażali się na nędzę największą i dla tego rząd wzbronił wychodztwa.—Klee „Tentamen theologicum de Chiliasmo“ (Moguncya 1825); Lescoeur „Le regue temporel de J. Christe* (Paryż 1868).

Chilidromia, ob. Chelidromia.

Chilijska saletra rodzima (minerał.). Minerał układu romboedrycznego, w kryształach formy zasadniczej i w ziarnach krystalicznych. C. wł. 2.1 —

im sąd, i dusze pościnanych dla świadectwa Jezusowego, i dla słowa Bożego: i którzy się nie kłaniali bestyi, ani obrazowi jej, i żyli i królowali z Chrystusem tysiąc lat*. (Apoc. 20, v. 4). Na-koniec powoływano się na zapowiedź samego Pana Jezusa, który zapewnił, że ci, którzy dla Niego opuszczą wszystko i pójdą za nira, tyle stokroć wezmą i żywot wieczny udzierżą* (Mat. 19, v. 29) Początek Chil-u wszczął się na wschodzie między Chiliarcha (gr. chiliarchos = naczelnik tysią- Chrześcianami na ca), tytuł dowódzcy pewnego poddziału w falandze macedońskiej, zowiącego się chiliarchią, czyli kompanią wojska, złożoną z tysiąca ludzi, tak, iż 4 takie chiliarchie stanowiły dopiero falangę, inaczej zwaną taxis. Co innego Ch. znaczy odnośnie do Persów. Wyrazem tym określają pisarze greccy najwyższego dostojnika państwa w Persyi.. Jest to pierwszy minister króla, jego stały i nieunikniony doradzca, rodzaj wielkiego wezyra lub kanclerza państwa, a przytem naczelny wódz całej armii, w szczególności przybocznej gwardyi królewskiej.

K. K

Jak się zwał ten dostojnik w języku Persów, dotąd z pisma klinowego nie odczytano.

Chiliazm pochodzi od greckiego wyrazu co oznacza tysiąc, liczbę tysięczną. Było mniemanie niektórych ludzi w pierwszych wiekach naszej ery, że wierni Chrystusowi przed końcem świata przez tysiąc lat żyć będą w zupełnym spokoju i używać^ wszelkiej rozkoszy doczesnej. Zwolennicy tej błędnej nauki na poparcie swego twierdzenia powoływali się na zdania pisma św. Starego i Nowego Testamentu. Przytaczali naprzód to miejsce, że Bóg po sześciu dniach stworzenia dnia siódmego odpoczął (Genesis); przeto utrzymywali, że świat istnieć będzie sześć tysięcy lat, w których ludzie narażeni będą na liczne udręczenia, przeciwności i walki, pochodzące od własnych namiętności i od zewnętrznych przyczyn. Potem nastanie tysiąc lat zupełnego spokoju, którego żadna nie zakłóci przeciwność. Popierali to mniemanie przepowiedniami proroków. „Będzie mieszkał wilk z jagnięciem, a pard z koźlęciem legać będzie i ciele i lew i owca, pospołu mieszkać będą, a dziecię małe pędzić je będzie“.

Ks. R. F.

(Isai 11, v. 6). „I będzie światłość księżycowa, jako światłość słoneczna: a światłość słoneczna w siedmiornasób jako światłość siedmi dni w dzień, którego zwiąże Pan ranę ludu swego, a potłuczenie zbicia jego zleczy* (C. 3, v. 26). „Wszystkie syny twoje uczonemi od Pana: a mnóstwo pokoju synom twoim“ (C. 54, v. 13). „I gdy dam ducha mego w was i gdy ożywiecie i gdy wam dam odpocząć w ziemi waszej: a doznacie, że ja Pan mówiłem i uczyniłem* (Ezech. 37 v. 14). „Aż przyszedł starowieczny i dał sąd świętym wysokiego,

Fig. 225. Zamek Chillon na jeziorze Genewskiem.

w Ameryce Południowej, na zachodnim stoku Kor- ta, a w r. 1793 obrócono go na więzienie stanu, dylerów pośród urodzajnej równiny, przy drodze Potem znów od 1798 służył w części za cekhaus, żelaznej Santiago-La-Concepcion, ucierpiała wiele w części za zakład karny. Podczas zdobycia zam-przez trzęsienie ziemi w 1751 r. i przez powódź ku przez Berneńczyków, w podziemiach jego znaj-w 1850 r.; dziś liczy przeszło 9,000 m-ców, a z naj- dował się od lat 10, przykuty łańcuchami do słu-bliższą okolicą nawet 20,000, i prowadzi ożywiony pa, Franciszek Bonivard (ob.), obwiniony o zdra-handel. W stronie południowo-wschodniej, o 9 mil dę stanu względem księcia sabaudzkiego, Karola od miasta, wznosi się czynny wulkan Ch. (ostatni III. Męczeństwo B-a i położenie niezrównane tego wybuch 1864 r.), 3,009 m. nad p. m. wzniesiony; zamku natchnęły Byrona do jednego z najpiękniej-u stóp jego wytryskują liczne źródła mineralne, al- szych jego poematów p. t. „Więzień Chillońskiu. * kaliczne, siarczane i żelazne, które dały powód do Chiloe, 1) Ch. dawniej Chi li h u e, prowincya założenia tu osady leczniczej B a ńos de Ch., na wy- rzeczypospolitej Chileńskiej, ograniczona z północy

And. S.

sokości 2,200 m. nad p. m.

tiwm

IBS**

WS«

pjŁferil

II

kshi

agap

mm

..

,\Ę

==

MEW

r

ESS

-i    m

FT1

mrm

SRE'* ‘f ;    -u v'\a\vwu—

iaLSMŁaffl

|gjgjgp||i

r-:;

|gjjg|

=====

SilifeSS

■ -• -v -s/ć

Uli

.... - _ - ----- .

lii

j':¹'

■ś

mmmmm

BiaseaglgSM

K. J.

2.2; tw. 1.5—2. Bezbarwny albo jasno zabarwiony, przezroczysty lub przeświecający, smaku słonego, chłodzącego. W stanie oczyszczonym jest azotanem sodu: Na N0₃, z 36.49 sody i 63.51 kwasu azotnego—rodzima zaś, surowa, zanieczyszczona jest znaczną ilością soli kuchennej i niewielką ilością glauberskiej. W wodzie łatwo się rozpuszcza, na tlejącym węglu wybucha, słabiej wszakże, niż saletra potażowa; pod dmuchawką stapia się na druciku platynowym, barwiąc płomień na żółto. Występuje w pokładach gliny i piasku w Iquique i Tarapaca, w departamencie Arequipa w Peru. Używa się do wyrobu kwasu azotnego i saletry potażowej, oraz kwasu siarczanego.

Chillan, stolica chileńskiej prowiucyi Nubie,

dniego krańca jeziora Genewskiego, zbudowany na skale, wychodzącej na powierzchnię wody z głębokości 161 m., o 20 m. od brzegu, z którym łączy się mostem. Obecnie składa się on z wielu nieregularnych budynków, z czworoboczną basztą pośrodku, i zdaleka uderza w oczy białością murów swoich. Znajdują się w nim podziemia, wykute w skale, pod powierzchnią jeziora. Czas za łożenia tego zamku, o którym pierwsze wzmianki znajdują się w dokumentach z w. XII, nie da się dokładnie określić. Piotr sabaudzki, przezwany „le petit Charlemagne“, w r. 1248 zamienił go na twierdzę i założył i w nim swoją rezydencyę. D. 29 marca 1536 r. zdobyli Ch. Berneńczycy i znaleźli tu znaczne bogactwa; odtąd się stał siedzibą landwój-

cieśniną Chaeao, która ją oddziela od sąsiedniej Chillon, stary zamek w Szwajcaryi, w kantonie prowincyi Llanguihue, z zachodu oceanem Wielkim, Waadt, między Yilleneure i Montreux, u wscho- z południa prowincyą Magallanes, ze wschodu rze-

cya byłaby zgubioną (Herodot VII). Później zdobył tę wyspę na Spartanach Ateńczyk Nicyasz, obsadził załogą i dużo przez to Sparcie szkody wyrządził. Pod firmą tego „mędrca" znajdujemy ważniejsze gnomy:—„Jeśliś potężny, bądźże uprzejmym, byś więcej przejmował ku sobie szacunkiem, niż bo-aźnią.—Lepsza strata niż zysk sromotny: tamta raz tylko zasmuca, ów stauowi źródło wiekuistego żalu.—W niedoli spiesz do przyjaciela prędzej niż w szczęściu jego.—Nie puszczaj języka przed myślą" i t. p. Jemu też przypisują słynne wyrzeczenie: „Znaj siebie samego", które stało się hasłem filozofii doświadczalnej. Zachował się podpis pod jego posągiem: „Straszna dzida Spartan wydała Chi-lona, największego z siedmiu mędrców". Głównem źródłem wiadomości o Ch-nie jest Dyogenes Laer-cyusz (I, 68).-Z o b. też Menarda „La Morale avant les philosophes" (Paryż 1860). Zbiór jego zdań O; zwrócić wszakże należy uwagę, że zarówno znajduje się w Orellego „Opuscula graec. senten-urzędowe źródła, jak i inne, najnowsze dzieła o Chi- tiosa" (Lipsk 1819). leńskiej rzeczy pospolitej, popełniają widocznie jakiś błąd co do powierzchni całej prowincyi, błąd zaś ten leży albo w liczbie, która powinnaby być znacz nie większą, albo też, przeciwnie, w granicach, które w takim razie zmniejszyć-by należało. Admi nistracyjnie dzieli się prowincya na trzy departa- gia plastyczna, menty: Ancud, Castro i Quinchao; stolicą jest An-cud (ob.) na wyspie Ch.—2) Ch., wyspa, stanowiąca najważniejszą część poprzedniej prowincyi, od

cząpospolitą Argentyńską, od której dzieli ją grzbiet , trójwiosłowców; gdyby uczynił to Kserkses, Gre-Andów. Prowincya ta składa się z części lądowej wraz z półwyspom Taytao, i z mnóstwa wysp nadbrzeżnych; obie części są górzyste i głębokiemi fiordami porozdzierane, wyniosłości na lądzie są znacznie wyższe i stanowią zachodni stok łańcucha Andów; wielka tu liczba wygasłych i czynnych wulkanów, pojedyńcze zaś szczyty przenoszą 2,000 m. wzniesienia, z tych ^najwyższy, Maca, dosięga 2,960 m. nad p. m.; wyniosłości na wyspach są znacznie niższe i stanowią pozostałość zapadłego niegdyś nadbrzeżnego pasma Andów. Wybrzeża lądu i wysp są strome, skaliste, grunt miejscami tylko urodzajny i do kultury podatny, klimat łagodny, ale bardzo wilgotny z powodu częstych mgieł i znacznych opadów atmosferycznych,—stąd wielka obfitość lasów, pokrywających zbocza wyniosłości.

Powierzchnia prowincyi wynosi 10,348 km. □, ludność zaś 77,502 m-ców (1889) t. j. 7.5 na 1 km.

K. K.

Chiloplastyka (od /siXo<; = warga i 7rXaotwu] (ts^vk)) ^ plastyczna (sztuka), tak mianujemy ope-racyę chirurgiczną, mającą na celu sztuczne wytworzenie wargi całej lub części jej, utraconej wskutek choroby lub uszkodzenia. — Ob. Chirur-

Dr. J. P.

ChilpancingO, do 1886 r. stolica stanu Guer-rero w Meksyku, zwała się także Ciudad de los Bravos, dziś stolicą jest Tixtla, o trzy mile

And. S.

Chilperyk 1, król Franków (561 — 584) syn Klo-taryusza I i Aregondy; po śmierci ojca, który zmarł r. 561, zabrał skarb królewski i zjechał do Paryża, ale musiał wejść w układy z braćmi Cha-rybertem, Gontramem i Sigebertem i podzielił się z nimi państwem. Otrzymał dzielnicę soassońską, nie był wszakże zadowolony ze swej dzielnicy, przeto, korzystając z najazdu Awarów na Austrazyę, wypowiedział wojnę braciom i zdobył Reims, ale w końcu został pobity. Gdy najstarszy z braci, Si-gebert, ożenił się z królewną wizygocką, Brunehildą, Ch. w r. 567 pojął jej siostrę, Galeswintę, oddaliwszy 18 nałożnic, atoli wkrótce, ulegając namowom jednej z nich, Fredegondy, kazał żonę zamordować; Brunehildą pragnęła pomścić się na nim i poduszczała swego męża, Sygeberta, do wojny, korzystając ze sporów o podział spadku po Charyber-cie, zmarłym w r. 567. Sigebert, jako król austra-zyjski, przyprowadził ludy germańskie z prawego brzegu Renu; Ch. szukał zgody w 573 z bratem, ale po roku chwycił znów za oręż, a pobity jeszcze raz, zamknął się z żoną i dziećmi w Tournai; poddani jego gotowi byli uznać Sigeberta za króla, lecz ten został zamordowany przez dwóch siepaczy przekupionych przez Fredegondę (575). Wdowa po zabitym, Brunehildą, wzięta do niewoli, uwiodła syna Chilperykowego, Meroweniza, i zaślubiła go

dzielona od lądu przez cieśninę Chacao na półno- na wschód położona, cy, a przez odnogi Corcovado i Ancud na wschodzie brzegi ma skaliste, fiordowate, wnętrze mało znane ale wogóle górzyste; klimat wilgotny i mglisty; wielkie bogactwo lasów i węgla kamiennego; grunt wymaga starannej uprawy,—wydaje jednak zboże, fasolę, len, kartofle, owoce i warzywa. Ludność składa się przeważnie z chrześciańskich Indyan, plemienia Huilliche, którzy prócz rolnictwa oddają się rybołówstwu, myśliwstwu i wyrąbywaniu lasów; drzewo stanowi najważniejszy artykuł wywozu.

Oświata na wysokim stopniu—stąd przysłowie: „nie piśmienny Chilota rzadki wyjątek".—Powierzchnia wyspy wynosi 8,570 km. Q, na których mieszka przeszło 54,000 ludzi. Wyspę tę odkrył Hiszpan,

And. S.

Mendoza, w 1558 r., a rząd hiszpański przyłączył ją 1565 do swych posiadłości; wszakże w 1825 r. musiała być ustąpioną rządowi chileńskiemu.

Chilon (XsćXcov), spartanin, syn Damageta, jeden z „siedmiu mędrców", dzięki pięknemu a jędrnemu wysłowieniu, zwłaszcza zaś przenikliwości w rzeczach polityki, powołany na urząd efora r.

556 przed Chr. Jako dowód przenikliwości podają zdanie jego o wyspie Cyterze, leżącej nieopodal od wybrzeży lakońskich. Z uwagi na to położenie jej zawołał on raz: „Bodajby ta wyspa nigdy nie była istniała, albo pochłonęło ją morze!" Wykrzyknik jego pochodził z obawy, że Cytera stać się może

na

niebezpieczną dla Lakonii w razie, gdyby najeźdźca i w Rouen; Ch. kazał niebezpieczną kobietę odesłać niej się usadowił. Jakoż wypadek omal nie J do Austrazyi, a syna uwięzić (576). Młodzieniec sprawdził tego przewidywania. Kiedy Kserkses opa- zdołał uciec, ale doznawszy od panów austrazyj-nował Grecyę, zbieg spartański, Demarat, radził skich niechęci, wrócił do posiadłości ojca i sarn królowi perskiemu, aby wyprawił na Cyterę trzysta sobie odebrał życie (może został zabity na granicy).

Podczas następnej wojny z Gontramem, królem Bur-gundyi, Ch. sprzymierzył się z Childebertem, synem i następcą zamordowanego Sigeberta, (580—581).

gwedocki. Ludwik XIV w r. 1666 erygował kanał na lenność szlachecką Korony, pod nazwą baronii Bonrepos.—Filip (f 1843) zostawił syna, Józefa (ob. niżej). Tytuł księcia Ch. przechodzi porządkiem pierworodztwa; wszyscy następcy w linii męskiej noszą tytuł księcia Caraman, w linii zaś żeńskiej hrabiny Caraman. Głową rodu jeBt obecnie Józef de Riąuet, książę de Chimay i Caraman (* 9 października 1836), członek belgijskiej Izby reprezentantów i minister spraw zagranicznych.—„Almanach royal de Belgique“ (1824—1856); De Steind’ Altenstein „Annuaire de la noblesse de Belgiąue*

W r. 584 Ch. został także zamordowany w Chelles, nie wiadomo z czyjej inicyatywy. Król ten miał się za uczonego; porywał się na definicye dogmatów, zapowiadał wprowadzenie nowych liter do alfabetu i układał wiersze; w Paryżu i Soissons wybudował cyrki.    r-

Chimborazo 1). Ch., prowincya w rzeczypospo-litej Równikowej (Ecuador), zajmująca część wy-

IIP

Chilperyk II (f 720), król Franków, syn Chil-deryka II, zamordowanego w r. 673; wychowany był w klasztorze i przywdział nawet habit, a ogłoszony królem Neustryi w r. 715, zamienił imię Da- (Bruksella, 1847—1852—1887). niela, jakie dotąd nosił, na Ch-a; w r. 716, sprzymierzywszy się z Radbodem księciem Fryzonów, wtargnął on do Austrazyi, dotarł aż do Kolonii i kazał się uznać królem Austrazyi przez Plektru-dę, wdowę po Pipinie Herystalskim, lecz gdy wracał, pobił go pod Amblóre Karol Martel, który, wtargnąwszy znów z kolei do Neustryi, odniósł drugie zwycięstwo pod Vincy i ogłosił królem Austrazyi Klotaryusza IV. Ch. sprzymierzywszy się r.

719 z Eudesem, księciem Akwitanii, chwycił znów za oręż, ale za zbliżeniem się Karola uciekł za Loarę. Po śmierci Klotaryusza IV (719) Karol Martel uznał Ch-a królem Austrazyi.    r-

r,.;

jflggpM-

■JE

i

BI

■v

Chiłkow Andrzej, książę. Przez Cara Aleksego Michałowicza i przez jego następców używany był do poselstw zagranicznych; w maju zaś r. 1700 Piotr W. zamianował go rezydentem przy dworze szwedzkim. W sierpniu tegoż roku miał Ch. posłu- 1 chanie u Karola w obozie pod Lanckroną, a we j wrześniu, wskutek wypowiedzenia wojny Szwecyi \ przez Rossyę, wtrącony został do więzienia i po 18-tu latach niewoli umarł w Westerasie r. 1718. Napi- 1 sal on historyę Rossyi, która przez długi czas uźy- 1 wauą była do wykładu po szkołach, chodziły wszak- i że wieści, że autorem jej był, nie sam Chiłkow, ale < jego sekretarz.    *

iy.fi

. ./'"a

JPĘ-i

BlBfi

And. S.

Fig. 226. Chimborazo.

Chiłok, prawy dopływ Selengi, w obwodzie Za-bajkalskim (Syberya), ma źródło w górskiem jeziorze Rachlej, niedaleko źródeł Witima, bieg kręty j w dolinie malowniczej, w wielu miejscach ścieśnionej przez góry i pionowo sterczące skały; ogólna długość około 450 w.; spławną jest na znacznej przestrzeni przed uściem, które leży poniżej Se-lengińska.

Chimay, miasto w belgijskiej prowincyi Henne-gau (Hainaut), okręgu Thuin, przy drodze żelaznej do Beaumont, Hirson i Dinant, stolica górzystej żyny między dwoma skrąjnemi łańcuchami Andów, i mało produkcyjnej dzielnicy Fagne; posiada zamek oraz część stoków wschodniego łańcucha , ma ks. Ch. z pięknym parkiem, seminaryum biskupie, 14,360 km. □ powierzchni, 90,782 m-ców (1885); fabrykę koronek, huty żelazne, walcownie, wielkie ^ obfituje w ałuu i siarkę, a także w krzew chinowy; piece; do 4,000 m-ców.    And- s- stolicą jest Riobamba.—2). Ch. potężny trzon gór-

Chimay de Riąuet deCaraman, belgijski ski, w nadoceanowej Kordylerze Ecuadoru, długi ród szlachecki; księstwo Ch., erygowane w r. 1486, czas uważany za najwyższy na ziemi, następnie zaś przeszło r. 1686 drogą spadku na własność hrahiów za najwyższy w Ameryce; dziś wzniesienie jego, de Bassu.—F i 1 i p, ostatni potomek drugiej linii ściśle ustanowione przez obliczenie i pomiary, zna-rodu Heniu d’Alsace (f 1804), przekazał swój tytuł cznie jest niższe od przypisywanego mu dawniej siostrzeńcowi Filipowi de Riąuet, hrabiemu do i wynosi zaledwie 6,254 m. Pomimo to jest to Caraman. Dom Riąuetów wsławił Paweł de Ri- góra ze wszech miar bardzo ciekawa, równie jak quet, uczony inżynier, który zbudował kanał lan- wszystkie góry i wulkany otaczające wyżynę Qui-

73

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Encykl. Po wiz. Iluitr. T. III.

to. O nich to mówi Humboldt w „Kosmosie* (T.

jące większą część grzbietu; z tych pierwsza płetwa grzbietowa wysoka i opatrzona długim i silnym kolcem, druga zaś nizka i bardzo długa; płetwy piersiowe bardzo silnie rozwinięte, brzuszne również duże.— Ogon wydłużony, szczupły i opatrzony płetwą niz-ką na górnej i na dolnej powierzchni, czyli płetwą ogonową i podogonową. — Znane są 3 gatuuki tego rodzaju; z tych Ch. monstrosa L. Przeraza pospolita, zamieszkuje wybrzeża europejskie, wyróżnia się ogonem przedłużonym w bardzo cienki wyrostek, prawie pozbawiony płetwy. — Ciało z wierzchu brunatne, z jaśniejszemi żyłkami marmurkowatemi; po bokach na srebrzystem tle brunatno-plamiste, na brzuchu -^białawe. — Płetwy grzbietowe z czarnym, szerokim brzegiem. Dorasta od 60—100 cm. — Z wątroby wytapiają tłuszcz, mający własności lecznicze. — Ch Collei Bam. zamieszkuje zachodnie pobrzeża Ameryki.

Chimera (Xi[j.aipa). Potwora ognioźercza, pochodzenia lidyjskiego lub karyjskiego. Podług Homera pochodziła z plemienia bogów nieśmiertelnych, wychowana przez Amizodara, króla Karyi.— Hezyod wyprowadza ją z hydry Lernejskiej, za przodków daje jej Tyfona i Echidnę, za siostrę —

IV str. 319) „że z pomiędzy wszystkich wulkanów Ameryki mają największą sławę, bowiem z tą grupą gór i z wyżyną Quito związana jest nierozerwalnie pamięć wielkich celów i wielkich prac astronomicznych, geodezyjnych, optycznych i barometrycz-nych; a zarazem pamięć dwóch wielkich imion:

Bouguer’a i La Condamine’a“. Ch. jest pniem wygasłego wulkanu, zbudowanym z trachitu i mającym postać olbrzymiego stożka z tępym szczytem; jego zbocza poorane są głębokiemi szczelinami i prze-paścistemi wąwozami (barrancos), które powstały pod wpływem gwałtownej erozyi opadów atmosferycznych.—Pierwsze usiłowania co do dosięgnięcia wierzchołka podjął La Condamine w 1745 r., lecz dopiero Humboldt i Bonpland przedsięwzięli w d.

A S.

23 czerwca 1802 roku wycieczkę ze wsi Calpi (wzniesionej 3,150 m.) i dotarli do wysokości 5,882 m.; przekonali się oni, że granica traw leży na wysokości 4,100 m., — wiecznego śniegu na wysokości 4,800 m. (Montblanc); niektóre gatunki porostów obserwowali i powyżej linii śnieżnej; Bonpland złapał motyla na wysokości 5,000 m., a muchę na wysokości 5,500 m.; oba te stworzenia uniósł w górę prąd wznoszącego się z równiny ciepłego Sfinksa, za ojca — lwa Nemejskiego; jest to wielka powietrza. W 1831 r. Francuz Boussingault z Au- i boska rodzina potworów, gdzie mieszczą się także glikiem Hallem dosięgli 6,100 m. wzniesienia, do Ortr os i Cer ber, Gorgona i Scylla (ob. te wy-samego szczytu dotrzeć więc nie ^zdołali; uczynił razy). Cb. była to potwora ogromna, straszna, chy-to dopiero w r. 1880 Edward Whymper, nie bez źa, niezwyciężona. Iliada przedstawia ją z głową lwa, wielkich niebezpieczeństw i trudności; znalazł on ogonem węża, z kozą pośrodku grzbietu. W Teo-cały wierzchołek śniegiem pokryty; krateru jednak gonii Hezyoda ksztatł się komplikuje, ale żywioły rozpoznać nie mógł.    And-s- zostają też same: potwora ma trzy łby: lwi, kozi

-W

te

■“Ł

Chimera, góra w Azyi Mniejszej (Licyi), zna- i wężowy; szyja jest lwia, zad wężowy, środek cia-na pod tą nazwą w odległej już starożytności ła kozi. Lucyan i Hygin przyjmują opis homeryczny. (obecnie Yanartach), na 300 m. wysoka. — Na —Owidyusz („Metam.*) potworę czyni pół lwem, pół szczycie jej znajduje się otwór, z którego wydoby- wężem.—Wspólnym rysem wszystkich opisów poe-wa się bez przerwy, 3 — 4 stóp wysoka, kolumna płonących gazów, podczas gdy mniejsze płomyki przedzierają się przez szpary. Góra ta składa się z serpentynu, który zawiera diallag i często jest bardzo zwietrzały. Ogień Ch-y znany już był Herodotowi; od tego czasu wspominali o nim liczni pisarze i podróżnicy, tak, ; że jakkolwiek płonące gazy występują i w in- k nyeh krajach (Apeniny, Baku i t. d.), nigdzie m jednak zjawisko to nie posiada tak dawnych Wk świadectw historycznych; jeżeli za początek mk przyjmiemy tylko czasy Homera, to i tak pło- ‘lii mień ten, który Pliniusz nazwał trafnie: „flam- % ma immortalis“, płonie już prawie 3.000 lat! ^

W.N.

— (Ob. „Tchihatchef Klein.-Ąsien* 1887).

Fig. 227. Chimera monstruosa.

tycznych Ch-ry jest to, że wyrzuca ona płomienie, i to ją czyni najstraszniejszą, niezwyciężoną dla ludzi, których pożera przy swych okropnych spustoszeniach. Drugim rysem istniejącym wszędzie jest pokonanie jej i śmierć z ręki Bellerofonta. Opowieści pohomery-czne dodają jeszcze Pegaza, jako rumaka Bellerofonta, który też odegrywa ta rolę bohaterską tępiciela potworów, indziej przypisywaną Heraklesowi, Tezeuszowi,

Chimera L. Przeraza. Rodzaj ryb morskich do rzędu Holocephala, Strasznie, do działu ryb Chtząstkowatych, Chondropte-rygii, zaliczany.—Odznacza się ciałem plaskiem i wydłuźonem, o skielecie chrząstkowatym, w którym kręgosłup nie podzielony na kręgi. — Otwór skrzelo-wy ma pojedyńczy z każdej strony głowy, podniebienie i szczęki górne nieruchomo z czaszką połączone. — Gęba dolna opatrzona miękkiemi wargami, wysuwalnemi, szczęki uzbrojone u góry dwiema, u dołu jedną parą blaszek zębowych. Linia boczna silnie rozwinięta. Płetwy grzbietowe ma dwie, zajmu-

Jest to komentarz

iw

K. K.

z białej jury w Eichstatt.

M.

MA

'i

' I#

iigSgf ; ;

SI

y'i

ii

Fig.£228. Chimera z Arezzo. Florencya.

Według Springera „Kunsthist. Bilderbogen“ II Cyklus. tabl. 15, nr 8.

kwiatów wonnych, rozwijających się wśród zimy.

Wł. M. K.

And. S.

Jazonowi i t. p.—Prototypu tej potwory ziejącej ogniem szukać trzeba, zdaje się, niedaleko: da go nam każdy wybuchający wulkan, a w kłębach, jakiemi zionie jego paszcza, przerażona i bujna wyobraźnia ujrzy wszystkie kształty, jakie tylko zechce: lwów, kóz, a już i wężów do syta. I będzie to potwora boska, bo wszystkie zjawiska natury w mitach greckich są boskie i takiemi jeszcze nazywał je Sokrates, spekulacye tylko umysłu mieniąc rzeczami ludzkiemi.— Co do Ch-y, Homer sadowi ją w Karyi, inni w Licyi, u Lele-gów. Jest w Licyi góra wulkaniczna z nazwą Chimera, o której pisał już Pliniusz („Hist. nat.“

II), że dała początek bajce o Ch-rze. O takiej samej górze w Cylicyi (a może miał na myśli Licyą) pisał i Serwiusz („Ad. Aen.“ VI, 288), która jeszcze za jego czasów wybuchała ogniem. U jej szczytu mieszkały lwy, po stokach pasły się kozy, a węże czołgały się u stóp.

Sadowiąc się tam, Bellerofon, górę tę uczynił mieszkalną: pokonał potwora.

prawdopodobny, lecz nie jedyny.

Inni, dzisiejsi, którzy w samym wyrazie szukają pojęcia i jego rozgałęzień, dają objaśnienia filo-Icgiczne. Nazwa Ch. ma pochodzić od fenickiego Chamirale, szalony; lecz źródłosłowem najwięcej przyjętym jest greckie Xeip.o>v, zima, burza. Chimeirą nazywano też młode koźlę, roczne.—Zachodzi tu zbliżenie, przypominające to, jakie etymologia ustanawia między inną nazwą kozy a ii i egidą Ateny; a tę-to egidę uważają niektórzy za symbol burzliwej chmury (Decharme „Mithol. de la Gróce ant.“ p. 76).

Tym sposobem Ch. byłaby sym-bólem chmury, z której wybucha błyskawica, a mit jej byłby tylko odmianą mitu o Edypie w stosunku do Sfinksa. Michał de Bre-al („Melanges de myth. et de lin-guistique“, str. 176), powiada:

„Sfinks pochodzi z tego samego rodu, co Ch. i Gor-gona; walka, w której ginie, jest jedną z form, jakie przybiera walka Zeusa z Ty fonem (ognistym) lub Apollina z wężem Delfickim". — Nic wreszcie przeciwnego, ażeby mit Ch-y nie miał być licej-ską formą walki Zeusa przeciw tytanowi Ty fonowi, wyobrażającej się w zaburzeniach powietrznych i wybuchach wulkanicznych (L. de Ronchaud w „Diet. des Antiq.“ str. 1,102, wyd. Saglio i Da-remberg).— Sztuka niejednokrotnie wyobrażała Ch-ę samą lub w walce z Bellerofontem i pomniki jej zachowują się dotąd po muzeach.

Chimery * Chimaeridae (paleont.). — Rodzina ryb chrząstkowatych, z rzędu Strasznie (Holoce-phala), do których należy żyjący dziś gatunek morski Ch. monstrosa (przeraza, kot morski), istniała, być może, już w okresie dewońskim; niewąt-

pliwe zaś szczątki chimer spotykają się począwszy od pokładów jurajskich. — Z łupku litograficznego w Eichstatt znane są całe skielety. Rodzaj Isckyo-dus Egerton spotyka się w pokładach jurajskich, kredowych i trzecio-rzędowych J. avita H. V. Meyer

K. J.

Cłlimonanthus Lindl O młoda. Rodzaj roślin z rodziny Monimiaceae. Jedyny gatunek Ch. prae-cox Koemp. (Galicantus praecox L.; Meratia fra-grans Nees.) jest krzewiną o liściach przeciwległych lancetowatych, opadających. Kwiaty biało - żółtawe, wewnątrz czerwonawe, mająee zapach hya-cyntu, rozwijają się wcześniej od liści u nasady liści zeszłorocznych. Pręciki w liczbie 10, z których tylko 5 zewnętrznych z pylnikami, wewnętrzne zaś zamykają otwór kwiatu. Roślina ta pochodzi z Japonii i bywa pielęgnowana w ogrodach dla

\\

§&> i

■ HM

m i-m

jrs

Japońska nazwa jest abai.

China, angielska nazwa porcelany.

China, Ob. Chinowe alkaloidy.

Chinagras, ob. Chińska trawa.

Chincha, grupa wysepek na Oceanie Wielkim, przy wybrzeżu Peruwiańskiem, w zatoce Pisco, pod 13° 36' sz. pd., a 76° 45 dł. zd. Gr.; obejmują one 150 km. □ i słynęły z ogromnych niegdyś, dziś prawie wyczerpanych, pokładów guana, które leżało warstwą 65 m. grubą na nagiej skale i rozsiewało dokoła specyficzny zapach.—Na przeciwległym brzegu peruwiańskim leży port Chincha baja, w pobliżu uścia rzeki górskiej Ch., a nieco głębiej miasto Ch. alta.

Chinchilla Anastazy (* w Ayora d. 27 kwietnia 1801), lekarz i historyk medycyny. Pierwotnie

A. S.

kształcił się w teologii, następnie uczył się sztuki du białe z odcieniem popielatym lub żółtawym.-— lekarskiej w Walencyi i Madrycie, gdzie w r. 1829 Futro odznacza się nadzwyczajną miękkością i gę-został licencyatem med., poczem wstąpił do służby stością, na grzbiecie doch. do 2 cm. Długość ciała 30 c. wojskowej. W r. 1836 otrzymał w Madrycie po- Długość ogona 16 cm.—Zamieszkuje górzyste oko-sadę pierwszego asystenta chir. w tamtejszym szpi- lice Peru i Chile. Dostarcza drogich i pięknych talu wojskowym, w 1838 został profesorem zoolo- futer, to też corocznie zabijają ich do 100,000 gii w muzeum nauk przyrodniczych i równocześnie sztuk, profesorem historyi medycyny hiszpańskiej w Ate- Chinchilla (hiszpańs. chain-chil), futro bardzo neo cientifico y literari o; w 1840 przeniósł się kosztowne, koloru perłowego, ze zwierząt przemie-do Walencyi, gdzie mianowano go lekarzem naczel- szkujących w Peru i Chile, rodzaju gryzoniów.—Mia* nym szpitala wojskowego i profesorem medycyny nem tern określają także tkaniny kolorem i mięk-sądowej; w latach 1843 i 1844 był czynnym jako kością imitujące futra właściwej nazwy, i tak zna-lekarz połowy w Andaluzyi, w 1847 został konsul- ne są w handlu „Plusche chin-chilla*, jedwab chin-tantem naczelnym (Consultor jefe) armii kataloń- ] cbilla, sukno ebin chilla i t. p.    E- w-

skiej, a w rok później naczelnikiem wojsk służby zdrowia w prowincyach baskijskich; ostatecznie był dyrektorem rządowym wód mineralnych w Villa-Toya i w Blorrio. Pisarzem był płodnym i jako taki niemałe położył zasługi około dziejów sztuki lekarskiej w Hiszpanii. Z dzieł jego przytaczamy:

1) „Reflexiones historico-critico medicas sobre la reunion de la medioina y cirugia en un mismo in-dividuo“ (Madryt 1837); 2) „Anales biografico bi-bliograficos de la medicina en generał" (Walencya 1841, 2 tomy); 3) „Anales biogr.-bibliogr. de la med. espafiola desde la instalacion de los Fenicios en Espańa hasta nuestros diasu (tamże, 4 tomy);

4) „Tratado sobre la Historia de las principales operaciones de la cirugia" (tamże) i 5) „Nuevos estudios sobre el cólera-raorbo asiatico" (Vallado-lid 1855).—Por. Don Manuel Ovilo y Otero „En-ciclopedia Hispano-Americana" (t. I, str. 204).

Chinchilla Bechst. Szynszyli a, zwierzę ssące, do rzędu zw. Szczurowatych (Glires), do rodziny Lagostomidae należące. Gatunek znany jeden: Ch. lanigera, Benn. Posiada głowę grubą, uszy bardzo duże, szerokie, zaokrąglone; przednie nogi o 5, tylne o 4-ch palcach; futro długie, miękkie i gęste. Zębów przodowych po 2 w każdej szczęce, trzonowych po 4 w każdej szczęce i z każdej

Dr. J. P.

*>•

ii

z,

i i'/

Fig. 229. Chinchilla (Eriomys Chinchilla).

Chingan, góry stanowiące wschodnią krawędź wyżyny Mongolskiej (pustyni Szamo) spadającą na wschód ku Mandżuryi. Wysokość ich nie przenosi prawdopodobnie 2,000 m. Od wschodu góry te przedstawiają się imponująco, od zachodu są prawie niedostrzegalne, spływają łagodnie ku wyżynie. Wschodnie zbocza są lesiste, za lasami ku zachodowi zaczynają się doliny stepowe, które pod 45° szer. pn. zawierają bezodpływowe jeziora słone. Góry te (podobnie jak ciągnące się na połu-dnio-zachód od nich do łuku Hoang-ho, góry In-szan) mają rozciągłość SW—NO i składają się ze skał archaicznych i wybuchowych (porfirów). W porfirach obficie występuje kwarc wielkiemi kawałkami; czasami zdarzają się kryształy górne większe od pięści. Kryształy te sprzedają drogo w Pekinie na wyrób wielkich okularów, które etykieta nakazuje nosić licznej klasie literatów chińskich. Bardzo doniosłe są świeżo odkryte tutaj przez Putiatę ślady dawnych lodowców. Wiadomo, że Chiny i Tybet nie odznaczają się i nie odznaczały rozwojem lodowców. Richthofen wykazał zupełny brak śladów epoki lodowej w Chinach środkowych i północnych, Putiata jednak znalazł ślady jej w Ch-e wyrażające się „baraniemi łbami", oszlifo-waniami i szramami na twardych skałach porfirowych. Wprawdzie cecha najbardziej istotna—moreny, nie dała się odnaleźć, ale to można objaśnić silnem w tych okolicach spłukiwaniem, które, znosząc miękkie materyały z gór, pokryło niemi moreny. Zresztą ślady te, znalezione w jednem tylko miejscu, stanowią zjawisko zupełnie wyjątkowe dla wschodniej części lądu azyatyckiego, gdzie granicę osadów lodowcowych spotykamy dopiero na Sybe-ryi. Pod względem roślinności leśnej i górskich pastwisk Ch. nosi charakter bardziej północny niż to możnaby przypuszczać, sądząc z szerokości geograficznej południowej jego części (41°—43°), odpowiadającej Kaukazowi, Włochom i Hiszpanii. Jest to flora północna, sybirska (daurska), która posunęła się tu daleko na południe po grzbiecie gór. Widzimy więc, że Ch. w geo-botanicznych stosunkach odegrał rolę podobną, jak wiele gór południkowych (Ural, Kordylery, wschodnia krawędź wyżyny Afrykańskiej): rolę grobli, po której roślinność pasów zimniejszych wędrowała w cieplejsze. Ob. D. W. Putiata: „npe.ąBapHTejibHHH oTuerb strony.—Posiada futro z wierzchu jasno-szaro-po- I o6b 9Kcne^,nn,iH Ha XnHraHi>“ oraz N. I. Kuznie-pielatego koloru, z czarniawym odcieniem, od spo- ' cow: „BoTaHuuecKie pe3yjibTaTbi ximraecKO&

W. N.

c₆h₄

= CH

CH^CH

+ 4H₂0

=c₆h₄

CHrzCH

c₆h₄

- H₂0 = C₆H₄:

X N=CH

/CH=CH—CHO \NH₂

c₆h₄

C₆H₄;

, + 2 H₂0.

,CH

CH

3Kcne,a;Hii,ina — w    Hmii. Pyccn. Feo-

rpa<j>nuecKaro o6ni,ecTBa“ XXVIII 1892.

Chinidyna, ob. Chinowe alkaloidy.

Chinina, ob. Chinowe alkaloidy.

Chinolina, C₉H₇N (le ukoi i na), odkryta przez Rungego w 1834 r. w produktach suchej dystyla-cyi, a mianowicie w smole gazowej. Jest bezbarwną cieczą, silnie łamiącą światło, z punktem wrzenia 236°. Jest zasadą jednokwasową, z soli jej godny uwagi bardzo trudno rozpuszczalny dwuchromian. Niektóre sole Ch-y są lekami przeciwgorącz-kowemi, szczególniej zaś działaniem podobnem odznaczają się dalsze pochodne tego ciała, w liczbie których spotykamy kairolinę, C₉H₁₀(C₂H₅)N.HSO4) będącą siarczanem etylowanej tetrahydrochinoliny, oraz zbliżoną do niej kairynę. Pewne znaczenie posiadają także ciała pochodzące od wyższych ho-mologów Ch-y, a szczególniej od a metylochinoliny zwanej chinaldyną, C₁₀H₉N, która łatwo kon-densuje się z bezwodnikiem ftalowym, tworząc piękny barwnik—żółć chinolinową. Do liczby ho-mologów Ch-y należy mnóstwo zasad złożonych, znajdujących się w smole gazowej i w innych produktach suchej dystylacyi, jak np. lepidy na, czyli irydolina. kryptydyna i teoretycznie najważniejsza y* fonii o chin o lina,

/C(C₆H₅)=CH

\ N

uważana za substancyę macierzystą alkaloidów chinowych. Ch. jest jednem z ciał doskonale zbadanych pod względem swojej budowy i ważnem przez to, że znajduje się niewątpliwie w blizkich stosunkach genetycznych z pewną gromadą alkaloidów naturalnych, rzuca więc światło na niezupełnie dotychczas rozjaśnioną sprawę budowy i derywacyi tych ostatnich. Ch. tworzy się przez ogrzewanie aniliny z gliceryną, z dodatkiem kwasu siarczanego i nitrobenzolu. Ten ostatni ma w reakcyi znaczenie środka utleniającego, kwas siarczany zaś służy do zatrzymania wydzielającej się przy tern wody. Przebieg tej reakcyi można więc przedstawić:

C6H4NNH₂+ CH₂(OH)-CH(OH) aniUna    CH₂ (OH)

gliceryna

X N=CH

chinolina

Ortoamidoaldehyd kwasu cynamonowego, tracąc cząsteczkę wody, przechodzi również w Ch-ę:

/CH=CH—CHO \NH₂

Nakonieo tenże sam aldehyd kondensuje się bardzo łatwo z acetonami i aldehydami innemi pod wpływem np. rozcieńczonego ługu alkalicznego, a przy tern tworzą się proste derywaty Cli-y np.

CH₂—R

CO -R

CH—CH—R

X N—CH—R

Już na mocy syntez powyższych, którym w pomoc przychodzą nadto inne ważne względy, można uznać za rzecz dowiedzioną, że Ch-ę uważać należy za dwudery wat benzolu, w którym atom azotu jest po -łączony bezpośrednio z pierścieniem, a niemniej — że zastępująca czteroczłonowa grupa C₃H₃N, z dwoma odwodornionemi atomami węgla w benzolu składa nowy pierścień, pirydynowy. Tym sposobem Ch. znajduje się w takim samym stosunku do naftalinu, C₁₀H₈, jak pirydyna, C₅H₅N, do benzolu, to jest stanowi naftalin, w którym jedna z trójwartościowych grup malinowych, CH, jest zastąpiona przez trójwartościowy również atom azotu. Budowa zatem Ch-y musi się wyrażać przez następujący schemat:

CH

^ C /    cH

'^'Ar ^

W schemacie powyższym wszystkie atomy wodoru są rozmieszczone niesymetrycznie ze względu na azot i na sposób powiązania grup metino-wych. Stąd teorya przewiduje możność istnienia siedmiu izomerycznych między sobą monoderywa-tów (jednozastąpionych pochodnych) Ch-y, w praktyce zaś możność ta została sprawdzona co do kwasów jednokarbonowych, których istotnie siedem izomerycznych między sobą otrzymano z Ch-y. Zl1' Chinon. Niezbyt liczna, ale z wielu względów zajmująca gromadka związków ąromatycznych, które od odpowiednich węglowodorów różnią się tern, że mają o dwa atomy wodoru mniej, a natomiast w składzie swym posiadają dwa atomy tlenu. Przedstawicielem ich jest Ch. właściwy, C₆H₄0₂, pochodzący od benzolu, C₆H₆. Był on pierwotnie otrzymany przez utlenienie kwasu chinowego, skąd poszła nazwa, obecnie jednak umiemy go przygotowywać z najrozmaitszych związków aromatycznych, najlepiej zaś z aniliny, utleniając ją kwasem chroin-nym. Jest to ciało krystaliczne, przedstawia się w postaci pięknych złocisto-żółtych igiełek, topi się w 116°, w wodzie jest cokolwiek rozpuszczalne, a daleko łatwiej w alkoholu i eterze. Odznacza się zapachem, szczególniej po ogrzaniu ostrym i nieco woń chloru przypominającym. Ulatnia się przez ogrzewanie, zarówno sam przez się, jak i z parami różnych cieczy, zwłaszcza zaś wody, w części doświadcza jednak przytem rozkładu. W powietrzu zwolna przybiera barwę brunatną, na palcach zostawia również brunatne plamy. Ciała odtleniające łatwo działają na Ch., przeprowadzając go w hydrochinon, CGH₄(OH)₂, na czem opierają się jego utleniające własności. Chlorowce łatwo zastępują wodór w Ch-ie, dając liczne produkty zastąpienia, chlorowodór łączy się z nim wprost, tworząc chlorohydrochinon, C₆H₃C1 (OH)₂, podobnież łączy się z nim wiele związków aromatycznych, a między innemi hydrochinon, przyczem powstaje charakterystyczny związek, pośredni między obu

W pierwszym razie wiązanie atomów tlenu byłoby takie, jak w dwutlenkach, Ch. jednak niczem nie przypomina własności tych związków, wogóle tak wybitnych. Przenosząc wzór drugi na schemat Kekulego, otrzymalibyśmy:

o -O

albo też (II) C₆H

/CH

And. S.

Chinowe alkaloidy. Rodzaj Cinchona (ob.) liczący do 50 gatunków, należy do grupy Cinchoneae, która stanowi poddział rodziny Bubiaceae i w ko-

temi ciałami i powstający zarówno przez słabe utlenienie hydrochinonu, jak i przez słabą redukcyę Ch-u, a nazywany chinhydronem, C₆H₄0₂ -j-C₆H₄(OH)₂.—Hydrochinon, tak blizko spokrewniony z Chem, jest paradwuoksybenzolem. Z drugiej strony Ch. może byó otrzymany z bardzo wielu związków, należących do szeregu para, lecz nigdy z ciał orto lub meta. Wreszcie bardzo wielka liczba reakcyj Ch-u przemawia za tern w sposób niezbity, że i on sam jest związkiem z szeregu para, tj. że dwa znajdujące się w nim atomy tlenu zajmują przy pierścieniu benzolowym stauowiska możebnie najbardziej oddalone. Uwzględniając dwu-wartościowość tlenu, wzór budowy Ch-u należy zatem przedstawiać:

(I) cgh₄

CO

CH

CH.

CO

który byłby zupełnie analogiczny ze wzorami różnych dobrze zbadanych dwuacetonów, a także ze wzorem antrachinonu, a nadto odpowiadałby doskonale wielu reakcyom Ch-u, między innemi zaś tworzeniu się z niego związków oksymowych. Z tych względów ten wzór drugi jest obecnie przyjmowany przez ogół chemików.—W takiż sam sposób jak Ch. od benzolu, wyprowadzają się homologiczne z nim związki od homologicznych z benzolem węglowodorów, np. toluchinon, C₇H₆0₂, ksyl o chinon, C₈H₈0₂, tymochinon, C₁₀H₁₂O₂ i t. d. Zn Chinon, stolica okręgu w departamencie francuskim Indre et Loire, przy drodze żelaznej Tours-Loudun, z odnogą do 1’Ile-Bouchard i po obu brzegach rzeki Vienne, posiada kolegium, sąd pokoju, izbę rolniczą, fabryki przemysłu tkackiego i około 6,500 m-ców; między zabytkami budownictwa wyróżniają się piękne kościoły (St. Maurice, St. Etien-ne, St. Mexme), oraz ruiny zamku, z dobrze prze-chowanem w nim więzieniem Jakóba Molay, ostatnie-ga mistrza zakonu Templaryuszów. — Ch. jest miejscem urodzenia Rabelais’go; w średnich wiekach nosił nazwę Castr umCaine; tu umarł Henryk II, król angielski w 1189 r. i Ludwik XI, król francuski 1483; tu także na miejscowym zamku po raz pierwszy przedstawioną została Joanna d’Are Karolowi IV, który długo przehywał w Ch. i kazał zbudować dom dla Agnieszki Sorel, swej faworyty. Ch., wraz z okręgiem nabyte przez Richelieugo, wyniesione zostało na jego korzyść do godności księstwa.

rze swojej, zwanej korą chinową, albo wprost chi-ną, zawiera kilka zasad roślinnych, zbliżonych pomiędzy sobą składem i własnościami, a prócz nich pewną liczbę ciał kwaśnych, garbnikowych, barwników i innych związków. Ojczyzną tego rodzaju jest Ameryka południowa, skąd chiua została poraź pierwszy przywieziona do Europy w r. 1640 przez wice króla peruwiańskiego, hr. de Cinchon, i tutaj prędko rozpowszechniła się, jako dzielny lek przeciwgorączkowy. Pochodzenie tego leku było przez czas długi nieznane, a popularność uzyskał on pod nazwą „proszków hrabiny*, ponieważ żona owego Hiszpana, hr.C., została wyleczona z ciężkiej gorączki za jego pomocą przez krajowców. Dopiero w sto lat później uczony Lacondamine zbadał pochodzenie „proszków hrabiny* i dał pierwszy opis naukowy drzewa, z którego są przyrządzane. Do rodzaju Cinchona należą wyniosłe drzewa, a obok nich krzaki i nawet zioła. Rosną one, pojedyńczo lub nie-wielkiemi gromadkami, pośród innej roślinności w głębi dziewiczych puszcz podzwrotnikowych, i w pierwotnej ojczyźnie swojej są przedmiotem aż dotąd trwającej, rabunkowej, a niezmiernie utrudnionej eksploatacyi, ze strony oddzielnej klasy przemysłowców, zwanych cascarilleros, którzy ścinają drzewa i odartą z nich korę wynoszą na plecach. Od połowy jednak wieku bieżącego Hol-landya i Anglia w koloniach swych azyatyckich i oceanijskich aklimatyzowały różne gutunki drzewa chinowego i prowadzą jego uprawę na bardzo wielką skalę, a przytem w sposób racyonalny, nie niszcząc go przez odzieranie kory, lecz zdejmując ją częściowo w odpowiedniej porze roku i właściwym wieku rośliny, po czem odrasta ona nanowo. Uprawa ta miała jeszcze i taki wpływ, że zawartość środków działających w korze zwiększyła, w niektórych razach prawie w dwójnasób. Zdjęta z młodszych gałązek cienka kora podczas suszenia zwija się na wzór cyuamonu, tworząc t. zw. w handlu canutillos; starsza i grubsza wysycha w postaci desek, plancha. Na tern i na barwie (czerwonawej, żółtawej, białawej, szarej) opiera się rozróżnienie handlowe gatunków tej kory, rozróżnienie zupełnie sztuczne, gdyż zarówno postać zewnętrzna, jak i barwa, zależą od wieku, sposobu suszenia i t.p. okoliczności pobocznych i nie dają właściwego świadectwa o wartości produktu. Natomiast ścisły podział, odnoszący się do klasyfikacyi botanicznej, miałby wielkie znaczenie, różne bowiem gatunki rodzaju Cinchona w różnych ilościach zawierają główne części składowe swej kory. Tak np. C. Calisaya, C. ovata, C. landfolia, C. succirubra są szczególnie bogate w chininę, materyę, która stanowi lek właściwy, tymczasem C. rugosa np. zawiera głównie chinidynę, C. pubescens— cy ncho ninę, C. condaminea — cynchonidynę i t.d. Z wymienionych zaś alkaloidów chinina tylko, a w słabszym stopniu cynchonina, posiadają własności lecznicze, gdy izomeryczna z pierwszą chinidyna i z drugą cynchonidyna, nie mogą w tym względzie nawet byó z niemi porównywane. Do czterech powyższych zasad organicznych dodać należy spotykane w niektórych korach, mniej ważne

Zn.

Wł M. K

And. S.

Wł. M. K.

Wł. M K.

na

i daleko gorzej zbadane, ciała zasadowe: ary cynę, hydrocynchoninę, chinaminę i paitynę, a nadto, nieokreślone bliżej zasady niekrystaliczne. Oprócz tego spotykamy w owych korach kwasy (w części połączone z wymienionemi zasadami): chinowy, chinogarbnikowy i chinowowy, a dalej—barwniki czerwonyi żółty, tłuszcz zielony, mączkę, gumę, drzewnik i olejek lotny, od którego zależy zapach kory chinowej. W r. 1820 Pelletier i Caventou, którzy pierwsi zbadali w sposób naukowy korę chinową podali sposób otrzymywania z niej alkaloidów, a zwłaszcza chininy, w stanie czystym. Sposób ten, z niewielkiemi zmianami, jest dotychczas w użyciu i polega na metodycznem wygotowywaniu grubo sproszkowanej kory słabym roztworem kwasu siar-czanego. Do otrzymanego w taki sposób wywaru dodaje się mleka wapiennego w nadmiarze, skutkiem czego powstaje osad złożony ze wszystkich alkaloidów zawartych w korze, z pewnych innych związków barwnych i garbnikowych, a także z siarczanu wapnia i wodanu wapnia. Po oddzieleniu tego osadu od cieczy i ocieknięciu tej ostatniej, następuje ługowanie osadu alkoholem, przy czem związki wapienne nie rozpuszczają się wcale, organiczne zaś —w różnym stopniu. Najłatwiej rozpuszczalną jest chinina, i dlatego podczas następnej czynnośoi odpędzania alkoholu oddzielają także, pierwej niż ona wydzielające się z roztworu, trudniej rozpuszczalne zasady. Gdy alkohol już został oddystylowany, pozostałość traktują znowu kwasem siarczanym, żeby zasady zmienić w jego sole, te zaś odbarwiają za pomocą węgla zwierzęcego i nako-niec w znacznym już stopniu oczyszczony siarczan chininy rafinują ostatecznie przez wielokrotnie powtarzaną krystalizacyę z wody gorącej. — Wydzielona zwykłemi dla zasad sposobami chinina stanowi cienkie słupki lub igiełki z jedwabistym połyskiem, topi się w 177°. Jest to zasada dwukwaso-wa, tworząca piękne i trwałe sole, których roztwory wodne odznaczają się wspaniałą fluorescen-cyą błękitną. Wszystkie one posiadają niezmiernie silny smak gorzki i okazują działanie przeciwgorączkowe, a w większych ilościach są trujące. W praktyce najczęściej używają siarczanu i chlorku. Chinina jest zasadą trzeciorzędową, skład jej odpowiada wzorowi C₂₀H2łN₂O₂, krystalizuje się z 3 cząsteczkami wody. Utleniona kwasem chromnym daje kwas chininowy, C₉H₃N(0CH₃)C0₂H, który jest blizko spokrewniony z chinoliną (ob.) i może być nazwany kw. p-metoksy - y - karbono - chinolinowym. Stopiona z potażem gryzącym, chinina tworzy p-me-toksychinolinę, C₉H₆N(OCH₃), substancyę macierzystą talliny, używanej w lecznictwie w tych samych celach, co i chinina. Na zasadzie przejść powyższych i wielu jeszcze innych, tu pominiętych, przypuszczać można, że budowa chininy odpowiada wzorowi:

C₉H₆(OCH₃)N-C₉HlllOH)N.CH₃. Towarzysząca w naturze chininie cynchonina ma skład C₁₉H₂₂N₂0 i również okazuje ważne zbliżenia z chinoliną. Dwie z poprzedniemi izomeryczne zasady: chinidyna czyli kouchinina i cynchonidyna, są mniej dokładnie zbadane i mniej ważne.

Wreszcie, z pozostałych, w korze chinowej znajdowanych związków, wspomnieć jeszcze należy o kwasie chinowym, C₇H₁₂0₆, który jest derywatem benzolu i ma budowę C₆H₆ (0H)₄C0₂H (kw. sześciowo-doro-czterooksy-benzoesowy).

Chinowiec, ob. Cinchona.

Chinowy korzeń (Radix Chinae), są to bulwy rosnącego w Chinach, Kochinchinie i Japonii, gatunku kolcowoju (Smilax China L.). Mają one do 20 cm. długości, 6 cm. grubości, są zwykle spłaszczone i nieregularnie ukształtowane; kora brunatna, błyszcząca, pomarszczona, z licznemi bliznami od rozłogów; na przekroju są zbite i ziarczyste, z licznemi jaśniejszemi punktami, odpowiadającemi wiązkom naczyniowym. Smak nieco drapiący, woni żadnej. Prócz wielkiej ilości mączki zawiera smilacynę. Przywieziony do Europy po raz pierwszy w 1525 przez Portugalczyka Wincentego Siliusa, zastosowany był przeciwko zarazie morowej. Sława korzenia chinowego urosła dzięki pomyślnym skutkom, jakie wywarło jego zastosowanie na dotkniętym zarazą Karolu V. Obecnie mało używa się w Europie; jest jednak bardzo popularny w Chinach i w Persyi.

Chinowy kwas, ob. Chinowealkaloidy.

Chińska cieśnina, na oceanie Wielkim, między południowo-wschodnim krańcem Nowej Gwinei a archipelagiem Luizyady, odkryta w 1873 przez Mo-resby’ego, skraca drogę z Australii wschodniej do Chin o 560 km.

Chińska trawa, pod tą nazwą łączą kilka roślin, dających materyał na tkaniny, podobny do płócien, które wywożą do Europy. Francuzi nazywają je batiste de Canton. Tkaniny, zwane po angielsku Grass dotli, wyrabiają się po części z włókien bambu-su, po części z pewnego gatunku ostnicy (stirfa te • nacissima), należących istotnie do traw. Najcieńsza tkanina wyrabia się z gatunku pewnego szczmielu (Boehmeria), który też nosi właściwą nazwę trawy chińskiej. Również dobre, cienkie, mocne włókna daje Pipturus argenteus.

Chiński łój,tłuszcz otrzymywany z nasion drzewa Stillingia (Cr o ton) sebifera, rosnącego w Chinach, należącego do rodziny Ostromleczowatych. Drzewo to przyjmuje się w innych okolicach.' Jest to tłuszcz biały, bez smaku i woni, topiący się w 40° C.; papieru nie plami. Używają go w Chinach na świece.

Chiński mur, ob. Chiny.

Chińskie morze, część oceanu Wielkiego, oblewająca na wschodzie Chiny i Indochiny. Należy ono do typu mórz Nadbrzeżnych (Randmeere) i oddziela się półwyspom Korei od m. Japońskiego, a grupami wysp Riu-kiu i Filipińskich od Oceanu, pozostałe zaś jego granice tworzy ląd Azyi i Borneo. Wyspa Formoza zwęża pośrodku całe to zlewisko i rozdziela je na podobieństwo ósemki dwie nierówne części: mniejszą, płytszą, na północy, i większą, głębszą, na południu; obie łączy cieśnina Fo-kien między Formozą a lądem.—Część północna nosi nazwę morza Chińskiego Wschodniego (u Chińczyków Tung-bai); jej odnogą jest m. Żółte z zatoką Peczylijską; wybrzeżom lądowym

towarzyszy mnóstwo drobnych wysp, przeważnie ska- I czy się w okolicy Nankinu. Ch. północne skrapia listych, których na środka morza niema; największa ! Hoang-ho, południowe Jang-tse-kia ng. W obu głębokość ciągnie się wzdłuż wysp Riu-Kiu (Lu-czu), połowach rozciągnięcie gór, pominąwszy wschodni lecz ta nigdzie 1,000 m. nie dosięga. Natomiast część Kuen-Lun, jest północno-wschodnie i tworzy tak południowa, zwana morzem Chińskiem Południowem zwany system Sinijski (Pumpelly). Jednakże bu-(u Chińczyków Nan-hai), posiada stosunkowo mniej dowa gór po obu stronach linii granicznej jest róż-wysp nadbrzeżnych a więcej oceanicznych, oraz wy- na: na południu osady archaiczne i leżące na nich żyn podmorskich i ławic; najważniejszemi odnogami, syluryjskie i dewońskie są zfałdowane; na półno-są: Siamska i Tonkińska; głębokość tej części rośnie cy zfałdowaniu uległy tylko osady archaiczne, na z południa ku północy i największą jest między wyspą ich powierzchni, zestrychowanej przez morze (abro-Hai-nan a Filipińską wyspą Luzon, gdzie dosięga zya), leży poziomo wapień węglowy, podczas gdy prawie 4,300 m.—Całe morze Chińskie we wszystkich Syluru i Dewonu brak. Osadów młodszych niż swych częściach jest burzliwe, szczególnie groźne są wapień węglowy niema, ani na północ, ani na po-orka-ny (taifuny, ty fony), następujące podczas zmiany łudnie od dzielącego Tsin-ling-szanu. Na południu monsunów.^    And s- występują wyłącznie fałdy równomiernie i równo-

Chińskie srskro. Są to wyroby z nowego cześnie zfałdowane parciem bocznem, skierowanem srebra, alfenidu (od wynalazcy Alphen), posrebrzane ku południo-wschodowi, tj. ku morzu; na północy galwanicznie. Skład ich chemiczny wykazuje 65.44 zaś, oprócz gór fałdowych różnego wieku, występu-miedzi, 19.56 cynku, 13 niklu i 2 srebra. F-R< ją uskoki i fłeksury również różnego wieku, ze Chiny, miasto w Luksemburgu belgijskim, okrę- śladami zjawisk wulkanicznych. Tym sposobem pół-gu Virton, nad brzegiem malowniczej rzeki Semoy nocne Ch. przedstawiają szereg schodowatych zaprawy dopływ Mozy), śród górzystej i lesistej oko- padnięć skierowanych ku morzu, co jest właściwo-licy (las Ch. rozciąga się od Arlonu do Neufchńteau), ścią północno-wschoduiej Azyi; na południu zaś było niegdyś stolicą hrabstwa Ch., po wygaśnięciu spotykamy tylko równoległe łańcuchy z regularnością których 1227 r. dostało się hrabiom Loss, a nastę- Jury szwajcarskiej lub Alleganów, przecięte łukowa-pnie w 1336 r. hrabiom Heinsberg, wreszcie 1370 tern wybrzeżem morza Wschodnio-Chińskiego. Wiel-r. Luksemburgowi. ^    , And's' ka różnica między Ch-mi północnemi i południo-

Chiny. A Położenie, ukształtowanie poziome werni występuje jednak, nietylko w budowie gór, i pionowe wraz ze stosunkami geo/ogicznemi i hidro- ale i w wielu innych fizyczno-geograficznych wzglę-grałicznemi. Ch. w ściślejszem znaczeniu, tj. w zna- dach. Ch. północne obfitują w loss,—południowe czeniu geograficznem (nie zaś politycznem) zajmu- nie posiadają go; Ch. północne z powodu lossu są ją, pod nazwą Chin właściwych, Nizinę Chińską jednostajnie wyrównane,—południowe mają wybitny oraz wschodnie rozgałęzienia Kuen-Lunu i wschodniej górski charakter: strome góry, głębokie wąwozy, krawędzi Mongolii i Tybetu. Kraj ten ma kształt szerokie doliny; Ch. północne są ubogie w drzewa, koła, którego południowo-wschodnia połowa między —południowe bogatsze; w pierwszych góry są nagie, zatokami Tonkin i Peczyli wkracza w morze, równiny pokryte pszenicą, bawełną i roślinamistrącz-Ta jednostajna linia kołowa posiada trzy małe roz- kowemi,—w drugich roślinność ma podzwrotnikowy członkowania: na północo-wschodzie, półwysep charakter: uprawa ryżu, herbaty, trzciny cukrowej i ho-Szan-tung (*), zamykający zatokę Peczyli; na po- dowla jedwabników. Północ ma drogi kołowe i komu-łudnio-wschodzie drugi półwysep, La i-c z en, bardzo nikacye odbywają się tam przy pomocy wielbłądów, nieznaczny, ale przedłużony wyspą fl ai-N a n, zamy- koni, mułów i osłów; na południu prowadzą tylko wąz-kającą zatokę Tonkin; we środku nakoniec (pod kie ścieżki górskie, dostępne jedynie dla mułów i koni, zwrotnikiem) wyspę Formozę. — Pod względem tak, iż wielbłądy i osły nie są tu w użyciu. Drogi wodne: ukształtowania powierzchni w kraju tym rzeki i kanały, wynagradzają na południu brak dróg przeważa forma gór; nizina zajmuje daleko mniej- lądowych; na północy rzek jest mniej, przytemsą za-szą przestrzeń, aniżeli dawniej przyjmowano. Wiel- mulone lossem, tak, iż musiano budować wielki kanał, ki obszar Chin właściwych, rozciągający się od 22 ażeby otrzymać odpowiednią drogę wodną dla równiny do 42 szerokości północnej, tj. na 20 stopni połu- północnej. Nakoniec północ cierpi od wylewów rze-dnika, przerżnięty dwiema olbrzymiemi rzekami: ki Hoang-ho, która od czasu do czasu porzuca swe Hoang-ho i Jang-tse-kiang (Ta-kiang) oraz mnóstwem łożysko i zmienia bieg. Tym sposobem obie części mniejszych, da się podzielić na dwie części: pół- Chin zasługują na oddzielne traktowanie. A) Ch. nocną i południową, między któremi granicę północne. U zachodniego podnóża gór Liau-tworzy przedłużenie Kuen-Lunu, który pod na- tung, stanowiących przedłużenie Korei, zaczyna zwą: Tsin-ling-szan, Fu-niu-szan i Huai pod ₈ię nizina na której skraju wznosi się wiele 34—31° szer. pn. przerzyna Ch. wpoprzek i koń- stożków wulkanicznych, stanowiących granicę geo-

C) W wyrazach chińskich idące po » poprze- [og^ną. Jest to równina rzeki Lian, wypływa-dzonem przez samogłoskę, wcale się nie wymawia, lecz jącej z gór Czin-gan i płynącej ku południowi; oznacza jedynie, że owo n jest brzmieniem nosowo- równina ta stanowi klucz Chin i służyła zawsze lu-gardłowem.. Rossyjscy zaś sinologowie dla oznaczenia dom północnym za punkt oparcia w ich napadach tego brzmienia, zamiast ng piszą ń (hi.), inni używają na Ch. Strona wschodnia tej doliny jest, jak już

zaś

JyeXe£X ^poprzedzającą    graniczona ścianą gór Liau-tung; po stro-

samogłoską zlewa się w dwugłoskę (dyftong), jak I ¹¹¹⁶ zachodniej występują góry Li a u-h s i. Rzeka np. Au-gust, Eu-ropa i t. p.    ‘ Liau jest żeglowna nawet dla morskich okrętów

Roszt

do Tien-czwang-tai, ale statki mniejsze mogą dochodzić do palisad, zastępujących tu miejsce wielkiego muru tj. na odległość blizko 300 kim. od morza. Liau tworzy granicę flory, fauny i człowieka; nietylko flora gór Liau-tung różni się od flory Chin, ale także leśne zwierzęta pierwszych stoją w przeciwieństwie do stepowych zwierząt drugieh, a również i pod względem etnograficznym dolina Liau dzieli Mongołów, Tunguzów i Korejczy-ków. Pustynne góry Liau-hsi, na zachód od Liau ciągną się wzdłuż brzegu, dalej na południo-zachód wkraczając w nizinę Czy-li i pozostawiając dla ko-munikacyi tylko wązki pas nadbrzeżny. Na równinę uściową rzeki Liau płynie z północy Ta-ling-ho, od której uścia do doliny Lwan-ho ściana gór jest zupełnie zamknięta i przedstawia się jako krawędź wyżyny mongolskiej spadającej tu ku morzu. Koniec Wielkiego Muru Chińskiego biegnie wpoprzek gór do wybrzeża pod Ning-hai. Pod Jung-ping-fu góry nadbrzeżne spadają ku nizinie Czyli, dalej ciągną się na południo - zachód ku wnętrzu lądu i przedstawiają na północ i zachód Pekinu system łańcuchów równoległych, połączonyoh wałami poprzecznemi. Taki układ gór, charakterystyczny dla wielu okolic Chin, Richthofen nazywa „rosztem“; system omawiany więc otrzymał miano Rosztu Pekińskiego; roszt ten zajmuje cały obszar między Pekinem i wielkim murem i kończy się na zachodzie u równiny Ta-tung-fu. Góry te, wznoszące się przeszło na 2,000 metrów, tworzą schodowaty spadek Mongolii; przez nie przechodzą drogi handlowe, po większej części w wązkich wąwozach poprzecznych. Przez grzbiety łańcuohów biegną olbrzymie mury obronne, które zostały zbudowane w różnych czasach, w celu powstrzymania najść ludów stepowych. Między podłużnemi łańcuchami rosztu rozciągają się szerokie doliny, a rzeka Hun-ho, która, wraz z wielu innemi, tworzy rzekę Pei-ho, przerzyna je wszystkie wpoprzek. Północną część rosztu pokrywają masy lawy, doliny są wypełnieniami kotlin jeziornych; na południowych stokach rozciąga się loss, sięgający daleko w równinę. Najwyższy łańcuch Rosztu Pekińskiego, Wu-tai-szan, wznosi się do 3,400 m. Kolosalne nagie ściany skaliste sterczą tu stromo: między niemi wije się droga w wązkich wąwozach; pionowe żółte ściany wapienne tworzą najwyższe części łańcucha, którego podstawę stanowią gnejsy i łupki krystaliczne; tu i owdzie łagodniejsze, trawą porosłe pochyłości stanowią miłe dla oka urozmaicenie. Ldss wypełnia całe szeregi kotlin i wznosi się na góry, pokrywając wszelkie ślady sfałdowania.

Pekiński obfituje w węgiel kamienny, który, zarówno jak i żelazo, jest od wieków przez Chińczyków eksploatowany. Wielkie dawne kotliny jezior słonych (Ta-tung-fu i Hsin-czou-fu), ograniczają łańcuch Wu-tai-szan, a za niemi wznosi się, aż do Ho-aug-ho, górski kraj Szan-si, który wogóle posiada ten sam charakter, co poprzedni, t. j. składa się z licznych łańcuchów równoległych, o budowie wyżynowej, z tarasowatemi spadkami i szczytami stołowemi, między któremi przerzynają się rze-

Knoyk. Po»«i. Ilustr. T. III.

ki. Te formy powierzchni, napozór bezładne, wyjaśniają się dopiero przy badaniu stosunków geologicznych: okazuje się mianowicie, że jądrem gór Szan-si jest grzbiet gnejsowy i łupkowy, który ciągnie się na południe równiny Tai-juen-fu, jako 3 o-szan, dalej jako Fong-tian-szan i nakoniec, na południe od Hoang-ho, Hwa-szan. Wzdłuż niego w obie strony obsunęły się płyty wyżyny węglowej. Wysokość tego grzbietu wynosi 2,000 do 2,500 metrów, a jego kierunek ulega zmianom: z początku jest N — S, potem NO — SW, wreszcie ONO — WSW, itymsposobem następuje zbieżność z Tsin-ling-szanem (Anscharrung).—Tej zmianie w rozciągnięciu podlegają wszystkie góry Szan-si.—Podczas gdy gnejsowy grzbiet Ho-szan posiada dzikie strome kształty, to wyżyno we krajobrazy systemu sinijskiego, złożone często z piaskowców, przedstawiają malownicze widoki, jakkolwiek nie posiadają pokrycia leśnego. — Liozne kotliny dawnych jeziór słonych, wypełnione po części piaskiem i ldssem, idą szeregiem ku połud.-zach. do Hoang-ho; przez wszystkie te kotliny od Tai-juen-fu przepływa bystra rzeka Fonn-ho, która odprowadza wody większej części Szan-si. — Zmiana kierunku rozciągnięcia gór Szan-si daje się też zauważyć na ich stromym spadku ku wielkiej nizinie, który dla podróżnika przybywającego od wschodu przedstawia się jako długa błękitnawa krawędź; krawędź ta w całej swej długości od Pekinu do Hoang-ho nosi starą nazwę T a i-h a n g-s z a n albo H s i-szan, t. j. góry zachodu. Ten Tai-hang-szan zgina się łukiem z półn.-wsch. przez południe ku zachodnio-południo-zachodowi i jest poprzerzynany przez liczne dopływy Pei-ho, które po wyjściu na równinę zwracają się na północo-wschód, oddalając się od Hoang-ho. Na zachód od Szan-si wznosi się górska kraina północnej Szen-si i Kan-su; kraina ta podobnie jak Szan-si, odznacza się przewagą formy wyżynowej, a szczególniej—olbrzymiem rozprzestrzenieniem Ió3su, który prawie zupełnie pokrywa podkład skalisty i nadaje żółtą barwę krajobrazowi. Przy braku wybitnych łańcuchów górskich, kraina ta posiada charakter przejściowy między peryferycznemi krainami Chin i stępowemi krainami wnętrza.—Prawdopodobnie i tutaj występuje szereg tarasów (schodo-watych zapadnięć), które wznoszą się ku północo-zachodowi, ku stepom Mongolii, jednakże ldss posiada grubość tak wielką, że nie daje poznać budowy podkładu, i nawet rzeki, płynące w głębokich dolinach między stromemi ścianami lóssu, nie przerżnęły go do dna. — Ldss jest brunatno-żółty i kruchy, obsuwa się pionowemi ścianami. Składa się z piasku, gliny i węglanu wapnia, jest przesnuty cieniutkiemi rurkami, pochodzące mi od korzonków roślinnych, i wciąga wodę jak gąbka; nadto w lossie znajdują się konkrecye wapienne, tak zwane przez geografów niemieckich *ldsskindel“, a także muszle ślimakówlądowych i kości kopalnych zwierząt ssących. Loss odznacza się brakiem uwarstwienia i skłonnością do pionowego pękania; grubość jego jest bardzo znaczna i zwykle przenosi 600 metrów. To też od południowej strony rzeki Hoang-ho ciągnie się

74

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

150 met. wysoka stroma ściana lossu, spadająca rą zużytkuje droga. Ale wkrótce znajdujemy się do rztki dwoma tarasami i ulegająca podmyciu przez wodę; dolina Hwai jest ścieśniona między ścianami lossu na 200 met. wysokiemi. — Loss nie ogranicza się do równin, lecz wspina się na góry, tak np.: na Wu-tai-szan wznosi się do 2,400 metrów, a w okolicy jeziora Kuku-nor nawet do 3,000 metrów. — Pod względem morfologicznym loss jest przyczyną wypełnienia niecek między grzbietami gór i tym sposobem działa niwelująco, wygładza nierówności. Ale z biegiem czasu tak wyrównana kraina lóssowa została, wskutek działania wód płynących, pokrajana wązkiemi głębokie-mi wąwozami, których dnem prowadzą drogi; po drogach tych toczą się wozy Chińczyków między niebotycznemi, nagiemi, żółtemi ścianami lossu, podczas gdy u góry rozciąga się nieprzerwany kobierzec zielonych niw. „Z powodu tych właściwości, mówi Eichthofen („Chinau), krajobraz lossowy nabiera wielkiego urozmaicenia, a jakkolwiek podróżnik po całych tygodniach spotyka ciągle ten sam gatunek gruntu, który geologa doprowadza do rozpaczy, zakrywając mu nieraz nagle najpiękniejsze profile i wogóle ścieśniając pole obserwa-cyi, to jednak wynagradza go za to bogactwo form.

znów w głębi doliny, z tej wchodzimy znowu do systematu wąwozów i t. d.—Jeżeli loss pod względem komunikacyjnym okazał się przeszkodą, to z drugiej strony przedstawia w wielu względach element bardzo korzystny. Odnosi się to szczególniej do rolnictwa, albowiem podczas gdy w południowych Chinach, gdzie klimat, szczególniej co do rozkładu deszczu, jest korzystny, gdzie rolnik może otrzymać dwa, nawet trzy, żniwa, gdzie grunt jest po części bardzo żyzny i nawet na wzgórzach rozwija się bujna żywiołowa roślinność, przecież rolnictwo rzadko sięga na wyniosłości powyżej 600 metrów; to na północy uprawa zboża sięga o wiele znaczniejszych wysokości, naprzykład w północnej Szan-si aż do 2,000 metrów, a czasami nawet do 2,400 m., jednak klimat tam jest zimny, a rozkład spadów niedogodny.— Mapa rolnicza tych okolic, porównana z geologiczną, okazałaby, że rozprzestrzenienie rolnictwa zgadza się z rozprzestrzenieniem lossu: jak daleko sięga ten ostatni, tak daleko idzie człowiek ze swemi osadami i swą kulturą.—Gdzie brak lossu, tam niema też zwykle uprawy, naturalnie, z wyjątkiem tych miejsc, gdzie napływy ze spłókania lossu pochodzące wypełniają doliny. Pożytek z lossu dla rolnictwa ujawnia się w całem znaczeniu, gdy weźmiemy na uwagę jeszcze jedną okoliczność, która się rzuca w oczy podróżnikowi: mianowicie, podczas gdy w Chinach południowych żaden grunt nie daje zbiorów bez nawozu, to w Chinach północnych nawozu po większej części nie potrzeba. Wskutek tego loss gra nadzwyczaj ważną rolę w życiu ekonomicznem mieszkańców Chin północnych. Wprawdzie wymaga on znacznej ilości deszczu, jeżeli bowiem opad jest nieznaczny, to woda wsiąka tylko w górne części wyschłego gruntu, szybko ulatnia się napowrót i nie zdoła już wyciągnąć z głębi materyałów potrzebnych do użyźnienia gruntu. — Loss przynosi jeszcze inną korzyść swym mieszkańcom: miliony ludzi w Chinach północnych mieszkają w jaskiniach wykopanych w lossie. Mieszkania te są zakładane u stóp ścian lossowych tam, gdzie one spadają ku dolinom lub ku stopniom tarasów. — Wydrążenie idzie poziomo ku wnętrzu, tak, iż wejście ma wielkość drzwi, a po bokach loss tworzy ściany jaskini, rozszerzającej się we wnętrzu. Większa część mieszkań składa się z wielu izb, z których jedna ma drzwi nazewnątrz, podczas gdy od drugich prowadzą nazewnątrz tylko okna, przebite w cienkiej ścianie lossu.—Izby te są sklepione, porozdzielane przez zostawione ściany lossu, a połączone drzwiami. Z roztartych konkrecyj marglowych Chińczycy przyrządzają cement, którym zamazują ściany wewnętrzne, oraz boki drzwi i okien. — Zapewnia to trwałość i suchość, craz przyczynia się do miłego widoku i czystości mieszkań. Małe ogrodzenie

Każdy rzut oka w dół ku labiryntowi dolin lub z dna wąwozu w górę ku pojedyńczym, zbiegającym ku niemu, gałęziom, przynosi nowe obrazy.

Można poznać tysiące krajobrazów lossu, a jednak spotykać ze zdziwieniem ciągle nowe i niespodziewane kombinacye, pełne widoków romantycznych, dziwacznych lub dzikich, szczególniej osobliwie kształtują się obrazy na zbiegu licznych wąwozów, gdzie słupy ldssowe, na wiele set stóp wysokie, wznoszą się między dwoma końcami wąwozów, spadając na wszystkie strony tarasowato i kończąc się wreszcie ostrokańciastym grzbietem, który na swym końcu rozpada się jeszcze na oddzielne ruiny. —

Tutaj występują formy zamków, fortec, wałów, baszt, obelisków w najrozmaitszych ugrupowaniach.

Innym razem idziemy drogą werzniętą głęboko między ścianami lossu i naraz spostrzegamy z boku otwór wybity dla odprowadzenia wody deszczowej; zdawałoby się, że wobec nizkiego położenia drogi między wysokiemi na sto stóp ścianami jest to robota daremna, a jednak woda odpływa: ze zdziwieniem spostrzegamy bowiem, że jedno zbocze drogi jest tylko naturalnym murem ziemnym, a otwór w niem jest oknem prowadzącem na zewnątrz, droga zaś nasza wiedzie w pobliżu otchłani, ku której ściana ziemna spada pionowo na zewnątrz. Patrzymy przez owo okno w ziejącą głębinę, w chaotyczną pustynię, gdzie tysiące stromych przylądków żółtego lossu dzieli tyleż niedostępnych wąwozów. Jeżeli pójdziemy dalej naszą drogą, to zacznie ona nieraz spadać stromo w dół lub wznosić się w górę, tak, iż wóz, nawet pozbawiony podróżnych i pakunków, zaledwie z tru- z cegieł lossowycb, suszonych na słońcu, opierające dnością może ją przebyć. Nagle ściany po obu się o wysoką ścianę lossu, opasuje podwórze, stronach znikają, droga wstępuje na wązki grzbiet, { Między temi mieszkaniami jest wiele stopniowań: po którego obu stronach zieją żółte otchłanie z la- ; od prostej jaskini aż do prawdziwych pałaców losso biryntami bez końca; gdzie grzbiet znów się wzno- wycb, które są sklepione za pomocą cegieł palonych st, tam czasami występuje płaszczyzna tarasu, któ- i opatrzone ozdobną fasadą z takiego samego materya-łu. — Mieszkania lóssowe posiadają wiele zalet: są { rękami, których skórę popękaną od suchości tatuu-tanie, w zimie ciepłe, w lecie chłodne i, zbudowane w odpowiedniem miejscu (odpowiednim gatunku lossu), są trwałe. — Często pionowa ściana lossu bywa podziurawiona w połowie swej wysokości na 60 i więcej stóp nad podstawą; są to szczątki dawnej osady lossowej, która była zamieszkana może przed wielu wiekami. Na granicach Mongolii w znacznych częściach Czy-li, Szan-si i Szen-si, napotyka się często takie osady; zdarza się, że wśród żyznej, dosko-| jętność i idyotyzm!*. W związku z formacyą los-nale uprawnej doliny nie widać ani jednego domu; sową jest, opisany niedawno przez misyonarza Pi-napróżno zapytujemy siebie: gdzie są ludzie, którzy uprawiają tę ziemię? Dopiero, gdy przystąpimy do ściany lossowej, ograniczającej z boku dolinę, znajdujemy rozwiązanie zagadki: tutaj roi się jakby w poruszonym ulu; wszędzie z wnętrza żółtej ściany ziemnej wypływają potoki ludzi. Wreszcie należy wspomnieć jeszcze o jednej wielkiej ważności lossu, mianowicie strategicznej. Ruch wielkich ar-mij może się tu odbywać tylko po drogach, i to z wielkiemi trudnościami, obrona więc niewielu zwężeń w dolinach (podobnie jak Termopile) wystarcza do wstrzymania wielkiej armii najezdniczej.

je żółty pył, za zwilżeniem spiekłych ust czystą wodą; nie, to są przykrości spotykające każdego podróżnika. Ale jakże okropne jest porównanie między świeżą zielenią krajobrazów, których lasy napełnia śpiewające ptactwo, których kryształowe strumienie odbijają drżące promienie słońca—porównanie między krajobrazami kipiącemi życiem a tą martwą krainą pyłu, która rodzi apatyę, obo-

tona, straszny i dziwny sposób tracenia przestępców, wogóle — pozbywanie się ludzi niedogodnych (np. trędowatych), mianowicie—przez zakopywanie żywcem. Zwyczaj ten powstał prawdopodobnie stąd, iż dawniej strącano ludzi do zapadlin lóssowych, tak zwanych „studzien* (a w razie egzekucyj gromadnych—do wąwozów) i zasypywano ich zapewne ziemią; z czasem w braku studzien zaczęto kopać doły i zasypywać w nich ludzi żyjących. — (Ob. „Piton w Bulletin de la societe neu-chateloise de geographieu T. VII, 1893). Pochodzenie 1 o s 8 u według Richthofena jest powietrzne (subaerisch): wiatry w suchym klimacie unoszą pył i piasek z rumowisk górskich w dół i osadzają je w dolinach („formacya eolska*), wywierając wpływ niwelujący; następnie, przy zmianie klimatu na wilgotny, wody płynące zaczęły tę zniwelowaną krainę urozmaicać, tworząc wąwozy i tarasy. Tarasy, w miarę zbliżania się ku dolinie, tworzą coraz większe ściany pionowe, coraz mniejsze płaszczyzny poziome. Powstanie tarasów jest tu prawdopodobnie skutkiem erozyi podziemnej: wody podziemne rozpuszczają i unoszą cząstki lossu, a przez to górne części pękają i osiadają (Richtbofen „Fiihrer fur Forschungsreisen-de“ str. 126, 127).—Łańcuch Tsin-ling-szan ogranicza z południa obszar lóssowy, a zarazem wyży-nową krainę Chin północnych. Łańcuch ten, przedłużenie Kuen-lunu, ciągnie się we wschodnim kierunku wzdłuż rzeki Wei, dopływu Hoang-ho, której dolinę ogranicza z południa, podczas gdy sam spada na południe ku dolinie rzeki Han (dopływ Jang-tse-kiangu). Łańcuchy sinijskiego syBtemu, za zbliżeniem się do Tsin-ling-szanu, wyginają się z kierunku północno-wschodniego na wschodni, jak gdyby w górach tych znalazły potężną tamę. Tsin-ling-szan ma strome zbocza na północy i południu, wznosi się jak prostopadła ściana ponad okolicą, nie jest jednak jednolicie zbudowany, lecz składa się z dwóch tektonicznych elementów: północny, odpowiadający Kuen-lunowi, składa się z gnejsu, czerwonego granitu i azoicznych skał, na których leżą osady forma-cyi węglowej, do tego z południa przytykają warstwy syluryjskie i dewońsMe i wreszcie znów trzon granitowy, Południowy Tei i-lini-«zan ma rozciągnięcie si-nijskie, wschodnio-północno wschodnie, i składa się z gnejsu mikowego i krystalicznego wapienia. Stromy północny spadek Tsin-ling-szanu jest pokrajany krót-kiemi i wązkiemi wąwozami, ale nie posiada wcale dolin podłużnych. —- Wysokość szczytów dochodzi 3,700 metrów, wysokość przejść przenosi, zdaje się, 1,900 metrów. Na północnym stoku leży loss, po-części do 1,000 metrów wysokości; na południu

raz

Jeżeli jednak z drugiej strony uda się nieprzyjacielowi usadowić w różnych kryjówkach, to nie łatwo go ztamtąd wyparować; będzie on z tych kryjówek robił niespodziewane wycieczki, będzie niepokoił, osłabiał przeciwnika i posuwał się powoli co-dalej i dalej. Obwarowanie więc wąwozów prowadzących do krainy lossowej było zawsze głównem staraniem cesarzy chińskich. Utrudnieniem tych starań była znaczna ilość punktów potrzebujących obwarowania, oraz niełatwa komuni-kacya między niemi*.—Inny podróżnik, Kreitner („Im fernen Osten"), niemniej plastycznie i malowniczo opisuje nam krainę lossową: „Częstokroć, idąc doliną, stajemy, mówi on, naraz przed stromą ścianą; olbrzymie tarasy o prostopadłych ścianach podnoszą się amfiteatralnie z ziejących otchłani ku wyżynie; zdaje się, jakby to był kraj zaczarowany, gdzie jakiś duch zniszczenia rozwija swoją działalność. Napróżno wzrok szuka ożywczego drzewa lub chaty; wszędzie panuje cichość, spokój, śmierć.

Na księżycu chyba musi być tak smutno, tak rozpaczliwie! Porównanie do olbrzymiego kręgu sera szwajcarskiego, ponacinanego w wielu miejscach, daje pewne pojęcie o charakterze krainy lossowej, tem bardziej, że i barwa jest zbliżona. I tutaj prostopadłe ściany są wydrążone w liczne otwory, niby armatniemi kulami—kalibru przyszłych czasów.

we

Cała atmosfera nad krainą lossową napełniona jest żółtym pyłem, przez co słońce wygląda jakby mgle. Pył ten pokrywa wszystko barwą żół tą, roślinom odbiera zieloność, a niwa wiosenna wygląda tu jak rżysko u nas. Kraina lossową nie posiada materyału opałowego, dlatego znajduje się tu klasa ludzi zajmujących się zbieraniem nawozu mulego; chodzą oni po drogach za karawanami i zbierają gnój do koszyków, a ponieważ konkurentów jest wielu, więc w danych chwilach nie brak wypadków komicznych*. Wogóle kraiua los-sowa wywarła na Kreitnerze wrażenie przykre: „Nie chcę, mówi on, opisywać tęsknoty za czystemi ¹

formy gór są zaokrąglone, doliny długie, system postępujące z południa, wciąż ją zwężają. — Na przyjmuje formę gór masowych. Tsin-ling-szan brzegach północnych rozciągają się nieskończone według Richthofena ciągnie się dalej na wschód pod łąki z bagnami, jeziorami, z wioskami Chińczyków, nazwą Fu-niu-szan; są to góry nadzwyczaj dzikie ale na wschód od 109° dług. wsch. Gr. zamiast i surowe, ze stromemi spadkami, złożone z łupków tego występują przestrzenie solne i piaszczyste, krystalicznych, wapienia krystalicznego i granitu; — „Jak zbłąkany cudzoziemiec — mówi Richt-malownicze formy zwietrzałego granitu wieńczą hofen — ciągnie się Hoang-ho długą wijącą się najwyższe szczyty. ITu-niu-szan jest najwschodniej- wstęgą przez stepy, nie wstępując w żaden orga-szą gałęzią Kuen-lunu i pod 113° dług. wsch. Gr. niczny związek z krajem bezodpływowych jezior spada ku nizinie chińskiej. Według Richthofena i słonych osadów stepowych. Dopiero po przyjęciu jednak za przedłużenie Kuen-lunu należy uważać TarkonGol, czyli „bystrej rzeki* — Hoang-ho skrę-także łukowato wygięte góry Hwai, które, zaczy- ca na południe i płynie znów w kraju górzystym, nająć się nieco ku południowi Fu-niu-szanu, ciągną gdzie nie przyjmuje większych dopływów; wreszcie się dalej na wschód aż do okolic Nankinu, w po- pod 34°40' szer. półn., rzeka zwraca się znów bliżu Oceanu Wielkiego. — Opisaną powyżej gór- na wschód, przyjmując kierunek H w ei-ho, a raczej ską krainę Chin północnych skrapia rzeka Ho- gór Tsin-ling-szan, wzdłuż zaś północnego podnóża ang-ho, która wchodzi w nasz obszar z pełnej ich rzeka H we i-ho płynie na wschód. Przed wąwozów górskiej krainy Tybetu pod Lan-czou-fu, tern jeszcze Hoang-ho przyjmuje z lewej rzekę miastem głównem Kansu. Rzeka traci tu charak- Fon-ho z Szan-si, a przy ujściu Hwei-ho zasila się ter dzikiego górskiego potoku, jaki posiadała w Ty- jeszcze rzeką Lo-ho, z północnej Szan-si i So-ho, becie, jednakże dolina jej leży jeszcze wśród gór z południowej Szan-si. Tym sposobem spływają i tworzy granicę między wyżynową krainą Kan-su tutaj liczne wielkie rzeki Chin północnych na ró-i najpółnocniejszemi łańcuchami Kuen-lunu (Nan- wninę Hwei-ho, których kulturalnemi ogniskami" są szan). Hoang-ho płynie tu ku północy, z początku miasta: Pu-czou-fu, Tung-czou-fu i Hsi-ngan-fu.— w kramie górzystej, a następnie, pod 38° szerok., Rzeka Hwei-ho, nadająca kierunek Hoang-ho, wypły-wkracza w krainę stepową i przepływa ją olbrzy- wa z północno-zachodniego końca Tsin-ling-szanu, na mim łukiem, który, nietylko swym kształtem, ale granicy Tybetu. Dolina jej jest pokryta lossem, i położeniem na granicy między obszarem bez- w który rzeka głęboko się wrzyna. Hwei-ho pły-odpływowym i peryferj cznym przypomina Nigier. nie bystro, ale jest żeglowna do punktu powyżej Jak Nigier tak i Hoang-ho zwraca się od obszaru Hsi-ngan-fu w biegu swym trzyma równolegle do peryferycznego ku wnętrzu lądu, ku obszarowi bez- systematu gór Kuen-lunu, Hoang-ho—zaś się ona odpływowemu i, jak u Nigru na pewnej przestrze- równolegle do sinijskiego: połączona więc rze-ni obu brzegom towarzyszy pustynia, tak tutaj ka musiała sobie utorować drogę przez jeden step. — Jak Nigier jest zmuszony przez wyniosło- z tych systematów: a że Tsin-ling-szan jest tamą ści Sahary znów skręcić na południo-wschód, tak zbyt potężną, zatem obrała sobie wyjście przez i Hoang-ho płynie przez pewien czas wzdłuż skraj- system sinijski, w kierunku na wschód; żeglu-nych gór pustyni Szamo, a następnie zwraca się ga w wyłomie jest trudna. Pod Hwai-king-znowu na południe, by powrócić do obszaru pery- fu rzeka wchodzi na wielką nizinę, a właściwie ferycznego, i jak na południu od łuku Nigrowego na jej odnogę, i na pewnej przestrzeni płynie przez ciągną się obszary bezpłodne, tak też na południu bogaty kraj ogrodów, jeszcze we wschodnim kie-łuku (właściwie czworokąta) Hoang-ho rozciąga się runku, aż wreszcie napotyka w swym biegu gó-wielki step Ordos. Step ten, dziedzina ordoskich Mon- ry Szan-tung: jest to słynny punkt, w którym Ho-gołów, sięga od Hoang-ho na południe do wielkiego ang-ho niekiedy zmienia swój kierunek, tak, iż jej muru, granicy Kan-su, i tworzy krainę przejściową uście waha się po obu stronach górzystego półwys-od pustyni Szamo do pszenicznych niw północno- pu Szan-tung. Górski ten półwysep, dzielący zatokę chińskich. Północna część Ordosa jest piaszczys- Peczyli od morza Żółtego, ma rozciągłość północno-tą pustynią Kuzupczy. Piasek tworzy tu djuny wschodnią i wskazuje na wzmiankowane już w sa-do 50 metrów wysokie. Powietrze jest wypełnione mym początku góry Liau-tung, z któremi jest po-tumanami pyłu, djuny wędrują pod wpływem wia- łączony, niby palami dawnego mostu, wyspami tru. Kuzupczy jest właściwie obszarem bez odpły- Miautau.—I budowa gór Szan-tung odpowiada gó-wowym; posiada w swej zachodniej części słone rom Liau-tung. — Góry Szan-tung sterczą wyspo-jezioro Chara-mangaj-Nor i tylko w południowej wo z równiny, przed której utworzeniem się były niektóre małe rzeczki płyną do Hoang-ho. — bez wątpienia wyspą obszerniejszego dawniej mo-Rzeka ta musiała niegdyś tworzyć w Ordos jezio- rza Żółtego. Góry te są podzielone nizką bróz-ro, albowiem podkład gruntu w Kuzupczy składa dą (w której rzeka Kiau-ho płynie z jeziora na pół-się z twardej gliny, jak i w dolinie Hoang-ho, i do- noc), na dwie części.—Część wschodnia jest zbu-tąd jeszcze rzeka dzieli się tutaj na liczne ramio- dowana podobnie jak Liau-tung i góry Korei, część na, które płyną obok siebie leniwo i na swych zachodnia zaś—podobnie jak góry Szan-si, ale do-wyspach rzecznych posiadają wielką tu osobliwość znała tylu zaburzeń, iż wszelka prawidłowość bu-—lasy. Hoang-ho płynie tutaj na wysokości 1,000 J dowy została zniszczona. — Po nad sfałdowanemi do 1,100 metrów, między nizkiemi gliniastemi brze- gnejsami i łupkami krystalicznemi i należącemi gami, tocząc swe mętne wody na wschód. Dolina ' do nich skałami wybuchowemi (diabazy, porfiry, ma tu 30 — 60 met. szerokości, piaski Kuzupczy, ' granity), leżą kambryjskie i syluryjskie wapienie

i piaskowce, jakoteź formacya węglowa, zawierająca bogate pokłady węgla; trachit, bazalt i dole-ryt reprezentują tu młodszą seryę skał wybuchowych.—Ponieważ zachodnie odgałęzienia Szan-tun-gu wkraczają daleko w Wielką Nizinę Chińską, więc Hoang-ho, natrafiwszy na nie w swoim wschodnim biegu, ma do wyboru drogę albo na pół-noco - wschód, albo na południo - wschód. — Na nieszczęście Chin jednak rzeka nie jest zupełnie zdecydowana i wybiera sobie na przemian to jedną, to drugą drogę.—Najstarsze źródła chińskie świadczą, iż Hoang-ho wkrótce po wyjściu z gór zwracała się na północo-wschód i uchodziła na północnym krańcu niziny chińskiej ku połud.-wschodowi od Jung-ping-fu do zatoki Pe-czy-li, od tego zaś czasu tak często zmieniała swój bieg, jak żadna wielka rzeka na ziemi. Naprzód płynęła bardziej ku południowi około Tsi-nan-fu do morza, i ten południowy bieg utrzymywała od XIII wieku do 1852 r., t. j. przez 6 stuleci, podczas których przy mieście Kai-fong-fu kierowała się na wschodnio-południowy wschód i uchodziła do morza Żółtego pod Hwai-nganfu, a więc po drugiej, to jest południowej stronie półwyspu Szan-tung.— W ostatnich 40-tu latach jednak nastąpiły nowe zmiany, ponieważ bowiem rzeka często wylewa, musiała być więc ujęta w tamy, które tylko z wielką trudnością mogą utrzymać napór wody; gdy jednak około roku 1850 wybuchło w Chinach wielkie powstanie tajpingów przeciw dynastyi Mandżu, wówczas tamy z powodu zamieszek były zaniedbane i Hoang-ho w latach między 1851 i 1853 poprzerywała je i zwróciła się wreszcie znów na północ, otwierając sobie uście do zatoki Pe-czy-li, a^więc na północy półwyspu Szan-tung. — Jednakże nie wyżłobiła sobie właściwego łożyska, lecz aż do punktu odległego na 450 km. od uścia składała się z bagien; poniżej była wprawdzie żeglowną, ale przy uściu posiadała mieliznę, która tamowała dostęp okrętom morskim. — Tak rzeczy stały do r. 1887, w którym rzeka znowu swój kierunek zmieniła. Z powodu obrywania się chmur wezbrawszy, siłą orkanu sparta, przerwała dnia 28 września t. r. tamy i zwróciła swe wody znów na południo-wschód, i to tak nagle, że najbliżsi mieszkańcy nie zdołali uciec. — Zaraz przy pierwszem przerwaniu grobli zginęło 9,000 robotników, liczne miasta zostały zalane, całe prowincye stanęły pod wodą. Hoang-ho zużytkowała łożyska Sza-ho i Hwai-ho i dosięgnęła morza w punkcie bardziej południowym niż kiedykolwiek; wypełniła jezioro Hung-tse i połączyła się z uściem Jang-tse-kiangu. Od tego czasu jednak udało się w roku 1889 sprowadzić rzekę znowu do jej północnego łożyska. Te zmiany koryta i wylewy Hoang-ho zjednały rzece przydomek „utrapienie Chin“. Dość powiedzieć, że w roku 1887 rzeka ta zalała 22,000 kilom. □ i pozbawiła życia półtora miliona ludzi; szkody były tern donioślejsze, że wylewem tym zostały dotknięte wyłącznie obszary wysokiej kultury. — Chińczycy uważają wylew Hoang-ho jako zapowiedź upadku panującej dynastyi, i to z pewną racyą, albowiem tamy psują się najwięcej pod rządem słabym, wskutek zaniedbania napraw. — Cała długość Hoang-ho wynosi około 4,150 km., a obszar dorzecza przeszło 1 milion km. □.—Z powodu niepewności swego biegu i mielizn przy ujściu rzeka ta jest nieużyteczna do żeglugi; ale jakkolwiek przynosi Chinom tyle nieszczęść, to jednak z drugiej strony zawdzięczają jej one swój rozkwit, albowiem żyzna Wielka Nizina Chińska jest wyłącznie dziełem tej rzeki, jest olbrzymią deltą Hoang-ho. —Wielka Nizina Chińska zajmuje obszar 445,000 km. □: rozciąga się więc na przestrzeni wyrównywającej Szwecyi, między górami i morzem, i sięga na północ do Pekinu i Jung-ping-fu, na południe poza Jang-tse-kiang do południowych krańców jezior Tung-ting i Po-jang; powstała ona wskutek wypełnienia zapadnięć lóssem i osadami rzecznemi. Składa się po części z ldssu, mianowicie w pobliżu krawędzi gór i doliny Hwai -ho, między Hoang-ho i Jang-tse-kiangiem; pozostałe części składowe stanowi piasek, oraz ezarnoziem i żółte napływy, pochodzące z górskiego lossu. — Ta żółta barwa tak tu panuje, iż Richthofen proponuje dla północnej części wielkiej niziny nazwę „Żółtej niziny“, odpowiednio do morza żółtego, które otrzymuje te same barwy od napływów rzeki Hoang-ho. — W dolinie Jang-tse-kiangu tych żółtych napływów niema wcale. — Hoang-ho osadza z roku na rok coraz nowe warstwy napływów i tym sposobem podwyższa nizinę, nie budując nowego kraju przy uściu. — Wielka Nizina stanowi przejście od Chin północnych do Chin południowych: nizina Hoang-ho przechodzi niepostrzeżenie w nizinę Jang-tse-kiangu. Tymczasem na linii górskiej Tsin-ling-szanu granica między obu częściami Chin jest nadzwyczaj wybitna; według Richthofena, podczas gdy w dolinie Hwai-ho krajobraz po zbiorach przedstawia pusty, prawie północny charakter, to w dolinie górnej rz. Han rosną wiecznie zielone rośliny, pomarańcze i palmy.—Na Nizinie zaś Chińskiej uprawa bawełny, właściwa Chinom północnym, wkracza na nizinę Jang-tse-kiangu do jezior Tung-ting i Po-jang, i odwrotnie: uprawa ryżu i herbaty z Chin południowych wkracza w Chiny północne do Szantungu, nawet do doliny Hwai-ho (herbata).— Nizina północna nosi charakter parkowy. — Gęste zarośla bambusowe zmieniają się z licznemi grupami cyprysów porastających cmentarze, oraz grupami różnych drzew owocowych i ozdobnych, oznaczające-mi wsie. — Między temi grupami drzew ciągną się pola z ogrodową uprawą, a cały kraj przerzynają liczne bystre strumienie czystej wody góskiej, które służą do nawadniania pól (Richthofen „China“).— Oprócz Hoang-ho przez północno-chińską nizinę płyną jeszcze niektóre inne rzeki, z Dich najznaczniejsza, We i-h o, płynie w starem łożysku Hoang-ho i pod Tien-tsin łączy się z Pei-ho, która wpada do zatoki Pe-czy-li.—Pei-ho powstaje na południowej granicy słonych stepów Mongolii, płynie wzdłuż wielkiego muru przez Roszt Pekiński, na równinę, którą przepływa krętym biegiem, i pod Tien-tsinem przyjmuje z prawej Hun-ho, Huto-ho i Wei-ho. Na południu od górskiej krainy Szan-tung kanał cesarski łączy Wei-ho z Hoang-ho, a tę ostatnią

z jeziorem Hung-tse i Jang-tse-kiangiem.—Na po- napływowe Chin południowych mają wielkie zna-łudnie od Hoang-ho rozciąga się system rzeczny ozenie dla rolnictwa; wśród jednej z nich, nadzwy-Ewai-ho, której łożyskiem, jak wspomnieliśmy, czaj żyznej i gęsto zaludnionej, na zachodzie, Sze-czua-płynęła Hoang-ho w r. 1887. — Z przedgórzy Pu- nu, leży jego miasto główne Czyng-tu-fu. Na południe niu-szanu wypływają niezliczone potoki źródłowe, Jang-tse-kiangu występuje niewiele wybitnych łańcu-tworzące Sza-ho, a z gór Hwai przyłączają się chów górskich. Jeden z najwyższych Ta-j ung-szan, nowe potoki, tak, iż Hwai-ho już od 116Y2⁰ dług. leży na granicy Fo-kienu i Kiang-si i tworzy do w. Gr. staje się znaczną rzeką. Wpada ona do j 2,300 met. wysoki dział wodny między Jang-tse-wydłużonego jeziora Hung-tse, obok którego ku wschodowi leżą jeszcze inne wodozbiory. — Cała ta okolica przedstawia niedawno morzu wydarte żyzne „marsze“, przerżnięte niezliczonemi nićmi wo-dnemi, oraz kanałem cesarskim.— Na południe od doliny Hwai-ho dosięgamy gór granicznych między północnemi i południowemi Chinami; przechodząc te góry wkraczamy do Chin południowych. — B)

kiangiem i rzekami nadbrzeżneini. — Zresztą dział wodny w rosztowato zbudowanych górach chińskich ma bieg nadzwyczaj nieprawidłowy i przeskakuje często od jednego z równoległych, połączonych poprzecznemi wałami, łańcuchów do drugiego. — Wogóle obszar Jang-tse-kiangu rozciąga się do 25° szerokości północnej; dalej zaczynają się rzeki nadbrzeżne, z których szczególniej zasługują

CHINY POŁUDNIOWE. — Chiny południowe są, ¹ na uwagę uchodzące pod Kantonem; mianowi-jakeśmy widzieli, nieco :inaczej zbudowane, niż J cie do zatoki Kantońskiej, zamkniętej półwyspom północne. — Na południu od dzielącego Tsin-ling- } Makao i wyspą Hong-kong, wpadają liczne a zna-szanu spotykamy wyłącznie łańcuchy fałdowe si- czne rzeki: z północy płynie Pe-kiang czyli rze-nijskiego systemu, które, mocno ścieśnione, idą ró- ka Północna, ze wschodu Tung-kiang czyli rzeka wnolegle względem siebie w północno-wschodnim Wschodnia, i z zachodu Si-kiang lub Hsi-kiang, kierunku przez całe Chiny południowe. — Góry te ożyli rzeka Zachodnia. — Ta ostatnia wypływa pod składają się z gnejsu mikowego, z wapienia pierwot- nazwą Jii-ho, wprowincyi Jiin-nan, w górach wsehod-nego, z syluryjskich i dewońskich łupków i piasków- niego Tybetu i północnych- Indo-Chin, które ogra-ców, oraz z wapienia węglowego; na tern leżą utwo- niczają z zachodu system sinijski. Rzeka ta jest ry jurajskie i czerwone gliniane piaskowce, niepe- żeglowna na dalekiej przestrzeni, a to samo sto-wnego, prawdopodobnie tryasowego, wieku, które czę- suje się do rzek nadbrzeżnych prowincyi Po-kien sto wieńczą najwyższe szczyty gór swemi poszar- i Cze-kiang. — Odpowiednio do równoległości łań-panemi formami i nadają krajobrazowi malowniczy cuchów górskich, rzeki te płyną często w doli-charakter; prócz tego często wypełniają one kotli- nach podłużnych, przeskakując z jednej do drugiej ny międzygórskie, charakterystyczne dla budowy j za pomocą wyłomów górskich, nie tracą jednak Chin południowych. — Te kotliny są to doliny za- | przy tern żeglowności. — Wogóle góry południowo-padnięcia, które poczęści były zatokami morskiemi I chińskie nie zgadzają się bynajmniej w swem w czasach przeljurajskich. Gdzie wypełnienia w po- j rozciągnięciu z działami wodnemi, lecz ciągną się staci czerwonych piaskowców jeszcze się utrzy- , jednostajnie na północo - wschód, przecinając mały, tam charakter kotlinowy występuje je- ■ systemata rzeczne, jak to najlepiej się poka-szcze dość czysto, jakkolwiek tu i owdzie wskutek j żuje na Jang-tse-kiangu.—Podobne stosunki przed-zapadnięć i sfałdowań na krawędziach uległ on za- stawia też budowa brzegów. Jak wąwozy tarciu. — Najlepiej znaną z tych kotlin jest tak poprzeczne we wnętrzu kraju są ograniczone stro-zwana Czerwona kotlina w Sze-czuanie, na memi zboczami gór, tak też i całe wybrzeże połu-północo-zachód od Jang-tse-kiangu; jest to rozległa    dniowych Chin od wyspy    Hai-nan do Ning-po pod

żyzna równina, w którą Jang-tse-kiang wrzyna się    30°    szer., należy do typu    wybrzeży    stromych. Na-

głęboko, i na której rozwinął się systemat zna-    gie    skaliste wyniosłości spadają tu    nagle ku mo-

cznego jego dopływu, Kia-lingu. — Łańcuchy, cią-    rzu,    niezliczone zatoki i    przylądki    mają prawie

we-

gnące się między kotlinami, przedstawiają poczęści fiordowe, a właściwiej riasowe upostaciowanie: jak pagórki, poczęści góry średnie, na zachodzie zaś— , w hiszpańskiej Galicyi, tak i tutaj, charakter wybrzeża góry wysokie. —- Jedną z najwyższych krain gór- ; jest uwarunkowany przez wkroczenie fałd górskich skich w Chinach południowych jest Ta-pa-sza n; nie w morze i nawzajem— morza w doliny podłużne trzyma się ona rozciągnięcia sinijskiego, lecz zbie- (Richthofen „FiiLirerfur Forschungsreisende“ str. 308 ga się (Anscharrung) z Tsin-ling-szanem i przy tern j i nast.). Porty jednak na tern wybrzeżu z powodu przy-ku wschodowi skręca się w kierunku wschodnio- rastania brzegów są zamulone i nieużyteczne; tylko południowo-wschodnim, w tym zaś kierunku ciągnie Kanton, Sua-tou (Swatów) lub Sza-tou, Amoy, Pu-czou, się jako naj północni ej szy z łańcuchów południowo- Wen-czou i Ning-po, stanowią tu wyjątki. Przed chińskich na granicy Sze-czwanu i Szen-si, aż do tern wybrzeżem wznoszą się dwie skaliste wyspy: niżmy, ku której spada w dolinie Han-kiangu. Mię- Hai-nan, przedłużenie półwyspu Lai-czou, i Formoza, dzy temi górami i Tsin-ling-szanem wije się znana Hai-nan (34.100 kim. □) składa się z grzbietu skał już nam rzeka Han, pierwsza z rzek południowo- archaicznych i paleozoicznych, który też, zdaje się, chińskich, w kierunku wschodnio-połud.-wschodnim. zachowuje kierunek rozciągłości sinijski, orazzezwar-Źródła tej rzeki leżą w górach w pobliżu Han-szun- j torzędowej niziny, opasującej całą wyspę. Góry gu; aż do wyścia z gór Han przepływa liczne wą- ; wnętrzne wznoszą się w szczycie Wu-czy do znacznej wozy, poniżej których, pod wielkiem miastem Han- wysokości i są porosłe lasami; rzeki Haiuanu pły-kou, wpada do Jang-tse-kiangu.—Rozległe równiny ną po większej części w dolinach podłużnych. Bar-

dziej interesującą i lepiej znaną od Hai-nanu jest nie wśród gór śnieżnych, których przejścia Formoza, niewiele od niego większa; ma ona I szą się do 5,000 metr., w głębokich stromych wą-kształt podłużny (350 kim. długości), rozciąga się i w kierunku północno-wschodnim, wzdłuż niej ciągnie się łańcuch gór, dosięgający 3,900 met. wysokości; we wschodniej części jest on archaiczny, w środkowej paleozoiczny, w zachód, trzeciorzędowy. Wschodnie wybrzeże jest strome, do 200 met. wysokie, zachodnie, przeciwnie, jest nizkie i zbudowane z wapienia koralowego (odpowiednio i morze na wschodzie głębokie, na zachodzie płytkie). Na zachodniem wybrzeżu znachodzi się węgiel trzeciorzędowy i nafta, na północy trachit; pośredniczące między wyspą a lądem wysepki Pescadores składają się z tufu bazaltowego i wapienia koralowego.

wzno-

wozach, glzie niema miejsca, ani na drogi, ani na osady. Z początku, tj. w biegu południowym od źródeł od 33 * szer. do 27° szer. rzeka płynie w dolinie podłużnej, i nawet przy końcu tego biegu, pod 27°, poziom jej leży jeszcze na olbrzymiej wysokości 2.000 metr., a ścieśniające ją góry wznoszą się do 3,700 metr. Od tego punktu (27° szer.) rzeka zwraca się na wschód i przerzyna się poprzecz-nemi dolinami przez łańcuchy łączące systemat gór indoohińskich z systematem wschodnio-tybetań-skim; w biegu tym Jang-tse-kiang przyjmuje nazwę Kin-sza-kiang, to znaczy „rzeka złotego piasku*; dopiero poniżej wyłomów przez te góry poziom rzeki ulega znacznemu zniżeniu, mianowicie do 300 metr. nad poziomem morza. Dopływy, jakie rzeka przyjmuje na tej przestrzeni, posiadają ten sam górski charakter, co i ona, lecz są mało znane. Najznaczniejszym z tych dopływów jest J a-l u n g-k i a n g, wypływający na południe od źródłowych jezior Hoang-ho. Dopływy prawe w tym biegu, zraszające bogaty w metale Jiin-nan, są mniej znaczne, z powodu blizkości źródeł rzek indochińskich, przytem znikają po części w szczelinach gór piaskowcowych, następnie jednak wypływają zapewne znów na powierzchnię. Poniżej wspomnianych wyłomów Kin-sza-kiang wchodzi w czerwoną kotlinę Sze-czwanu i tutaj przyjmuje z północy dopływ Min-kiang, albo Wen-kiang; rzeka ta skrapia nadzwyczaj urodzajną równinę Czyng-tu-fu, głównego miasta Sze-czwanu, i uchodzi pod Sui-czu do Kin-sza-kiangu, który otrzymuje odtąd miano Ta-kiang (Wielka rzeka), staje się żeglownym i przepływa w głębo-kiem łożysku pagórkowate krajobrazy czerwonego piaskowca, malownicze i dobrze uprawne, usiane wsiami i miastami. Przyjąwszy pod Czung-king-fu z lewej strony dopływ Kia-ling, skrapiający Czerwoną kotlinę, Ta-kiang przerzyna fałdy sinijskiego systemu, tworzące podkład kotliny (przyczem z prawej strony zasila ją dopływ Wu-kiang)i tu znów następują liczne zwężenia łożyska, aż wreszcie pod I-czang-fu rzeka wchodzi na równinę Huk-wang. Równina ta powstała wskutek zapadnięcia i wypełnienia napływami i rozciąga się od jeziora Tung-ting, na południu, do południowych stoków gór Ta-pa-szan, na północy. Równina ra, cierpiąca od wylewów Jang-tse-kiangu, stanowi właściwe centrum Chin. Obfituje przytem w komunikacye wodne; trzy dopływy uchodzą tutaj do Jang-tse-kiangu: na północy Han-kiang pod Han-kou, na południu Juen-kiang i Heng-kia.ng, wszystkie trzy zlewają się w jeziorze T u n g-t i n g, płytkim, obfitującym w wyspy, obszernym wodozbiorze Heng-kiangu, który w górnym biegu zowie się Sian-kiang i jest połączony kanałem z dopływem Si-kiangu. W omawianej ko-

Wschodnie wybrzeże Formozy opisują wszyscy podróżnicy jako pełne wspaniałości i piękna. „Podziwialiśmy, mówi Werner(„Reisebriefe iiberChina,

Japan, Siam“), malownicze krajobrazy, jakie przedstawiała wyspa, spadająca tarasowato ku morzu.

Od środkowego grzbietu górskiego wybiegają pod kątami prostemi, w równych prawie odstępach, górskie gałęzie, a i w ich dolinach widać wszędzie bogato uprawne pola, wioski i miasta. Północny kraniec wyspy jest płaski, podobnie jak i południowy; całe wschodnie wybrzeże spada ścianą, w której niema ani jednego portu". Formoza posiada bogatą florę, jest pokryta gęstemi lasami, które przyczyniają się do jej malowniczości, ale zarazem i do niedostępności; to też ludy górskie tej wyspy pozostały niepodległemi, a Cnińczycy, którzy po zdobyciu Pekinu przez Mańdżu (1644) wyemigrowali w znacznej liczbie na Formozę, zdołali zająć w posiadanie tylko same jej wybrzeża. Pomorze Chin dopiero na północ od Ning-po staje się plaskiem i utrzymuje ten charakter (wyjąwszy górski półwysep Szan-tung) aż do północnego krańca nad zatoką Liau-tung. Gdy za Ning-po miniemy zatokę Hang-czou-fu, napotkamy zatokę Szang-hai, do której największa rzeka Chin, Jang-tse-kiang, wlewa swe błękitne wody. Tutaj na wybrzeżu rozciąga się kraj nizki, świeżo morzu wydarty, pokryty bujnemi niwami ryżu.—Rzeka Jang-tse-kiang nie jest tak zmienną, jak jej północna siostra floang-ho.

Długość jej wynosi 5,080 kim., ustępuje więc pod tym względem tylko Missuri-Mississipi, Nilowi i Arna-zonce-Ukayali;jest ona najdłuższą rzeką Azyi, dłuższą o 330 kim. od Jenisseju-Selengi, a o 380 od Amu-ru. Dorzecze jej jednak wynosi tylko 1,900,000 kim. □, a zatem niewiele więcej nad połowę dorzecza Mississipi, a mniej niż x/₃ dorzecza Amazonki, tak, że Kongo, Nil, Ob, Jenisej i Lena przewyższają Jang-tse-kiang w tym względzie. Źródła Jang-tse-kiangu leżą na wyżynie tybetańskiej pod 90° dług. wschód. Gr., uście zaś w morzu Wscho-duio-Chińskiem pod 120° dług. wschód. Gr., tak, iż odległość między temi punktami wynosi 30 stopni tlinie, dzięki jej żyzności i ułatwionej komunikacyi, -długości. Ponieważ zaś Jang-tse-kiang tworzy olbrzy- leżą w pobliżu uścia Han-kiangu trzy olbrzymie mie zakręty (mniej więcej symetryczne do Hoang-ho), i miasta: Wu-czang, Han-jang i Han-kou. Równina roz-więc rzeczywista długość rzeki jest prawie dwa \ ciąga się jeszcze nieco ku wschodowi od tego pun-razy większa od linii powietrznej (prostej łączącej ktu i obfituje w drobne jeziora. W punkcie, gdzie źródła z uściem). Wysokość źródeł sięga 3,900 Jang-tse-kiang opuszcza tę równinę, musi znów to-met. Rzeka, zwana w górnym biegu Bryczu, pły- rowae sobie drogę przez jeden z łańcuchów połu-zielone (które w Ch-ch południowych gromadzą się już we właściwą formacyę roślinną). W kraju jednak tak intensywnej kultury, jak Chiny, charakter roślinności i krajobrazu jest uwarunkowany przez uprawę. Brett-schneider kreśli nam taki obraz roślinności,—na uprawnej równinie Pekinu („Petermann’s Geographische Mittheilungen* Ergauzuugsheft N. 46): „Między drzewami uprawianemi po klasztorach i w ich okolicach wymienić należy przedewszystkiem sosnę z białą korą, Pinus bungeana, oraz drugą, jej pokrewną, gałę-zistą, Pinus massoniana. Innem uświęconem drzewem buddystów północno-chińskich jest kasztan chiński, Aesculus Chinensis. Prócz tego wspaniała cienista Salisburya adiantifolia, ze swemi dziwnie ukształtowanemi liśćmi, jako też Sophora Japonica ocieniają często chińskie świątynie. Oko jadącego w sierpniu przez Równinę Pekińską uderzają mile piękne niwy sorgo, które szczególniej po deszczach bujnie wyglądają, czyniąc wrażenie raczej lasów, aniżeli niw zbożowych, albowiem roślina ta, podobna do trzciny cukrowej, dosięga 12 i więcej stóp wy-jest przyczyną monsunów: w zimie wieje z wnętrza sokości. Znaczne obszary zajmuje też uprawa ba-zimny i suchy wiatr północno-zachodni, w lecie tatów, które, choć dopiero na początku bieżącego z morza—chłodny i wilgotny wiatr południowo- stulecia zostały tu sprowadzone, są już jednak wschodni. Z tego powodu Chiny, szczególniej pół- ważnym środkiem pożywienia ludu pekińskiego⁴*, nocne, mają pogodną ostrą zimę i dość chłodne, Wierzby płaczące, drobno-i grubolistne topole, mor-pochmurne, dżdżyste lato. Podobny klimat ma i Ja- wy i wysokopienne wiązy występują też w całym ponia z tą różnicą, że tam jest on oceanicznie zła- kraju pojedyńczo, lub małemi grupami.— B) Obszar godzony, w Chinach zaś kontynentalnie zaostrzony, południowo-chiński. W obszarze tym przewaźa-Tak np. Pekin pod 40° szer. półn., a więc pod ją, jak już wiemy, wiecznie zielone zarośla, które za-szerokością Korfu i Toledo, ma klimat dość krańco- stępują wyniszczone już, obecnie niezmiernie rzadkie wy, jak na taką szerokość, albowiem w styczniu w Ch-ch, lasy. Do liczby roślin wiecznie zielonych na-temperatura spada do—4.6, w lipcu zaś wznosi się leżą też uprawne kamelie, herbata, drzewo kamforowe do + 26.2. Średnia temperatura roczna, wynoszą- i wiele roślin dostarczających pokostów i tłuszczów, ca 11.8°, jest znacznie niższą od temperatury miejsc Palmy też występują. Wogóle obszar południowo-chiń-południowo-europejskich pod tą samą szerokością ski posiada charakter podzwrotnikowy, a na południe leżących; nawet Taszkient i Krasnowodzk w Azyi od zwrotnika przechodzi w całkiem już zwrotnikowy, zachodniej są cieplejsze. Co do Chin południowych, —0). ObszarlasówgórskichJu n-n a n u i S z e-to klimat ich zbliża się nieco do zwrotnikowego, czwanu obejmuje prócz tych prowincyj jeszcze ol-pod wpływem jednak wiatrów północno-zachodnich brzymie górskie krainy na granicach Chin i górzyste-jest on, w stosunku do szerokości geograficznej, go Tybetu. Tutaj góry do wysok. 3,000—3,500 metr. zbyt zimny, i tak: w Szang-hai, pod 31° szer., średnia są pokryte drzewami iglastemi, wiązami i dębami, temperatura roczna wynosi tylko 15.1°, temperatu- w dolinach występują też palmy i znaczna część krze-ra stycznia tylko -|- 2.1°; Aleksandrya pod tym sa- wów podzwrotnikowych. Z roślin uprawnych rosną mym stopniem szerokości ma średnią temperaturę granaty, brzoskwinie, banany, trześnie, winogrona, roczną o 5.7°, a średnią temperaturę stycznia na- jęczmień, groch, bawełna, tytoń, buraki, fasola, sałata, wet o 12.8° cieplejszą. I w lecie Chiny południo- kapusta i cebula. Zarośla bambusowe pokrywają często we nie są tak ciepłe, jak pód tą samą szerokością dna dolin, porosłe zresztą ryżem i makiem opiumo-leżące okolice Azyi Centralnej, Syryi i Afryki pół- wym.—Pod względem faunistycznym Ch. należą nocnej. Jednak większą część kraju od Hai-nan do mandżurskiego subregionu palaearktycznegoregio-do Szang-hai, a nawet do łuku Hoang-ho, obejmuje izoterma 28°; tylko północno-wschodnia część całych Chin jest mniej ciepła. Obfitość opadów wzrasta w Chinach z północy na południe, a raczej z północo-zachodu na południo wschód. Pekin ma opad poniżej 60 cm., Szang-hai 100, Kanton przeszło 200cm.—Pod względem roślinności Ch. dadzą się podzielić na trzy obszary: północno-chiński, południowo-chiński i górski. A. Obszarpółnocno-chiński (obejmujący też południową Mandżuryę).

dniowo-chińskich w malowniczym wąwozie. Poniżej tego wąwozu otwiera się jednak wkrótce druga równina alluwialna, zawierająca w zapadnięciu między górami jezioro Po-jang, do którego wpada żeglowna rzeka Kia-kiang. Jezioro Po-jang czasami wysyła swe wody do Jang-tse-kiangu, czasami zaś odwrotnie, wody Jang-tse-kiangu wlewają się do jeziora i okolica jego ulega zalewom. Odtąd Jang-tse-kiang płynie w szerokiej dolinie, między równoległemi łańcuchami, ku północo-wschodowi, przerzyna na południe od Nankinu najdalsze odgałęzienia Kuen-lunu i wpada nakoniec przez obszerne „marsze* do morza; lejkowate uście tej rzeki jest dostępne dla wielkich morskich okrętów. Dolina Jang-tse-kiangu jest nadzwyczaj żyzna: rzeka obfi tuje w ryby, góry zawierają pokłady węgla.— //. Klimat, flora i fauna. Klimat Chin jest uwarunkowany przez dwa kontrasty ciśnienia atmosferycznego, jakie w ciągu roku przedstawia wnętrze wielkiego azyatyckiego lądu, t. j. przez zimowe ma-ximum i letnie minimum. Taki rozkład ciśnienia

nu (prócz rąbka południowo-wschodniego, gdzie wkracza subregion Indochiński oryentalnego regionu). Naj-charakterystyczniejsze zwierzęta tego subregionu żyją w północo-zachodnich Chinach i wschodnim Tybecie. Obok jednego rodzaju małp Rhinopithecus w Ch-ch południowych częste są owadożerne; szopowaty pies w całych Ch-ch (a także w Japonii), piżmowiec i bez-rogi jeleń w Cb-ch północnych. Osobliwem zwierzęciem jest Aeluropus, zwierzę ssące, wielkości niedźwiedzia, z białym korpusem, czarnemi nogami i uszami, oraz czarnym końcem ogona; zwierzę to żyje wspólnie z dzikiem w pozostałych jeszcze lasach Chin. Między ptakami szczególniej charakterystyczne są piękne ba-

Tutaj w okolicach górzystych poniżej 2000 metr. rosną jeszcze drzewa północne, jaknp. brzozy, ale na nizkich wzgórzach i nizinach trafiają się już zarośla wiecznie

żanty; Ch. wraz z Koreą są właściwą krainą bażan- ₍ miona, zapewne resztki ludności przedchińskiej, tów. Liczne są też ptaki wodne na rzekach, jeziorach , w której chińscy przybysze nie zdołali jeszcze zas-i polach ryżowych. Kormorany na wybrzeżach Chin j symilować. Do rzędu takich należą Punti wprowin-bywają układane do łowienia ryb.— III. Mieszkańiy cyi Kwan-tung, a także Hakka i Hoklo. Punti po-(Chińczycy). Chińczycy, naród należący do Rasy siadają wyższą kulturę, niżeli Hakka, którzy, byó Mongolskiej, przedstawiają grupę jej najliczniejszą może, później tu przywędrowali jako nomadzi; dotąd i kulturalnie najbardziej typową. Pierwotne sie- wędrują oni po kraju jako robotnicy, odznaczają dziby Chińczyków mieści Richthofen w oazach po- się siłą i energią; oni-to głównie skolonizowali For-łudniowego skraju kotliny Tarymu między Chota- mozę. Hoklo zajmują się rolnictwem i rybołów-nem i Lob-Norem. Już tam zdaje się porzucili oni stwem.—Czwarte wreszcie plemię, Tanka, nad Si-życie koczownicze i zwrócili się do rolnictwa. Wzra* kiangiem, stanowiące, jak się zdaje, najdawniejszą stające zapiaszczen;e oaz zmusiło Chińczyków do ludność Chin południowych, zajmuje się głównie że-wywędrowania na wschód, tak, iż w 23-m stuleciu prz. glugą.—Prócz tych cywilizowanych ludów pierwo-Chrystusem znajdujemy ich na północy Kueu-lunu tnych, znajdują się w Chinach plemiona górskie dzi-(Nan-szanu) między 94° i 98° dług. wsch. Gr., w oa- kie, nietknięte przez kulturę chińską. Plemiona ta-zaeh około Ansifanu i Su-czou, ale nie w dzisiej- kie mieszkają w pogranicznych górach prowincyi szych oazach, jeno w dawnych, obecnie piaskiem Kwei-czou i Kwank-si, około wielkich jezior na po-zawianych. Powoli przebyli oni stadyum przej- łudnie Jang-tse-kiangu; są to mianowicie ludy Mi ao-ściowe między nomadyzmera i rolnictwem i przed tse, Miao-seng, Pe-tsai, ludy Saii Mulan, końcem trzeciego wieku przed Chrystusem zaczęli, których poskromienie nie zostało jeszcze zupełnie już jako prawdziwi rolnicy, osiedlać się w prowin- uskutecznione. Wreszcie na granicy Jiin-nanu i Sze-cyach Kan-su i Szen-si. Zajęli równinę Czing-tu-fu ezwanu mieszkają, również nieposkromieni, Lolo na w Sze-czwanie, wielką równinę między Hoang-ho lewym brzegu Kin-sza-kiangu.—Ubranie Chińczy-a Jang-tse-kiangiem, i sięgnęli na prawy brzeg tej ków składa się z szerokich spodni i błękitnego ba-ostatniej, aż za jeziora Tung-ting i Po-jang. Pierw- wełnianego kaftana, na który czasami nakładają szem zadaniem nowych osadników było podbicie drugi, czarny. W zimie mają zwyczaj nakładania wie-i zassymilowanie miejscowych plemion barbarzyń- lu sukien, a na granicy Mongolii wdziewają kożu-skich.—Takie było położenie państwa Chińskiego chy. Bogatsi noszą ubranie jedwabne, składające się przed 2000 r. przed Chrystusem. Dolina Hwei by- z kaftana i długiej sukni zwierzchniej, przewiązanej ła, zdaje się, drogą, po której Chińczycy posuwali pasem. Rękawy u tych sukien są bardzo szerokie, się ku wschodowi, przynosząc ze sobą wszędzie kieszeni niema. Włosy Chińczycy, jak wiadomo, rolnictwo i kulturę. W miarę rozprzestrzeniania splatają w warkocz; zwyczaj ten, obecnie powszech-się ku wschodowi i południowi tracili coraz bardziej ny, nastał w Chiuach dopiero w 1644 r. wraz pozycye na zachodzie, które były zajmowane przez z dynastyą Mandżu. Porost na brodzie jest bardzo ludy stepowe; jednakże w ciągu długich wieków mało rozwinięty i po większej części golony; dłu-odzyskiwali napowrót swoje siedziby pierwo- gie zwisłe wąsy napotykają się częściej i w wie-tne i w końcu XIX stulecia opanowali całą lu okolicach odznaczają godność dziadka. Pokry-Wschodnio-Azyatycką Wyżynę. Naród, rozpostarty cie głowy stanowi zwykle czarna okrągła czapecz-na przestrzeni przeszło 20° szerok., od klimatu pół- ka, w podróży służą śpiczaste kapelusze. Prócz nocnego do zwrotnikowego, musi, naturalnie, przed- haftów inne ozdoby są rzadkie; nawet mandaryni stawiać w różnych okolicach różne cechy cielesne, jako oznaki swej rangi używają tylko guzików ze Chińczycy odznaczają się silną budową ciała i roz- szkła, korali, kryształu lub chalcedonu, i tylko naj-wojem klatki piersiowej; wzrost ich wynosi około 1,700 wyższa ranga używa jako oznaki—guzików pozła-mm.; ręce i nogi niewielkie; usta duże, podbródek canych. Sztuczna deflguracya nóg kobiecych pra-zaokrąglony. Jednakże, jak we względzie fizyczno- ktykuje się na wschodzie i wśrodku państwa, naj-geograficznym, tak i pod względem typu ludności, więcej u Mandżurów i Hakka, najmniej w Sze-czwa-istnieje różnica między Chinami północnemi a po- nie; farbowanie się wśród kobiet jest częste, a obok łudniowemi. Północni Chińczycy mają jaśniejszą, tego u obu płci panuje wstrętne niechlujstwo, południowi—ciemniejszą barwę skóry, pierwsi by- Mieszkania są zwykle gromadne, pojedyńcze chaty wają określani jako żółci, niekiedy czerwonawi, rzadkie, wyjąwszy w Sze-czwanie i Hu-nanie. Wsie drudzy—jako brunatni; przytem południowi Chińczy- składają się z jedno-i dwupiętrowych domów gli-cy są mniejsi od północnych. Obok różnic terryto- niauyeh. W miastach za materyał budowlany służy ryalnych istnieją też różnice odpowiadające stano- przeważnie drzewo. Mieszkania wyższych urzędni-wisku społecznemu: typ arystokratyczny odznacza ków zawierają sale, z drogiemi nieraz ozdobami, się delikatnemi rysami twarzy, wązkiemi skośnemi podłogi są często wyłożone matami. Domy od stro-oczami, wązkiemi ustami i nosem orlim; typ ple- ny ulicy są po większej części zamienione na skle-bejski—nosem bardziej spłaszczonym i grubym, py, tak, iż ulice miast, a nawet wsi, robią wrażenie twardemi grubemi włosami, wyższym wzrostem.— życia handlowego. Ulice te są zwykle bardzo wązkie, Dalej znajdują się w Chinach nieliczni Mandżur o- kręte, pełne zaułków i brudne; tylko na północy, wie, żyjący po miastach potomkowie zdobywców, któ- z powodu używania wozów, —szersze. Hans Meyer rzy już prawie zupełnie rozpłynęli się w wielkiem („Bine Weltreise*) kreśli nam obrazowo życie uliczne morzu narodowości chińskiej, oraz odosobnione ple- ¹ w wielkiem mieście chińskiem (w Kantonie): „Na

75

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

?ncykl. Powtz. Hlafti. T. ZII

teteBJ

1—“■

.M

»"\

te

-łl

w:

l.i

te'

:.'t;

-te;

p tel gte'-ifyfWĘm. f ł te 7'/. - f ' Wr-kil^i‘7 i/rM|M>

■Eli

ffeteś

■!"-:

.Jjtepjfc

iw

i •/'!

i^Etep

te

b!R

^v5~.

K)

ii

|[

ii

iipL

IPi

•;

te- j;

Es@i

ii

ii

lila

;tk;

fflli

te

"!

!hi

.;’t:

fS£3HŁ22|lTi"aB^^S^^^&

- te-'-te -"

Jumiii

,r

iteT

ia

Fig. 280. Dom mieszkalny w Chinach.

•.

=sg

ia

II

.i

f.

te

ii

te!

'i-

te

-imśm

tetetete":

1-

:,v

Fig. 231. Wnętrze domu mieszkalnego w Chinach.

te'te te-^

gg

i!

=źr=r.

MM

IlliSISiHi

teitel

bite

te

ite

Hg —-

Ltetetel

-tej

bu'

im

1=^

..

?vj

llll

Pi

-i

ggl

===

IPJ]

:• ■ "

.l.

: .te

i;

Uri

W.

igte

H!

i,:

te

■1.

telli

K X 'S

’*m

istjf®

Wi

i®

i⁻

te

t ,'f

i fi

li

i; ;te':

lt'J

Pi'

Si

jli

?|Ł3 Em < ■?;

/■i

■ I..

iii

IM a

te j

i;

te:

te

ir

oMI

f;

ii

fi:Ł

IfepĘ:

|7

li

lilii

Hf.

Ł.|H'?1 s2g|Ł_ te***-**-

JłTter *

f85P

iipg*Ę

tete-—-

Fig. 232. Mieszkanie kupca w Pekinie.

prawo i na lewo ciągnie się sklep za sklepem, albo lepiej buda za budą, bez drzwi i okien; długie deski, zawieszone pionowo przed ścianami, po-lakierowane czerwono, żółto, zielono, czarno lub biało, pokryte również różnobarwnemi, olbrzymiemi napisami chińskiemi, służą za szyldy i reklamy; wnętrze sklepów, gdzie kupiec siedzi przy swej rachunkowej desce za towarami, pstrzy się barwami i złoceniami. Na ulicy, wyłożonej płytami kamiennie kucharzy, i co tam jeszcze być może,—wszystko wydaje się tylko głuchem brzęczeniem. Cały ten chaotyczny obraz jest osłoniony półcieniem, albowiem wązkośó ulicy niewiele światła przepuszcza. Każdy wiek, każdy stan jest tam reprezentowany: od eskortowanego mandaryna z pawiemi piórami, aż do żebrzącego kaleki; tylko kobiety rzadko napotyka się na ulicy“.—Rodzina stanowi środkowy punkt życia Chińczyków; powiększenie jej i utrzy-

=sgf

■_"r.

5155

Ibm

mu

jjlgl

II:!

SSS&fE^gp: .

v-if.;

■tóraaiart

Im®

®S@B§I8

■

^ : *Ł.Ł

':T- -:

£4

!'r

ii

ra is

* 4f ii:

f'ii|

Ip*

pS

,r

-mmm

wmm

#l:;FLr

Ł&

i.-

0?

SI

EU!

Wi%

||^^^ggggg»S-«K^. Er,

tĄliiSssr-

i£aaik»i!y

Ili

Ifi

■-' 1 i»#ł

»*>•

•7*

ŁT-^jg

K¹

rs

f‘r::

SjSTŁSifIss^

■ •» ;

.iL-

*■5

aE

gg

tsa

Fig. 233. Mieszkanie kupca w pabliiu Kantonu.

nemi lub cegłami, przewijają się fale ludzi, aż się mąci w głowie; ani piędzi ziemi bez człowieka. Przekupnie, obwoły waoze, handlarze, rzemieślnicy, żołnierze, kuli z lektykami, żebracy, dzieci, jeźdźcy— cisną się, pchają, potrącają w nieopisanym tłoku; wszystko to krzyczy, śmieje się, wyje, mruczy, tak, iż obok tego tysiące innych dźwięków, jak kucie kowali, bicie gongów, siekanie rzeźników, dzwonie-mauie jest głównym celem bytu, a ponieważ i małżeństwo jest uważane tylko z tego punktu, więc ludzie w stanie wolnym napotykają się rzadko. Małżeństwa nie zawiera Chińczyk z miłości; często przychodzi ono do skutku nawet bez wiedzy interesowanych. Zwykle mąż ma tylko jedną żonę i tylko u bogatych zdarza się wielożeństwo, zazwyczaj w postaci konkubinatu dozwolonego przez prawo. Kobieta nie

jest poważaną, co okazuje się już z często praktykowanego mordowania dzieci płci żeńskiej; matka musi słuchać nawet najstarszego syna, gdy ten dorośnie. Ilość potomstwa w małżeństwie jest znaczna. Od szóstego roku dzieci zaczynają się uczyć i prze-dewszystkiem są utrzymywane w czci dla rodziców, co jest podstawą chińskiego życia rodzinnego i całej chińskiej kultury. Nauka zasadza się całkowicie na studyowaniu klasyków: stan nauki Chińczyków, jest zupełnie skostniały, podobnie jak w Europie za czasów, gdy jedynem źródłem i celem wszystkich wiadomości był Arystoteles. Pełnego ambicyi studenta, pragnącego osiągnąć wyższe stanowiska państwowe, czekają niezliczone egzamina (ob. Ustrój państwowy). Chińczyków charakteryzują często jako uprzejmych, przyjaznych, dobrodusznych, usłużnych i t, d.; ale charakterystyka ta odpowiada, jak się zdaje tylko mieszkańcom okolic oddalonych, które rzadko bywają nawiedzane przez obcych: w okolicach nadbrzeżnych, szczególniej w miastach portowych, Chińczycy, przeciwnie, odznaczają się podejrzliwością i biernym oporem, który niekiedy dochodzi do otwartych obelg i gwałtów względem Europejczyków. Sławioną też bywa litościwość i dobroczynność Chińczyków, łagodzące los żebraków, którzy tu zorganizowali się w prawdziwy cech. Obok tego jednak Chińczyk jest niezmiernie chciwy na pieniądze i skłonny do oszukaństwa w handlu. Dzięki swemu zmysłowi handlowemu i zadziwiającemu przestawaniu na małem, Chińczycy wszędzie wytwarzają niebezpieczną konkurencyę, nawet dla Europejczyków; dopomaga im do tego nadzwyczajna pracowitość i zręczność techniczna. Niestety, to samo przestawanie na małem jest tamą dla wyższej kultury: Chińczyk nie pragnie żadnej nowości, żadnych ulepszeń, nie zwraca oczu w przyszłość. Ten krańcowo - konserwatywny duch opiera się przyjęciu obcych zdobyczy, a do tego przyczynia się jeszcze brak zmysłu naukowego u Chińczyków, brak wszelkiej prawdziwej umiejętności. Dawne baśni i fałszywe poglądy nie ulegają tu odrzuceniu lub poprawieniu, lecz, przeciwnie, doznają czci jako coś pochodzącego od przodków, zatem nietykalnego, świętego. Nieograniczona cześć dla przodków przenosi się też na ich czyny, ponad które nic wyższego być nie może. Tym sposobem kultura chińska na ka-idem polu znajduje się w stagnaeyi.— IV. Stosunki państwowo. Państwo Chińskie, które, prócz wyżej pod względem fizyko-geograficznym opisanych Chin właściwych, obejmuje Tybet, wschodni Turkiestan, Mongolię z Dżungaryą (patrz pod odpowiedniemi wyrazami), jest pod względem wielkości trzeciem, a pod względem liczby mieszkańców,—pierw-szem państwem na ziemi. Tylko dwa państwa, mianowicie Wielkobrytańskie i Rossyjskie, przewyższają Chiny obszarem blizko 2 razy. Ludność Chin i państwa Chińskiego dosięga prawie liczby mieszkańców obu tych europejskich mocarstw razem wziętych. Obszar Państwa Chińskiego wynosi mianowicie 11,116,000 km. □, i stanowi więcej niż ¹/t całej Azyi, przewyższa obszar Europy, jest nieco mniejszy od Syberyi, o ¹/₃ większy od Brazylii, o 74 °d Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Liczba mieszkańców Państwa Chińskiego wynosi 361,500,000, tj. prawie y₄ część ludności całej ziemi, przenosi o 10 milionów ludność państwa Wiel-kobrytańskiego z koloniami, a 3 razy ludność Państwa Rossyjskiego i stanowi blizko połowę ludności całej Azy i.—Olbrzymie to Państwo można podzielić na trzy części, mianowicie: Chiny właściwe, obejmujące4,004,650 km. □, Mandżurya 942,000 km. □, i kraje podwładne 6,169,000 km. □; do tych ostatnich zaliczają się: Tybet i Kukunorya, kraje Tianszańskie i Mongolia. Tym sposobem Chiny właściwe obejmują niewiele więcej nad ¹/₃ część całego obszaru, ale mimo to ludność państwa gromadzi się cała prawie, mianowicie, 350 milionów, w Chinach właściwych, podczas gdy na resztę pozostaje tylko 11,500,000. To też wtedy gdy gęstość zaludnienia Chin właściwych dochodzi do 90 na 1 km. □, to w całym państwie wynosi 33 na 1 km. □, a w Mongolii i krajach Tianszańskich tylko 0.6 na 1 km. Główną masę ludności państwa Chińskiego stanowią Chińczycy; zamieszkują oni, prócz Chin właściwych, także"oazy w pozostałych częściach państwa. Wielka gęstość zaludnienia Chin właściwych wywołała nawet emigraeyę Chińczyków do innych państw, gdzie zajmują się oni handlem i przemysłem, a często i rolnictwem, mianowicie w Siamie, Birmie, Tonkinie, w nowszych czasach na Malacce i na archipelagu Malajskim. Nawet w Australii, Kalifornii i Peru Chińczycy stali się niebezpiecznymi współzawodnikami Europejczyków.—Po Chińczykach najważniejszą etnograficzną część składową państwa Chińskiego stanowią Mandżury, z których wyszła dynastya panująca w Chinach od 1644 roku; okoliczność ta nie zmieniła jednak nic ani w ustroju państwowym, ani w charakterze Chińczyków. Trzecią grupę etniczną stanowią Tybe-tańczycy w Tybecie, czwartą Mongołowie w Mongolii, których liczne podziały, jak Kalka-Mongołowie, Kałmucy, Dungani, Tanguci, będą opisane pod odpowiedniemi wyrazami. We wschodnim Turkiestanie mieszkają przeważnie ludy tureckie. Na granicy Chin, Birmy i Tybetu trzymają się dzikie plemiona górskie, podobne do Tybetańczyków; nawet w Chinach Właściwych—pół-dzikie plemiona Miaotse, Mi aoseng i inne, któreśmy już poznali. Hainan jest zamieszkany wyłącznie przez Chińczyków, Formoza tylko na zachodzie; we wnętrzu zaś i na wschodzie przez Malajów. Chińczycy, jak już wiemy, przyszli do Chin właściwych z Azyi Centralnej. Z powodu nadzwyczaj przyjaznych warunków dla rolnictwa w Chinach właściwych Państwo Chińskie zakwitło szybko, już wtedy, gdy kulturowe ludy Azyi zachodniej stawiały dopiero pierwsze kroki. — Obok staroegipskiej i chaldejskiej kultury chińska należy do najstarożytniejszych na ziemi. Kultura chińska znajdowała się w korzystniejszych warunkach trwałości, niż dwie poprzednie, a mianowicie, dzięki olbrzymiej liczbie Chińczyków, dzięki ich odporności,—przez co wszelkie ataki zewnętrznych nieprzyjaciół na kolosa chińskiego odbijały-się bez skutku,—wreszcie dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu, 1j. oddaleniu i odosobnie-

ludność

Chiny północne Ngan-Hwai

19,350,000

11,200,000

8,300,000

9,300,000

25,000,000

22,100,000

21,000,000

1,595,000    137,250,000

ludność 30,000,000 45,000,000 12,000,000 7,700,000 12,000,000 24,600,000 11,800,000 20,500,000 3,000,000 29,700,000 5,200,000

Kwang-si

2,243,650    210,500,000

166,000

500,000

Cała suma 4,004,650 km. □, 348,250,000 mieszkańców. Z powyższej tablicy widzimy, że gdybyśmy nawet całą prowincyę Ngan-Hwai zaliczyli do Chin północnych, to i wtedy, tak pod względem obszaru, jak i ludności, będą one ustępowały znacznie Chinom południowym. Średnia gęstość zaludnienia wynosi: w Chinach północnych 86, w Chinach południowych 94 na km. □; przyczem prowincyę Ngan-Hwai zaliczamy do Chin północnych. Najbardziej zaludniona jest największa prowincya Sze-czwan, gdzie mieszka ¹/₈ ludności całego Państwa Chińskiego; gęstość zaludnienia wynosi tutaj 112 na 1 km. □, w Szan-tungu jednak gęstość je3t największa, bo 210 na 1 km. □. Najsłabiej zaludniony jest północo-zachód: Kan-su, Szen-si i Szan-si, na południu Kwang-si i Kwei-czou. Z powodu ₍ chlerzem Chin, krainą pszenicy; nie dziw też, że

niu od innych ludów kulturowych. Z wyżej wymienionych politycznych części składowych zajmiemy się tutaj, odpowiednio do opisu fizyko geograficznego, wyłącznie politycznemi stosunkami Chin Właściwych.—Chiny właśoiwe pod względem politycznym dzielą się na 18 pro-wincyj. Do prowincyj północnych zaliczamy: P e-c z y-1 i, S z a n-3 i, S z e n-s i, K a n-s u, S z a n-t u n g, Ho-nan, Kiang-su; części Szan-3i i Ho-nan stanowią już przejście do Chin południowych. Ngan-h wai po obu stronach Jang-tse-kiangu jest podzielona między obie części Chin, podczas rgdy Hu-pe (Hupei) po większej części należy już do Chin południowych. W całości do tych ostatnich należą następujące prowincyę: C ze-kiang, Po-ki en, Kwang-tung, Kwang-si, a więc cztery prowincye nadbrzeżne na południe Jang-tse-kiangu, dalej: Kiang-si, Hu-nan, Kwei-czou, Jiin-naniSze-czwan (Sze-ezuen). Stosunek obszaru i ludności tych prowincyi wskazuje następująca tablica:

km. kw.

300,000 212,000 iy5,000 325,000 145,000 176,000 100,000

1,453,000    116,250,000

142,000    21,000,000

razem

km. kw.

.    185,000

.    400,000

.    380,000

.    174,000

. 216,000 . 180,000 .    95,000

. 120,000

34,550

Kwang-tung (i Hainan) .    .    259,100

200,000

Chiny południowe Pogranicze Tybetu

wielkiego zgęszczenia ludności oraz wskutek skłonności Chińczyków do gromadnego mieszkania, powstały w Chinach bardzo wielkie ludne miasta. Liczba mieszkańców tych miast była jednak znacznie przesadzona: milionowemi miastami są prawdopodobnie tylko: Kanton, Pekin, Tien-tsin i Si-ngan-fu; pierwszy ma 1,600,000 m., a pozostałe po 1 milionie. Z innych miast Hang-czou-fu ma tylko około 500,000 mieszkań., Fu-czou-fu 635,000 m., Nankin 450,000 m., Szang-hai 380,000 m. We wnętrzu miasto Han-kou, główny punkt handlowy Chin środkowych, ma jakoby 775,000 m.; prawie tyleż mająmiećNan-czangwKian-gsi i Czóng-tu-fu w Sze-czwanie.—Przechodząc dok rótkiego przeglądu pojedyńczych prowincyj, pierwszą od północy spotykamy P e-c z y-1 i albo C z y-1 i. Prowincya ta jest uboga, nie może sama wyprodukować potrzebnego sobie zboża, posiada jednak gęstość zaludnienia 120 i dwa milionowe miasta: Pekin i Tien-tsin. Pekin, miasto główne Chin, północna rezydencya, składa się z dwóch miast, rozdzielonych murem, z trzema bramami: z północnego, tatarsko-mandżurskiego, i z południowego, chińskiego; w środku pierwszego z nich leży miasto cesarskie, otoczone murem. „Pekin, jak mówi Richthofen, jest miastem upadłem, dni jego blasku należą do przeszłości; ale nawet dzisiaj czyni on na podróżniku wspaniałe wrażenie. Pierwsze wejrzenie na morze domów nie daje dostrzedz wewnętrznego upadku, wyludnienia całych dzielnic, opuszczenia wielu dawnych książęcych rezydencyj, niechlujstwa ulic, w których dawny system kanałów uległ zniszczeniu, a które po ulewach zamieniają się w kałuże, ani też wreszcie niezliczonych żebraków, którzy swemi łachmanami rażą estetyczny zmysł (tylko?) europejczyka". Nie lepiej wygląda Tien-tsin: miasto jest brudne, cuchnące, posiada prawie wszystkie budowle z suszonego mułu: „Położony nad błotnistą Żółtą Rzeką, pośród jednostajnej równiny błotnistej i piaszczystej, Tien-tsin, mówi Werner, nie posiada żadnego wdzięku, a w czasie trzech miesięcy letnich pobyt w nim z powodu upałów jest nie do zniesienia. Pod względem handlowym jednak Tien-tsin, mimo swego płytkiego portu, jest bardzo ważny jako główny rynek herbaty, wywożonej do Rossyi, i węgla kamiennego z kopalni Kai-ping, z którą od r. 1888 miasto jest połączone koleją żelazną, na 130 km. długą. Naj ważniejszem miastem handlowem północo-zachodu prowincyi jest już silnie zmongolizowany Kałgan, punkt wyjścia karawan idących przez Szamo do Urgi i Kiach-ty. Do Pe-czy-li z południa przytyka prowincya Szan-tung, nadzwyczaj gęsto zaludniona, poczę-ści górzysta, poczęści równa, odznaczająca się uprawą bawełny i hodowlą jedwabników. Miastem głównem jest Tsi-nan-fu w pobliżu Hoang-ho. Między pro w. Pe-czy-li a rz. Hoang-ho leży Szan-si, sławna z olbrzymich pokładów węgla kamiennego i żelaza, które należą do rzędu najobfitszych w świecie i są oddawna eksploatowane; tutaj jest rynek pieniężny Chińczyków, siedlisko wielkich banków; miasto główne jest Tai-juen-fu. Prowincya Szen-si jest spi-

była niegdyś punktem wyjścia kultury, która stąd mieszkają łupieskie plemiona: Miao-tse i Miao-seng, rozprzestrzeniła się na wielką równinę. Miastu miasto główne, Kw ei-j ang-fu, leży w południowo-głównemu, Hsi-ngan-fuRichthofendaje 1 milion miesz- zachodniej części kraju. Prowincya Hu-n a n, tj. kraj kańców. Północno-zachodnią prowincyą Chin jest na południe jeziora; jest to obszar rzek Hen-kiang Kan-su, kraj przejściowy do kotliny Tarymu, od- i Juan-kiang, wpadających do jeziora Tung-ting. Kraj dawna droga wędrówek; przez Kansu prowadzi ten jest bogaty w węgiel, doliny wydają herbatę droga od Kuldży do Hsi-ngan-fu. Głównemi produk- i bawełnę. Prowincya ta posiada wyborne drogi tami są: tytoń, opium, rabarbar, piżmo, jest też wę- wodne, gdyż Hen-kiang łączy Jang-tse-kiang z Si-giel kamienny; na gruncie lossowym kwitnie roi- kiangiem; miasto główne, C z a n g-s z a-f u, leży nad nictwo. Miastem głównem jest Lan-czou-fu, na dolnym Hsiang-kiangiem. Kiang-si, prowincya le-prawym brzegu Hoang-ho w malowniczem położę- żąca na wschód Hu-nanu i podobnie jak ta ostatnia niu. Kreitner daje temu miastu pół miliona miesz- rozciągająca się nad rzeką Kiu-kiang, wpadającą do kańców. Między Lan-czou-fu i jeziorem Kukunor le- jeziora Po-jang, wydaje głównie herbatę i porcelanę, ży miasto Hsi-nin g-fu. Za południową granicąwstę- Nad dolnym biegiem rzeki leży miasto główne Nan-pujemy do Sze-czwanu, najludniejszej prowincyi czang,które zostało zburzone podczas powstania Tai-Chin, która też i pod względem krajobrazowym pingów; nowoodbudowane, odznacza się szerokiemi jest najpiękniejszą i posiada największą rozmaitość ulicami. Na północ Hu-hanu i Kiang-si leży Hu-pe(i), produktów. Bogactwo to wyjaśnia się istnieniem tj. kraj na północ jeziora, obejmujący na południu wysokich gór na zachodzie, oraz obszernej żyznej nizinę nad Jang-tse-kiangiem, a na północy góry. równiny (Czerwona kotlina), zraszanej przez Jang- Prowincya ta stanowi serce Chin; obfituje w ba-tse-kiang i jej liczne dopływy, wreszcie południowem wełnę, herbatę, ryż, wogóle w produkta rolnictwa, położeniem. Najważniejszemi produktami Sze-czwa- Oprócz Jang-tse-kiangu przez prowincyę tę przepływa nu są: opium, mak, ryż, pszenica, kukurydza, Han-kiang; nad obu temi rzekami, szczególniej nad sorgo, rośliny strączkowe, tytoń, rzepak, imbier, me- pierwszą, cisną się miasta: na zachodzie I-czang, lony, ogórki, bataty, trzcina cukrowa, taro, kono- wciąż wzrastające miasto handlowe, dalej King-pie, herbata, owoce, wosk i łój; górnictwo dostar- czou-fu, przy uściu Han-kiangu podwójne miasto cza węgla, żelaza, miedzi i cyny; źródła słone do- Han-kou-Han-j ang, a naprzeciwko wielkie mia-Btarczają soli. Hodowla bydła nieznaczna, tylko sto Wu-czang, które ma z tego powodu ważne trzody chlewnej bardzo wiele. Przemysł jest bardzo znaczenie, że aż do niego mogą dochodzić w górę rozwinięty, szczególniej wyr. jedwabnych. Najbogat- Jang-tse-kiangu wielkie morskie okręty. Han-koujest szą i najludniejszą częścią prowincyi jest wielka rów- głównem targowiskiem herbaty, która stąd idzie nina z m. Czóng-tu-fu, mająca 6.200 km. □ obszaru, do Anglii. Na północ od Hu-pe leży prowincya Ho-a 3y₂ miliona mieszkańców, tak, iż gęstość zaludnię- nan, tj. kraj na południe od rzeki Hoang-ho; w skład nia wynosi tutaj 561 na 1 km. □. Miasto Cz ón g-tu- jej wchodzą rozgałęzienia Tsin-ling-szanu i zachodnia fu, mające podobno 800,000 m., jest według Krei- część wielkiej niziny. Głównemi produktami są ba-tnera „ najpiękniej szem miastem Chin “; taksamojak wełna i pszenica. Prowincya ta wiele cierpi od wy-Pekin, rozpada się ono na dwie części: tatarsko- lewów Hoang-bo, miasto główne Kai-fóng-fu, nad mandżurską i chińską. Obie ludności nie miesza Hoang-ho. I sąsiednia prowincya Ngan-h uai w swej ją się prawie ze sobą, ale noszą jednakowe ubra- północnej części ucierpiała wiele podozas ostatniej nie. Kobiety mandżurskie różnią się od chińskich katastrofy. Ciągnąc się od Wielkiego kanału do niezdefigurowanemi nogami. W środku Czóng-tu-fu okolic Hang-czou-fu, obejmuje ona głównie obszary znajduje się tak zwane stare miasto, dawna rezy- nad Jang-tse-kiangiem i Huai-ho, do której w 1887 dencya cesarska, obecnie niezamieszkana; wielkie wlała się rzeka Hoang-ho. Jest to kraina jedwa-gmachy urzędowe służą tylko za sale egzami- biu, bawełny, ryżu, bujna, żyzna, obficie nawodnio-nacyjne dla mandarynów. Jiin-nan leży na połud- na, gęsto zaludniona. Miasto główne Ngan-king-niowo-zachodnim krańcu państwa, jest prowincyą fu nad Jang-tse-kiangiem (nie należy go mieszać najgórzystszą, krajem głęboko werzniętych górnych z powyżej leżącym Nan-king). Prowincya Ki a n g-dolin Jang-tse-kiangu, Me-kongu i Sa-luenu, bogatym su obejmuje uściowy obszar Jang-tse-kiangu i Hwai-w skarby mineralne (cyna, cynk, miedź, srebro, ho z sąsiedniemi wielkiemi jeziorami. Jest to zie-rtęć, węgiel kamienny i sól), ale mało znanym, po- mia najmłodsza, kraj ziemnowodny, poprzerzynany rosłym olbrzymiemi lasami iglastemi i dębówemi. licznemi kanałami, pokryty bujnemi niwami ryżu. Obok naszych zbóż głównym produktem uprawy Część ludności nie rolnicza zajmuje się rybołówstwem jest tu herbata cegiełkowa. Jiin-nan wskutek po- i jest konglomeratem z ludności wszystkich części wstania mahometańskiego znacznie podupadł; mia- Chin, albowiem tu się znajduje główna brama Chin— sto główne T a-l i-f u, na wysokości 2,000 met., nad uście Jang-tse-kiangu. Tu także leżą liczne wielkie wspaniałem górskiem jeziorem, znajduje się w rui- miasta: stararezydeucya Nan-king, punkt środkowy nach. Francuzi starają się dotąd bezskutecznie przemysłu, szczególniej bawełnianego,—stąd nazwa zwrócić handel bogatego w skarby przyrodzone Jiin- tkaniny „nankin*; prócz tego Nanking jest miastem nanu w stronę Tonkinu. Na wschód od Jiiu-nanu uczoności chińskiej. Dawny blask jego budowli zo-leży Kwei-czou, kraina przerżnięta równoległemi stał przyćmiony z powodu zniszczenia w czasiepo-łańcuchami sinijskiego systemu, równie bogata wstania Tajpingów (ruiny dziewięcio-piętrowej wie-w skarby mineralne jak Jiin-nan i równie spusto- ży porcelanowej). Poniżej Nankingu w pobliżu szona przez powstanie. W południowej jej części uścia leży największy port Chin, Szang-hai; obok miasta chińskiego zawiera ono części: francuską, an- I w Ch-ach północnych pokrywający góry lóss po-gielską i amerykańską. Na południu od tej prowincyi j zwala jej sięgnąć wyżej, niż w Ch-ach połu-rozeiąga się Cze-kiang, pierwsza z południowo- dniowych, mimo cieplejszego klimatu tych ostatnich, nadbrzeżnych prowincyj, ze skalistemi brzegami, po- Głównemi produktami rolnictwa Chin są: ryż, her-siadająca jeszcze jednak część wielkiej niziny. Tu- bata i pszenica. Ryż przeważa w Ch ach środko-taj leży najznakomitsze za czasów Marco Pola han- wych i południowych, daje dwa żniwa na rok, nie dlowe miasto Chin, Hang-czou-fu, dawne Quin-sai, którego port jest obecnie zamulony. Miasto to zostało zburzone w czasie powstania Tajpingów; przedtem miało posiadać cztery razy tyle mieszk., co dzisiaj (500,000). Północna część Cze-kiangu jest nadzwyczaj żyzna; tutaj jest największa hodowla jedwabników, nietylko w Ch-ach, ale wogóle na ziemi.

wystarcza jednak w zupełności na wyżywienie mieszkańców i musi być sprowadzany z Indochin. Prócz pszenicy, którą wydaje głównie Szen-si, uprawiają tu proso, kukurydzę, żyto, jęczmień, w wyższych okolicach—owies i kartofle. Obok uprawy zboża wysoko jest rozwinięte ogrodnictwo. Chińczycy hodują też różne rośliny dla specyalnych celów: bambus do budowy domów i mostów, wierzby, jesiony dla żywienia owadów dostarczających wosku, drzewa dostarczające pokostu i t. d. W Ch-ach południowych uprawiają trzcinę cukrową w takiej ilości, że nietylko pokrywa ona potrzeby kraju, lecz jest przedmiotem znacznego wywozu. Najważniejszą rośliną techniczną Chin północnych jest bawełna, która też odchodzi za granicę w znacznej ilości. Hodowla jedwabników jest najbardziej rozwinięta w północnym Cze-kiangu, Ch. wywożą tak jedwab surowy, jak i towary jedwabne; jest to największy wywóz Chin, wynoszący przeszło 30 milionów taelów. Drugie miejsce zajmuje wywóz herbaty, blizko 27 milionów taelów.

Prowincya Fo-kien leży na połud. Cze-kiangu, jest przeważnie górzysta, przerżnięta rzeką Min-kiang, wydaje herbatę. Przy uściu Min-kiangu leży miasto Fu-czou-fu, 635,000 m-ców, port otwarty dla cudzoziemców; w 1884 r. był ostrzeliwany przez Francuzów, ale niewiele ucierpiał, i jest dotąd największym portem wywozowym herbaty w Ch-ach.

Herbatę uprawiają głównie w Ch-ach południowych na stokach gór, z których woda może dobrze spływać. Gospodarstwo rolne w Ch-ach spoczywa w rękach drobnych posiadaczy; wielkich posiadłości niema, kraj jest rozdrobniony w tak wysokim stopniu, iż 60 hektarów stanowi już wielką posiadłość. Wielkie obszary zajmuje w Ch-ach uprawa opium; z maku, uprawianego głównie w Sze-czuanie i w Jiin-nanie wyrabiają rocznie około 5 milionów kg. opium. Jednakże ilość .ta nie wystarcza na potrzeby miejscowe, tak, iż przywóz opium stoi na czele handlu przywozowego Chin i dosięgnął w r, 1890 wartości blizko 29 milionów taelów. Fatalne skutki użycia opium dla ciała i ducha zagrażają przyszłości narodu chińskiego. Rybołówstwo jest w Ch-ach bardzo rozwinięte; ryby obok ryżu stanowią główne pożywienie. Chów zwierząt domowych ogranicza się jedynie do świń. Owce i wielbłądy są hodowane na granicach Mongolii; konie, muły i osły w okolicach górskich; bydło i bawoły w obszarach ryżowych, dla uprawy pól. Gospodarstwa leśnego w Ch-ach wcale niema; większa część kraju jest bezleśna, nawet zarośla bywają często wypalane. Z tego powodu deszcz pada niekiedy bardzo nieregularnie, a to prowadzi za sobą posuchy i klęski głodowe, które wobec olbrzymiej ludności Chin czynią nieraz straszne spustoszenia. — Przemysł Chin jest bardzo urozmaicony. Pominąwszy przemysł wyr. jedwabnych i bawełnianych, którego siedliskiem jest Nankin, różne gałęzie przemysłu dosięgnęły w Ch-ach wysokiego stopnia rozkwitu; wyroby odznaczają się artystycznem wykonaniem i smakiem, szczególniej zaś porcelanowe, jakoteż malowanie na porcelanie, wyroby szyldkretowe i t. d. Jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu jest wyrób papieru na liczne potrzeby miejscowe i na wywóz.

Dalej dochodzimy do prowincyi Kwang-tung, która posiada podzwrotnikowy klimat i produkuje, prócz herbaty i ryżu, w znacznej ilości i trzcinę cukrową. Tu, przy uściu Si-kiangu, leży Kanton, po chińsku Kw a n g-c z o u-fu, największe miasto w Ch-ach, najhandlowniejsze ze wszystkich do 1857, w którym ustąpiło swego pierwszeństwa portowi Szang-hai. Przed zatoką Kantońską leży portugalskie miasto M a c a o i angielska wyspa H o n g-k o n g.

Ostatnią prowincyą chińską jest Kwang-si; wydaje ona te same produkta co Kwang-tung, ale jest mniej uprawna i zamieszkana po części przez niepodległe plemiona górskie; miasto główne Kuei-lin-fu.

Przed wybrzeżem Kuang-tungu stercząca z morza wyspa Hai-nan posiada podobne produkta, jak Kwang-tung. Chińczycy zajmują tylko wybrzeża, górzyste wnętrze zamieszkują ludy niepodległe. Port Kbung-czou jest otwarty dla cudzoziemców. Po-dobneż stosunki przedstawia na wschód od Fo-kien leżąca wyspa Formoza albo Thai-wan. Wyspa ta została zaludniona przez Chińczyków w 1644 r.; uciekli oni na wyspę przed najściem Mandżurów i tu natrafili na Holendrów, którzy usadowili się byli na zachodniem wybrzeżu Formozy w 1622 r. ale opuścili je w 1662 r. Dzikie górskie ludy wnętrza, o typie malajskim, żyją na ciągłej stopie wojennej z Chińczykami. Mimo to, ci ostatni doprowadzili zajęte przez siebie obszary do wysokiej kultury; głównemi produktami są: ryż, trzcina cukrowa, konopie, indygo, herbata, kamfora; prócz tego lesista wyspa dostarcza drzewa. Port Ta-kau, na połud.-zach., został niedawno otwarty dla Europejczyków.

Na północy głównym portem jest Ta m-s u i, port miasta głównego Tai-pe-fu, leżącego pośród wielkich pól ryżowych.—Z powyższego, krótkiego, przeglądu poszczególnych prowincyj wynika, że kultura Chińczyków opiera się głównie na rolnictwie; jednakże Ch. nie są jeszcze dostatecznie uprawne; tylko w okolicach uścia Jang-tse-kiangu rozciąga się jedno nieprzejrzane pole ryżu, ale zresztą w innych częściach Chin oko napotyka znaczne przestrzenie nieuprawne. Odnosi, się to szczególniej do gór, gdzie grunt skalisty nie sprzyja uprawie, tylko

zmu-

Wyroby metalowe również odznaczają się dobrocią. Wogóle jednak przemysł chiński pod wpływem kon-kurencyi wielkiego przemysłu europejskiego upada i ustępuje miejsca rolnictwu; szczególniej odnosi się to do górnictwa. Jakkolwiek nadzwyczaj bogate pokłady węgla i żelaza były eksploatowane przez Chińczyków, to jednak rezultaty są drobne, gdyż, jak we wszystkiem, tak i tutaj, pozostali oni na tym samym stopniu, jaki osiągnęli w Wiekach Średnich.—Podczas gdy przemysł upada, handel chiński wciąż kwitnie, co więcej, kwitnął już w odległej starożytności i to jedynie rozpowszechniało niejakie wiadomości na Zachodzie o wielkiem państwie dalekiego Wschodu; przedewszystkiem jedwab chiński był ceniony na Zachodzie już za czasów rzymskich. Droga haodlu jedwabiem prowadziła wówczas przez Si-ngan-fu, Lan-czou-fu, kotlinę Tarymu, Pamir, Baktreę (Balch), przez Antiochia Margiana (Merw), przez Persyę do Eufratu, skąd kosztowne materye szły okrętami dokoła Arabii do Petra, nad zatoką Akaba i stąd do Antyochii. Gdy następnie miejsce handlu lądowego zastąpił morski, ludy Zachodu dosięgnęły morzem południowo-wschodnich Chin i handel chiński zwrócił się w tym kierunku. Arabowie sięgnęli jeszcze dalej, odwiedzali porty chińskie, ale w owe czasy i chińskie okręty puszczały się już na dalsze wyprawy, do wysp Ma-iajskich i Indyj. Gdy w 1500 r. Portugalczycy przybyli do Chin, jeden tylko Kanton był portem otwartym dla cudzoziemców. Dopiero w 1840 r., po ukończeniu wojny o opium, Ch. zostały szone do otwarcia Anglikom 5-u portów: Kantonu, Amoy, Pu-czou, Ning-po i Szang-hai, a więc tylko portów prowincyj południowych. Hong-kong objęli Anglicy w zupełne posiadanie. W roku 1843 zawarły Chiny traktaty handlowe z Francyą i Ameryką Północną, 1847 ze Szwecyą, 1858 z Rossyą, 1861 z Niemcami. Z powodu wojen europejskich mocarstw z Chinami w latach: 1857, 1859 i 1860 zostały otworzone: w 1858 Nin-ozuan w Man-dżuryi, Czy-fu w Szan-tung, Czyng-kiang nad Jang-tse-kiangiem; w 1860: Tien-tsin, Kiu-kiangiHan-kou nad Jang-tse-kiangiem, Sza-tou; 1863: Ta-kau iTam-siu na Formozie; w 1866 r.: Khung-czou na Hai-na-nie; w 1867 Pakoi, nad zatoką Tonkińską, Wen-czou w Cze-kiangu i przystanie nad Jang-tse-kiangiem: I-czang, Ta-tung, An-kung, Wu-zu, Sza-szyiLi-ki-kou, dalej Wu-hu i Czung-king w Sze-czwanie; w r. 1887 stacye celne: Kou-lun i Lappa, na południo-wem wybrzeżu, i wreszcie we wnętrzu: Meng-tsu między Jiin-nanem a Tonkinem, i Lung-czou, na granicy chińsko-tonkińskiej. W tych 22-ch portach i sta-cyach celnych obrót handlowy r. 1890 wyniósł 214,237,000 taelów, przyczem przywóz był większym od wywozu: tamten ma wartość 127,083,000, ten tylko 87,114,000 taelów. Przywóz obejmował: opium, tkaniny i przędzę bawełnianą, ryż, tkaniny wełniane, ryby, drzewo, naftę, węgiel, żelazo, oy-nę, ołów; więcej niż połowa przywozu przypadała na Szang-hai. Wywóz obejmuje głównie herbatę, jedwab surowy, bawełnę, cukier, odzież, papier, fajerwerki, maty; główne ognisko wywozu jest również w Szang-hai. Obok Szang-hai najważniejszemi dziś

portami są: Kanton, Kon-lun, Amoy, Sza-tou i Fu-czou, potem dopiero Tien-tsin, Han-kou i Lappa. Ale Han-kou od czasu otwarcia wzniósł się tak szybko, iż stał się głównym punktem dla handlu zachodniej i środkowej części Chin z zagranicą. Godną uwagi jest rzeczą, że wskutek konkurencyi Indyj i Japonii wywóz herbaty stale się zmniejsza. Handel zewnętrzny w dwóch trzecich zwraca się ku Wielkiej Brytanii, mianowicie przez Hong-kong. Po Anglii następują Indye i Stany Zjednoczone, dalej Japonia i Rossya, a później dopiero reszta państw europejskich. Handel wewnętrzny znajduje się całkiem w ręku Chińczyków; jest on wielce tamówa-ny z powodu niedogodności dróg. Kanały, stanowiące prawie jedyne drogi we wnętrzu Chin, są w złym stanie. Nawet słynny Kanał Cesarski zachował tylko cień swej dawnej świetności. Liczne drogi lądowe, zniszczone podczas powstania Taipingów i Mahometan w Jiin-nanie, nie zostały odrestaurowane; mosty znajdują się w upadku, przydrożne schronienia dla podróżnych są w zwaliskach: tak więc pozostają tylko wielkie rzeki, głównie Jang-tse-kiang i jego dopływy, po których żeglują niezgrabne statki, zwane dżunkami. Mieszkańcy brzegów Jang-tse-kiangu są wybornymi żeglarzami, jak również mieszkańcy nadmorscy, którzy tu i owdzie zajmu ją się pirateryą; ale i żegluga Chińczyków od cza su Wieków średnich pozostaje na jednakowym stopniu: na tak samo zbudowanych okrętach, jakie widział Marco Polo, Chińczycy żeglują dotąd po okolicznych morzach, zapuszczając się w okolice wysp Malajskich.—Jedna z najwspanialszych budowli starego państwa chińskiego, wielkimurchiński, znajduje się również w upadku; nie stanowi on nieprzerwanego szańca, jest w wielu miejscach poroz-walany, w innych nawet już zniknął zupełnie, tak, iż niektórzy powątpiewali o jego istnieniu. Nie ulega jednak wątpliwości, że mur ten zaczęto budować w III w. przed Chryst., dla powstrzymania napadów z Mongolii. Początek tego muru znajdował się pod Hin-czou, na południe Lan-czou-fu,przecinał Hoang-ho dwa razy i kończył się w prowincyi Pe-czy-li. Dane te odnoszą się prawdopodobnie do teraźniejszego muru wewnętrznego, albowiem Ch. posiadają obecnie dwa mury, z których wewnętrzny biegnie wzdłuż granicy Pe-czy-li i Szan-si i kończy się nad zatoką Liau-tung pod Szan-hai-kwan Mur ten został przedłużony na północo-wschód za pomocą wału z palisadami, który się ciągnie przez Mandźuryę wpo-przek rz. Sungary. Drugi mur, zewnętrzny, nosi właśnie obecnie miano wielkiego muru; zaczyna on się od Su-czou w przejściach Ju-món, biegnie do Ning-hia wzdłuż Hoang-ho, tutaj przekracza rzekę, trzyma się południowej granicy Ordosu, przecina Hoang-ho po raz drugi pod Pian-kuan—i wreszcie pod Pekinem łączy się z murem wewnętrznym. Przy końcu XVII stulecia mur chiński stanowił nieprzerwaną budowlę na 17 metr. wysoką, 7 metr. szeroką; był to właściwie wał ziemny, zamknięty po obu stronach murami; za materyał budowlany służył tu kamień ciosowy a po części cegły. Obecnie mur nie wszędzie dochował się w tym stanie, ale gdzie dawny zniknął, tam pozostały przynajmniej wieże, zbudowane po części z ziemi, po części z cegieł, na 8 metrów wysokie.—Jak chińska kultura tak również i administracya jest skostniała, polegająca na nieskończonej pisaninie. Przedajność urzędników jest normą i polega po części na chciwym charakterze Chińczyków, po części na wadliwej organizacyi i złej płacy. Z tego powodu mandarynów więcej się obawiają niż szanują. Liczne powstania w Ch-ach są bezwątpienia często wynikiem wyzysku i nadużywania władzy ze strony urzędników. Skostniałe też są religie państwo-w e, mianowicie religia: Konfucyusza, Buddyzm i Tao-izm. Religia chrześciańska ma w Ch-ach dość zwolenników: w 1881 r. religia katolicka liczyła 1,094,000 właściwie niema: najwyższym kapłanem jest cesarz, a każdy urzędnik, z kolei od wice-króla począwszy, może spełniać służbę bożą. Buddyzm ma wielu wyznawców w Ch-ach, najwięcej, naturalnie, na granicach Tybetu, obecnego ogniska buddyzmu. Ta forma religii nie jest w Ch-ach zupełnie zrównana z religią Konfucyusza, jakkolwiek prawdopodobnie posiada więcej wyznawców, a w każdym razie więcej świątyń. Klasztory buddyjskie są najczęstsze w Jiin-nanie i Sze-czwanie. Założycielem Taoizmu był Lao-tse w VI stuleciu przed Chr.; pragnął on wprowadzić cześć najwyższej istoty (Tao, rozum) i przez to pogłębić życie religijne Chińczyków, ale religia ta nie odpowiada-

...... ' ' ;- .• -

HH    ..... ■■ •

-■ -irl

/.

i;!;'*:

o”

•■ 'ijSsS&sź?⁵: Ss'-;¹

ip

w«l«g

MISI

farsa

iii

pSg«

IMWS

Hm

Wm-rW""

■i

0-v; . -,

. .*• ' '

' ~yc1

PP!

ns

r ,ł-

£:?^!k8m

ip®®

BHP

mg

ST^<t5

lieb'- \.

t: •

•• j

.■y

".'ii’ '*>’•-

fflsl

gSg.

r* "    - •

gj.

kj ■

r-ce^s

Fig. 234. Wielki Mar Chiński.

■wyznawców, w 1887 ewangelicka 33,750. Religia | ła praktycznemu zmysłowi Chińczyków i znajduje Konfucyusza powstała w Ch-ach na 5 wieków przed j się w upadku. Nawet niezbyt opiekuńczo usposo-Cbrystusem; głosi ona suchą moralność, odpowiada- I bione władze chińskie muszą często wydawać roz-jącą trzeźwemu i praktycznemu zmysłowi Chińczy- I porządzenia, chroniące lud od bezwstydnego wyzy-ków. Nadnaturalność, grająca tak wielką rolę we j sku kapłanów buddyjskich, tych „szalbierskich szer-wszystkich religiach, w religii Konfucyusza prawie j sztui, kfćre rabują pasieki pszczół*. Islam, którego nie istnieje; jest to najbardziej ziemska z religij: i główncn- siedliskiem jest Jiiu-nan, jako najmłodsza „Jakże mogę, powiedział Konfucyusz, wiedzieć coś- z powyższych religii, jest jeszcze najmniej zepsuta, kolwiek o niebie, kiedy poznać dobrze to, co się Mimo skostnienia objawów życia narodowego i pań-dzieje na ziemi, jest już bardzo trudno*—„Nie nau- stwowego. niedalekim zdaje się być czas, w którym czyłeś się jeszcze dobrze żyć, powiedział do jedne- Ch. będą zmuszone zabrać się energicznie do wpro-go ze swych uczniów, a już myślisz o tem, co cię wadzenia reform europejskich. Jak z począt-spotka po śmierci*. Świątynie Konfucyusza znaj- ku otwarcie portów na wybrzeżu, następnie źeglu-dują się w wielkich miastach; stanu duchownego ga na Jang-tse-kiangu, tak i w przyszłości inne re-

75

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod JL

Wielfea Enc. ilustr. T, *11.

formy Ch. wprowadzać będą prawdopodobnie pod własnej tradycyi, że przodkowie ich błąkali się po naciskiem zewnętrznym. Gdy jednak zczasem Ch. dojdą do świadomości, że w swych niewyczerpanych pokładach węgla kamiennego, w taniości i obfitości sił roboczych, w plenności wreszcie swej pszenicy, posiadają potęgę, która może zapanować nad rynkami świata, wówczas ludy europejskie znajdą się wobec poważnej grozy ekonomicznej.—P o d kiestanu przez rzekę Oksus (Amu-Daryę) i południo-względem militarnym Ch. też mogą stać się we stoki gór Tian-szanu nad rzekę Żółtą, a na-zczasem groźnemi. Przestawanie Chińczyków na i stępnie osiedliła się na żyznych równinach Szan-małem i wytrwałość czynią ich dobrymi żołnierza-    si.    Że wtedy pędziła życie    koczownicze,    dowo-

lasach prowincyi Szan-si, nie znając ani domów, ani odzieży, ani sposobu rozpalania ognia. Żywili się zdobyczą łowiecką, oraz korzonkami i owadami. Odznaczali się czarnością włosów. Badania etnograficzne doprowadziły do wnioBku, że ta rasa czarnowłosa przyszła od morza Kaspijskiego z Tur-

mi. Wprawdzie pod względem organizacyi i obec-    dzi    przechowana w Księdze    Dokumentów    Histo-

nych środków wojennych armia chińska przedsta- rycznych nazwa „pasterzy trzód" i „pasterzy lu-wia jeszcze wielkie braki, ale w każdym razie czyni dzi.“ Ślad takiego życia zachował się też w pi-postępy; rząd dokłada poważnych starań w celu śmie, w znakach, wyrażających prawdę, prawo, przeprowadzenia obwarowań i stworzenia floty wo- sąd. Są to znaki złożone, które, gdy je rozdzieli* jennej. W r. 1889 Ch. miały 103 okręty wojenne    my    na części składowe, dadzą    nam wyrazy:    „mo-

z 536 działami i 6,384 ludźmi załogi. Armia roz-    ja owca“, albo „moja własna    owca", albo „słowa"

pada się jeszcze po staremu na pięć obwodów wo- i „owca“; więc przedmiotem rozmów i wymiaru jennych: Mandżurya, Chiny, Tybet, Wschodui Turkie- sprawiedliwości musiały być niegdyś zatargi pa-

fi

11

Lllfg

Mm

ii ii

MM

vi

||

■ch

v_

fi

Fig. 235. Broń Chińczyków.

Fig. Z36. Żołnierze chińscy.

Fig. 237. Hehry Cliińczyków.

jących opokę życia Konfucyusza, a stanowiących razem aż 2,267,000 lat. Wymienia też imiona: J u-czeu-Szy (= mający kryjówkę), który nauczył osiedlające się nad rzeką Żółtą plemiona robienia szałasów z gałęzi drzew; Sej - dży n - Szy (=wytwórca ognia), który odkrył sposób jak wywoływać

atan i Mongolia; jądro armii tworzą Mandżury, . sterskie o trzodę. Inne teorye pochodzenia Chiń-około 90,000 żołnierzy w 8 chorągwiach; obok nich j czyków, np.: z Egiptu (jezuity Kirchera, Mairana stoi w Ch-ach około 260,000 zdolnego do boju żoł- j i członka towarzystwa królewskiego w Londynie nierza. Główna masa wojska stoi w Pe-czy-li, inne | Needhama w XVIII w.), lub z Mezopotamii i Ar-silne korpusy, w Kuang-si, a więc na granicy Ton- j menii (księdza Premare XVIII w.,jj d-ra Edkinsa, kinu, wreszcie na Formozie. W Tybecie, Wscho- j Terriena de Lacouperie XIX w.) nie stwierdzają dnim Turkiestanie i Mongolii znajdują się nieznacz- się żadnym poważnym dowodem.— Tradycya chiń-ne oddziały regularne, a głównie milicya. Cała ska nazywa pierwszego człowieka na ziemi chiń-armia chińska wynosi około 387,000; do tego Ch. skiej imieniem Pan-Ku i mieści go w pierw-posiadają około 650,000 nie wy ćwiczonej rezerwy, szym z 10-ciu „kiu, czyli czasokresów, poprzedza-Wogóle więc armia, w stosunku do olbrzymich rozmiarów państwa i ludności, jest bardzo mała.—Biblio gr.. W. Sieviers „Asien"; Richthofen „China”; tegoż „Fiihrer fiir Forschungsreisendeu; Kreitner „Im fernen Osten"; E. Reclus „Geogr. Univ.“ VII; „Bul-letin de la societe neuchateloise de geographie"

w. u.

drzewa; Fu-hi, który odkrył żelazo, paląc drzewo

(t. VII, 1893); Pitou „Les ensevelissements de per- płomień przez tarcie dwóch kawałków suchego sonnes vivantes dans le nord de la Chine".

Dzieje. — O pochodzeniu Chińczyków najpra- na ziemi brunatnej, t. j. rudzie żelaznej łącznej, wdopodobniejsze domysły powziąć możemy z ich ¹ wymyślił 18 diagrammów, czyli znaków, podstawę

abecadła chińskiego, a nadto podzielił lud na plemiona i stany, nauczył go składania ofiar Niebiosom z pierwszych płodów ziemi. Następcą jego miał być Szyn-nong, wynalazca pługa i 70 roślin trujących, oraz takiejże liczby odtrutek (antydotów). — Gdyby naprawdę wynalazki takie były dokonane przez władzców ludu, mielibyśmy w Chinach urzeczywistnione marzenie Platona o państwie, w któ-rem filozofowie mieli być królami, lub królowie filozofami. Zresztą następstwo systematyczne tych wynalazków i znaczenie słownikowe dwóch pierwszych imion ostrzegają nas wyraźnie, że mamy tu do czynienia z konstrukcyą wyrozumowaną, podobnie jak w opowieści starożytnych Rzymian o Ro-mulusie i Numie Pompiliuszu. Co do Pu-hi jednakże Chińczycy wskazują grób jego w Czyn-czu, w prowincyi Szen-si, przypisując mu 115 lat panowania (około 2852 r. przed nar. Chr.). Po Szyn-nongu panować miał uzurpator Hoang-ti, którego żona, Si-ling-szy zauważyła wyrób jedwabiu przez jedwabniki i użyła kokonów do tkania materyj jedwabnych. Tylko dwa jeszcze panowania, Szao-hao i Czu-en-hiu muszą wystarczyć na zapełnienie 500-letniego okresu pomiędzy Fu-hi’m i 8-ym cesarzem, wielkim Ja o (2356 przed nar. Chr.), wysławianym przez Konfucyusza. Państwo chińskie rozciągało się wtedy od 23° do 40° st. szer. geogr., wzdłuż wybrzeża oceanu i na 16 stopni długości, po obu stronach Pekinu. — Jao miał re-zydencyę swoją w mieście Ki-czu, w nadmorskiej prowincyi Szan-tong. Tu i w innych miastach urządził targi oraz jarmarki. Lecz wielki potop zalał znaczną część kraju północnego, a trwał przez cały czas następnego panowania, Szuna. Dopiero „wielki” Ju po 9-ciu latach pracy zdołał ściągnąć i osuszyć wody, zapewne wezbranej rzeki Żółtej, a wdzięczny za to lud uznał go cesarzem w 2205 roku. Ju stał się założycielem I &ynastyi, zwanej Hia i złożonej z 17-u cesarzów (2205? — 1766?). Zasłużył on sobie na sławę dobrego monarchy. Ale ostatni z potomków jego, 17-ty, imieniem Ki-Kuei, był okrutny, rozpustny, wiarołomny: więc Niebo odjęło mu opiekę swoją, więc lud powstał, wypędził go i ogłosił cesarzem w 1766 r. Tanga, założyciela II dynastyi, zwanej Szaug.— Ta wydała 28 cesarzów 1766 — 1122 przed Chr. Ostatni z nich wywołał również złemi postępkami bunt ludu i ogłoszenie cesarzem cnotliwego a walecznego Wu-Wanga z III dynastyi, zwanej Czeu, a złożonej z 35 cesarzów, między 1122 (?) a 255 r. przed Chr. Szkodliwym w następstwach błędem Wu-Wanga było podzielenie monarchii na 72 hoł-downe, niby feudalne, państewka, między swoich krewnych, jakoteż między potomków poprzedaich dynastyj; wynikły bowiem zatargi i wojny domowe, które za panowania Mu-Wanga (936 roku przed Chr.), ośmieliły Tatarów do pierwszego najazdu. — Mędrcy i prawodawcy religijni, jak Lao-tse i nieco młodszy od niego Konfucy usz (551— 475 przed Chr.), oraz Meng-tse, o sto lat później żyjący, nie mogli zahamować rozterek, ani umocnić rządu centralnego. Nastąpiła nareszcie klęska żywiołowa. Zwiastowało ją wstrząśnienie naczyń miedzianych, na których były wypisane nazwy wszystkich prowincyj przez cesarza Ju, a które do dziś dnia przechowują się w pekińskiej świątyni Konfucyusza. Wkrótce po tej złowieszczej przepowiedni runęła góra do rzeki Żółtej i spowodowała wielką powódź. Klęska ta, w połączeniu z wojną domową, sprowadziła upadek dynastyi. Zwycięz-ca Czau-sing-Waug, lubo nie przybrał tytułu cesarskiego, stał się wszakże głową niedługo wiecznej, ale znakomitej IV dynastyi Tsin (255—206). Podobno od jej imienia pochodzą wyrazy Sin i Chiny, podane Europie przez Arabów, a może i wcześniej, przez zamieszkałego w Babilonie w VI w. przed Chr., hebrajskiego proroka Izajasza, który wspomina o kraju „Sinim“ (XLIX, 12). Babilon pośredniczył niewątpliwie w prowadzeniu transportów jedwabiu do fabryk purpury tyryjskiej z przyległej do Chin Małej Bucharyi, a może i z samych Chin, które u Ptolemeusza nazywają się również „krajem jedwabiu⁴⁴—Ser es, lub u innych pisarzy greckich i rzymskich: Serica. — Czwarta dynastya wydała wielkiego monarchę Hoang-ti, albo Czy-(Szy)Hoang-ti (246—210 przed Chr.),porównywanego przez historyków europejskich z Karolem Wielkim, cesarzem Zachodu. Był to dzielny wojownik: wyruszywszy na czele 300,000 wojsk, zwyciężył i mocno przetrzebił najezdnicze plemię tatarskie Hiong-nu; pokonał buntowników w Ho-nan; podbił na południu prowincye: Fu-kien, Kwang-tung i Kwang-si.— Państwo jego zostało podzielone na trzydzieści sześć prowincyj, ale wszystkie podlegały jedynemu rządowi centralnemu, rezydującemu w środku. Stąd powstała urzędowa nazwa dla całej monarchii: Państwo środkowe. Hołdowni władzcy znikli; cesarz dla zatarcia wszelkich śladów i wspomnień dawnego bezrządu kazał spalić wszystkie księgi, nieposłusznych zaś temu rozkazowi uczonych śmiercią karał. Obrawszy sobie za stolicę miasto Hin-Jang (dzisiejsze Si-ngan-Fu w Szau-si), zbudował pałac wspaniały. Dla zabezpieczenia granicy od strony Mongolii, rozpoczął budować i daleko posunął sławny mur „chiński⁴*. Wewnątrz kraju ułatwił komunikacye, przeprowadziwszy dużo dróg i kanałów. Ale pod słabym synem jego, Ur-szy-Hoang-ti wybuchły, znów bunty wywłaszczonych hołdowników, a następny cesarz Tsi-jong wpadł w ręce okrutnego wodza buntowników Hing-Ju i został przez niego zabity wraz z całą rodziną. Ten okrutnik jednakże po 5-u latach walki poniósł porażkę i znalazł śmierć pod Wu-king, w bitwie z Liu-Pangiem, który przybrał imię Kao-ti i stał się założycielem V dynastyi, Han, zachodniej (206 przed Chr. do 25 po nar. Chr., 25 cesarzów). Kao ti obrał sobie rezydencyę naprzód w mieście Lo-jan, poza rzeką Jang-tse-Kiang, w prowincyi Ho-nan, lecz później wrócił do żyznej Szan-si i urządził stolicę w m. Cza-ngau. Znosił urządzenia wielkiego Hoang-ti i, usuwając bogów dawnych kraju Tsin, zastępował ich bogami rodzinnej swej ziemi Han. Następca jego kazał odtworzyć księgi, zniszczone niegdyś przez Hoang-ti. Szczęściem znalazły się fragmenty w notatkach mężów uczonych. Więc nastał teraz okres iwawej pracy umysłowej i rozkwitu literatury. Państwo używało pomyślności w pokoju. Cesarz Wu-ti w 121 r. przed Chr. wysłał wojska do Mongolii, które pobiły zuchwałych Hiong-nu i zmusiły ich do uległości przysłanym od cesarza gubernatorom. Posunęła się na stepy kolonizacya i powstały miasta chińskie w Mongolii. Przetrzebione, zgnębione hordy Hiong-nu zostały w 93 r. przed Chr. wyparte ze swych koczowisk i znalazły się w III w. ery chrześciańskiej w Turkiestanie, w okolicy morza Kaspijskiego, na stepach, zwanych dziś kirgiskiemi. Oni-to zapewne przeszli przez Wołgę w r. 375 pod nazwą Hunnów i wywołali wielką wędrówkę ludów w Europie, tak fatalną dla cesarstwa Rzymskiego. Ale tymczasem w Chinach niejaki Wang-Mang wzniecił bunt przeciwko nieletniemu cesarzowi Ping-ti w 1-ym roku po narodzeniu Chrystusa i sam ogłosił się cesarzem w r. 9-ym. Zginął on wszakże w wojnie z rokoszaninem Liu-Siu (23 roku), który, przybrawszy imię Kwang-wu-ti, stał się protoplastą VI dyna-Btyi, zwanej Hiu-Han, czyli Han wschodniej, albo późniejszej (25—221), ze stolicą w Lo-jan. Za rządów następcy jego Ming-ti; w 65 roku urzędowo uznane zostały księgi buddyjskie jako religijne, a potęga państwa wzrosła przez poddanie się pod władzę cesarza czterech krajów Małej Tataryi nazywanych: Szen-szen, Chotan, Kecze i Kaszgar. Na te czasy przypada też początek osiedlenia się żydów w Chinach, zapewne wskutek zburzenia Jerozolimy przez Rzymian. Następne stulecie było już za-wichrzone zaburzeniami, a między 200 i 265 r. Ch. rozpadły się na trzy królestwa, pod trzema dyna-styami; w zachodn. prowincyi Sze-czwan, w mieście Czyng-tu, rezydowali dwaj ces, dynastyi małej Han, w środku w Lo-jan dwaj z dynastyi Wei, na wschodzie, nad dolnym Jan-tse-kiangiem, w m. Kien-kang, dzisiejszym Nankinie, dynastya W u. Pomiędzy wodzami w nieustannych wojnach największą sławę zdobył sobie Sima I, porównywany z bogiem wojen; dzielnym też wojownikiem był jego syn, Si-ma Czau, a wnuk ośmielił się już zdetronizować ostatniego z Weiów i ufundować własną, VII dynastyf Tsin (265—317 zachodnia, ze stolicą w Lo-jang, 317—419 wschodnia ze stolicą w Nankinie). Si-ma Czen panował pod imieniem Wu-ti; przyjmował on w r. 284 poselstwo od Dyoklecyana, cesarza rzymskiego. W IV-ym w. wszczęły się znowu zaburzenia, które ośmieliły do najazdów, nietylko owych Hiong-nu, ale i plemię tunguskie Sin-pi. Jeszcze gorzej działo się pod dynastyami VIII-\ Sung, (420—478, stolica Hang-czeu w prowincyi nadbrzeżnej Czy-Kiang, 8 cesarzów), IX-t| Tsi (479—502, stolica w Nankinie, 5 cesarzów), X-t% Liang (502— 556, 4 cesarzów) i Xl-tą, Czyn (557—580, 5-ciu cesarzów), gdyż tron był zdobywany przez cudzoziemców i państwo rozpadło się na dwa kraje—północny i południowy. Pomyślniejszem było panowanie XII-tej dynastyi Sui (590—619, stolica Czan-gau, 4 cesarzów). Jang-kin(590—604) umiał zjednoczyć i uspokoić znękane długiemi zamieszkami prowincye, wydał kodeks praw i okazał wielkie zamiłowanie do literatury, gdyż pomnożył bibliotekę cesarską, złożoną już z 10-ciu tysięcy ksiąg* nowemi 5-ciu tysiącami. Korejczyków do uległości przywiódł, a Tatarów poraził. Po śmierci jego młodszy syn, Jang-ti, wydarł władzę i życie prawemu następcy tronu, prowadził wojny z Tatarami Ujgu-rami, podbił wyspy Liu-Kiu, wybudował kosztowny pałac w Lo-jan, powiększył bibliotekę cesarską do 54,000 tomów, przeprowadził kanały, nawet nieużyteczne,—ale przytem rozpustował, aż lud uciemiężony zbuntował się. Wódz buntowniczy, Li-Juen, zamordował cesarza (617), osadził na tronie naprzód prawowitego następcę, ale i tego otruł po upływie roku, i sam przywłaszczył sobie berło. Przybrał imię Tai-tsung i rozpoczął XIII dynastyę, Tang (618 — 907, ze stolicą w Lo-jan, 20 cesarzów). W ciągu 30-letniego panowania (618—649) Tai-tsung poczynił podboje w Azyi Centralnej i urządził cztery gubernie wojskowe: w Kocze, w Chotanie, Charastanie i Kaszgarze. Posunął granicę swoją aż ku morzu Kaspijskiemu. Przybywały do niego poselstwa z Nipaulu, z Magadhy, z Persyi. W r. 635* przybył z Rzymu kapłan nestoryanin, O-lo-pin, i doznał takiej łaski, że cesarz wybudować kazał dla niego kościół, w którym nabożeństwo odprawiać mogło 20-tu kapłanów. Następny cesarz Kao-tseng (650 — 683) ulegał tak dalece żonie swojej Wu-heu, że ta wywierała wielki wpływ na rządy, a po jego śmierci sama zasiadła na tronie cesarskim, usunąwszy syna swego, Czeng-tsenga, i panowała aż do końca życia swego, t. j. do 605 r. Był to jedyny wypadek tego rodzaju, w Chinach bowiem kobieta jest prawie niewolnicą. Panowała mądrze i pomyślnie, bo nawet wojnami umiała kierować trafnie: jej wojska poraziły Tybetańczyków,, którzy kusili się o zagarnięcie prowincyj zachodnich, i Kitańczyków na północnym wschodzie. Później ów Czeng-tseńg, jak widać, niedołężny, zaczął niby sam rządzić, lecz po 5-ciu latach otruła go własna żona (710), żeby panować w imieniu syna swojego Dźej-tsenga. Wkrótce jednak widzimy na tronie .Tuen-tsenga (713—756), światłego opiekuna literatury, zdolnego reformatora administracyi, zwycięzcę Tybetańczyków i Arabów, ci ostatni napastowali turkiestańskie państwo Kokand, które wolało poddać się pod zwierzchnią władzę cesarzów chińskich, co też nastąpiło. Tylko z Kitańczykami,. którzy najeżdżali prowincye północno-wschodnie, wojował teu cesarz nieszczęśliwie; ztąd wynikł bunt poddanych, za sprawą Gen-Lu-szana, krwi tureckiej oficera. Cesarz zmuszony był uciekać, zrzekając się tytułu na rzecz swego syna Se-tsenga, (756—762). Ten pozyskał posiłki od emirów Cho-tanu, Kokandu, Buchary, od Ujgurów i Arabów, i buntowników pobił. Ale później wpadł pod wpływ kobiet i eunuchów, który wzmógł się jeszcze bardziej za następcy jego Tai-tsenga (763— 780). Wtedy uzuchwalili się Tybetańczykowie, a nie umiejąc odeprzeć ich własnemi siłami, cesarz dał księżniczkę ze swego domu hanowi Ujgurów za żonę. Lat kilkadziesiąt upłynęło wśród intryg, buntów, wszelakich utrapień, pod rządem słabych monarchów. Energiczniejszy Wu-tseng (841—847)> zamącił państwo reformą religijną, mianowicie ka-

sowaniem świątyń i klasztorów, tak męzkich, jak , nie znalazł lepszego sposobu obrony od nieh, nad żeńskich, wypędzaniem buddystów, magów i chrze- przywołanie innego ludu tatarskiego, Nin-czy, ina-ścian. Ale cesarz I-tseng (860—874) przywrócił czej zwanego Kin, który wypędził wprawdzie Ki-buddyzm, a nawet miał sam odnaleźć jedną z kości tanów z Liao, lecz sam opanował część północną Buddy, którą uroczyście przeniósł do stolicy swo- Chin, ze stolicą Pekinem (to miasto było rezyden-jej. Ostatnie trzydziestolecie tej dynastyi było cyą ich władzców już od 920 r.), a cesarz z domu znów okresem nieustannych zamieszek, aż Liang Sung, Keu-tseng (1127—1163), musiał ustąpiona przywdział żółte szaty cesarskie i przybrawszy imię południe, aż poza rzekę Jang-tse-kiang. Północna

Tu-Jyy liBfrUiSU

//.

iżsT-

Fig. 238. Wieża Wu-czanga.

Tai-tsu, ufundował XIV dynasty? (907 — 923), awaną Hen-Liaug; wydała ona tylko dwóch cesa-rzów. Po niej panują czterej cesarze XV dynastyi powtórnej Tang (923—936), dwaj z XVI dynastyi, powtórnej Tsin (936—946), dwaj z XVII dynastyi, powdórnej Han (947—951) i trzej z XVIII dynastyi powtórnej Czeu (951—960). Już same daty krótkiego panowania tych pięciu dynastyj wskazują zamęt niezwykły; niemniej ważną wskazówkę stanowi pojawienie się wielu niezależnych państewek w różnych prowincyach i tatarskiego państwa na północy, Liao, czyli Ki-tan, które trwało od 907 do 1125 r. Ci Tatarzy Kitańczykowie byli groźnymi najezdnikami i nie mogła ich pokonać XIX dynastya Sung, złożona z 18-tu cesarzów (960—1279) rezydujących naprzód w Kai-fang-fu (w pr. Ho-nan), a później w Hang-czeu (w pr. Czy-kiang). Założyciel tej dynastyi, dzielny wódz Czen-Koang-in, jako cesarz { Tuli, zostawiając 12-tu synów. Ale zgon tego stra-zwany Tai-tsu, zawdzięczał wojsku wyniesienie j sznego wojownika nie uratował ginącej „złotej" dyna-swoje i zjednoczył rozdzielone państwo, a jednak j styi Kin, w następnym bowiem 1234 r., Czeng-lin, nie mógł aż do śmierci swojej (976) pokonać owych ! ogłoszony cesarzem, zginął w rozruchu, który wszczął Tatarów. Syn jego Tai-tseng (976—997) po dłu- się w jego orszaku. O podział zdobyczy wyni-goletniej wojnie musiał zawrzeć z nimi ugodę, kła rozterka pomiędzy sprzymierzeńcami i Oktaj a wnuk Czy n-tseng (997—1022) płacił im dani- (czyli Ogodaj) wysłał 600,000 swoich Mongołów nę. Wreszcie cesarz Huej-tseng (1101—1126) do prowincyiSi-czuen (Sze-czwan), wydając tym spo-

część Chin dostała się tedy pod władzę XX dynastyi Kin (1127—1234). W takim stanie znajdowało się państwo „niebieskie", gdy się urodził w Mongolii Temudżyn, głośny w dziejach powszechnych pod imieniem Czyngis-Hana (ob.). Mongołowie hołdowali dotychczas Tatarom Kin; ale Czyngis-Han wszczął spory z cesarzem ich W e i - c z e'u-W a ng i e m, pozyskał z łatwością Jej-lu Tsu-tsei’a, wodza Ki-tanów, wtargnął do prowincyi (północnej nadmorskiej) Lieu-tang i zdobył miasto jej stołeczne, Lieu-jang. Nie udała mu się wyprawa 1212 r., ale w 1213 odniósł jakieś walne zwycięstwo, które stało się powodem buntu wodzów chińskich i zamordowania przez nich cesarza. Nowy cesarz atoli Siuin-tseng nie zdołał również zahamować najazdu; trzy prowincye: Czy-li, Ho-nan i Szan-tung, doznały strasznego spustoszenia. Mongołowie zburzyli 90 miast i przechwalali się, że konie ich wszędzie mogą galopować bez potknięcia się. Nadaremnie cesarz chciał ukryć się w mieście Kai-ping-fu; na domiar nieszczęścia wypowiedzieli mu wojnę Sungowie z południowego państwa i wódz Ki-tańczyków Jej-lu Tsu-tsei opanował Pekin w 1215 r., uznając się hołdownikiem Czyngis-Hana. Sam Czyngis-Han przyszedł powtórnie w 1225 i w ciągu roku zniszczył ostatnie siły cesarza, zagarniając prowincye, aż do rzeki Jang-tse-kiang. Gdy zmarł tutaj (1227), cesarz przez poselstwo do syna jego, Oktaja, prosił o pokój, lecz otrzymał odmowną odpowiedź. Wykonywając zalecenia przedśmiertne ojca, Oktaj zapowiedział, że nie zaniecha wojny, dopóki dynastya Kin nie postrada tronu. Jakoż, urządziwszy 10 komór celnych w zajętych czterech północnych prowincyach, zdobył w 1230 Si-ngan-fu i 60 znacznych miast, a w 1232 brat jego, Tuli, zdobył Fang-czang-fu i Han-czeng-fu, potem, posuwając się zbiegiem rzeki Han (lewy dopływ Jang-tse-kiau-gu), zburzył 140 miast i twierdz, pobił wojsko cesarskie pod górą Sen-fang. Zawarł przymierze z południową dynastyą Sung, obiecując jej prowincyę Ho-nan, ostatnią posiadłość cesarza z plemienia Kin. Ten bronił z wielką zaciętością miasta Czung-king-fu: gdy wyginęli mężczyźni, kazał kobietom stawać na murach; gdy zaś bezsilne od głodu ręce nie mogły odpierać szturmujących Mongołów, kazał podpalić swój pałac i skoczył w płomienie, żeby uniknąć niewoli. Prawie jednocześnie (1233) zmarł

sobem wojnę dynastyi Sung. Ho-nan i dwie przyległe krainy srodze zostały spustoszone; zaledwo mury miasta Lu-czeu-fu, w prowincyi Ngan-huaj, wstrzymały najezdników. Tymczasem Oktaj zmarł (1241). Wielkim hanem był ogłoszony nieletni wnuk, lecz usunęła go jedna z żon owdowiałych na rzecz swego syna. Ztąd wynikł nieład, aż w r. 1248 starszyzna mongolska usunęła pretendentów z linii Oktajai Wielkim hanem uznała najstarszego z synów Tulego, Mangu (1241—1259), który wysłał na podboje młodszego brata swego, Kub łaja. Ten przeszedł przez południowe Chiny, prowincyę Jiin-nauu, do Tybetu, splądrował Tonkin i Kochinchinę na półwyspie Wschodnio-Indyjskim, skąd wkroczył znów do Chin, do prowincyi Koang-si. Po śmierci Mangu, zostawszy W. hanem (1260—1294), zaczął się tytułować i cesarzem chińskim pod imieniem urzędowem C z e - J u e n, lub C z u n g-t e n g, a ducho-wnem: Szy-tsu; więc odtąd już datuje się panowanie XXI dynasty! Juen, mongolskiej, która w ciągu stu lat wydała 9-ciu cesarzów i miała rezyden-cyę w Pekinie, czyli po mongolsku: Chan-balik, miasto hana (1260—1368). Ściślejszą wszakże byłaby data 1280 r., gdyż tak długo borykali się jeszcze potomkowie dynastyi Sung, rezydując w ogrom-nem i wspaniałem mieście Ling-nan, dzisiejszem Hang-czeu. Niezmierną była potęga Kublaja, uznany bowiem przez hordy nadwołżańskie i naddnieprzańskie, panował on od oceanu Lodowatego aż do półwyspu Malakki i od wszystkich podwładnych sobie (ludów odbierał daniny. Europa zachodnia znała już majestat w. hana i charakterystykę Mongołów, od czasu podróży franciszkanina, Plano-Car-piniego (ob.), posła papieskiego, który trafił na obiór Gajuka (1245—1247), i Wilhelma Rubruąuis, także mnicha franciszkanina (1252). Teraz Wenecyanin Marco Polo (ob.), który spędził w głębi Azyi lat 24, poznał i Mongolię, i Chiny, jeżdżąc z wyrytym na srebrnej tablicy pasportem Kublaja, którego niezwykłemi wzlgędami oraz łaską się cieszył i radzcą tajnym a komisarzem cesarskim się mianował. I on tak samo, jak poprzednicy, zetknął się z Chińczykami państwa północnego, które należało niegdyś, jak wiemy, do Kitanów: więc opisując ludne miasta, złociste mury, wspaniałe mosty i wieże porcelanowe, nazywał te cudne kraje imieniem Cathai, jak Rossyanie, używający do dziś nazwy „Kitaj". Rubruąuis domyślał się, że ten sam kraj zwał się u starożytnych Seres lub Serica. Przyjeżdżali też i przebywali w państwie wielkiego hana inni podróżnicy, jak franciszkanin Jan Monte Corvino, który użalał się w r. 1305, że od lat 12-tu nie odbiera żadnych wieści z Europy, oraz przedsiębiorczy handlarze, którzy założyli nawet faktoryę w Zayton (=Czang-czeu-fu, w pro w. Fu-kien) Ku-blaj nie powodował się wyłącznością narodową: łaskawym był dla europejskich przybyszów i troskliwym o dobrobyt chińskich swoich poddanych. Zarządził wielkie roboty publiczne dla nastręczenia zarobków ubóstwu; opiekował się nawet literaturą. Z powodu przedwczesnej śmierci syna musiał przekazać swe państwo chińskie wnukowi Timurowi, zwanemu Juen-czyng (1294—1307), który zszedł ze świata bezpotomnie. Następcą jego był Wu-tseng, z krwi mongolskiej (do 1311), a potem Dżyn-tseng (1311—1320), który pozyskał wdzięczność Chińczyków sprawiedliwością w rozdawaniu im urzędów na równi z Mongołami. Zaraz po jego zgonie zaczęły się zamieszki. Iing-tseng został zamordowany przez spiskowców (1323); krótko i źle panowali Tai-ting, Ming-tseng, Wan-ti, a najgorzej Szen-ti(1333—1368), który nareszcie uciekać musiał przed powstańcami, skrył się w Sing-czang-fu, i tu zmarł, kończąc na sobie dynastyę mongolską, która odznaczała się niezwykłą w Chinach tolerancyą. Franciszkanin Jan de Monte Corvino tylu nawrócił Chińczyków, że został mianowany arcybiskupem w Cambaluc(Chanbalig(k)=Pekin), z władzą patryarszą (umarł około 1328 r.); inny franciszkanin, Jan Marignolli, bawił w Pekinie cztery lata (1342 —1346) jako legat papieża Benedykta VII, Andrzej zaś był biskupem Zaytonu około 1326 r. Kupiec Francesco Balducei Pegolotti, agent zachwianego w owym czasie bankierskiego domu Bardi z Flo-rencyi, około 1340 roku tak dobrze poznał Chiny, że napisał książkę o handlu chińskim p. t. „Libro di divisamenti di paesi“, z wyliczeniem portów, miast handlowych, zwyczajów, opłat i dróg, poczynając od Tany czyli dzisiejszego Azowa, przez Astrachań, Chiwę, Otrar nad rz. Amu-Daryą, Almalik nad rz. Ili, Ken-czeu w prowincyi Ken-su, i wreszcie Hang-czeu do Pekinu. Ale wszystkie te zdobycze Europejczyków stracone zostały po upadku panowania Mongołów i przywróceniu tradycyjnej polityki chińskiej. Przywódzca powstania, rodowity Chińczyk, syn wieśniaka-rolnika, Czu-Juen-czang, przywrócił poszanowanie prawa, ustalił rząd, opanował nawet m. Nankin (1355), ale tytułował się tylko księciem Wu, nie przybierając godeł władzy monarszej; dopiero po 13-tu latach w 1368 r. pozwolił siebie ogłosić cesarzem. Od niego to pochodzi narodowa XXII dynastya Ming („jasnaM) (1368 — 1644), która wydała 16-tu władzców z rezydencyą najprzód w Nankinie, a potem w Pekinie. Założyciel, Czu-Juejn-czang, przybrał imię urzędowe Hen-wu i panował długo, do 1398, a pomyślnie. Odebrał Mongołom, pomimo zaciętej ich obrony, ostatnią, najbardziej na północ posuniętą, prowincyę Liau-teng: więc sąsiedni Korejczycy przez poselstwo złożyli mu powinszowanie, a pan wysp Liu-czu wysłał braci swoich na wychowanie na dwór jego. Hen-wu upośledzał i usuwał kapłanów religii Tao, którzy trudnili się magią, a poparcia swego użyczał buddyzmowi, gdyż sam niegdyś był kapłanem buddyjskim. Przekazując tron wnukowi po starszym synu, Kin-wangowi, rozesłał młodszych swych synów do dalszych prowincyj na gubernatorów, lecz jeden z nich, książę Jen’u wkrótce zbuntował się, pobił po razy kilka wojska Kin-wanga, opanował stolicę Nankin i przywdział żółte szaty cesarskie pod imieniem Jeng-lo. Panowanie jego (1403—1425) zaznaczyło się wcieleniem Kochinchiny i Tonkinu, zwycięskiemi wyprawami na Tatarów, protegowaniem literatury i sztuki, ale też potępieniem buddyzmu. Syn jego, Heng-ki okazał chwalebne dążenia, lecz panował zbyt krótko. Za rządów Siu-

in-ti’ego (1426—1436) oderwała się Kochinchina. ustaliła się w 1644 nowa, XXIII, dynastya, Czyng-teng zaraz po wstąpieniu na tron poniósł ~ porażkę od tatarskiego hana Je(Ii)-sin, potomka rodu Juen, i popadł w niewolę, z której wyzwoliło go dopiero w 1450 roku zwycięstwo wojsk chińskich.

zwana T e-t si n g, lub T s i n g, panująca dziś jeszcze. Wywodzi się ona od dawnej tatarskiej dynastyi Kin, używa zaś familijnego nazwiska Ai-sin-Gioro („Ród złoty"), które, według legendy, miał otrzymać protoplasta, zrodzony z niebiańskiej dziewicy u podnóża Wielkich Gór Białych, nad rzeką Herka, dopływem rz. Sungari (46° szerokości płn. i 129.°50 długości wsch. od Greenwich).—Mandżurowie aż do dziś dnia odrębności swojej nie pozbyli się. Zmusili tylko Chińczyków do noszenia warkoczy na

sm

Dwa następne panowania (Czyng-hua 1465—1488 i Heng-czy 1488—1506) upłynęły w pokoju. Ale Czyng-tai (1506 — 1522) miał do czynienia z groźnym buntem księcia Ning, który dał się wtedy dopiero pokonać, gdy w jednej bitwie legło 30,000 trupa. Cesarz Kie-tsing (1522—1567) nie potrafił obronić prowincyi Szen*si od strasznego najazdu Tatara Jin(Jen)-ta (1542), ani wybrzeży—od spustoszeń zrządzonych przez flotę japońską. W tych to czasach niepomyślnych ukazali się znowu Europejczycy, już nie lądem, lecz od strony oceanu.

*'żWt

sit

mm

Fig. 239. Groby dynastyi Ming w Pekinie.

ogolonej głowie; zresztą we wszystkich biurach administracyjnych urzęduje zwykle równa liczba Mandżurów czyli Tatarów i Chińczyków rodowitych. Panowanie pierwszego cesarza Szen-czy (1644 —1661) było pełne walk i zaburzeń. W czterech prowincyacb południowo-wschodnich podnieśli oręż Btronnicy dawnej dynastyi i ogłosili nawet swojego cesarza Jeng - lei’a; Kanton bronił się przez osiem miesięcy. Wybrzeża trapił rabunkami zuchwały pirata Czyn-Czy-teng, dopóki nie dał się pojmać przez podstępne zaproszenie na rozmowę

powziął zapewne zamiłowanie do nauk, objąwszy bowiem rządy, obdarzał nadzwyczajnemi względami Niemca jezuitę, Adama Schaal. W r. 1656 przybył do Pekinu poseł od cara moskiewskiego, Aleksego Michajłowicza, Fiodor Bajkow, lecz nie otrzymał posłuchania, ponieważ nie chciał zastosować się do upokarzającego ceremoniału chińskiego. Nieprzyjaźnie też układały się stosunki z poddanymi cara na granicy. Odważni przedsiębiorcy, lub wysłańcy wojewodów syberyjskich (Pojarkow 1643 ze 133 ludźmi, Chabarow 1649 i 1650 ze 170 towarzyszami i 28 kozakami) posuwali się rzekami Szyłką i Amurem w kraje zależne od cesarza

Byli to portugalscy żeglarze: we trzy lata po zdobyciu Malakki przez wielkiego ich admirała i wicekróla Albuquerque’a (ob.) przybili po raz pierwszy do chińskich wybrzeży (1514), a Rafał Pere-strello przypłynął na łodzi do m. Kantonu w 1516; potem przybyły 4 okręty portugalskie i 4 malaj-skie pod flagą Fernao Perez’a de Andrade, lecz brat jego, Szymon, zraził Chińczyków dumą i został do ucieczki zmuszony (1518); jednakże Tomasz Pi-res w charakterze posła przyjechał do Pekinu (1521). W parę lat później kwitnęła już osada portugalska w Ning-po, w prowincyi Cze-kiang, lecz w r. 1545 zniszczyli ją Chińczycy, wymordowali 12,000 chrześcian a w tej liczbie 800 Portugalczyków. Podobnemu losowi uległa osada w Czyn-czeu (1549). Mimo to usadowili się Portugalczycy w 1553, czy w 1557, na wysepce Makao pod Kantonem i utrzymali ją w swem posiadaniu aż do dnia dzisiejszego. Następca Kie-tsinga, Leng-king (1567—1573) musiał przyznać przywileje handlowe Tatarowi Jin-ta, a Wan-li (1573—1620) nadał mu część prowincyi Szen-si. Cesarz ten, zdumio- j w obozie mandżurskim. Pomścił się za to syn jego ny mądrością jezuity Ricciego (f 1610), mianował go j słynny Koz(x)inga (Czeng Czeng kengf 1603), który mandarynem i posługiwał się jego radami nauko- opanował wyspę Formozę i zawarłszy przymierze wemi. Toczył długą wojnę z Japończykami o Ko- z osiedlonymi tu od 1624 r. Holendrami, przybrał reę ze zmiennem powodzeniem; ale poniósł srogie tytuł królewski, prowadził zwycięskie wyprawy porażki od Mandżurów (1616, 1619) i utracił całą i uznał władzę cesarską dopiero za następnego pa-prowincyę Liu-teng, co taką sprawiło mu boleść, że j nowania. Szen-czy przez pierwszych 7 lat (do 1651), mu pękło serce. A wódz Mandżurów Tiin-ning osiadł j jako nieletni, zostawał pod opieką stryja swojego; w m. Mukden (Fóng-tien-fu). Cesarze Tei-czang i Tiin-ki pomarli w ciągu lat 7-iu, następca ich Tseng-czyng (1627—1643) po rozpaczliwej walce z buntownikami Li-Tse-czyng i Szang-Ko-hi, po zniszczeniu miasta Kai-fong-fu głodem i potopem, po utracie Pekinu przez zdradę eunucha dworskiego, zakończył samobójstwem życie swoje wraz z panowaniem dynastyi Ming. Dowiedziawszy się o tern, komendant wojsk pogranicza zawezwał przeciwko zwycięskiemu buntownikowi Mandżurów. Ci chętnie wkroczyli, odnieśli kilka zwycięstw i zajęli Pekin, ale już odejść napowrót nie chcieli i ogłosili cesarzem Szen-czy’ego, jednego z synów Tiin-ninga, pod urzędowem imieniem T e-t sin g („wielce czysty"). ; chińskiego, wybierali daninę (jasak) i budowali Mandaryni próbowali wprowadzić na tron księcia j „ostrożki" czyli forteczki, skąd posuwali się coraz z cesarskiego rodu Ming, lecz ten, nie śmiejąc bronić dalej. Chińskie wojsko, odparte raz ze stratą (1655) Nankinu przed nadciągającem wojskiem Mandźu- j przez Stepanowa, zniosło przecie całą jego bandę, rów, skoczył do rzeki Jang-tse-kiang i utonął. Tak złożoną z 270 kozaków, do szczętu (1658). Na-

stępny cesarz Kan g-hi (1661—1722,) był zwolennikiem literatury i nauk, wychowańcem i opiekunem jezuitów, wydawcą słownika chińskiego, a zarazem dobrym administratorem i wojownikiem. Tybet i Formozę wcielił do państwa swojego, a na północy posunął granicę aż do Syberyi i Turkiestanu, gdy pokonał Tatarów Eleutów. Przyjmował poselstwa holenderskie (San Hoorn 1666), portugalskie (1667) i wysłańców króla francuskiego, Ludwika XIV. Wszedł w bliższe i prżyj aź niej sze stosunki z carstwem Moskiewskiem, które się przysuwało swojemi osadami coraz bliżej do Mongolii i Mandżuryi. W r. 1676 stanął w Pekinie drugi poseł, Mikołaj Spafary, rodem Grek, z urzędu tłó-macz „prykazu" poselskiego czyli ministeryum spraw zagranicznych. Doznawał on wiele życzliwości od dwóch jezuitów, którzy towarzyszyli mandarynom, jako tłómacze z języka łacińskiego na chiński. Spafary miał dwa posłuchania u Kang-hi’ego; napierw-szem nie był zaszczycony ani jednem słówkiem, ponieważ nie zastosował się w pokłonach do wymagań ceremoniału; na drugiem otrzymał trzy zapytania o carze i jedno o sobie; ozy się uczył filozofii, matematyki, trygonometryi? Te nauki znał cesarz z wykładu jezuitów. Miał wtedy około 23 lat wieku, twarz dziobatą, pił herbatę po tatarsku: z mlekiem i oliwą; siedział na ośmiokątnej, drewnianej pozłacanej estradzie, wzniesionej na trzy łokcie ponad podłogą; potrójne wschody złocone służyły do wchodzenia na tę estradę. Styl dyplo-macyi chińskiej był tak wyniosły, że Spafary nie mógł przyjąć odpowiedzi na pismo carskie i odjechał z ustnemi tylko rezolucyami (Sołowjew „Hist. Rossyi“ XII. 316—330). Z powrotem nie zastał już Aleksego Michajłowicza przy życiu. Zaczęło się panowanie synów i regencya córki jego, Zofii; ta zawiązała układy z większem powodzeniem, gdyż przyszedł do skutku pierwszy chińsko-rossyjski traktat w Nerczyńsku (1689). Piotr Wielki wysyłał w 1692 r. Duńczyka, Elizaryusza Isbranota, i w r. 1719 kapitana gwardyi, Izmaiłowa. Wciąż jeszcze panował Kang-hi; słysząc o sławnych czynach swego sąsiada, oświadczał się z wielką życzliwością i przyjaźnią. Zapewniał, że sporów żadnych wszczynać nie będzie, gdyż nie ma żadnego interesu: Ros-sya jest krajem zimnym i wojska chińskie pomarzłyby tam, nie przynosząc żadnej zdobyczy. Pomimo uprzejmości i słodkich zapewnień, Izmaiłow nie mógł wszakże uzyskać ani ułatwień handlowych, ani pozwolenia na zbudowanie cerkwi w Pekinie. Jedno tylko nieszczęście jest zapisane w ciągu tego długiego i sławionego panowania: trzęsienie ziemi, które przyprawiło o śmierć 400,000 ludzi w Pekinie. Jung-czeng (1723—1735), lubo wykształcony wysoce i czcią przejęty dla ojca, którego „święty Edykt“ sam komentował, dopuścił się jednak prześladowania chrześcian. Taki zwrot domaga się od historyków europejskich starannego zbadania. Ambitny i wojowniczy cesarz Kien-Lung (1736—1796) prowadził osobiście wyprawę nad rzekę lii i ustanowił swój zarząd prowineyo-nalny w Turkiestanie wschodnim; dwakroć wkraczał do carstwa Birmańskiego (Burmah), raz do Ko-cbinchiny, lecz bez trwałego powodzenia. W zachodniej pogranicznej prowincyi Kan - su gnieździli się oddawna muzułmanie; wojska chińskie pogromiły ich, a cesarz kazał wypędzić 10,000 i zabijać każde dziecko muzułmańskie aż do 15 roku życia (1784). Wodzowie jego, na czele 70 tysiącznej armii, podbili górski lud Górka i państwo Ne-paul, posunąwszy się o kilkanaście mil pod granicę posiadłości angielskich (1792). Anglicy usiłowali wciskać się do Chin już od roku 1596, kiedy królowa ich, Elżbieta, napisała do cesarza list polecający za dwoma kupcami: Ryszardem Allen i Tomaszem Broomfield, nie doręczony zresztą z powodu rozbicia się okrętów, któremi płynął poseł Wood. Wszystkie próby XVII wieku były niepomyślne; podobnież w XVIII wieku jeden poseł, Fliut, był więziony (1762—5), dwaj marynarze ponieśli karę śmierci (1773, 1784); nareszcie w roku 1792 rząd

'M

PS

/O

Fig. 240. Cesarz chiński Kiea-Luag (1736—1796).

angielski wyprawił w poselstwie Jerzego lorda Ma-cartney i G. L. Stauntona z licznym orszakiem na okrętach „Lion“ i „Hindoostan“. Ta ambasada musiała jechać aż do letniej rezydencyi cesarskiej, Dże-hol, w Mongolii, bawiła potem w Pekinie od 21 sierpnia do 7 października 1793, starała się uzyskać udogodnienia handlowe dla Anglików w Kantonie, Szu-sen, Ning-po, Tien-tsin i prawo utrzymywania składu towarów w Pekinie; lecz nic nie uzyskała, i opuściła Cainy d. 17 marca 1794 roku bez żadnych korzyści, poniósłszy kosztów 80,000 f. sterl. Zwycięską wyprawę na Gorków opiewał sam cesarz, Kien-Lung, w obszernym poemacie, był on bowiem płodnym autorem utworóv» poetyckich i prozaicznych, gromadził bogate biblioteki, zajmował się wydawnictwem dzieł poważnych. Ciąży atoli na jego pamięci zarzut okrucieństwa, które wywołało kilka buntów, mianowicie: na wyspie Formozie, gdzie zginęło 100,000 ludzi, tudzież

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

w prowincyach Kwei-czou i Kuang-si między plemionami Miau-dzi(M.-tse). Po 60-iu latach panowania, a w 85-ym roku życia, Kien-Lung złożył władzę w ręcę syna i oczekiwał zgonu w spokoju. Zmarł w 17u8—Kia-king (1796 — 1820), niedbały, kapryśny, powodujący się namiętnościami, nie umiał powściągać buntów i stowarzyszeń tajemnych, z których jedno, zwane Białą Lilią Wodną (Pei-lien-kiao), zdobyło nawet cesarski pałac w Pekinie d. 18 lipoa 1813 r. Wybrzeża były pustoszone przez piratów; odpędzać ich nie umiano, tylko ofiarowywaniem urzędów zjednywano. Ale za to względem Europejczyków w Kantonie mandaryni dopuszczali się wielkich niesprawiedliwości i gwałtów. Z tego powodu rząd angielski wyprawił w poselstwie lorda Amherst, który, dążąo do Pekinu, wylądował przy uściu rzeki Pei-ho. Spotkali go komisarze cesarscy i zaprowadzili do pałacu Juen-ming-juen, lecz natychmiast odprawili bez au-dyencyi, ponieważ ambasador odmówił żądanej czołobitności z klękaniem. Pycha mandarynów była wcale niewczesną i nieusprawiedliwioną. Z każdym niemal rokiem Chiny traciły na potędze i powadze wobec szybkich postępów cywilizacyi europejskiej. Doświadczył tego następny cesarz, Tau-kuang (1820—1850). Rząd angielski zamianował był lorda Napiera komisarzem w Kantonie do opieki nad handlem (1834). Postępowanie władz chińskich było tak zuchwałe i dokuczliwe, że Napier ze zmartwień rozchorował się i umarł po kilku miesiącach. Po nim kapitan Elliot czyuił pojednawcze propozycye w najdrażliwszej i, co prawda, wielce niemoralnej kwestyi, o sprzedaż opium, z której Anglicy wielkie ciągnęli zyski, kosztem zdrowia i życia chińskich palaczy. Elliot zgodził się na żądanie man ■ darynów, żeby ten niebezpieczny narkotyk nie był sprzedawany przez kupców detalicznie, lecz całoroczny zapas miał być ryczałtowo oddawany władzom chińskim. Jakoż d. 3 kwietnia 1839 r. wydał im 20,283 skrzynie, a mandaryni kazali cały ten transport zniszczyć. Stąd wynikła wojna o opium (1840 —1842). Sir John Gordon Bremer ogłosił blokadę rzeki kantońskiej, a 30 czer. 1840 rozpoczęło się jej wykonywanie po przybyciu floty, złożonej z 20 okrętów wojennych, 25 transportowych i 4 parostatków. Wojska lądowego znajdowało się na pokładach tylko 4,000. Tak szczupła liczba wystarczyła jednakże do opanowania fortów Bogue, nad rzekąPer-łową (Bocca Tigris) w początku 1841, a poprzednio jeszcze wyspy Czu-san, w archipelagu tejże nazwy, ze stolicą Ting-hai (paźd. 1840). W styczniu 1847 komisarz chiński, Lin, ofiarował Anglikom odstąpienie miasta Hong-kong i wypłatę 6,000,000 dolarów (ob. Ch. Miary i wagi). Lecz w Pekinie ustępstwa takie nie podobały się: Lin otrzymał dymisyę, a zastąpił go Tatar, Iin-Szen. Więc fbta angielska, zdobywszy miasto Kanton, popłynęła na północ pod flagą sir Hugh-Gougha i admirała Will. Parker’a; 27 sierpnia 1841 zdobyła m. Amoy, 13 paź Iz. Ning-po, potem jeszcze Czepu, Szang-hai »i* Czyn-king-fu. Nareszcie, gdy weszła na rz. Jang-tse-kiang i zmierzała do Nankinu, rząd chiński musiał prosić o pokój.

Encyklop. Powiz. Ilustr T. III.

Na okręcie „Cornwallis“ pod Nankinem, d. 29 sierpnia 1842 r., podpisali za Anglię sir Henry Pottin-ger, a za Chiny Ki-ing i Sli-pu, traktat z 13 artykułów* złożony, mocą którego Anglicy otrzymali, nie tylko 21,000,000 dolarów indemnizacyi za opium i koszta wojenne, nie tylko wyspę Hong-kong na własność, ale i wolny handel w pięciu miastach portowych: Kantonie, Amoy, Fu-czeu, Ning-po, Szang-hai, z prawem utrzymywania konsulów swoich. Tak więc Państwo Niebieskie zmuszonem zostało przez „rudych barbarzyńców* do złamania ryglów, jakiemi broniło dotychczas odosobnienia swego od świata innej, nowoczesnej cywilizacyi. Skorzystały niezwłocznie z tego przykładu inne państwa: Stany Zjednoczone Ameryki Północnej przez posła swojego Kaleba Cushinga pozyskały d. 8 lipca 1844 r. traktat w Wang-hia (w pobliżu Makao); Francya, d. 24 października 1844 r. na pokładzie korwety parowej „Archimóde“ przez posła Lagrene zawarła z gubernat. dwóch prowincyj, Kuang-tung i Kuang-si, Ki-in’em, traktat Wam-pu, warujący możność zakładania kościołów, szpitali, cmentarzy, szkół, oprócz wolnego handlu w pomienionych wyżej 5-u portach; uawet Belgia przez konsula swego, Lanoy, i Szwecya przez Liljevalcha otrzymały prawo handlu traktatami kantońskiemi 1845 i 1847 r.; Rossya wreszcie wymusiła na Chińczykach traktat w Kuldży d. 25 lipca 1851 r. Takie upokorzenia pobudziły do szerszej i śmielszej działalności członków stowarzyszeń tajemnych, które już od początku XIX wieku, a nawet podobno od czasów drugiego cesarza dy-nastyi mandżurskiej, Kang-hi, nurtowały społeczeństwo chińskie. Narodowe Stowarzyszenie „Tryad* (San-ho-hoehi) czyli „Nieba i Ziemi“ (Tien-ti-hoei) było rozgałęzione w pięciu prowincyach na południe od rz. Jang-tse-kiang (Fu-kien, Kuang-tuug, Jiiu-nan, Kuang- si i Cze-kiang) pomimo surowych środków represyjnych. W r. 1849 stowarzyszenia te zorganizowały groźny bunt, zwany „powstaniem Tai-pingów“, który zaburzył całe panowanie następnego cesarza Hien-Funga (1850—1862), okrutnika i rozpustnika. W prowiucyi Kuang-si wystąpił młodzieniec, podający się za potomka dawniejszej narodowej dynastyi Ming, i został ogłoszony cesarzem pod imieniem Tin-tih („cnota niebieskau). Znalazł też zwolenników w dwóch sąsiednich prowincyach, Hu-pei i Hu-nan, lecz nie umiał pokierować walką. Aliści wkrótce znalazł się zdolniejszy od niego przywódzca — (Hong-3iu-tsuen; ten głosił, że otrzymał od Nieba posłannictwo wypędzenia panujących Tatarów i przywrócenia rządów narodowych. Potępiając zepsucie moralne i grzechy rozpowszechnione, przyjął wiarę chrześciańską i powoływał do siebie wszystkich ludzi cnotliwych. Obudził też wielki zapał w masach. Zdobył m. Hau-keu 23 grudnia 1852 r., Wu-czang-fu, stolicę prow. Hu-pei przy zbiegu rzek Han i Jang-tse-kiang, potem Han-kińg i ludny, ważny Nankin (luty 1853). Po takich zdobyczach przybrał tytuł cesarski z imieniem Tin-Wang („król niebiański*). Wojska jego ukazywały się pod Amoy, Czyn-king, Su-czeu, a nareszcie stanęły aż pod Tien-tsin, 30 paźdz. 1853 r. Nie pokusił się

wszakże Hong o Pekin, lecz rzekę Jang-tse-kiang obrał sobie za podstawę operacyjną i trzymał się tu do r. 1864. Tymczasem cesarz Hieng-Fung naraził się na nową wojnę z mocarstwami europejskiemi. W r.

1856    d. 29 lutego poniósł śmierć okrutną ksiądz francuski, misyonarz, August Chaptelaine, a dnia 8 października władze chińskie skonfiskowały w Kantonie statek Arrow z załogą chińską, ale pód komendą angielskiego kapitana zostający. Więc w r.

1857    stanęło porozumienie między Francyą i Anglią do spólnego działania. Do Hong-kong przybyli ambasadorowie: baron Gros i lord Elgin, z flotą i korpusem lądowym pod komendą generała Ashburn-ham. Gdy odezwa ich do mandaryna Iih, gubernatora Kantonu, nie odniosła skutku, sir M. Seymour i generał angielski Straubenzee rozpoczęli bombardowanie tego miasta (28 grudnia), zdobyli

PM

Fig. 241. Cesarzowa chińska, żona Tau-kuanga (1846).

je (29-go) i mandaryna, ujętego w niewolę, odesłali do Kalkuty. W następnym roku ambasadorowie przybyli do uścia rz. Pei-ho, zforsowali fortyfika-cye Ta-ku i zamierzali płynąć wprost do Pekinu dla traktowania z samym cesarzem, lecz w Tien-tsin zajechali im drogę komisarze chińscy, Kuei-liang i Hua-Sza-na, z pełnomocnictwem do zawarcia traktatów. Zostały więc podpisane traktaty z Anglią (26-go) i z Francyą (27-go czerwca 1858) z przyznaniem wszelkich indemnizacyj, wolnego handlu w 6-ciu miastach, oprócz 5-ciu dawniejszych, i prawa utrzymywania stałych poselstw w Pekinie. Jakoż ambasadorowie, wracając do Europy, zostawili zastępców, de Bourboulon’a i Fryderyka Bruce’a. Ci musieli naprzód uzyskać ratyfikacye traktatów; lecz gdy przybyli do uścia Pei-ho, forty nowozbudowa-ne w Ta-ku przywitały ich tak silnym ogniem (25 czerwca 1859), że trzeba było cofnąć się do Szang-hai. To pogwałcenie prawa międzynarodowego było tern dziwniejsze po doznanych porażkach, że niedawno przedtem, d. 16 maja 1858, rząd chiński musiał zawrzeć w Aigun z gen. Murawjewem, jako reprezentantem cesarza Aleksandra II, traktat z ustępstwem lewego brzegu rzeki Amur na całej długości i wybrzeża oceanu dla urządzenia okręgu Nadmorskiego z portem dc^odnym. Nowe upokorzenia i dotkliwszą naukę przyniosła mandarynom i samemu cesarzowi Hieng-Fungowi wyprawa anglo-francuska 1860 r. Liczebnie wcale szczupła siła ukazała się w Hong-kong z groźbą wojny: 13,116 głów Anglików pod komendą sir Hope Grant’a i 8,000 Francuzów pod dowództwem generała dywizyi Cousin-Montau-ban; cała jazda angielska liczyła tysiąc koni, a francuska 50, ale artyleryi było podostatkiem. Po zajęciu kilku miast, prawie bez oporu, sprzymierzeńcy posunęli się ku uściu rzeki Pei-ho, żeby zbliżyć się do Pekinu. Wylądowali o parę mil wyżej przy uściu rzeki Pe-tang, skąd szosą oskrzydlili forty Ta-ku; przy pomocy dział floty zdobyli forty północne, a południowe poddały się im bez szturmu, 21 sierpnia. Przypatrywały się tej akcyi obserwacyjne eskadry: amerykańska admirała Warda i rossyj-ska generała Ignatjewa. Przybyli zaraz komisarze chińscy, lecz ofiarowali niedostateczne warunki: więc ambasadorowie, lord Elgin i baron Gros, wyruszyli z wojskami do Tien-tsin. Tu Kuei-liang, pełnomocnik chiński, zaproponował powtórnie układy dnia 26 sierpnia—również bez skutku. W dalszym pochodzie zgłosili się do ambasadorów Tsai, książę I z ministrem wojny Hang-ki i układy rozpoczęły się w Ho-si-wo. Atoli wódz chiński, San-ko-li-tsin przygotował zasadzkę; został wprawdzie odparty, lecz udało mu się schwytać 26 Anglików i 11 Francuzów, w tej liczbie Bowlby’ego, korespondenta gazety „Times” i d’Escayrac de Lauture’a, naczelnika wyprawy naukowej; ostatni został później odesłany wraz z 7-miu innymi jeńcami, reszta poniosła śmierć okrutną. Sprzymierzeńcy jednakże szli dalej. Próbował powstrzymać ich San-ko-li-tsin, koło mostu Wang-du, o mil 8 (Pa-li-kiao) poza miastem Tung-czeu. Miał 100,000 wojowników ze smokami i strasznemi potworami, pomalowanemi na sztandarach; uciekli oni wszakże w popłochu przed ogniem artyleryi europejskiej. Odważniej szła do ataku tylko jazda tatarska (d. 27 września). Gen. Montauban odniósł zupełne zwycięstwo, za które cesarz Napoleon III wynagrodził go tytułem hrabiego Palikao. Od tej chwili droga do Pekinu stała już otworem. Francuzi zajęli i zrabowali pałac letni cesarski, Juen-ming-juen, a lord Elgin za karę okrucieństw, spełnionych na jeńcach, kazał spalić drugi pałac Wan-szeu-szan. Po takiej nauce Chińczycy wydali sprzymierzeńcom w zastaw jedną z bram stolicy, An-ting, i ratyfikowali d. 24-go października traktat dawniejszy tien-tsiński, dodając Anglikom i Francuzom po 8,000,000 taelów za koszta wojenne. Następny cesarz T s u n g-c z y (1862—

1875) odziedziczył tron w 5-ymroku życia; więc rządziła regencya pod prezydencyą księcia Kong, która odwołała się do cudzoziemców o pomoc, żeby stłumić powstanie Tai-pingów. Nad urządzoną po europejsku „zwycięską armią* objął komendę naprzód amerykanin Ward, a po jego śmierci (r.

1862, z kolei Burgevine, kapitan Holland i utalentowany major Gordon. Powstańcy utracili Fu-szan, Tai-tsan, Wo-kong, Kuin-san, Su-czeu, od południa zaś korpus francusko-chiński zdobył Han-czeu i Hu-czeu, Następnie Nankin został zdobyty przez Tseng-kuo-tanga, d. 19 lipca 1864 r. Resztki Taipingów wyniosły się do Anamu. Nastąpiła era upragnionego oddawna pokoju. Państwo Środkowe weszło w stosunki ze wszystkiemi narodami Europy, zawierając szereg traktatów: z Rossyą w Pekinie d. 2 (14) listopada 1860 r. (gen. Ignatjew) i 15 (27) kwietnia 1869 (gen. Vlan-galy); ze Stanami Zjednoczonemi Ameryki d. 28 lipca 1868 w Waszyngtonie (Will. Reed), w dopełnieniu do traktatu tien-tsińskiego z r. 1858; z Prusami 2 września 1861 w Tien-tsin (hr. Eu-lenburg); z Portugalią d. 13 sierpnia 1862 (Gui-maraós); z Danią 13 lipca 1863 r. (de Raasloff), z Hiszpanią w Tien-tsin 10 października 1864 r. (don Sinibaldo de Mas); z Hollandyą w Tien-tsin 6 paźd. 1863 (vau der Hoeven); z Belgią w Pekinie 2 grudnia 1865 (T’Kint), z Włochami w Pekinie 26 paźdz. 1866 (Arminjon), z Austro-Węgrami 2 września 1869 (bar. Petz). Wyjechała nawet ambasada chińska, złożona z dwóch posłów, Sun i Czy, ale pod przewodnictwem amerykanina, Ansona Burlingame; sekretarzami zaś byli Anglik Brown i Francuz de Champ. Wybrawszy się w r. 1868, ta ambasada ukazywała się w Waszyngtonie, Paryżu, Londynie, Petersburgu.—Tylko w pro-wincyi południowej Jun-nan buntowała się ludność muzułmańska, a wódz jej, Sulejman, czyli po chińsku Tu-wen-siao, umyślił założyć dla siebie państwo niezależne. Wyprawił nawet syna swojego, Hassana, do Anglii, żeby wyjednać uznanie swej władzy; lecz regencya w r. 1872 wysłała znaczne wojsko na buntownika, które zdobyło jego stolicę Ta-li-fu i wytępiło bez litości stronników jego, on sam zaś otruł się. W roku 1873 cesarz doszedł do pełnoletności; przy objęciu rządów posłowie europejscy zażądali audyencyi i zostali przypuszczeni do oglądania „świętego oblicza" cesarskiego dnia 29 czerwca. Ale już d. 12 stycznia 1875 Tung-cze zmarł na ospę, nie zostawiwszy potomstwa. Następcą ogłoszony został potomek tej samej mandżurskiej czyli tatarskiej dynastyi, jeden z wnuków cesarza Tau-kuanga, Kuang-siu („świetne spadkobierstwo“). Było to 4-letnie dziecię, lecz takie tylko wśród owoczesnej rodziny cesarskiej mogło spełnić obowiązek hołdu cieniom poprzednika, wedle obrzędów przepisanych dla czci przodków. Regencyę więc sprawował znowu książę Kong. Jednakże sam ten maluczki cesarz ratyfikował nową konwencyę z Anglikami, zawartą w Cze-fu d. 13 września 1876 dla złagodzenia sprawy o zamordowanie Augusta Rajmonda Mar gary. Oprócz dużej indemnizacyi i przeprosin, Anglia uzyskała otwarcie jeszcze 4-ch portów dla handlu, dogodniejsze określenie stosunków dyplomatycznych i konsularnych, a nadto możność wysłania wyprawy naukowej z Pekinu do Tybetu i Indyj Wschodnich. Jakoż T. Grosvenor, sekretarz ambasady angielskiej w Pekinie, w towarzystwie konsulów A. Davenporta i E. Colborne Baberya, doskonale zbadał i opisał stosunki handlowe pro-wincyj południowo-zachodnich. Od tego też czasu rząd chiński zaczął utrzymywać w Europie swoje stałe ambasady: pierwszym ambasadorem, uwie rzytelnionym przy rządach francuskim i angielskim, był od 1876 r. Kuo-Song-tao; po nim nastąpił markiz Tseng. Do Rossyi został wysłany Czung-heu dla uregulowania kwestyi o Kuldżę po śmierci władzcy Tiau-szańskich krajów, Jakub-bega (f d. 4 stycznia 1878); ale dyplomata chiński zawarł w Liwadyi (1879) bardzo uciążliwy traktat; więc odwołany i stawiony przed sądem, poniósł karę degradacyi i konfiskaty majątku, a markiz Tseng, przyjechawszy z Londynu do Petersburga, z trudnością wyjednał warunki łagodniejsze od ministra Giersa w traktacie nowym, zawartym d. 12 (24) lutego 1881 r. Potem, z powodu zajęcia przez Fran-cyę Kochinchiny i części Anamu, wynikły zawikła-nia w tej stronie; regulowano je konwencyami 1885, 1886 i 1887 r. Anglia, zająwszy Górną Bir-manię 1886, oświadczyła gotowość uszanowania granicy chińskiej i przesyłania dworowi pekińskiemu haraczu, jaki dotychczas był płacony. Wogóle mi-nisteryum spraw zagranicznych (Tso(u)ng-li-Jamen), utworzone dopiero w 1861 r. pod kierownictwem księcia Kong, miało wciąż dużo do czynienia i niejednokrotnie zwiększać musiało swój personel. Cesarz Kuang-siu ogłosił się pełnoletnim i ujął rządy w r. 1887. Na tron jego uderzają sprzeczne prądy. Potworzyły się związki tajemne, Ko-lao i King-tang-tao, wrogie Europejczykom; zdarzały się wypadki prześladowania i mordowania chrześcian, wybuchały groźne bunty 1889 w Czyng-Kiang, 1891 w Si-czuen (Sze-czwan) i szerzyły się na przyległe prowincye. Siła powstańców dochodziła do 30,000 zbrojnych; ale po zdobyciu Pei-tse-fu, głównej siedziby drugiego rokoszu, i po straceniu przywódzcy, Janga, porządek został przywrócony. Z drugiej strony potężnieją wciąż wpływy cywiiizacyi zachodniej i wciskają się licznemi drogami. Istnieje już od roku 1867 dobrze urządzony arsenał w Fu-czeu; młodzieńcy jeżdżą od roku 1876 do szkół inżynierskich i technicznych—do Francyi, lub Anglii; w roku 1890 założono linę telegraficzną między Lao-kai na granicy Anamu i miastem chińskiem Mong-tseu; pracują misye katolickie i protestanckie; jest biskup z władzą wikaryusza apostolskiego nad północną częścią Pe-czy-li. Niedługo zapewne państwo „Środkowe⁴⁴ nabędzie poważnego znaczenia w stosunkach międzynarodowych świata. — Źródła. Księgi historyczne chińskie noszą ogólną nazwę „Sze“ lub „Szu“; dzielą się na 15 grup: 1) dzieje dynastyj, 2) roczniki, 3) dzieje ogólne, 4) dzieje szczegółowe, 5) rozmaitości, 6) do-kumenja urzędowe, 7) życiorysy, 8) wyciągi historyczne, 9) dzieje stanów, 10) chronologia, 11) geografia, 12) rząd, 13) ustawa rządowa i prawodawstwo, 14) bibliografia, 15) krytyka historyczna. Dzieje 23 dynastyj wraz z kroniką liczą ksiąg 3,264; zostały one wydrukowane na nowo w 1869 i 1878 w Nankinie. Tłómaczenia na język francuski księgi Szu-king (Chouking) w 58 roz«-

tom 11-ty.

działach, od panowania Jao do końca dynastyi Czeu (720 przed Chr.), dokonał Gaubil (Paryż 1770), a na język angielski W. H. Medhurst (Szang-hai 1846). Bibliografię podał H. Cordier w „Bibliotheca Sinica, Dictionnaire bibliog. des ouvrages relatifis a Tempire chinois“ (Paryż 1878—1885 2 v. in 8-vo).—Opracowania. Strauss „La Chine, son histoire, ses ressources* (Paryż 1874); F r i e s „Abriss d. Geschichte China’s“ (Wiedeń i Hong-Kong 1884), Boulger „History of China“ (Londyn 1881— 1884, 3 tomy); R. K. Douglas, prof. literatury chińskiej w Kings College w Londynie: „History of China* (Londyn 1887) i artykuł w 5-tym tomie „Encyclopaedia Britannica“, wyd. 9-te 1876; Hen-ri Cordier prof. w Ecole des langues orientales, artykuł: „Chineu, w „Gr. Enc. franę.“ Lamirault’a

T. K.

Ustrój polityczny, i. Forma rządu.—Cesarz. Forma rządu w Chinach jest patryarchalna. Cesarz uważany jest za ojca swego ludu, ponieważ zaś ojciec odpowiedzialny jest za wychowanie i postępowanie swoich dzieci, otrzymując pochwałę, kiedy te dobrze się prowadzą, a naganę w przeciwnym wypadku: pierwszym więc obowiązkiem cesarza jest starać się o dobro swojego ludu, pod względem materyalnym i moralnym. Jako ojciec, ma on despotyczną władzę nad swojemi dziećmi—całym narodem. Dla tego w jegu ręku spoczywa prawo życia i śmierci. Ta despotyczna władza ulega jednak wielkim ograniczeniom. Najprzód bowiem cesarz jest ograniczony przez prawo, i silniejszy może od prawa zwyczaj. Całe jego życie jest zachowaniem ceremoniału, każda godzina i każda minuta, od kolebki do grobu, mają specyalne obowiązki, wskazane przez ko misy ę ceremoniałów, od których odstąpić mu nie wolno. Z drugiej strony władza despotyczna cesarza ograniczona jest przez to, iż obowiązki jego, jako ojca, i ludu jego, jako dzieci, są wzajemne. Poddani obowiązani są do posłuszeństwa, kiedy rządy jego są mądre i sprawiedliwe; przeciwnie, mają prawo opierać się mu, kiedy wskutek złych rządów nie mogą uważać go za syna nie

ba. Konfucyusz i Mencyusz (Meng-tse) wyraźnie uczyli, że prawo to oporu poddani mogą posunąć aż do zbawienia go życia („Enc. Br.M t. V str. 667). Prawa zasadnicze cesarstwa zawierają się w t. zw. Ta-tsing-hwei-tien, czyli zbiorze praw dynastyi Tsing, w dziełach Konfucyusza, tudzież innych autorów, znanych pod nazwą dziewięciu klasyków. Ponieważ cesarz jest synem nieba, Tien-tsze, a cały naród uważany jest za jego dzieci, przeto do cesarza wyłącznie należy prawo pośredniczenia między ludem i niebiosami. Dla tego on składa ofiary niebiosom i zanosi do nich modły za lud uroczyście. Każda taka uroczystość odbywa się z wielką paradą i ceremouiałem. Najważniejszą jest uroczystość po przesileniu zimowem, 21 grudnia, kiedy cesarz składa ofiary niebiosom przed wschodem słońca, na ołtarzu niebios, odpowiednio urządzonym.—Godność cesarska jest dziedziczna w męskiej linii, dynastyi mandżurskiej Tsing, która zrzuciła z tronu krajową dynastyę Ming w r. 1644; niema jednak prawa pierworodztwa. Każdy cesarz wybiera jednego ze swoich synów za następcę, którego imię nawet do śmierci panującego cesarza zachowywane jest w tajemnicy, w celu uniknięcia intryg i zawiści. Ponieważ poprzedni cesarz Tung-cze zmarł nagle w 1875 r., nie zdoławszy wskazać swego następcy, dla tego obecny cesarz, syn księcia Chun, siódmego brata zmarłego w 1851 Hien-Funga (ur. w 1871) był wyniesiony na tron wskutek układu zawartego między cesarzową wdową i ks. Chun. Każdy cesarz ma trzy imiona: jedno, którego używa do wstąpienia na tron; drugie, które przybiera po wstąpieniu, i trzecie, które mu nadają po śmierci. Uważa się za wielką nieprzyzwoitość, mówiąc o cesarzu, używać dla oznaczenia go imienia, które nosił przed wstąpieniem na tron. Jak cesarz jest synem nieba, tak cesarzowa, jego żona, jest matką cesarstwa, Kuo-um. Jeżeli są dwie cesarzowe równego stopnia, wtedy jedna z nich nazywa się cesarzową wschodu, Si-kong, druga cesarzową zachodu, Tung-kong. Członkowie rodziny cesarskiej dzielą się na 12 klas i podlegają władzy osobnej in-stytucyi, Tung-dzy-fu. Każdy z nich otrzymuje pensyę i alimenta w naturze ze skarbu państwa. Ponieważ poligamia przyczyniła się wielce do rozrodzenia familii cesarskiej, przeto już w zeszłym wieku liczono około 6,000 osób do niej należących. Dla tego też i utrzymanie ich wogóle jest nieznaczne. Książęta pierwszej klasy otrzymują 10,000 taelów i 5,000, albo, jak niektórzy twierdzą, 10,000 szy, czyli hektolitrów, ryżu i 360 służących. Należący do ostatniej klasy dostają 36 taelów i 24 worków ryżu, tudzież 100 taelów przy wstąpieniu w związek małżeński.—II. Ądministracya centralna. Do pomocy cesarzowi w zarządzaniu państwem istnieją rozmaite instytucye centralne, mianowicie:

1)    Kiun-ki-czu, wielka rada, albo rada państwa, utworzona w 1730 r., składająca się z nieoznaczonej liczby członków: książąt krwi cesarskiej, ministrów i innych osób. Jest to, wogóle mówiąc, rada cesarska. W pracach tej instytucyi bierze pilny udział sam cesarz. Posiedzenia jej zaczynają się już od 5-ej godz. rano. Liczy ona 60 sekretarzy.

2)    Nei-ko, kancelarya cesarska, albo sekretaryat państwa, który utracił wiele z poprzedniego znaczenia wskutek utworzenia wielkiej rady, o której była mowa powyżej. W instytucyi tej prezyduje 4-ch sekretarzy stanu, z których 2-ch powinno być rodowitych Chińczyków, a 2-ch Mandżurów. Liczy ona około 500 podwładnych urzędników. 3) W zależności od tych najwyższych organów znajdują się inne organa centralne, odpowiadające naszym ministeryom, tak zwane Liu-pu. Ministe-ryów tych było do ostatnich prawie czasów sześć, mianowicie: a) Li-p u, ministeryum spraw wewnętrznych, podzielone na cztery wydziały, zajmujące się całą administracyą wewnętrzną cywilną, mianowaniem urzędników i t. d. b) Hu-pu, ministeryum finansów, zajmujące się poborem podatków, kada-strem i t. p. c) Li-p u, ministeryum rytuału albo ceremonii, od którego zależy jeszcze Jo-pu, biuro muzyki urzędowej; d) Ping-pu, ministeryum wojny, które do ostatnich czasów zarządzało i mary-

uarką; e) Hing-pu, ministeryum sprawiedliwości albo raczej kar; f) Kong-pu, ministeryum robót publicznych. W każdem z tych ministeryów prezydu-je dwóch sekretarzy stanu: jeden pochodzenia chińskiego, a drugi mandżurskiego. Do tych ministeryów starszego pochodzenia należą jeszcze dwa, utworzone w ostatnich czasach, mianowicie: Tso(u)ng-1 i - J a m e n, ministeryum spraw zagranicznych, utworzone wskutek dekretu cesarskiego z 19 stycznia 1861 r., wydanego po wojnie z Fraucyą i Anglią; drugiem jest ministeryum marynarki, utworzone dopiero w roku 1885.    4) Niezależnie od

Oprócz tego w każdej prowincyi jest gubernator, Tu-tai, i czterech wyższych urzędników, tworzących razem z wicekrólem i gubernatorem radę administracyjną prowincyi. Urzędnikami tymi są: 1) generalny poborca podatków, Pu-Tszyng-sze -se, 2) sędzia prowincyonalny, Ngan-cza-sze-se, 3) kontroler monopolu solnego i dochodu z soli, Jen-jun-sze-se i 4) kontroler zboża i podatków od zboża, Liang-tao. Wice-królo-wie są mianowani wogóle jak wszyscy urzędnicy, tylko na trzy lata, i w miarę okoliczności wybierani z pomiędzy Chińczyków lub Mandżurów. Ażeby uczynić ich mniej niebezpiecznymi dla rządu centralnego, władza ich ograniczona jest w rzeczach wojennych przez dodanie im tatarskiego generała, a w sprawach cywilnych przez gubernatora. Pomimo to prawa wice-królów i gubernatorów są nader obszerne. Odpowiadają oni za wszystko, co zaszło w obrębie powierzonej im prowincyi. Jednomyślne postanowienia rady, nawet orzekające karę śmierci, są bezzwłocznie wykonywane. W pogranicznych prowincyach utrzymują oni stosunki z ościennemi krajami. Prócz tego są urzędy, zawiadujące egzaminami państwowemi, inspektorowie rolnictwa, poczt, fabryk cesarskich, poborcy podatków i t. p. Każda prowincya pobiera własne podatki na pokrycie swoich rozchodów, każda też utrzymuje swoją armię lądową i w miarę okoliczności marynarkę, tudzież obowiązana jest dostarczyć corocznie pewnej summy na potrzeby centralnego rządu w Pekinie. Każda prowincya dzieli się na mniejsze okręgi administracyjne, t. z. fu, ting, ezeu i hien. Największe z nich, fu, liczą przecięciowo około 2,000,000 mieszkańców, najmniejsze hien—około 324,000. W każdym takim okręgu jest urzędnik zarządzający nim, mianowicie c z e-f u, w liczbie 182, ting-cze 165, cze-czeu 142 i cze-hien 1,288. Prócz tego są tak zwani tao-tai, inspektorowie okręgowi, w liczbie 92. Wsie i miasta są podzielone na części, liczące 10 i 100 rodzin, mające swoich wybieralnych albo dziedzicznych przełożonych, którzy obowiązani są podatki pobierać, zdawać raporty wyższej władzy i t. p. Ogół przez cesarza mianowanych urzędników w zarządzie cywilnym wynosi około 13,000. Dziesięć razy jednak większą ilość podwładnych urzędników mianują wice-królowie, gubernatorowie i t. d., gdyż każdy z nich powinien utrzymywać własną kancelaryę. Wszyscy urzędnicy dzielą się na 9 klas, z których każda różni się kolorem i kształtem guzika, na wierzchu urzędowego nakrycia głowy, rysunkiem haftu na piersiach, tudzież spinki na pasie. Pióra pawie ju czapki nie ozna-czają klasy urzędu, ale są oznaką honorową, tak jak ordery w Europie. Dla wojskowych taką oznaką są—lisie ogony. W Europie zwykle urzędników chińskich nazywają mandarynami. Nazwa ta jednak, pochodząca bezpośrednio od słowa portugalskiego m and ar, rozkazywać (ob. język ch.), jest w Chinach wcale nieznaną. Urzędnicy wogóle nazywają się kuan, prócz tego zaś każdy ma swoją specyalną nazwę. Chińscy urzędnicy w zasadzie są mianowa-

powyższych władz centralnych, a po części nawet nad niemi, stoi Tu-sza-juen, komitet cenzorów.

Instytucya ta, zostająca pod prezydencyą dwóch sekretarzy stanu, składa się z 50—60 cenzorów, i wykonywa kontrolę nad wszelkiemi władzami, a nawet nad samym cesarzem. Jeden z członków tej instytucyi winien być obecnym na posiedzeniach centralnych zarządów. Mają oni prawo przeglądania wszelkich aktów i dokumentów urzędowych, czynienia przedstawień cesarzowi, zarządzania śledztw, udzielania nagany lub pochwały, wstrzymywania rozporządzeń urzędników, które uważają za przeciwne prawu i t. p. Obowiązani są przyjmować od wszystkich skargi. Co dwa miesiące powinni odbyć rewizyę wszystkich centralnych zarządów. Cenzorowie tacy są dodani także i do instytucyj prowin-cyonalnego zarządu. Przedstawienia cenzorów są po części drukowane i po śmierci cesarza do wiadomości publicznej podawane. Niektóre, jak np. z 1832 i 1833 r., odznaczają się otwartością i niezależnością sądu, nawet względem cesarza. Jak wielkim bywa wpływ cenzorów, można się przekonać z tego, że kiedy poseł chiński w Rossyi, Czung-heu, zawarł w październiku 1879 r. traktat w Li-wadyi o Kuldżę, traktat ten nie został przez rząd chiński przyjęty wskutek raportu cenzora Czang-Cze-tung, wykazującego jego szkodliwość dla Chin, sam zaś poseł uległ skazaniu na śmierć i konfiskatę majątku, chociaż wyrok ten tylko w ostatnim punkcie został wykonany. III. Admtnisłracya prowlftcyona/na. Chiny pod względem administracyjnym dzielą się od XVIII wieku na 18 prowin-cyj, zostających pod ogólnym rządem i stanowiących Chiny właściwe, tudzież na kilka prowincyj, zostających pod rządem wyjątkowym. Do liczby tych ostatnich należą: Mandżurya, Mongolia, Tybet, Dżun-garya i Wschodni Turkiestan. W prowincyach tych Chińczycy pozostawili podbitym narodom ich urządzenia, prawa, zwyczaje i miejscową admini-stracyę, ograniczając się tylko do wyższego nadzoru i kierownictwa. Nadzór ten wykonywa instytucya Li-fan-juen, składająca się tylko z Mandżurów i Mongołów, z wyłączeniem Chińczyków.

Co się tyczy 18 prowincyj Chin właściwych, te pozostają pod rządem wicekrólów, Tsong-tu.

W ostatnich czasach było 10-iu wice-królów, wskutek czego prawie każdy z nich miał oddane sobie w zarząd dwie prowincye. Jak władza ich była rozległa, można sądzić z tego, iż najludniejsza pro-wincya, Sze-czwen, liczyła w 1882 r. 67,712,897 ludności, najmniejsza zaś, Kwang-si, miała 5.151,327. ¹ ni na podstawie egzaminów, mających wykazać ich

■uzdolnienie. W tym celu są urządzone trojakiego rodzaju egzamina państwowe: prowincyonalne, stołeczne i dworskie. Stosownie do tego są trzy stopnie naukowe: Sieu-tsei, czyli kwitnący talent, najniższy; Kiuczin, mąż skończony, średni, i Tsin-se, postępujący uczony, najwyższy. Porównywają te stopnie ze stopniami bakkalaureata, licencyata i doktora we Francyi. Drugi stopień otwiera przystęp do urzędów państwowych, a trzeci—do najwyższych godności w państwie. Do każdego egzaminu są dopuszczeni wszyscy mieszkańcy kraju, bez względu na pochodzenie lub wyznawaną religię. Co trzy lata urządzany bywa po prowincyach egzamin na bakkalaureata, składający się z trzech części. Ilość mających przejść ten egzamin oznaczona jest ściśle przez prawo dla każdej prowincyi i dla każdego miasta, wogóle zaś wynosi około 25,000. Ponieważ zaś przystępuje do tego egzaminu około miliona kandydatów, przechodzi go więc zaledwie 1 na 40. Kandydaci mogą się przygotowywać do niego jak chcą: albo w szkołach, albo za pomocą prywatnej edukacyi. Egzamin polega na znajomości t. z. czterech ksiąg mądrości wiedzy, tak zw. King. Szczęśliwi, którym udało się zdać ten egzamin, otrzymują prawo noszenia odróżniającego ich ubioru, a także przywileje pod względem odpowiadania przed sądami. Bardzo wiele też przystępuje do drugiego egzaminu, na którym wymagane są wiadomości, nietylko z pierwszego egzaminu, ale także z historyi, geografii, prawodawstwa, a nawet innych nauk, do których w ostatnich czasach dodano matematykę. I licencyat także otrzymuje wyróżniający go ubiór. Około 1,500 licencyatów udaje się co trzy lata, kosztem państwa, do Pekinu, w celu złożenia najwyższego egzaminu. Z tych tylko 270 może dostać stopień Tsin-se. Trzech pierwszych korzysta ze szczególnych przywilejów. Najwyżej wykwalifikowani wychodzą na ministrów i wyższych urzędników państwa. Egzamina te miały na celu dopuścić do służby państwowej tylko najlepsze siły i zapewnić przez to dobrą administracyę kraju, rezultat ten jednak nie został osiągnięty. W praktyce pokazuje się, że cała administracya jest zarażona do szpiku kości przekupstwem. Wiele przyczyn na to się złożyło. Jedną z nich była zanadto nizka pen-sya wszystkich urzędników. Wice-król, zarządzający prowincyą, większą od niejednego państwa europejskiego, pobiera od 13—20,000 taelów (26— 40,000 talarów), urzędnik powiatowy czi hien, zaledwie 800 taelów (1,600 tal.). Pensya ta nie wystarcza, oczywiście, na opłacenie całego sztabu urzędników i niższej służby, którą każdy taki urzędnik w celu imponowania ludności lub załatwiania interesów musi swoim kosztem utrzymywać. Ponieważ zaś większość ich nie ma majątku osobistego, wskutek tego skazana jest nieuchronnie na życie z przekupstwa. W ten sposób najwyżsi urzęduicy wyciskają z ludu dziesięć razy więcej, aniżeli wynosi pobierana przez nich pensya; niżsi urzędnicy potrafią wyciągnąć 50 i razy więcej. Niektórzy w czasie krótkiego urzędowania zdołali dojść do ogromnego majątku. Tak np. kiedy po wojnie z Anglią w 1840 r., skonfiskowano majątek wpadłego w niełaskę ministra Ki-s z en, miał on wynosić przeszło 8,000,000 funt. st. Drugą przyczyną było to, iż jakkolwiek w zasadzie urzędy winny być obsadzane drogą egzaminów, w praktyce jednak wielu dochodzi do nich drogą kupna. Już w 1822 roku jeden cenzor skarżył się, że 5,000 doktorów i 27,000 licencyatów oczekuje od lat 30 na posady, gdy nieoświeceni ludzie, lub złoczyńcy, doszli do nich przez kupno. Środek ten stosowany bywa często, zwłaszcza wtedy, kiedy państwo znajduje się w kłopotach finansowych. Prowadzi to do jeszcze gorszych następstw w praktyce, wskutek tego, że urzędnik mianowany bywa na każdy urząd tylko na trzy lata. Jeżeli więc doszedł do niego drogą kupna, musi skorzystać z czasu, żeby wydobyć z ludności wydane na to pieniądze. Z chwilą przybycia każdego wyższego urzędnika na miejsce urzędowania wszyscy podwładni muszą się stawić z od-powiedniemi podarunkami, jeżeli nie chcą narazić się na jego gniew i prześladowanie. Często ten, kto zaliczył urzędnikowi pieniądze na kupno urzędu, przybywa z nim razem w celu wycofania swego kapitału. Za przykładem wyższego urzędnika idą wszyscy jego podwładni, a nawet i niższa służba, tak, że nikt nie może załatwić żadnego interesu, ani przeprowadź ć w sądzie sprawy, nie opłaciwszy się wszystkim sowicie. Wszystko to jednak wywiera demoralizujący wpływ na cały naród, który wskutek tego zatracił w sobie poczucie sprawiedliwości. IV. Samorząd miejscowy. Zarząd interesów czysto lokalnych włożony jest w Chinach na urzędników, pochodzących z wyborów, stanowiących organa samorządu miejscowego według pojęć europejskich. W każdej wsi, większej osadzie lub mieście, winna się znajdować rada Kia-czang, składająca się we wsiach z 70—80 członków, w większych osadach ze 100—180, a w miastach z 60—70. Członkowie tej rady są wybierani, a do wyborów należą zarówno najbiedniejsi, jak i najbogatsi ojcowie rodzin. Wybieralnymi są ci, którzy się w gminie urodzili lub w niej 20 lat mieszkali, ale prawa wyborów nie mają urzędnicy państwowi. Tak samo wybierani są urzędnicy gminy, których uważać należy za organ wykonawczy powyższej rady, Pao-czy ng i Li-czang ze swymi pomocnikami. We wsiach winien się znajdować jeden taki urzędnik, w osadach—dwóch. W miastach kupcy jednej ulicy, mającej od 60—70 sklepów, wybierają jednego Pao-czy ng a. Pao-czyng zbiera radę gminną, obradującą nad interesami gminy, w miejscowej świątyni lub w domu gminnym. gdzie taki dom się znajduje. Rada ma prawo nakładać podatki na gminę, a pobiera je ów Pao-czyng. Krótki protokół posiedzeń rady, zawierający w sobie postanowienia jej, Pao-czyng winien rozdać członkom rady, a obszerniejszy wyciąg przybić na drzwiach świątyni. Pao-czyng prowadzi księgi ludności, do których Li-czang dostarcza mu potrzebnych danych, gdyż bez jego pozwolenia nie może się odbyć żaden ślub, ani pogrzeb. Pao-czyng ma także pewne obowiązki kapłańskie i policyjne. Żaden też kontrakt przedaży nie ma mocy bez jego podpisu. Większe miasta 1-go, 2-go

i 3-go rzędu nie tworzą całości administracyjnej, ale są rozdzielone na pojedyńcze gminy, składające się z kilku ulic. Stolica Pekin nie stanowi oddzielnego municipium, ale znajduje się pod zarządem policyi wojennej, utrzymywanej kosztem państwa. Wogóle można powiedzieć, że w załatwianiu interesów miejscowych ludność bierze żywy udział. Poczucie potrzeby i pożytku stowarzyszania się prowadzi do tworzenia licznych towarzystw, mających za zadanie utrzymywanie mostów, kanałów, dróg i t. p.—Bibl. „Encycl. Brit.“ (Tom V). „La Grandę Encycl. Lamir.; Bluutschli und Brater „Deutsches Staatswórterbuch" (T. II.); „Sta-tesman’s Yearbook fort he Year 1892“, wskazuje bardzo bogatą literaturę, odnoszącą się do tego przedmiotu.

a. o.

Język chiński jest mową mieszkańców Chin właściwych i prócz tego językiem piśmiennictwa Japończyków, Korejczyków i Anamitów. Język ten przedstawia typ języków jednozgłoskowych, t. j. każdy z wyrazów chińskich składa się z jednej tylko zgłoski i wyrazy te, używane w mowie jeden obok drugiego, nie zrastają się ze sobą, lecz pozostają odrębnemi i nie posiadają odmian gramatycznych. Zwykłe w mowie naszej i w językach indo-europej-skich środki słowotwórcze (np. tworzenie różnych wyrazów za pomocą przyrostków), jako też formy gramatyczue, któremi wyrażamy rozmaite stosunki pomiędzy przedmiotami, Chińczycy w języku swoim wyrażają za pomocą luźnych zestawień wyrazów, za pomocą określonego porządku tych wyrazów w zdaniu, nadto za pomocą pewnych wyrazów posiłkowych. Język ch. należy do szczepu i n d o c h i ń-s ki ego i jako taki zostaje w ściąłem pokrewieństwie z jęz. tybetańskim, birmańskim, syjamskim i mnóstwem innych języków w Indyach Zagange-sowych, Indochiuach, Assamie i Nepalu. W samych Chinach znajdują się liczne dyalekty czyli narzecza i gwary językowe. Każda część kraju mówi tam właściwym sobie dyalektem, podobnie jak to ma miejsce we Francyi, w Niemczech, na obszarze etnograficznym Polski i w każdym innym kraju. Obok tego zaś, jak w każdym cywilizowanym kraju Europy, tak samo i w Chinach istnieje „język ogólny" kuan-hoa, którym mówią warstwy ukształ-ceńsze wszystkich prowincyj. Język ten, zwany także przez Europejczyków dyalektem mandaryń-skim (od wyrazu indyjskiego mantr i, znaczącego minister, urzęduik) jest ze wszystkich najważniejszy, i najbardziej rozpowszechniony wśród mieszkańców na północy, we środku i na zachodzie państwa Chińskiego. Tak zwane dyalekty języka cli-go: języki prowincyonalne (thu-hoa), języki ludowe (hiań-than) różnią się od niego jako też pomiędzy sobą nieraz tak znacznie pod względem fonetycznym, że większość tych dyalektów zasługuje prędzej na miano oddzielnych względem niego sio-strzyc językowych, aniżeli dyalektów. Pomiędzy dya-lektami prowineyoualuemi do najbardziej znanych zaliczane są: kuautuński (kantoński), fuhkieński, fuhczeuski i szanhajski; dyalekt nankiński służył niegdyś za podstawę dla języka ogólnego i obecnie niczem się prawie od niego nie różni. — Oprócz mnóstwa narzeczy dzisiejszych istnieje język piśmienny uczony, kii-w en czyli „styl stary", znacznie różniący się od języka potocznego i od jęz. ogólnego. W owym „stylu starym" odróżniają: jęz. najstarszych zabytków chińszczyzny, pochodzących z epoki poprzedzającej wiek VI przed Chr.,zwanej epoką języka przedklasycznego „śań-kń-wen“ (t. j. literatura najstarsza); do zabytków tych należą księgi śu-kiu, t. j. księgi historyczne i śi-kiń czyli księgi pieśni. Drugi po tym okresie następujący język klasyczny „ćuń-ku-wen" (literatura średnio starożytna) pochodzi z epoki, którą rozpoczynają dwaj wielcy mędrcowie Laó-tsy iKhuń-tsy (Konfucyusz), a wypełniają dzieła ich uczniów i następców aż do I-go wieku przed Chr.; jest to okres pierwszego rozkwitu piśmiennictwa filozoficznego i historycznego; język ten, uważany za wzorowy dla literatury naukowej czasów późniejszych, utrzymuje się do dziś w dziełach treści poważnej. Obok niego istnieje styl poklasyczny „hiń-ku-wen" (t. j. literatura starożytna lżejsza), gdzie język stracił na sile i zwięzłości, ale zyskał na giętkości wysłowienia. Wreszcie od r. 1100 po Chr., a szczególnie w wiekach następnych za najazdów tatarskich i panowania dynastyi Juen (do 1368), z rozwojem powieści i dramatu wyrobił się język nowo-chiński ogólny, tak z w. kuan-hoa. W języku tym każda zgłoska czyli każdy wyraz zaczyna się bądź od spółgłoski, bądź od samogłoski, kończy się zaś tylko na samogłoskę, albo też na nosowe n lub ń (ng). W jęz. starochińskim wyrazy jednozgłoskowe kończyły się także i na spółgłoski: m, k, t i p, dziś brzmienia te na końcu zgłosek zachowały się tylko w dyalektach; w języku kuan-hoa końcowe m wymawia się jak n, a k, t, p na końcu wyrazów znikły. System głosowy języka chińskiego, oprócz samogłosek a, o, i, u, a(e), ii(ju), posiada połączenia samogłoskowe czyli dwugłoski (dyftongi): au, ao, ai, ei, ou, iu, ui; w dwugłoskach, których drugą część składową stanowi u (au, ou, iu), akcent pada na u\ w dwugłoskach zaś, gdzie drugą częścią składową jest i (ai, ei, ui), akcent pada na samogł. pierwszą. Język ch. obfituje w brzmienia spółgłoskowe, syczące i przydechowe; na początku wyrazów czyli w nagłosie spotykają się: c (ts), ch (tsh ), ć, ćh , s, ś, ż, k, kh t, th , p, ph , f, w, ł, r, rl, i in. Brzmień dźwięcznych czyli głośnych g, dz, dż, d, b, z, język ch. ogólny nie posiada, istniały one w języku dawnym (aż do VIII stulecia), a niektóre z nich utrzymały się dodziś w narzeczu fuhkieńskiem. Niektóre też spółgł. twarde przed i w narzeczach ulegają zmianom na odpowiednie miękkie czyli podniebienne; tak np. w narzeczu pekińskiem k i kh przed i ma brzmienie c i ćh , albo też c i ch i to stanowi najważniejszą różnicę jęz. pekińskiego od jęz. kuan-hoa, od narzecza nankińskiego i narzeczy pozostałych (np. nazwa ksiąg śu-kiń wymawia się po pekińsku śu-cyn lub śu-czyn; Pekin brzmi Peieyn i fc. p.); h przed i, podług sposobu pisania europejskiego, ma brzmienie równe polskiemu ś (w narzeczu szan-hajskiem); prócz tego h w wielu okolicach nie jest zwyczajnym przydechem, ale głęboko gardłowym

-B"u"

sań hia ćuń j i (t) ry sam w górze, na dole. środek, jeden. dwa. trzy.

Znaków takich liczą około 100.—Do klasy 3*ej należą połączenia symboliczne (hoei-i), t. j. znaki, które powstają przez zestawienie dwu lub więcej obrazów oddzielnych i w takiem połączeniu przedstawiają w sposób mniej lub więcej przenośny pewne pojęcia; tak np. obraz ust wraz z obrazem ptaka daje pojęcie śpiewu; obraz człowieka z obrazem słowa przedstawia pojęcie prawdziwy, obraz dwu kobiet obok siebie wystawia pojęcie kłótni; obraz słońca z obrazem księżyca daje pojęcie blasku i t.p. Takich znaków jest około 740; wyraz powstały z połączenia dwu znaków, ma brzmienie zupełnie inne aniżeli wyrazy, z których został utworzony; np.

kheu,

usta

żln,

człowiek f _

dwie kobiety JyC

ch. Dźwięk r jest podniebienno-gardłowy, ale ma charakter samogłoski głuchej i sam w sobie bez samogłoski stanowi całkowity wyraz o pewnym znaczeniu; w narzeczu kantońskim zmienia się w samo i• z ma brzmienie polskiego ż; w narzeczu kantońskiem zamiast tej spółgłoski wymawiają j, np. żin = jan i t. p. Oprócz nosowej spółgłoski n, która w narzeczu szanbajskiem na końcu wyrazu prawie się nie wymawia, jest jeszcze w chińskim samogłoska nosowo-gardłowa h, zwykle przez pisarzy europejskich oznaczana przez ng (polskie a, o, i, u nosowe lub we fran. ewcore, on); dźwięk ten na początku przed i nie wymawia się: t. j. ngi = i, przed a najczęściej równie znika; ngan = an, a przed samogł. o i u zastępuje się spółgłoską w, t. j. ngó = wó, ngu = wń. — Ważne znaczenie w języku chińskim ma akcent czyli nacisk wyrazu. Każdy wyraz jednozgłoskowy posiada oznaczony akcent; ze zmianą akcentu zmienia się zarówno znaczenie wyrazu, jak i rola jego w stosunku do innych wyrazów w zdaniu, a przez to i znaczenie samego zdania lub dokładność myśli w nim wypowiedzianej.—Akcentów w języku chińskim, różniących się między sobą, jest pięć: akcent jednostajny albo naturalny, gdy cała zgłoska wymawia się jednakowo bądź wysokim tonem, bądź nizkim; bywa więc: 1) akc. jednostajny wysoki (oznaczany w dziełach pisarzy europejskich przez —) lub 2) jednostajny nizki(A); 3) akc. podniesiony, gdy głos przy końcu zgłoski zmienia się, jakby przy pytaniu lub podziwieniu (\.); 4) zniżający się, właściwie niknący przy końcu zgłoski ( /); 5) akc. urwany, powstały przez połknięcie ostatniej spółgłoski cichej (znak ’ lub litery: k, t, p), np. si’ „wieczór“=si k, jue’ „mówić⁸=juet, fa’ „niedostatek⁸ — fap. Każdy z tych 5-u akcentów ma w piśmie chińskiein właściwy sobie znak, można powiedzieć osobną literę.—Pismo chińskie różni się zasadniczo od wszystkich innych pism znanych; jest ono pismem wyrazowem; nie oddaje bowiem ani pojedyńczych brzmień czyli dźwięków mowy, ani oddzielnych zgłosek, lecz w każdej swojej postaci, w każdym znaku przedstawia cały wyraz. Każdy zatem znak piśmienny chiński czyli wyraz wyobraża pewien przedmiot, pewne pojęcie. Skutkiem tego sądzić by można, że w piśmie ch. tyle być powinno rozmaitych znaków czyli postaci, ile język posiada wyrazów. Tak jednak nie jest z powodu, że w języku bardzo wiele znajduje się wyrazów jednobrzmiących, lecz pod względem znaczenia zupełnie różnych, np. wyraz p i (pit) znaczy musieć i to samo pi— pędzel, j u e (juet) mówić i jue księżyc i t. p. Ponieważ liczne wyrazy jednako-brzmiące oznaczają najrozmaitsze pojęcia, w piśmie zaś każde pojęcie ma swoją odmienną postać, przeto liczba wyrazów pismem oznaczonych jest znacznie, może dziesięć razy, większa od liczby wyrazów wymawianych.— Co do pochodzenia pismo chińskie jest pismem obrazowem; jak każde inne, powstało ono z obrazów przedmiotów zmysłowych oraz ze znaków symbolicznych, konwencyonalnych na oddanie różnych pojęć tkwiących w umyśle ludzkim. Połączenie takich obrazów oraz symbolów, oznaczają-

cych odpowiednie brzmienie, tworzą wielką mnogość postaci pisma chińskiego. Ze względu na sposób tworzenia się tych znaków czyli charakterów pisma chińskiego, językoznawcy tamtejsi dzielą je na 6 klas („lu(k)—śu“). Klasa 1-sza obejmuje obrazy przedmiotów zmysłowych (siań-hiń), np. słońce, księżyc, dziecko, góra, drzewo i t. p. Tu należy około 600 znaków. Oto w jaki sposób pierwotne obrazy przekształciły się stopniowo w dzisiejsze znaki.

dawne: obecne:

żi(t)    jue(t) tsy san    mu(k)

słońce księżyc dziecko góra drzewo Klasa 2-ga zawiera znaki będące symbolami („ći-ssy“), służące do wyrażenia pewnych stosunków położenia lub ilości, jak np. w górze, na dole, w środku, jeden, dwa, trzy i t. p. Oto ich postaci dawne i dzisiejsze: dawne:

dzisiej- Jt T* sze:

K⁴’ RS Sii

V n>    sin,

słowo: fc    ’ .

{£3 prawdziwy j

dok    H    "An,

siebie    kłdtni*

Klasa 4-ta składa się ze znaków, które pisane odwrotnie, czyli odwrócone w stronę przeciwną, odmienne też otrzymują znaczenie; np. pewien znak, wyrażający „na prawo", napisany odwrotnie, znaczy „na lewo⁸; znak heu „książę", odwróco-ny: ff[ już ma brzmienie ssy i oznacza „urzędnik". Znaki te nazywają się ćuen-ću, t. j. „odwrócone znaczenie⁸; jest ich około 370. Do klasy 5-ej należą znaki, zwane zapożyczonemi, kiń-tsie; są to postaci bądź pojedyncze, bądź złożone, wyrażające przedmioty zmysłowe, których znaczenie przeniesiono na pojęcia umysłowe, mniej lub więcej im pokrewne, ażeby w ten sposób wyrazić na piśmie pojęcia oderwane, albo też czynności umysłowe; tak np. obraz serca oznacza także ducha;

znak przedstawiający pojęcie kii „stary", gdy napisa- wyżej str. 614) składa się z 4-ch kresek: f “| — | ; ny jest przed drugim, wyobrażającym kobietę, two- znak sań „góra" z trzech, mu’, „drzewo“ z dwóch rzy obraz złożony, czytany nieco odmienniej: kń, i t. d. Klasę 1-szą w zbiorach słownikowych roz-i oznaczający „przyczynę". Liczba takich znaków poczynają znaki jednokreskowe; pierwszym z nich dochodzi do 600. Znaki klasy 6-ej hi&i-Siń, jest kreska pozioma—j i, znacząca „jeden"; obej-uwydatniające brzmienie wyrazu, składają się z dwu muje on w swojej gromadzie 32 inne znaki; drugi połączonych części, z których pierwsza należy do znak stanowi kreskę pionową | khuón; jest on kategoryi ideograficznej, t. j. oznaczającej obraz, dru- w zestawieniu z innemi znakiem powtórzenia, od-ga do kategoryi fonetycznej i wyraża brzmienie czyli dzielnie zaś jako znak samodzielny nie używa się; wymawianie wyrazu. Stało się to moźliwem na tej za- pod tą naczelną postacią mieści się innych znaków sadzie, że wymawianie pewnej liczby znaków uwa- 14; i t. d. Po tych znakach następują znaki dwu-żano za powszechnie znane; tych przeto znaków, ja- kreskowe, rozpoczynające się od znaku — ry „dwa“, ko posiadających określone znaczenie głosowe, uży- którego gromada obejmuje innych postaci 22 i t. d.; to za wskaźniki fonetyczne (bez żadnego względu potem znaki trzykreskowe, na czele których znaj-na ich znaczenia właściwe), dopisując je obok obra- duje się znak kheu „usta" (ob. wyżej str. 614), zów czyli obok znaków ideograficznych; powstały zawierający w swej klasie 989 znaków wyrazowych; stąd charaktery złożone, oznaczające zarazem i obraz pomiędzy czterokreskowemi najliczniejsze grupy przedmiotu i jego brzmienie. Tak np. pewien znak postaci piśmiennych znajdują się: pod znakiem wy-(podobny do X), mający brzmienie kuń („robo- razu śiii „woda" (1354 znaki) i pod znakiem tnik"), gdy jest nakreślony obok znaku sTm „serce", mu’ „drzewo" (1242 znaki); w sześciokreskowych tworzy postać złożoną, która wymawia się khuń znak tshaó „trawa, ziele" obejmuje najwyższą i znaczy „niecierpliwość“; tenże znak fonetyczny I liczbę wyrazów, wynoszącą 1431, i t. d.; w końcu, w zestawieniu ze znakiem ideograficznym ś u i „wo- znaków naczelnych szesnastokreskowych jest dwa: da", daje postać złożoną o brzmieniu kiań, zna- 212-ty lńń „smok", obejmujący innych 19, i 213-ty czącą „strumień"; i znowu tenże sam znak X na- kuei „żółw", którego grupa składa się z 12 wypisany przy znaku jen, znaczącym „mówić", two- razów; ostatnią wreszcie grupę, 214-tą, stanowią rzy postać, która wymawia się huń i znaczy „kłó- znaki siedemnastokreskowe, których przedstawicie-tnia" i t. p. Za pomocą tego rodzaju znaków zło- lem jest wyraz jo „fłet“: mieści się tu 17 znaków źonych oddają Chińczycy wszystkie niemal nazwy wyrazowych.—Znaki w piśmie chińskiem piszą się roślin, drzew, zwierząt, ptaków, ryb i wielu innych jeden pod drugim w rządkach prostopadłych od gó-przedmiotów, których przedstawienie w pojedyńczych ry ku dołowi i, zaczynając od ręki prawej ku le-obrazach byłoby niemożliwe. Znaków takich liczą wej, równoległe obok siebie; podobnie od prawej ku przeszło 20,000. Z tych różnoroduych postaci pi- lewej liczą się i stronice książki. W książkach je-śmiennych powstał ogromny zbiór znaków chińskich, dnak dwujęzykowych pismo chińskie pod wzglę-wynoszący przeszło 40,000. Słownik noszący nazwi- dem następstwa znaków i wierszy stosuje się do sko cesarza Khań-hja zawiera 44,449 znaków. Nie języka obcego. Znaki przestankowe, najczęściej wszystkie jednak te znaki znajdują zastosowanie używane w piśmie chińskiem są; a) kółko większe w powszechnem użyciu, ani też potrzebne są w po- 0 albo znak —, oznaczający „jedenw; kładą się wszedniej mowie i piśmie. Pisma Konfucyusza i jego one na początku rozdziałów i ustępów, lub para-uczniów obejmują niespełna 2,500 rozmaitych po- grafów; 6) kółeczko małe O, albo przecinek , w postaci. Znajomość około 5-u tysięcy znaków wystar- staci łzy, który się pisze z prawej strony u dołu cza do zrozumienia dzieł literatury z zakresu histo- obok ostatniego znaku piśmiennego; znak taki słu-ryi i filozofii, a przy 8-u tysiącach znaków dostęp- ży do oddzielania zdań, oraz części zdań jednych ne są wszelkie utwory piśmiennictwa chińskiego, od drugich.—Do pisania używają Chińczycy pędzel-Wyrazy w słownikach chińskich układają się trója- ka, tuszu i papieru. Pędzelek, zwykle z pałeczką kim sposobem: albo podług znaczenia wyrazów, en- bambusową, trzymają przy pisaniu, nie jak my, po-cyklopedycznie; albo podług ich brzmienia czyli fo- chyło, ale prawie prostopadle do papieru. Każda netycznie; albo też podług kształtu swych znaków kreska pisze się za jednym pociągnięciem pędzel-czyli graficznie. W słownikach ułożonych grafiez- I ka; przytem, kreśląc znaki pojedyncze, piszą nie znaki uporządkowane są w pewne grupy czyli | przód kreskę górną, potem dolną, kreskę od stro-klasy, pod znakami zasadni czerni, stojącemi na cze- ny lewej wprzód niż kreskę od strony prawej, le, które nazywają kluczami, pierwiastkami albo kreskę poprzeczną, lub haczykowatą—wprzód auiże-przedstawicielami klas, „pu.“ Takich znaków naczel- li przecinającą kreskę pionową lub ukośną. W znanych czyli kluczy jest 214; następują one kolejno kach złożonych kreślą naprzód część górną, po sobie według liczby kresek je składających od stępnie dolną, część z lewej strony wprzód niż część jednej aż do 17-tu. Każda z takich klas obejmuje z prawej, znaki prostokątne wprzód aniżeli kreski pewną liczbę znaków, związanych ściśle z postacią przecinające znak prostopadle lub ukośnie. Czer-znaku naczelnego. Znaki składają się z kresek po- nidło, czyli tusz, przygotowują z sadzy i kleju. Ko-jedyńczych, do których zaliczają się: kropka, kreska rejczycy słynęli dawniej z wyrabiania najlepszego pozioma lub poprzeczna, kreska pionowa, zakrzy- gatunku takiego czernidła.—Papieru mają Chińczy-wiona czyli haczyk, kreska ukośna prawa, ukośna cy różne gatunki. Do materyału, z którego wyra-lewa i strzałka. Tak np. znak cuń „środek„ (ob. biająpapier, należy też kora bambusowa,porosty mor-

na-

na-

Encykl. Powk. Iluitr. T. III.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

78

skie i kora innych drzew; do tańszych gatunków używają domieszki młodych latorośli bambusowych. Postaci pisma chińskiego z biegiem czasu wielorakim ulegały zmianom, zanim wytworzyły się kształty jego dzisiejsze. Przegląd rozmaitych dawnych postaci pojedyńczych znaków podaje Hager w dziele: „Monument de Yii“ (Paryż 1802), a dokładniej Klaproth w rozprawie „Die Inschrift des Yii" (Berlin 1806). Do użytku w| życiu powszedaiem utworzono rozmaite rodzaje pisma kursywy, które w części przyjęły się i w Japonii. Przedmiotowi temu poświęcili swe prace Saint-Aulaire i Grdneveldt w „Manuał of Chinese running bandwriting" (Amsterdam 1861). Z dzieł poświęconych badaniu pisma chińskiego ważniejsze są: Du Ponceau „A dis-sertation on the Naturę and Character of the Chinese System of Writing" (Filadelfia 1838); L. de Rośny „Notice sur l’śoriture chinoise" (Paryż 1854); Vasiljev „AHajra3L KHTaficKŁDCb ieporjm-(Petersburg 1866); Józ. Edkins „An Introduc-tion of the Study of the chinese Characters" (Londyn, 1876,); J. Chalmers „An Account of the Struc-ture of Chinese Characters" (Lond. 1882); S. Geor-gjevskij „AHajiH3 ieporjiinMuecKon iMCHeimocTn Kitajcev“ (Petersb. 1888).—Drukarstwow Chinach znane było o wiele wcześniej niż w Europie. Wia-. domości o jego początku, podawane przez uczonych Chińczyków, nie są zgodne. Już w r. 75 i 265 po Chr. odciskano podpisy cesarskie i książęce na tabliczkach kamiennych. W r. 931 niejaki Fun-tao wpadł na pomysł wyrzynania znaków wklęsłych na deseczkach dla użytku szkolnego, a następnie otrzymał pozwolenie wycinania w ten sposób i odbijania tekstów ksiąg klasycznych z objaśnieniami; odbicia tych ksiąg sprzedawano już w r. 951. Potem zaczęto wycinać na deseczkach znaki chińskie wypukłe, które następnie, odpowiednio poczernione i przyłożone do papieru, dawały na nim odbicie pisma dokładne, podobnie jak dzisiejsze druki stereotypowe. Dalszym postępem w rozwoju drukarstwa było dokładniejsze przygotowywanie pisma wypukłego odwróconego; w tym celu gładkie deszczułki z drzewa gruszkowego, wiśniowego lub śliwowego powlekano cienką warstwą ciasta ryżowego i do takiej powierzchni przykładano papier z tekstem przeznaczonym do odbicia; pismo na wilgotnej nieco powłoce odciskało się i podług tych konturów wycinano wszystko pole na desce, pozostawiając same znaki; w ten sposób otrzymywano na desz-czułkach pismo czyli czcionki nieruchome wypukłe, służące następnie do odbijania tychże znaków na papierze. Drzeworytnik mógł takich znaków na desce wyciąć do stu dziennie. Przed odbijaniem czcionki tego rodzaju na deseczkach ksylograficznych smarowano za pomocą pędzla czernidłem (przygotowanem z sadzy i kleju, rozrobionych olejem) i całe formy odciskano jako stereotypy. Wreszcie około połowy wieku XI-go (1040) zaczęto używać czcionek ruchomych. Dziś Chińczycy mają już pismo metalowe, przygotowywane na sposób europejski.

Jak pismo chińskie tak i budowa jęz. samego jest wielce oryginalną i od ustroju języków innych szczepów zupełnie odrębną. Gdy inne języki posiadają pewną budowę wyrazów i budowę zdania, w języku ch. jest tylko budowa zdania. Wyrazy jedno-zgłoskowe pod względem formy zewnętrznej nie należą do żadaej z góry określonej kategoryi gramatycznej, lecz raz użyte stanowią jedną część mowy, drugi raz zupełnie inną; jeden i ten sam wyraz je-daozgłoskowy jest raz rzeczownikiem, drugi raz przymiotnikiem lub przysłówkiem, to znowu słowem bądź przechodnem bądź nieprzechodaem, bez żadnej zmiany w swej postaci zewnętrznej. Części mowy nie określają się za pomocą zwykłych w innych języ -kach sposobów dźwiękowych: wyraz wtedy dopiero nabywa charakteru pewnej części mowy, gdy jest użyty w zdaniu w oznaczonem miejscu; żadne gramatyczne formacye ani określoność wyrazu po za zdaniem nie istnieje: wszystko tworzy się tu w zdaniu, w danym szczególnym tylko razie; środki przeto składniowe stanowią głównie o naturze i ważności wyrazów. Jeżeli np. wyrazy ta, „wielki* i k u o(k) „miasto" są wypowiedziane w porządku ta kuo’, to znaczyć to będzie „wielkie miasto", w porządku zaś zmienionym kuo’ ta—„miasto jest wielkie"; wyraz p u a n, położony przed rzeczownikiem znaczy „pół", a po rzeczownikn — „i pół" : puan jue — pół miesiąca, jue puan = miesiąc i pół czyli półtora m.; wyraz fu „ojciec", położony przed innym wyrazem (rzeczownikiem) jako jego określenie, nabiera znaczenia dopełniacza lub przymiotnika: fu-śi „ojca dom" lub „ojcowski dom"; tenże wyraz, gdy stoi przed słowem, staje się przysłówkiem: fu-hao „po ojcowsku, jak ojciec kochać", p u(t) „nie" i te(k) „móc", łącznie pu’-te’ tworzy wyrażenie „nie móc al. „nie mogę", położone przed słowem, zatrzymuje swoje znaczenie: pu’ te’ śue(t)=„nfe mogę powiedzieć"; to samo pu’ te’, położone po słowie, nadaje mu znaczenie bierne: śue pu’ te’=„nie powinno być powiedziane i t. p. Już z tego widać, że gramatyka, jako nauka o budowie języka, odnośnie do języka ch-go jest nauką o budowie zdania, czyli nauką jego składni. Zasadnicze prawidła składni chińskiej dotyczą następstwa wyrazów w zdaniu i są bardzo proste. I tak: 1. Zwykle kładzie się podmiot przed orzeczeniem, słowo przed przedmiotem; np. śui sań „woda przybiera" (podnosi się), w&ń paómin „król opiekuje się ludem"; te’ iii ći jen „dostąpił z nim rozmowy" i t. p. 2. Wyrazy, które my zestawiamy obok siebie za pomocą spójników „i" lub „albo", w chińskim wypowiadają się w porządku określonym: naprzód kładzie się wcześniejszy, ważniejszy lub lepszy, np, nam ni ii „mężczyzna (i) kobieta", ku kim „dawny (i) teraźniejszy", sań hja „u góry (i) u dołu", nil lu’ „pięć (albo) sześć" i t. p. 3. określenie czyli atrybut, czy to będzie przymiotnik, czy dopełniacz, czy przysłówek lub wyrażenie przysłówkowe, czy liczebnik, kładzie się przed wyrazem, który ma być określonym, tj. przed rzeczownikiem lub słowem, np. sin śu „nowa książka" lub „nowe książki", khi kia „jego (lub jej) dom", hó-śiu „rzeki woda", Pe-kiń „północne miasto", Nan-kiń „południowe miasto", ho-pu’-lai? „dlaczego nie przyszedł?" i t. d. Podobnego rodzaju prawidła określają bliżej znaczenie wyrazów, ich funkcyę w zdaniu i stosunki pomię-

dzy częściami zdania jedno-i więcej-wyrazowemi. 1 i(k) = „ludu siła*, i t. d,—Dla oznaczenia różnych Nie małego znaczenia w budowie zdania śą stałe połączenia wyrazów zasadniczych; wyrazy bowiem używane w pewnym określonym porządku po sobie, jako utarte wyrażenia, mają jedno znaczenie, w porządku zaś odmiennym—wcale inne; np. tsy-niu znaczy „chłopcy i dziewczyny⁴⁴, lecz niii-tsy „żeńskie dziecko* = dziewczyna, śi-fei „tak albo nie tak“, lecz fei-śi „to nie tak* i t. p. Same jednak prawidła następstwa wyrazów w zdaniu nie mogły wystarczyć mowie chińskiej do zupełnie dokładnego wyrażania myśli. Zestawienie np. wyrazów wńń-jue mogło znaczyć: król mówi, mówił, powie, albo też: królowie mówią, mówili, powiedzą; prócz tego to samo wyrażenie mogło być wypowiedziane w sposób oznajmujący lub pytający, warunkowy i t. p. Niedokładności te wysłowienia język ch. z biegiem czasu usunął innym znowu sposobem.

pojęć gramatycznych w zakresie słowa służą inne cząstki pomocnicze; tak np. tryb czyli sposób oznajmujący wyraża słówko j ó, sposób pytający—h u, wątpiący i, wołający—tshai, wzdychający—fu i t.d. Przeszłość czynności oznaczono za pomocą dodania przed słowem cząstki ki, i, wyrażającej dokonanie; przyszłość—dodaniem słowa tsjań, zaczynać i t. p. Oprócz określonego porządku wyrazów w zdaniu, i oprócz słówek pomocniczych, język chiński, dla uwydatnienia stosunków pomiędzy pojęciami, posiada jeszcze jeden środek pomocniczy, a tym jest rytm w zdaniu. Za pomocą tych to środków dzisiejszy język ch. zdolny jest wyrażać myśli swoje i pojęcia w zakresie każdej gałęzi wiedzy w sposób nie mniej jasny, aniżeli bogate i rozwinięte języki europejskie.—Nauka jęz. Ch-go w Europie rozpoczyna się w drugiej połowie wieku XVI-go. Zasługę niemałą w badaniach na tern polu położyli misyo-narze katoliccy: można powiedzieć, że uczeni jezuici przez ogłoszenie prac swoich stali się założycielami synologii w Europie. Dzieła, w których po raz pierwszy drukowano znaki pisma chińskiego, są: Abrahama Orteliusa „Theatrum Orbis terra-rum⁴⁴, Jana Gonęalez’a de Mendoęa „Historia del gran reyno de la China* (Rzym 1585) i Klau-dyusza Duret’a „Thresor de 1’histoire des langues* (Kolonia 1613). Z pomiędzy kilku synologów, którzy się zajmowali leksykografią chińską w wieku XVII i XVIII, wymienimy Bogumiła Zygfryda Ba-yera (* w Królewcu 1694 — f 1738 w Petersb.), profesora historyi i starożytności w Petersb., który pierwszy ogłosił obszerne teksty chińskie i zostawił dzieło „Museum synicum⁴⁴ (Petersburg 1730), stanowiące znaczny postęp w badaniach tego przedmiotu w porównaniu z pracami poprzedników. W dziele tym zamieścił w przedmowie wiadomości o stu-dyach chińskich w Europie, nadto gramatykę, słownik i rzecz o miarach i wagach chińskich.—Charakter bardziej naukowy przyjmują badania od wystąpienia Pourmonta, który materyał do prac swoich czerpał wprost z dzieł drukowanych w Chinach. Praca jego p. t. „Lingua© sinicae gramma-tica duplex* (Paryż 1742), oparta jest na dziele dominikanina Franciszka V a r o ’ n a drukowanym w Kantonie r. 1703 p. t. „Arte de la lengua man-darina*. Do rzędu prac większej i trwalszej wartości należy dzieło jezuity Józefa Maryi Premare’a (ur. 1666—f 1735) p. n. „Notitia linguae sinicae⁴⁴, wydane dopiero w r. 1831 w Malakce, a następnie opracowane po angielsku przez Bridgmana i wydane w Kantonie 1847 r. Do początku naszego stulecia odnoszą się prace misyonarzy protestanckich, którzy dziełami ogłaszanemi w Indyach i w Chinach stworzyli nową szkołę synologów. Do tych należą: Jozue Mar shman, autor dzieł: „Lun-Ju“ (Serampur 1807) i „Clavis sinica⁴⁴ (Seramp. 1814); znakomity Robert Morrison, autor gramatyki „A. Grammar of the chinese language* (Seramp. 1815), oraz-wiel-kiego i cennego słownika chińskiego „A. Dictionary of the Chinese language* w 3-ch częściach (w 6-u tomach,Makao 1815—32, 2-e wyd. w Szauhajul865); William Milne „Sacred Edict“ (1817); Walter Hen-

Obok wyrazów konkretnych czyli „materyalnych*, śit-tsy, do których Chińczycy podług swojej terminologii gramatycznej zaliczają słowa czyli „wyrazy żyjące" (huot-tsy) i imiona czyli „wyrazy martwe* (ssy-tsy), wytworzyły się kategorye słówek pomocniczych, czyli partykuł, zwanych „wyrazami próżnemi* (hiu-tsy); one to mają przeznaczenie określania i uwydatniania stosunków gramatycznych dokładniejszego, aniżeli same tylko prawidła następstwa wyrazów w zdaniu. Z czasem tedy na oznaczenie osób weszły w użycie słówka zaimkowe, ńó „ja“, ńam lub tsń „my“, ni „ty“, zaś: nim lub zim (wy), mówiąc z uszanowaniem do osoby drugiej; tha „on, ona, ono* i inne. (Swoją drogą w mowie ugrzecznionej Chińczyk zastępuje zaimki, tak osobowe jak dzierżawcze, wyrażeniami wyszukanej skromności i uniżoności; np. zamiast ńó „jau, mówi sjaó-ti „mały młodszy brat* lub tsui-żin „grzesznik*; zam. ni—„ty* podobnie: tali j ii ń „wielki starszy bracie* albo „mądry starszy bracie*; zamiast powiedzieć: mój syn, wyraża się: sjaó-khiuen, t. j. piesek, o synu zaś osoby drugiej mówi: liń-kuń, t.j. wasz pan syn czyli pański syn i t. p.). Na oddanie pojęcia liczby mnogiej, gdzie tego konieczna zachodzi potrzeba, używają wyrazów oznaczających wielość, albo liczbę; np. śu „wiele44 w zestawieniu z żin człowiek, t.j. śu żiu znaczy „ludzie*; tśau-min „milion lud⁴⁴ = wszystkie ludy. Dla oznaczenia w pewnych razach przypadków powstały różne przyimki, np. j ii „w, wśród” lub „z“: ju-żin = wśród ludzi lub z ludźmi, i t.p.

Najważniejszą ze wszystkich partykuł, czyli słówek pomocniczych, jest cl; używają jej do rozmaitych posług w zdaniu: położona po słowie, na końcu zdania, lub części zdania, jest zaimkiem osoby 3-ej, użytym jako dopełnienie, np. wań paóći „król opiekuje się nim (nią)⁴⁴, albo „broni go*. Gdy zdanie jest przeczące, to ćl, jako dopełnienie, stać może między przeczeniem, pu’, i słowem, t. j. może stać przed słowem: wań pu’ ćipaó „król tym się nie opiekuje⁴⁴. To samo ći, umieszczone pomiędzy dwoma rzeczownikami, wskazuje, że pierwszy rzeczownik jest atrybutem drugiego, t.j. el nadaje pierwszemu formę dopełniacza; np. wyrazy min-11(k) znaczą siła i lud (siła ludowa), zaś min ći

Manriarin Dialect⁸ (2-e wyd., Szanhaj 1864) i „Pro-gressive Lessons in the Chinese spoken Language8 (3-e wyd. Szanhaj 1869); J. Haas „Deutsch-chi-nes. Konversationsbuch⁸ (2-e wyd. 1886); Tomasz Prań. Wadę „Hsin Ching Lu“ (Honkon 1859) „Yii-yen Tzu-Erh-cbi⁸ i „Wen - chien Tzu-erh -chi“ (Londyn 1868,    6 części; dotyczy dyalek-

ryk Medhurst, autor dzieł: „Dictionary of the Hok-Keón Dialect⁸ (Makao 1832), „Translation of a Com-parative Vocabulary of the Chinese, Coreean and Japauese languages⁸ (Batawia 1835) i „Chinese and English Dictionaryu (2 tomy, Batawia 1842— 43), oraz „English and Chinese Diet." (2 tomy, Szanhaj 1847—48); K. Giitzlaff i E. Bridgman „Chinese Chrestomathy⁸ (Makao 1841), „Chinese Repository⁸ (Kanton 1832—51) i Philo-Sinensis (=Gutzloff) „Notes on Chinese Grammar⁸ (Batawia 1843) i in.—Prawdziwym wznowicielem studyów chińskich w Europie jest Abel Rómusat; dzieło jego „Elements de la Grammaire chinoise⁸ (Paryż 1822, po raz drugi wydane przez Rosny’ego, 1857), oparte w znacznej części na dziele Premare’a, z którego rękopisu korzystał, i dziś jeszcze jest jednem z najlepszych. On pierwszy rozpoczął wykłady języka i literatury chińskiej 1815 r. w kolegium fran-cuskiem i prowadził je do śmierci, 1832 r. Z następców jego odznaczyli się pracami: Stanisław Julien, autor licznych dzieł, m. in. „Móthode pour dechiffrer et transcrire les noms sanscrits qui se rencontrent dans les livres chinois“ (Paryż, 1861), „Syntaxe nouvelle de la langue chinoise⁸ (Paryż, 1869—70), „Exercices pratiąues etc.“ (1842) i in. A. Bazin prof. w szkole jęz. wschodnich, autor „Grammaire mandarine⁴⁴ (Paryż 1856), Kleczkowski (* 27 lut. 1818—f 23 mar. 1886), autor dzieła „Cours graduel et complet de chinois parle et ecrit⁸ (Paryż 1876); Perny „Grammaire de la langue chinoise orale et ecrite⁸ (Paryż 1873—76, 21.), Kamil Imbault-Huart, konsul francuski w Chinach, autor dzieła „Cours eclectiąue graduel et pra-tique de la langue chinoise parlóe⁴⁴ (Paryż 1887— 90, 4 tomy). Na podstawie dzieł Remusata i Julie-na napisał dobrą gramatykę Wilh. Schott p. t. „Chinesische Sprachlehre⁸ (Berlin 1857), inne jego prace: „Ueber chines. Verskunst“ (Berlin 1857) i „Zur chinesischen Sprachlehre⁸ (Berlin 1868); Endli-cher „Anfansgrunde der chinesischen Grammatik8 (Wiedeń 1845); Joachim Byćurin rpaMMaTHKR⁸ (Petersb. 1834); Summers „A handbook of the Chinese language⁸ (Oksford 1863); Grube „Die sprachgeschichtliche Stellung des Chinesischen⁸ (Lipsk 1881). Do najwybitniejszych pomiędzy pracami naukowemi należy Jerzego v. der Gabelentza „Chinesische Grammatik mit Aus-schluss des niederen Stiles und der heutigen Um-gangssprache⁸ (Lipsk 1881, stron 29 i 552 w 8-ce z 3-ma tablicami pisma). To samo dzieło w krót-szem opracowaniu nosi tytuł „Anfangsgriinde der chinesischen Grammatik mit Uebungstiicken⁸ (Lipsk 1883, str. 8 + 150 i tablica). Gabelentz ogłaszał także rozprawy o jęz. chińs. p. n. „Zur grammati-schen Beurteilung des Chinesischen⁴⁴ w Techmera „Internationale Zeitschrift fiir allgem. Sprachwis-senschaft⁸ (Lipsk 1884, w t. I i III). Z innych nowszych prac ważniejsze są: De Michels’a „Manuel de la laugue chinoise ecrite⁸ (1888); J. Ed-kins’a „Simplified Chinese grammar⁸ ( 1892 ). Dzieła, mające na celu praktyczną naukę języka chińskiego, wydali: J. Edkins „Grammar of the Chinese colloquial language, commonly called the

tu pekińskiego); Douglas „Chinese Manuał44 (1889); Couvreur „Guide de la conversation fran-ęais-anglais-chinois“ (1883); Gonęalves „Dialo-gues franęais-chinois⁴⁴ (1878); Her nisz „Guide to conversation in the English and Chinese language” (1855); Lane to t „Chinese and English Phra-se Book“ (1867); Medhurst „Chinese Dialogues8 (2-e wyd. 1863); Perny „Dialogues chinois-latins“ (1872); Emil Hess „Chinesische Phraseologie nebst ausfiihrlicher Grammatik-Dialect von Canton. Um-gangssprache⁸ (Lipsk 1891); Kainz „Praktische Grammatik der chinesischen Sprache fiir den Selbst-unterricht⁸ (Wiedeń, Peszt, Lipsk) i t. d.—Z prac dyalektycznych wymienić należy: Bridgman „Chinese Chrestomathy in the Canton dialect⁴⁴ (Makao 1841) i Williams „Easy lessons in Chinese⁸ (1842); Dennys „Handbook of the Canton Vernacular“ (1874); Lobsoheid „Select phrases and Reading lessons in the Canton Dialect⁸ (1867); Stedm an et Lee „Chinese and English Phrasebook in the Canton Dialect⁸ (1888); Ba Id win „Manuał of the Poochow dialect⁸ (dyalekt fuhczeuski, 1871); Pillay „A Manuał for Youth and students⁸ (dyal. nińpo-ski, 1846); Balfour „Idiomatic dialogues in the Peking Colloąuial⁴⁴ (1883); Edkins „Grammar of Colloąuial chinese in the Shang-hai dialect⁸ (1886, wyd. 2); Summers podaje wiadomość o dyalekcie szanhajskim we wstępie do swego przekładu Ewan-gielii św. Jana (Londyn 1853); Gil es „Handbook of the Swatów dialect⁴⁴ (1878); Leland „Pidgin English Sing-Song⁴⁴ (1888) i in. Do dziejów najstarszej doby jęz. Ch-go odnosi się praca prof. T. de Lacouperie p. t. „The languages of Chi-„KHTaiłcKaa na before the Chinese⁸ ogłoszona w „Philological Society’s Transactions⁸ z r. 1886 (str. 394—538).

Co się tyczy słownikarstwa, zaznaczyć należy, że w Chinach uważane są za najważniejsze dwa słowniki cesarza Khan-hja: 1-szy, Pei-wen-jun-fu, ułożony na podstawie wszystkich poprzednich słowników chińskich i wydany naprzód w r. 1771 w 131 tomach, do którego następnie dodano 106 zeszytów dopełnień, i drugi, mniejszy, Khang-hi-tsi-tsien z r. 1716. Wyciągiem z niego jest słownik Chalmers’a „Concise Dictionary of Chi-nese“ (Honkon 1881, 3 tomy). Powyższe dzieła leksykografów chińskich były podstawą dla innych uczonych europejskich przy układaniu przez nich słowników języka chińskiego. Z pomiędzy nich, oprócz wymienionych już wyżej dzieł Morrisona i innych, do wybitniejszych należą: misyonarza Bazylego de Glemona „Dictionnaire chinois-fran-ęais-latin publie par de Guignes⁸ (Paryż 1813), z suplementem Klaprotha (1819); nowe wydania: 1853 w Honkonie i 1877 w Hokjeufu; Joachima Alfonsa Gonęalves’a (ur. 1780 w Tojal, w Portugalii, um. w Makao, 3 paźdź. 1844) „Diccionario

A. A K.

Portuguez-China“ (Makao 1831); i „Diccion. China-Portuguezw (Makao 1833, 2 tomy); tegoż „Lexicon magnum latino-sinicum“ (Makao 1841); M. Cal-lery „Systema phoneticum scripturae sinicae" (Makao 1841, 2 częś.); Q. E. Stent „A Cbinese and English Vocabulary“ (dyal. pekiński; Szanhaj 1871); tegoż słownik podręczny z roku 1874; W. Lobscheid „Engl. and Chin. Dictionary" (Hon-kon 1866—69, 4 t.) i „Chin. and Engl. Dict.“ (t-że 1871); Doolitle „Vocabulary and Handbook of the Chinese language“ (1872, 2 t.); Wells Williams „A tonie dictionary of the Chinese langua-ge“ (Kanton 1856) i tegoż, znacznie dokładniejszy „A syllabic Diction. of the Chin. lang.“ (Szanhaj,

1874); A. M. Ha me lin „Dictionary alphabetiąue chin.-french“ (dyal. mandaryn.; Rennes, 1877); A. Va8iljev „rpasmuecKan cncTeMa" (Petersb. 1867); P. Perny „Diction. fran.-latin-chin.“ (Paryż 1869 — 72, 2 t.); E. J. Eitel „A chinese dictionary in the Cantonese dialect" (Londyn 1877 — 83); Schlegel „Nederlandsch-chineesch Woordenboeku (Lejda 1886—88, 4 części); Medhurst „Worterbuch der von Fu-Kjan Sprache" (Hokkin, Makao 1832 — 39); podobnie Maclay i Baldwin wydali słownik dyalektu fuhezeuskiego (1875); Morrison —dyal. nińposkiego(1875); G. Pauthier „DictionnaireChino-is-Annamite Latin-Franęais" (Paryż 1867), słownik Zottoli’ego „Chinese-Latin Dictionary" 6 t. i inne.

Dla studyów języka chińskiego w Europie pierwszą katedrę utworzono w r. 1815 w Paryżu w kolegium francuskiem: objął ją, jak wyżej powiedziano, Abel Remusat. Prócz tego we Francyi język chiń. wykładany jest w szkole specyalnej nowożytnych języków wschodnich, oraz na wydziale umiejętności i literatury (Facultó librę des hautes etudes scien-tifiąues et litteraires). W Niemczech wykłady języka chiń. zaprowadzono 1837 r., w uniwersytecie berlińskim: pierwszym profesorem był tu Wilh. Schott, a po nim Jerzy Gabelentz. Anglia ma dwie katedry chińszczyzny: w Londynie, w kolegium kró-lewskiem, i w Oksfordzie. W Hollandyi istnieje profesura jęz. ch. w Lejdzie; wreszcie w Rossyi katedrę języka i literatury chińskiej posiada wydział języków wschodnich w Petersburgu.

Literatura chińska nie została dotychczas należycie zbadana. Trudności, jakie się nastręczają przy poznaniu samego pisma i języka Chińczyków; niełatwy dla cudzoziemców dostęp do wszystkich zabytków ich piśmiennictwa; słaba nadto łączność całej ich cy-wilizacyi z cywilizacyą innych narodów, zwłaszcza europejskich, i—co za tern idzie—pewna obojętność dla jej dorobku umysłowego: oto przyczyny, dla których świat uczony niewielki liczy zastęp syno-logów, a jeszcze mniejszy—badaczów literatury chińskiej. Samo wreszcie jej bogactwo we wszystkich niemal kierunkach twórczości umysłowej wymaga daleko większej ilości pracy, aniżeli ta, jaką dotychczas dla jej poznania zużyto.—Nie ulega przecież wątpliwości, że lit. ch. jest bardzo wielostronna, a w niektórych działach, jakj np. historycznym, przewyższa bogactwem piśmiennictwo innych narodów wschodnich. Nie ulega również wątpliwości, że jest ona, jak cała zresztą cywilizacya chińska, we wszystkich niemal kierunkach wysoce samoistna; przynajmniej wszelkie twierdzenia o wpływach zewnętrznych na bardzo wątłych opierają się podstawach i tylko pewien wpływ buddyzmu nie może być zaprzeczony. — Bądź jak bądź, wysoce charaktery stycznem jej znamieniem wewnętrznem, które szczególniej uderza każdego Europejczyka, jest nastrój praktyczny. Stąd przewaga w niej prozy nad poezyą, a w samej poezyi pewna trzeźwość i obfitość pierwiastków dydaktycznych; stąd wielka w niej ilość rad, przestróg, przepisów i wskazówek, dotyczących wszystkich stron i momentów życia; stąd wreszcie—wielkie bogactwo dzieł encyklopedycznych. Obok bowiem mnóstwa tego rodzaju kom-pendyów mniejszych, przeznaczonych dla szerszego ogółu i rzeczywiście bardzo rozpowszechnionych, posiada ona prace encyklopedyczne imponujących rozmiarów. Encyklopedya np. „Wen~hien-tong-kao“, opracowana przez uczonego Man-tuan-lina (* 1245—f 1322), składa się z 348 tomów, nie licząc suplementów, dodawanych po śmierci autora; inna encyklopedya, wydana staraniem cesarza Kan - hi (1661 —1721) p. t. „Ku-kin - tu- szu“, liczy 6,109 tomów, a biblioteka cesarska w Pekinie posiada encyklopedye—jedną w 10,000, drugą w 22,870 tomach! Nie są to wszakże encyklopedye w na-szem rozumieniu tego wyrazu, t. j. słownikarskie, lecz raczej zestawienia wiadomości, rozpraw, wykładów i t. p., podług jakiegokolwiek, dowolnego schematu. Zresztą wszystkie niemal dzieła naukowe Chińczyków mają podobny charakter encyklopedyczny, syntetyczny i imponują nieznaną w Europie objętością.—Drugim rysem charakterystycznym literatury chińskiej jest przewaga pierwiastku zachowawczego. Wykształcenie, wiedza, polegały u Chińczyków zawsze na studyowaniu piśmienniczej spuścizny przodków, a najwięcej cenione płody myśli narodowej opierają się na zdobyczach dawniejszych, te zaś odwołują się do jeszcze wcześniejszych, i tak dalej wstecz, aż do czasów bardzo odległej starożytności, która nam żadnych już nie przekazała zabytków. Wymownem tego świadectwem jest chociażby sam Konfucyusz, który całą swoją działalność, tak rozległą i wpływową, przy każdej sposobności charakteryzował, nie jako nowatorstwo, lecz jako przypomnienie, a raczej powrót do nauki dawnych mędrców narodowych. Wszelka nowość, śmiała oryginalność, gdzieindziej tak pożądaua, w Chinach należy do zjawisk nader rzadkich i zwalczać musi ogólną podejrzliwość lub nawet obojętność, którą przezwyciężyć zdoła tylko wyjątkowa osobistość. To też dzieje literatury chińskiej nie znają gwałtownych przewrotów, tylko rozwój bardzo powolny. Konserwatyzm ów bowiem nie jest bezwzględny i nie wyklucza pewnej swobody myśli, wymaga tylko skrupulatnego rachowania się ze wszystkiemi pierwiastkami życia, zdobytemi wie-kowem doświadczeniem; na odmieunem tedy ich oświetleniu polega rozszerzauie widnokręgu i wytykanie nowych kierunków ruchu umysłowego. Najdawniejsza literatura zachowała się tylko częściowo, jeżeli mamy dawać wiarę pisarzom chińskim, którzy mówią o różnych dziełach piśmien-

niczych, oddawnajuż nieistniejących. Cesarz S(C)zy- • mian (w przekładzie łacińskim Regisa wydał Mohl hoang-ti (247—206 przed Chr.), dążąc do ścisłego w 2 tomach, Stutgart 1832; na język francuski przeło-zjednoczenia monarchii, skazał literaturę na zagładę, żył Philastre w „Annales du Musee Guimet“, 1885). ponieważ widział w niej jedną z moralnych przeszkód Pierwotnie był to zbiór 64 figur graficznych (heksa-jedności państwowej; szczególniej nieubłaganym był gramów), powstałych z kombinacyj całych i przery-

wrogiem pism w duchu nauki Konfucyusza; ona bo- wanych linij poziomych (--;--), które nazywały

wiem najbardziej obstawała przy zasadzie poszano- się ku a i wyobrażały symbolicznie jakiś system wania dla wszystkich urządzeń starożytnych, a więc wróżbiarski, wysnuty z dualistycznego na świat i ustroju państwowego, opartego na decentralizacyi poglądu, mającego swe źródło w pierwotnym sza-feudalnej. Rozkazał tedy wszystkim, którzy posia- maniźmie Chińczyków. Powstały one podobno jesz-dali jakiekolwiek książki, aby je palili, a nieposłusz- cze w mitycznej starożytności i już w najdawniej-nym zagroził surowemi karami. Istotnie 460 uczo- szych czasach stanowiły przedmiot mistycznych do-nych, którzy się nie zastosowali do jego rozkazu, ciekań i wykładów; niektórzy upatrują w nich zbiór zostało żywcem zakopanych w ziemi. To prześlą- prawd kosmogoniczuych lub moralnych, a wieszcz-dowanie, które zdziesiątkowało podobno starożytny kowie używają ich do przepowiadania przyszłości. Li-dorobek literacki Chińczyków, wywołało później terackie znaczenie tej księgi zawiera się w komen-dążność do odtworzenia zniszczonych zabytków; ale tarzach; najdawniejsze mają być pióra cesarza z pamięci i tradycyi dały się odrestaurować tylko Weu-wanga i syna jego—Czeu-konga.—2) Szu-teksty fragmentaryczne i nie wolne od błędów. Wy- king, czyli księga roczników (po chińsku i angiel-siłki licznych komentatorów wydały wprawdzie bo- sku wydał Medhurst, Szanhaj 1846; po francusku gatą literaturę krytyczno-filologiczną, ale nie zdołały Pauthier w „Livres sacres de l’Orient“, Paryż 1841 powetować strat poniesionych, i starożytna literatu- i 1875). Jest to zdefektowany zbiór edyktów, roz-ra chińska pozostała w ten sposób tylko ułamko- porządzeń monarszych, sentencyj, rad i t. p. źródeł wą i na wielu punktach ciemną. Stąd też pochodzi, dziejowych od XXIV (?) do VIII wieku przed Chr., że początkowe jej dzieje nie dają się przedstawić ułożonych na modłę rocznikarską.—3) Szy-king dokładnie. Chińczycy odnoszą jej początek—co naj- czyli księga pieśni (łaciński przekład Lacharme’a mniej—do czasów cesarza Jao (2357 przed Chr.), wydał Mohl, Stutgart 1830; na niemiecki przełożył za którego panowania mieli już istnieć historyografo wie Riickert, Altona 1833; i Strauss, Heidelberg 1880; państwowi; twierdzenie to jednak budzi poważne na francuski Pauthier, Paryż 1872). Zawiera się wątpliwości, a niektórzy sinologowie (np. Wasiliew) w niej wybór poezyj lirycznych, oraz bogaty zbiór dochodzą do wniosku, że rozpoczęła się ona dopie- pieśni ludowych, zgrupowanych podług prowincyj. ro na schyłku w. IX lub też w początkach VIII Jako skarbiec starożytnej poezyi chińskiej, nie po-przed Chr.— Lepiej natomiast są znane warunki zbawionej miejscami głębokiego uczucia, podniosło-zewnętrzne, wśród których rozwijało się piśmien- ści myśli i innych zalet, stanowi Szy-king bardzo nictwo późniejsze. Jakby dla powetowania strat, cenny zabytek.—4)Czun-tsieu (wym. „Czun-ciu“) wyrządzonych literaturze przez Szy-hoang-ti’ego, wie- czyli wiosna i jesień—opracowane niewątpliwie lu cesarzy późniejszych szczerze i hojnie popierało przez Konfucyusza dzieje Chin, a głównie państwa pracę literacką; mecenasowstwo uchodziło nawet Lu, od VIII do V wieku przed Chr., rzecz bardzo za pewien rodzaj moralnego obowiązku monarchów, sucha i tylko ze względu na autora ceniona. — Już pod panowaniem dynastyi Han (197 przed 5) Li-ki, czyli księga rytuału albo ceremonij Chr. — 25 po Chr.) biblioteka królewska liczyła i obrzędów (po francusku wydał Callery, Turyn 1853; 3,123 dzieła klasyczne, 2,705 filozoficznych, 1,318 po włosku Puini, Florencya 1886), zbiór szczegó-poetyckich, 790 wojennych, 2,528 matematycznych łowych przepisów postępowania i zachowania się i 868 lekarskich. Do zbogacenia literatury przyczy- we wszelkich stosunkach życia, źródło bardzo ważne nił się niemało wynalazek papieru (w 95 po Chr.) do poznania obyczajów chińskich. — Oprócz tyćh i druku (w 593), który zresztą po różnych udosko- pięciu ksiąg kanonicznych, zwanych wielkie mi, naleniach rozpowszechnił się najbardziej pod posta- do tego działu należą jeszcze cztery małe, Sżęci ą druku ksylograficznego. O bogactwie literatury szu, a mianowicie: Ta-hio, wykład moralności chińskiej sądzić można w przybliżeniu już z tego, i polityki w zarysie (przełożył na francuski Pau-że drukowany katalog biblioteki cesarskiej w Pe- thier, Paryż 1837); Czung-jung, traktat etyczny kinie składa się ze 120 czy też 122 tomów; wybór | o umiarkowaniu (po chińsku, z tłómaezeniem łaciń-klasyków chińskich, dokonany z polecenia cesa- skiem i francuskiem, wydał Abel Remusat w „No-rza Kien - lunga, z komentarzami i scholiami, ob- tices et extraits“ tom X, Paryż 1817); Lun-iu, liczony był na 163,000 tomów; z tego do r. 1818 zbiór zdań i sentencyj Konfucyusza, spisanych przez ogłoszono drukiem 78,731 tomów.—Chińczycy całe jego uczniów w formie dyalogów pomiędzy nimi bogactwo swojego dorobku literackiego dzielą na i ich mistrzem (po chińsku i angielsku wydał Marsh-cztery grupy: jedna z nich obejmuje t. z. księgi ka- man w „Works of Confucius“ tom I; Serampor, noniczne i klasyczne, druga—naukowe, trzecia—    1809); Meng-tse, zawierająca sentencye filozofa

historyczne, czwarta wreszcie—belletrystykę.    Mencyusza (po chińsku z przekładem łacińskim

Najważniejsze są księgi kanoniczne, king wydał Julien, 3 tomy, Paryż 1824—29). Wszyst-(wymaw. „dżin”), skodyfikowane przeważnie — jak kie te cztery księgi przełożył na język łaciński twierdzą Chińczycy—przez Konfucyusza. Jest ich Intorcetta (Paryż 1687) i Noel (Praga 1711); na pięć, a mianowicie: l)I(Y)-king, czyli księga prze- francuski Pauthier (Paryż 1841, nowe wyd. 1872)

na niemiecki Schoff (2 tomy, Halla 1828); wszystkie zaś księgi kanoniczne, wielkie i małe, wydał w pięknym przekładzie angielskim Legge w „The chinese classics* (dotychczas 8 tomów, Londyn, 1861 i nast.).

Dzieła powyższe, o ile z jednej strony łączą się z prawomyślnemi doktrynami religijnemi Chińczyków, o tyle z drugiej ważnem są źródłem do poznania ich filozofii w dawniejszych jej fazach. Niemałe światło na jej charakter rzuca już ta okoliczność, że wykwitała ona zawsze w czasach zamętu, rozprzężenia, nieładu i tym podobnych klęsk publicznych, zagrażających upadkiem potęgi, a nawet bytu państwowego. Wszyscy niemal jej przedstawiciele zajmowali jakieś mniej lub więcej wybitne stanowisko publiczne i swo-jemi doktrynami usiłowali zapobiedz niebezpieczeństwu i społeczeństwo z upadku podźwignąć. Dla tego też liczyli się i z religią, i z polityką, z prawodawstwem i moralnością, z warunkami organi-zacyi społecznej i dobrobytu materyalnego. Stąd właśnie pochodzi, że filozofia ma charakter wysoce praktyczny, utylitarny i czysto narodowy. . Żaden z jej przedstawicieli nie wysnuwał jakiegoś syste-matu abstrakcyjnego, a jeżeli uwzględniał kwesty e metafizyczne, to tylko jako przesłanki do uzasadnienia twierdzeń dotyczących istnienia rodziny, państwa, porządku i dobra publicznego, moralności lub osobistego szczęścia jednostek. Jednostce przecież rzadko przyznaje ta filozofia rozległe prawa; tylko samolubna doktryna materyalistyczna Jang-czu nie chce nic wiedzieć o wymaganiach dobra powszechnego. Wszystkie inne mniej lub więcej poddają interes osobisty pod wymagania pomyślności społecznej.—W odpowiedzi na to doniosłe zagadnienie uwydatnia się dwojaki pogląd zasadniczy, stanowiący jedną z wybitnych różnic dwu systematów albo szkół filozoficznych: jeden bardziej demokratyczny, wygłoszony i rozwijany przez Lao-tsego (ob.) i jego uczniów; drugi bardziej arystokratyczny, reprezentowany przez Konfucyusza (ob.) i jego zwolenników. Krańcowym przedstawicielem pierwszego kierunku może być nazwany Mi-ti—zlatynizowany Mi cyusz (ob.), którego doktryna da się scharakteryzować jako socyalizm państwowy. Żądając bowiem zupełnej równości praw i wspólności mienia, nie odrzuca bynajmniej powagi rządu monarchicznego, tylko wymaga, żeby się kierował jedynie względami dobra poddanych i żeby sam był inicyatorom reform społecznych i działał w tym kierunku w porozumieniu z narodem. Nauka jego, jako zbyt radykalna i pod innemi względami, przypominająca potrosze poglądy Jana Jakóba Rousseau, nie znalazła wśród konserwatywnych Chińczyków wyznawców i została po • tępiona jako heretycka. Trwałym rozkwitem nie cieszyła się i dokryna Lao-tsego, lubo została uznana za państwową i miała chwile wielkiego powodzenia, a mianowicie w czasach reakcyi przeciw porządkom feudalnym i biurokratycznym, ponieważ w nich upatrywała źródło ucisku ludu i klęsk publicznych. Zupełne pod tym względem przeciwieństwo z nią wyobraża nauka Konfucyusza. Zaleca ona utrzymanie i uszanowanie tych właśnie porządków, jako uświęconych wielo wiekowem istnieniem, i potępia wszelką niekarność, która prowadzi do rozluźnienia węzłów społecznych. Dla tego też był Kon-fucyusz zwolennikiem skrupulatnego przestrzegania wszystkich form obyczajowych, gdyż uważał je za hamulec, ratujący społeczność od zdziczałości, jakiej był świadkiem. Zachodziła też pewna różnica i w nauce dwóch tych myślicieli o etyce. Wprawdzie obaj twierdzili, że człowiek z przyrodzenia jest dobry, obaj zalecali łagodność i ludzkość; ale gdy Konfu-cyusz kładł wielki nacisk na posłuszeństwo, karność, wypełnianie obowiązków i sprawiedliwość, jako środek zadośćuczynienia za krzywdy, Lao-tse stawiał na pierwszem miejscu pokorę i skromność w czynieniu dobrego, oraz miłosierdzie, posunięte aż do przebaczania win, a nawet odpłacania dobrem za złe. Te i tym podobne różnice miały swoje głębsze źródło. Obaj filozofowie wysnuwali swoje doktryny z narodowych wierzeń religijnych: z szamanistycznego dualizmu Chińczyków, opartego na uznawaniu czynnego pierwiastku, nieba —Jang, i biernego pierwiastku, ziemi—In. Ale Konfucyusz, nawskroś konserwatywny, poprzestawał na nim, jako na ostatecznej przyczynie, wyjaśniającej wszelkie praktyczne zagadnienia życia ziemskiego; tymczasem Lao-tse w swoich spekulacyach wznosił się wyżej i usiłował ów dualizm zlać w metafizycznej jedności Tao, jako w pierwotnej i najwyższej przyczynie wszechbytu. Nauka Lao-tse’go, zwana fao-izmem, miała inne koleje, aniżeli nauka Konfu-cyusza (właściwie Kong-fu-tsie’ego). Demokratyczna w swoich tendencyach, pozyskała ona licznych wyznawców wśród ludu, ale ciemny miejscami i zawiły jej wykład w księdze „Tao-te-king“ (po chińsku z tłómaczeniem francuskiem wydał Julien, Paryż 1841) doprowadził z upływem czasu do tego, że wyrodziła się ona w wiązankę bałamutnych, mistycznych urojeń i przesądów, stanowiących podstawę wierzeń osobnej sekty religijnej. W początkach jednak miała nawet wybitnych przedstawicieli, pomiędzy którymi pierwsze miejsce zajmuje Li-tseu, zlatynizowany Li cyusz (ob.), z drugiej połowy wieku V przed Chr. Rozsnuwając samoistnie naukę swego mistrza, w poglądzie na naturę dochodzi on do panteizmu, a w moralności staje się zwolennikiem mistyki i kontemplacyjnego kwietyzmu— i w ten sposób przechyla się ku poglądom buddystów indyjskich, nieznanym jeszcze podówczas w Chinach. Mistycyzmowi też hołdują i jego wybitniejsi uczniowie, jak np. Kwei-ku-tse i Ho-kwan-tse (obaj z drugiej połowy wieku IV ery starożytnej), chociaż z drugiej strony usiłują z taoizmem skojarzyć niektóre poglądy Konfucyusza. Tymczasem nauka ostatniego, trzeźwa i ostrożna aż do cofania się przed wnioskami drażliwej natury (np. życia pośmiertnego, istnienia boga), konserwatywno-biurokratyczna, trwalsze zdobyła istnienie. Wybitnym jej przedstawicielem był Meng-tse, zlatynizowany Mencyusz (ob.), myśliciel z drugiej połowy wieku IV, którego dzieło „Meng-tse* zosta ło zaliczone do ksiąg kanonicznych.—Dalsze dzieje filozofii chińskiej aż do XI i XII wieku ery nowo-

W ten

żytnej przedstawiają okres długo wiekowego zastoju, którego nie zapłodniły niczem nowem prace różnych eklektyków i komentatorów. Jeden tylko Sun-tse (z w. III przed Chr.) wystąpił przeciw nauce Konfucyusza z twierdzeniem, że natura ludzka jest z gruntu zła, ale pogląd ten przebrzmiał bez następstw. Dopiero w wieku XI nastąpiło znaczne ożywienie się na polu spekulacyj filozoficznych, do czego niemało przyczynił się wzrost buddyzmu j jego poglądów, pokrewnych poglądom taoizmu. Re-akcya przeciw napływowi pierwiastków obcych objawiła się już w w. VIII, ale dopiero po trzech stuleciach wydała poważniejsze rezultaty. Czeu-tsi (* 1017) w swoich pismach: „Sai-kih-thu” (przekład podał Gnbelentz w rozprawie „Tai-kih-thu des Tscheu-tsi“—Drezno 1876) i „Tung-szu“ (przekład podał W. Grube w rozprawie „Tung-szu des Tscheu-tsiM— Lipsk 1882) pod naukę Konfucyusza rzucił podkład metafizyczny, rozwinięty przez niego samodzielnie z poglądów Lao-tse’go, a chociaż jego wnioski spotkała zacięta niechęć ze strony skrupulatnych zwolenników doktryny Konfucyusza, znalazły one przecież i obrońców: Czeng-tao (* 1032—f 1085) i Czeng-Ji (* 1033—f 1107), którzy nie dali im upaść. Większy jeszcze wpływ na późniejszy kierunek spekulacyj filozoficznych wywarł Czu-hi (* 1130 — f 1200), wielostronny polihistor, największy po Konfucyuszu filozof chiński. Zasady jego poglą-sdów znane są tylko z pism jego zwolenników, szozególniej z dzieła „San-tse-king" Wang-pe-keu’a (po łacinie i francusku wydał Julien, Paryż 1863 — 64) i „Tsieh-jao-czuenw Kao-pen-long’a, pisarza z XVII stulecia (częściowe tłómaczenie podał de Harlez w „The journal of the royal Asiatic socie-ty“ tom XX i w „Journal asiatiqueM rok 1887). Naukę Czu-hi’ego można uważać za syntezę wszystkich pierwiastków filozofii chińskiej, uwzględniającą przecież i poglądy buddystów. W moralności i polityce oddaje Czu-hi pierwszeństwo zasadom Konfucyusza, w metafizyce i poglądach na przyrodę przyjmuje teoryę Lao-tse’go i jego uczniów, tylko, że Tao, które pojmuje jako absolut, wyprowadza z pierwotnej nicości i w tym właśnie punkcie poddaje się wpływowi buddyzmu. System Czu-hie’go można uważać jako ostatni wyraz filozoficznych dociekań umysłowości chińskiej: jakkolwiek bowiem w wieku XVII wystąpili przeciw niemu obrońcy czystego konfucyanizmu: M a n - s i - h o (* 1623—f 1704) i Jen-jo-ku (* 1636-f 1704), pozostał on wszakże dotychczas panującym i liczy najwięcej zwolenników. — Szkic dziejów filozofii chińskiej w języku polskim podał M. Straszewski w „Dziejach filozofii w zarysie" (Kraków 1894, tom I str. 215 i następue).

Dział pism historycznych obejmuje oprócz właściwej historyi, prace biograficzne, geograficzne, etnograficzne, statystyczne i t. p. Cechą ich w ogólności jest wielka dokładność i wiarogodność, ale z drugiej strony—brak wytworniejszego opracowania literackiego i głębszego pod względem naukowym traktowania przedmiotu. Zresztą są to zazwyczaj prace bardzo obszerne. Geograficzny opis państwa chińskiego, wydany w r. 1744 p. t. „Tai-tsing-i-tong-czy“ liczy 108 tomów. Prace w tym rodzaju, zapewne dla celów praktycznych, układali Chińczycy oddawna. Jedna z nich, traktująca o hydrografii kraju, pochodzi z czasów blizkich narodzenia Chrystusa; inna, z wieku IX, podaje z mapami opis wszystkich prowincyj państwa. Istnieją nadto szczegółowe opisy poszczególnych części kraju, mających jakieś odrębne polityczne stanowisko. Z treścią i wartością ich można się zapoznać w dziełach: Biota „Dictionnaire des noms anciens et modernes des villes et arrondissements de la Chine“ (Paryż 1842) i Pauthiera „Documents statistiąues officiels sur 1’empire de la Chine“ (Paryż 1841). — Co się tyczy właściwego dziejopisarstwa, to jest ono dziełem, albo historyków prywatnych, albo też historyo-grafów urzędowych. Utrzymywali ich stale, nie-tylko cesarze, podobno od czasów dynastyi Hia (2207 — 1767), ale i książęta lenni, sposób powstało wielkie mnóstwo prac kronikarskich, z których znowu różnemi czasy układano mniej lub więcej obszerne całokształty dziejów narodowych. Najdawniejszy opracował „He-rodot chiński" Sse-ma-tsian (* około 145 przed Chr.) na żądanie cesarza Wu-ti, pod tytułem „Sse-ki“, uwzględniając nietylko kroniki i różne dokumenty urzędowe, ale nawet tradycye i podania. Jest to wielostronny obraz dziejów chińskich od r. 2697 do r. 122 przed Chr. i rozpada się na pięć części, a mianowicie: a) życiorysy cesarzów; b) obrazy chronologiczne lenników i urzędników cesarskich; c) o obrzędach, ofiarach, prawach, muzyce, mierzeniu czasu, miarach i wagach; d) genealogie książąt lennych i znakomitszych rodzin; e) życiorysy sławnych mężów. Dzieło to pod względem grupowania materyału stało się miarodajnem dla późniejszych historyografów. Uzupełniane z biegiem czasu, urosło ono do olbrzymich rozmiarów 3,705 tomów (do r. 1643). Znane jest pod ogólnym tytułem „Nien-se-se“. Z innych prac w tym rodzaju zasługuje na uwagę dzieło prywatnego historyka Se-ma-kuanga (z w. XI) p. t. „Tse-czy-tung-kian“, obejmujące z górą tysiąc trzysta lat dziejów chińskich od w. V przed Chr. do X ery nowożytnej; i ono również było kontynuowane przez późniejszych pisarzów. Słynny filozof i polihistor Czu-hi opracował także obszerną historyę Chin; dostępna ona jest dla Europejczyków we francuskiej przeróbce Maille’a p. t. „Histoire generale de la Chine“ (12 tomów, Paryż 1777—83). Obok tych i tym podobnych dzieł większych rozmiarów istnieją i krótsze kompendya, jak np. „Kang-kian-i-czy-lu“ (Zwierciadło istoty rzeczy do podręcznego użytku), opracowane zbiorowo przez trzeoh uczonych w r. 1711.— Dla dziejów piśmiennictwa chińskiego ważnem jest źródłem „Tang-tsai-tse-czuan" (Historya pięknych duchów dynastyi Tang), podające życiorysy 397 pisarzów.

Ostatni wreszcie dział dorobku literackiego Chińczyków obejmuje utwory poetyckie. Niewielka wszakże ich liczba dotychczas jest znana. Najdawniejsze płody muzy narodowej przekazała nam księga kanoniczna Szy - king. Oprócz pieśni ludowych, są w niej poezye liryczne, przeważnie

dfj

//

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

z czasów dynastyi Czeu, niektóre wszakże sięgają wcześniejszej epoki, bo dynastyi Szang (1766—1122 przed Chr.). Treść ich dość rozmaita: niektóre są polityczne, inne wojenne, myśliwskie, miłosne i t.d. W jednych przeważa naiwna uczuciowość, w innych dydaktyzm pod postaoią satyry lub alegoryi, albo poetyckie odczuwanie przyrody. Ich forma artystyczna jest bardzo prosta: rymowanie wierszy o równej liczbie zgłosek i podział na zwrotki—stanowi ich ozdobę, której wdzięku dodaje czasami szczęśliwe zestawianie przeciwieństw.—Późniejsza wersyfikacya jest o wiele kunsztowniejsza, ale liryka niewielu wydała mistrzów. Rozkwit jej przypada na czasy panowania dynastyi Thang (618— 906), a najwybitniejszymi przedstawicielami byli: Li-tai-pe (* 702—j- 763) i Tu-fu (* 714—f 774) pierwszy jako niepowściągliwy piewca rozkoszy pijaństwa, drugi —jako patryota, miłośnik pokoju i pracy, którego serce głęboko odczuwało nędze i niedole ludzkie; obok nich może jeszcze stanąć Pek-lo-thien (* 772 — f 846), poeta z w. IX—Wang-wei. Ten złoty okres poezyi chińskiej można poznać z przekładów na język francuski, które podał d’Hervey Saint-Denis w „Poesies de Tćpoąue des Thang, traduites du chinois“ (Paryż 1862). Największy zbiór poezyj z tych czasów wypełnił 1,027 ksiąg; część jego (265 ksiąg) została ogłoszona drukiem; inny —w 900 księgach, wydany w r. 1703, obejmuje 48,900 utworów poetów i poetek ówczesnych; nosi on tytuł „Ju-tiug-tsiuen-thang-szy" (Zbiór poezyj za dynastyi Thang). Istnieją prócz nich i inne, mniejsze, zbiory (Porów. Plath „Ueber zwei Sammlungen chines. Gedichte aus der Dynastie Thang" Monachium 1869). Wybór utworów późniejszych, z uwagami krytycznemi i biograficz-nemi, przełożył Imbault-Kuart i ogłosił drukiem p. t. „La poesie chinoise du XIV au XIX sió-cle“ (Paryż 1886). W angielskim przekładzie podał H. A. Giles „Gemes of chinese literaturo" (Londyn 1884). — Oprócz liryki najwięcej uprawiany był romans i dramat, chociaż bez wyższego polotu poetyckiego. Pierwszy snuje się zwykle na tle życia powszedniego i daje wierne odbicie obyczajów i charakteru narodowego. Stosuje się to szczególniej do romansu obyczajowego, do którego między innemi należą: „Hao-kieu-czuan" (Opowieść o doskonałej kobiecie), przełożony na język angielski przez Davisa (Londyn 1829) i na francuski przez Guillarda d’Arcy (Paryż 1842); „Ju-kiao-li“ (Dwie kuzynki), tłómaczony na francuski przez Remusafa (4 tomy, Paryż 1826)i„Ping-szan-ling-jen" (Dwie uczone dziewczyny), przełożony na francuski przez Juliena (2 tomy, Paryż 1860). Tu należy zaliczyć i dwa zbiory drobnych opowie ści: „Kin-kukhi-kuen“ (Widowisko znakomitych wydarzeń starych i nowych czasów). Niektóre z nich podał w tłómaczeniu angielskiemDavis w „Chinese novels” (Londyn 1816), we francuskiem — Pavie w „Choix de contes et nouvellea“ (Paryż 1839) i Julien w „Nouvelles chinoisesw (Paryż 1860).— Obok romansu obyczajowego istnieje w Chinach — historyczny i fantastyczny. Do pierwszego należą:

Encykl. Pow»z. tlu« r T. XII.

„San-kuo-czy“ (przełożył na francuski Pavie—2 tomy, Paryż 1845), rozsnuty na tle dziejów III wieku ery nowożytnej, i „Szui-hu-czuan“ (Opowieść o głośnych rozbójnikach), zaczerpnięty z dziejów X-go stulecia; obydwa romanse powstały już za panowania dynastyi mongolskiej. Romans fantastyczny, w którym ważną rolę odgrywają duchy, już to w stosunkach między sobą, już też z ludźmi, reprezentuje między innemi „Pe-sze-tsing-ki", przełożony na język francuski przez Juliena p. t. „Blanche et bleue, ou les deux couleuvres-fees“ (Paryż 1834). Do romansów wreszcie można zaliczyć i wierszowany poemat „Chao-tsienu (Arkusz papieru ozdobiony złotemi kwiatami), przełożony na niemiecki przez H. Kurza p. t. „Das Blumenblatt“ (St. Gallen 1836). Te same właściwości, co romans, cechują i dr am at chiński. Fabuła, przeprowadzona przez różne powikłania stosunków powszednich, z zachowaniem wszelkich subtelności konwenansu, obraca się najczęściej około sprawy jakiegoś pożądanego małżeństwa, albo zdobycia karyery publi-, cznej; ostatecznymjej g celem, zarówno w je-\ dnym jak i w drugim ł r o dz aj u twórczości, jest okazać tryumf \ cnoty i ukaranie wy-stępku. Wymagania ’0Ę psychologii bardzo | rzadko bywają u-¹ względniane. Począ-Bg- tek dramatu, podo-bnieź jak i romansu, nie jest dokładnie znany; wiadomo tylko, że Chińczycy zda-wien dawna mieli wielkie upodobanie w ^    pantominach z tańca-

Aktor chiński w roli tragicznej.    Ostatnich

czasów chętnie uczęszczają na widowiska sceniczne, a cesarze okazują teatrowi niemałe poparcie. Niektórzy twierdzą, że początki prawidłowego dramatu odnieść należy do czasów cesarza Wen-ti (w drugiej połowie w. VI); w każdym razie rozkwit jego przypadł dopiero na czasy dynastyi mongolskiej Juen 1279—1368). Zbiór sztuk teatralnych, pochodzących z tego okresu, znany jest p. t. „Juen-dźin-pe-czong“ (Sto dramatów z czasów dynastyi Juen); rozebrał je i częściowo przetłómaczył Bazin w „Le siócle des Youen“ (2 tomy, Paryż 1850—54); niektóre z nich, przełożone w całości, ogłosił w swoim „Theatre chinois" (Paryż 1838). Jakkolwiek Chińczycy nie rozróżniają ściśle rodzajów dramatu, przedstawia on w rzeczywistości wielką ich rozmaitość, poczynając od wstrząsającej tragedyi, aż do pospolitej farsy; pomimo wszakże takiego postępu w twórczości dramatycznej, widowiska teatralne w Chinach stoją dotychczas na bar-

dający zupełnie sferze armilarnej, jaką posługiwał się już Hipparch; dwa inne są daleko prostsze; jeden z nich przedstawia ekwatoryał, drugi instrument do oznaczania wysokości gwiazd. Przyrządy te są bardzo podobne do tych, jakich używał Tycho Brahe, który pierwszy wyrabiał w Europie przyrządy astronomiczne z metalu; Chińczycy zatem co najmniej o całe trzy stulecia wyprzedzili Europę w budowie przyrządów astronomicznych i sztuce rycia na metalu. W czternastym wszakże wieku astronomia wpadła w zaniedbanie, a stare I przyrządy wyszły z użycia. Jezuita Verbiest znalazł je w r. 1670 w stanie do użytku nieprzydatnym; dla tego, gdy z polecenia ministrów miał przeprowadzić obliczenia kalendarzowe, zbudował sześć nowych przyrządów, tegoż samego charakteru co dawniejsze, ale dokładniejszych i do użycia dogodniejszych. Pręt obok tarasu umieszczony jest to gnomon (ob.); obserwatorium posiada też globus niebieski o sześciu stopach średnicy. Użycie wszakże lunet uważają Chińczycy za zbyteczne i dotąd się bez nich obchodzą; praktyczny ich umysł obojętny jest na wielkie zjawiska niebieskie, a jedyne istotne zadanie astronomów chińskich polega wyłącznie na urządzeniu i pilnowaniu kalendarza. — Kalen-szych wynalazków Chińczyków* („Pamiętnik war- darz chiński zbliżony jest do żydowskiego. Rok

dzo nizkim stopniu udoskonalenia. Dekoracye, ma- , fortyfikacyi Pekinu. Na tarasie znajdują się przy-szynerya zakulisowa, nie istnieją wcale; miejsca rządy, używane przez astronomów urzędowych, działania muszą domyślać się widzowie z różnych a między niemi są trzy przyrządy dawniejsze, wy-symbolicznych poruszeń i czynności, wykonywanych robione tz bronzu przez astronoma Kuo - Szu-king, przez aktorów. Dokładniejsze wiadomości o teatrze który żył za czasów Kublaj - chana. Instrumen-i literaturze dramatycznej Chińczyków znaleść można ty bronzowe zresztą znane były już wcześniej, w książce R. Gottschalla „Das Theater und Dra- i w wieku jedenastym. Najbardziej zawiłym z przy-ma der Chinesen* (Wrocław 1887).—Całokształtu i rządów Kio - Szu-kinga jest instrument, odpowia-dziejów literatury chińskiej w całem tego słowa znaczeniu dotychczas nikt nie opracował; próbki przygotowawcze podali: A. Remusat „Essai sur la langue et la litterature chinoise“ (Paryż 1811);

Davis „On the poetry of the Chinese* (w „Trans actions of the royal Asiatic society*, Londyn 1829);

Schott „Entwurf einer Beschreibung der chinesi-schen Litteratnr“ (Berlin 1854) i A. Wylie „Notes on Chinese literaturę* (Szang-hai 3 867), wreszcie Wasiliew „Ouepia. MCTopin KUTaScKon jiuTepaTy-pn* w „Dziejach literatury powszechnej* wydanych pod redakcyą Korsza (tom I, str. 426—588,

Petersburg 1880), poświęcony przeważnie rozbiorowi ksiąg kanonicznych. Nadto radzić się można studyów i rozpraw, odnoszących się do różnych pojedyńczych autorów, lub szczegółów literatury chińskiej, jak np. Schotta „Chinesische Verskunst“

(Berliu 1857); Pfizmaiera „Die elegische Dichtung der Chinesen* (Wiedeń 1887) i wiele innych prac Bpeeyalnych tegoż autora, drukowanych w wydawnictwach wiedeńskiej i monachijskiej akademii nauk.

W języku polskim uwzględnił ten przedmiot Stanisław Potocki w swojej rozprawie „Rys chronologii, religii, języka, nauk, ludności, rządu, handlu, obyczajów, zwyczajów, sztuk, pomników i celniej-

szawski* za rok 1815 w tomie I, II i III).—J. A. Święcicki w swoim zarysie literatury chińskiej, opracowanym do „Dziejów literatury powszechnej* (tom I, str. 1 — 58) podał rozbiór i streszczenie kilku romansów i dramatów ch. Co do filozofii ob.

E. G.

„Rys relig. rozwoju etc* T. I, str. 122 — 168.

jest księżycowy, co znaczy, składa się z dwunastu miesięcy księżycowych, a dla wyrównania go z biegiem słońca wtrącają Chińczycy co dwa lub trzy lata, a dokładniej 7 razy w ciągu 19 lat, cały miesiąc przybyszowy. Doby, liczone od północy, dzielą się na 12 godzin; nie rachują też Ch-cy na stulecia, ale na okre: Astronomia. O przeszłości naukowej Chin często sy 60-letnie, a początek swej ery datują od 2697

się wspomina; stary ten, osobliwy naród rozwijał niegdyś swą kulturę, robił odkrycia i wynalazki, snuł początki wiedzy; zasklepiony jednak sam w sobie, odgrodzony murem od prądów obcych, zakrzepł w swym rozwoju, jak rzeka mrozem ścięta. Ogólne te uwagi dają się odnieść przedewszystkiem do astronomii, której twórcą według podań chińskich miał być mityczny cesarz Fo-hi; obserwował on gwiazdy i wyróżnił pięć planet. Według roczników chińskich około r. 2,000 przed Chr., skazani mieli być na śmierć dwaj matematycy, Hi i Ho, dla tego, że nie przepowiedzieli zaćmienia słońca, jak to było ich obowiązkiem; podanie to, jeżeli jest rzetelne, świadczy o dawności astronomii chińskiej.

Kronikarze chińscy, a zwłaszcza Ma-Tuan-Lin, są dla nas źródłem wiadomości o dawnych kometach, o ukazywaniu się gwiazd nowych i tym podobnych zjawiskach. Obserwatoryum pekińskie najstarsze jest na ziemi, założone bowiem zostało w r. 1279 po nar. Chr., za panowania Kublaj-chana; istnieje ono dotąd i umieszczone jest na tarasie (f. 241) wznie- Chińczyk spraw swych nie prowadzi. Innym obo-sionym na kilka metrów, postaci kwadratowej, obok wiązkiem rady jest obserwacya zaćmień i, jak się

przed Chr. Nowy rok obchodzą Ch-cy na pierwszym nowiu po wstąpieniu słońca do gwiazdozbioru Wodnika.—Rada astronomiczna zostaje pod zarządem jednego z kuzynów cesarza, mającego tytuł kanclerza, i składa się ze 196 osób. Głównymi dygnitarzami po kanclerzu są dwaj dyrektorowie, chiński i tatarski. Dwaj asystenci, prowadzący rachunki, przed wydaleniem jezuitów obierani byli z pomiędzy cudzoziemców. Jeden z urzędników jest strażnikiem klepsydr czyli zegarów wodnych, jakiemi się dotąd posługują astronomowie chińscy, wyrzekający się chronometrów, podobnie jak lunet. Rachmistrze obserwatoryum posiadają tablice, urządzone lub poprawione przez jezuitów w w. XVII, które im służą za podstawę do obliczeń kalendarzowych i których starannie strzegą. Główne zadanie rady polega na ogłaszaniu kalendarza, najważniejszej książki w Chinach; oprócz bowiem faktów astronomicznych mieści się w nim wykaz dni pomyślnych i feralnych, a bez tych wskazówek żaden

zdaje, do tego tylko celu używane są przyrządy. ; wija, ale upada nawet, Chińczycy sami przyznają, Przy obliczeniach kalendarzowych astronomowie j że rzeczy, które przodkom ich dobrze znane były, chińsoy znajdują zapewne pomoc w obserwatoryum, ¹ obecnie są dla nich tajemnicze.    s- K-

założonem przez misyonarzy w Zi-Ka-Wey, w oko- j Matematyka. Wiadomości nasze o matematyce licaćh Szang-haju. W każdą wigilię nowego roku j chińskiej są dość szczupłe, dotychczasowe wszak-rada astronomiczna zbiera się w komplecie o pół- j że badania wykazały, że matematyka ta samo-nocy w obserwatoryum i rozpatruje, w jakim kie- ! dzielnie nie zbyt wysoko się rozwinęła: w dziu-runku wiatry rozwijają chorągiewki, umyślnie łach matematycznych chińskich znać wpływ babi-wokoło rozwieszone; od kierunku tych wiatrów loński, hebrajski, indyjski i grecki. Sami Chińczy-noworocznych zależeć ma stan pomyślności nadcho- cy wpływu tego nie uznają; owszem dziełom swym dzącego roku. Wobec podobnych obowiązków i matematycznym przypisują zupełną samodzielność urzędowych astronomowie chińscy dalecy są bar- i zarazem głęboką, bezwątpienia przesadzoną, sta-dzo od dzisiejszego stanu nauki, dla tego też kraj, rożytność. Za najstarsze dzieło matematyczne uwa-gdzie astronomia kwitła już przed wiekami, do jej żane jest dotąd Kieu - czang, t. j. „Dziewięć rozwoju ogólnego przyczynić się nie może. — Rys rozdziałów*, napisane, według podania, jeszcze za ten astronomii chińskiej wyraża też ogólny charak- czasów cesarza Hoang-ti (jakoby 2697—2598). Jest ter wiedzy przyrodniczej w Chinach. Ba- I ono pierwszą podstawą umiejętności matematycznej

!- :

"■=3

wm

wmsmm

Fig. *^43. Obserwatoryum astronomiczne w Pekinie.

dania teoretyczne, które są chwałą i chlubą nauki j chińskiej i przez długie wieki było prawdopodobnie europejskiej, nie mają dla Chińczyka żadnego po- j najważniejszym podręcznikiem. Ponieważ wszakże wabu i są u niego w pogardzie; nie chce on być pod tym tytułem wychodziły później i inne dzieła mędrszym od przodków swoich, wiadomości zaś | matematyczne, trudno zatem powiedzieć, co istotnie przez nich zebrane przechodzą z pokolenia na po- j obejmował ów podręcznik najstarożytniejszy. Na kolenie, niekiedy są własnością oddzielnych ro- j 100 lat przed Chr, matematyk chiński, Czang-dzin i wraz z ich wymieraniem giną. Podobnie tsang napisał Kieu-czang-swan-su, t. j. więc jak astronomia, tak też i inne gałęzie na- Prawidła rachunkowe do .Dziewięciu rozdziałów*, uk przyrodniczych zasklepione są w ciasnych ra- Według tego wydania dzieło chińskie obejmuje 246 mach praktyczności i unieruchomione zastałością. j zadań z arytmetyki i geometryi. W arytmetyce Chińczycy znali własności igły magnesowej o całe j zadania odnoszą się do reguły spółki i mieszani-stulecia wcześniej, niż Europejczycy (ob. Bussola), j ny, do wyciągania pierwiastka kwadratowego i sze-również dawno odkryli proch, posiadają kopalnie J ściennego; w geometryi głównie do trójkąta pro-i huty, rozwinięte są u nich niektóre gałęzie prze- j stokątnego i koła, stanowiących najulubieńsze i naj-mysłu; dorywcze te wszakże wiadomości nie zło- ważniejsze figury geometryczne Chińczyków. Drążyły się w system naukowy, a przemysł, wpływem giem ważnem dziełem, znanem nam już z przekła-nauki teoretycznej nieożywiany, nietylko się nie roz- du francuskiego, jest Czeu-pei („koło i pręt“),

lub Cze u -pei - swan-king („Święta księga rachunku koła i pręta"), napisane prawdopodobnie w II lub III wieku przed Cbr. Dzieło to składa się z dwóch części. W pierwszej, prawdopodobnie Btarszej, uczony Szang-kao w kilkunastu krótkich, niebardzo jasnych aforyzmach, mówi o doniosłości nauki o liczbie, o własnościach trójkąta prostokątnego i kreśleniu koła. Okazuje się, że znaną mu jest własność trójkąta prostokątnego o bokach mających długości 3, 4, 5, wyrażająca się równością 5² —3² + 4² (wynikającą z twierdzenia Pitagorasa). Część druga, późniejszego pochodzenia, jest daleko obszerniejszą i mówi o mierzeniu okręgu koła oraz używaniu pręta do spostrzeżeń astronomicznych. Długość okręgu przyjmuje się za równą potrójnej średnicy (wpływ babiloński). Dokładniej długość okręgu podają późniejsi pisarze: Cu-czung-cze w VI-tym wieku po Chrystu-

("=-?)¹

ciem znanem dziełem jest praca z XIII wieku, . uczonego Tsin - kiu-czau, pod tytułem: Leih-tien-j uen-ych, ciekawa z tego, że zawiera naukę rozwiązywania równań stopni wyższych. Niewiadomą oznacza ten autor za pomocą oddzielnego symbolu, różne jej stopnie uwidocznia za pomocą odpo- i wiedniego ustawienia, odróżnia współczynniki dodatnie i ujemne za pomocą kolorów, czerwonego i czarnego, wreszcie i liczbę wiadomą za pomocą osobnego wyróżnia znaku. Sposób rozwiązywania ma być zbliżony nieco do używanej w nowoczesnej algebrze metody Homera. W dziełach pisarzy Sun-tse (III wiek po Chr. i Iih-hing (VIII wiek po Chr.) znajdujemy sposób rozwiązywania równań nieoznaczonych, zwany Tja-jen („wielkie rozwinięcie"), opracowany następnie przez wzmiankowanego wyżej autora sposobu rozwiązywania równań. Metoda „wielkiego rozwinięcia" zdaje się być istotnie samodzielnym wynalazkiem chińskim. Wreszcie wspomnieć jeszcze należy o pisarzu z XIV-go stulecia Czu-szi-kih, w którego dziele Sze-juen-juh-kihu („Kosztowne zwierciadło czterech elementów") znajduje się tablica, znana dziś w algebrze pod nazwą „trójkąta arytmetycznego", a zawierająca współczynniki rozwinięcia dwumianu. Dzieła powyższe wyczerpują mniej więcej znaną nam dotychczas literaturę matematyczną chińską. — Co się zaś tyczy sposobu pisania liczb w arytmetyce chińskiej, to należy odróżnić cyfry starożytne od kupieckich i naukowych. Cyfry używane w pismach starożytnych przedstawione są na fig. 244. Części składowe liczby piszą się tu zwyczajem chińskim, nie | obok siebie, lecz jedna nad drugą; przytem odpo- I wiedni znak liczbowy wskazuje, ile razy mają być j powtórzone dziesiątki, setki i t.p. Przykład tego sposobu pisania, przedstawia fig. 245, na której wypisana jest cyframi starochińskiemi liczba 186,214. Cyfry kupieckie i sposób pisania za pomocą nich przedstawione są na figurze 246. Widzimy tu już większą prostotę, zbliżającą to pismo do naszego,

3-

* 3L

-t

sie

Trzę

k.

iO

/oo

*000

Fig. 244.

Fig. 245.

/OZ

ł, .U

cc*

/0

10Z0*t

400 mo iO OOO o

Fig. 246.

a co najważniejsza, spotykamy już zero. Pismo to zdradza wyraźnie swe pochodzenie indyjskie. Cyfry naukowe są nieco odmienne. Jedność oznacza się za pomocą kreski pionowej (lub poziomej), pięć za po-

i II 111 1111

mu

llb Hl

fe nlll

TXJ!H-LX»Men | == O = ]|[H=T= nmss

Fig. 247.

mocą poziomej z pionową; dwa, trzy i cztery, oznaczają się przez powtórzenie kreski przedstawiającej jedność; liczby 6, 7, 8, 9—otrzymują się za Cantorem. pomocą kombinacyj jednostki i piątki, zero oznacza się za pomocą małego kółka. System używany jest dziesiętny. Na wzmiankę zasługuje tablica rachunkowa Swa n-p an (fig. 248), na której Chińczy-j (cali) po 10 fen (linij). Urzędowo tszy=0.3181

der MathematikK (2-ie wydanie, 1894, str. 621 — 647). W przedstawieniu powyższem poszliśmy za

s. D.

Miary wagi i monety. Jednostką miar długości jest tszy, czy, w pisowni angielskiej chih, czyli stopa, dzieląca się na 10 tsun czyli pant

i§!

Bi

r\

Fig. 248.

cy liczą i rachują. Podobna do a baku rzymskiego (ob.), składa się ona z dziesięciu prętów, osadzonych na ramie i podzielonych za pomocą pręta poprzecznego na dwa przedziały; w mniejszym przedziale na każdym z drutów są dwie kulki, w większym—pięć. Sposób liczenia, dodawania i odejmowania na takiej tablicy nie wymaga bliższego wyjaśnienia.—Wiadomości o nauce i oświacie chińskiej, zawdzięczamy podróżnikom i misyonarzom.

Pierwszy Marco Polo (1295) opowiedział Europie o Chińczykach. Jezuita Ricci (od 1583—1620) zajmował w Chinach stanowisko nadwornego astronoma, układającego kalendarze; Ale ni (od 1613—

1649) ogłosił w języku chińskim wyciąg z Elementów Euklidesa, Gerbilion (1686—1707) dał im poznać Archimedesa. W wieku XVIII Premarę i Gaubil pisali o Chinach; na początku XIX-go w. przesłano do Rzymu kartę geograficzną jednej z prowincyj chińskich. E. Biot (1811) ogłosił „Sur la connaisRance que les Cbinois ont eu de la valeur de position des chiffres* (Journal asiatiąue, 1839), oraz dzieło: „Le Tcheou Ly ou rites de Tcheou“, Biernatzki (1816) rozprawę p. t.: „Die wszakże liang jako moneta rachunkowa występuje Arithmetik der Chinesen“ (Journal fur reine und ; i w wartości znacznie mniejszej. Jedyną w kra-angewandte Mathematik t. LII);    Matthiessen | ju bitą monetą    jest tylko li (kesz,    pi-tje, także

„Vergleichung derindischen Cuttaca    und der chinesi-    tong-tsien); bije się ona z metalu    podobnego do

schen Tayen Regel („Zeitsch. fur    math. und na-    mosiądzu, który    składa się z miedzi,    cyny i cynku,

turw. Unterricht“ 1876). Osobny    rozdział matę-    ale w stosunku    bardzo zmiennym.    Państwowych

matyce chińskiej poświęca M. Cantor w swem pieniędzy papierowych w Chinach niema; wypusz-znakomitem dziele „Yorlesungen iiber Geschichte czono je wprawdzie w r. 1859, ale wkrótce spadły

[ metra, ale miara ta używana jest jedynie przez kupców pekińskich. Przy opłacie cła tszy, według układu z Anglią 1843 roku ==. 14¹/₁₀ cali angielskich czyli 0.3581 metra. W Kantonie tszy = 0.374, w Amoy 0.311, w Szang-haju 0.356, i wo-góle jest dosyć różna, w różnych prowincyach. Kupcy chińscy mają w kantorach swoich zwykle dwie miary tszy, z których jedna jest o 5 do 10 milimetrów krótsza od drugiej; w handlu detalicznym zamiast podwyższania ceny, kupcy używają miary krótszej. Wyższe miary są: pu=10tszy, tszan= 2 pu, ijn=10 tszan.—Miarą geograficzną jest li= 180 tszang, obecnie = 442 metry; 256 li tworzą 1 tu.—Jednostka miar objętości nazywa się także tszy, których 8 idzie na 1 ping; podziały miar tych na części są wszakże bardzo różne, a wielkość zgoła niejednostajna, chociaż, według Rondotfa, urzędowy tszy = 103.1 litrów i dzieli się na 100 tszing,=1.03 litra. Jednostką wag jest tan czyli pikol (pecul), dzielący się na 100 kin, czyli ketti (catties), t. j. funtów, po 16 liang czyli tel (tales), t. j. uncyj, które dzielą się dalej na drobniejsze części. Jin=2kenti, tszy—60jin, Wielkość tych wag jest różna w różnych miastach handlowych, w handlu zagranicznym 1 pikol=133y3 funta angielskiego avdp., ketti=iy₃ takiegoż funta. Według tego 1 ketti—604.79 gramów=1.47685 funta rossyjskiego=1.4913 funta warszawskiego czyli nowopolskiego. W handlu hurtowym w Chinach sprzedaje się na wagę nietylko zboże, ale nawet często i materyały na odzież. —Monety ch. liczą się na liang albo tel (tael, tale), czyli uncye srebra, po 10 tsien, po 10 ten, po 10 li, kesz (cash), albo też pi-tje. W obiegu są wszakże głównie dawne piastry hiszpańskie, a teraz częściej piastry meksykańskie, czyli tak zwane dolary. W porównaniu z narodową walutą chińską przyjmuje się wogólności 720 liang czyli teł, za 1,000 takich dolarów, czyli 18 liang za 25 dolarów, a oznaczenie wartości lianga w jakiejkolwiek walucie europejskiej stosuje się zupełnie do kursu takiego dolara czyli piastra meksykańskiego. Liang czyli tel miał właściwie jako moneta oznaczać wagę uncyi (liang) czystego srebra; według powyższego wszakże stosunku, 720 liang=1000 dolarów, jest wagą 33.38675 gramów czystego srebra, wartości 0.2937 funta sterlinga = 7.419 franków = 6 marek niemieckich = 1.855 rubla. Oprócz tego

S. K.

tak nizko, że 1000 tong-tsien papierowych miało wartość zaledwie 170 bitych. Bankierzy natomiast prywatni, zostający pod nadzorem biura bankowego cesarskiego w Pekinie, wypuszczają noty prywatne, krótkoterminowe, płatne w monecie mosiężnej.—Stopy (aliaże) metali drogich są w Chinach zabronione, jakkolwiek używają się przy wyrobie przedmiotów ornamentacyjnych. Zawartości czystego złota w stopach Chińczycy dokładnie oznaczyć nie umieją, co im utrudnia odróżnienie czystego złota od fałszowanego, a to zapewne jest powodem, dla którego własnej monety złotej nie mają w obiegu.—W pro-wincyi Jiin-nan za monetę służą muszelki zwane kaury, których 5,000 idzie na rupię; w Mongolii monetą jest też herbata cegiełkowa.—Ob. Noback „Miinz—,Mass—und Gewichtsbuch“.

Medycyna. Chińczycy, lubiący początki swej cy-wilizacyi wysuwać aż do najodleglejszej starożytności, utrzymują, że już cesarz ich Ching - Nong w (r. 3216 przed nar. Chrystusa!) nakazał uprawę ziół lekarskich, a inny znów ich władzca, Hoang-Ti (w 27-m w. przed nar. Chr.) ma być autorem dzieła lekarskiego „Nuj-Kim*, oraz twórcą systemu medycyny, zwanego „Kuei-King*. Me przywiązując wiary do podań tych, niedających się zgoła udowodnić, przyznać jednakże musimy, że Chińczycy posiadają dzieła lekarskie, równie dawne, jeżeli nie dawniejsze od Hippokratesowych, oraz, że u nich już w wieku VII po Chr. z największą pewnością istniały szkoły, w których sztukę lekarską wykładano. Byłoby jednak błędnem wnioskowanie z tej dawności o doskonałości sztuki lekarskiej chińskiej, stan jej bowiem do dziś dnia jest nad wszelki wyraz nędznym, a dzieła Ch-ów pełne są przewrotnych zabobonów i rażących niedorzeczności; jeszcze względnie największą wartość mają opisy roślin i wyliczanie ich własności leczniczych, lecz i tych opisów przeceniać nie wypada.—O anatomii, której w szkołach lekarskich chińskich nie wykładają wcale, ani teoretycznie, ani praktycznie, żaden z lekarzy chińskich nie ma wyobrażenia, mogącego chociażby najskromniejsze zadowolnić wymagania; zaledwie słabe i bardzo niejasne pojęcie miewają o położeniu serca, płuc, wątroby, żołądka i innych narządów wewnętrznych, o anatomii zaś mięśni, naczyń krwionośnych, nerwów, ba, nawet i kości, nie wiedzą prawie nic zgoła. W parze z tą nieznajomością anatomii idzie dziwaczna ich flzyologia, prawie nic wspólnego z prawdą nie mająca. Według pojęć chińskich żywioły składające ciało ludzkie są: powietrze, woda, metal i drzewo. Siedliskiem „duszy inteligentnej“ ma być wątroba, „dusza żyjąca* mieści się zaś w środku klatki piersiowej. W żyłach i tętnicach, których zresztą Chińczycy nie odróżniają wcale, krąży krew i „duchy ożywcze*, dokonywające obiegu zupełnego 5 razy na dobę, z czego już widać, że o prawdziwem krążeniu krwi w Chinach ludzie nie mają wyobrażenia żadnego; równie Dieznaną im jest działalność innych narządów ciała.—Wobec tak wielkiej ciemnoty na polu anatomii i fizyologii stan patologii musi też być równie opłakanym i polega też wyłącznie prawie na dowolnych wymysłach, opierających się na fantazyjnych zmianach, mających zachodzić w ciepłocie, wilgotności ciała i krwi chorego; mrzonki astrologiczne i kabalistyczne własności liczb, pomiędzy któremi piątka szczególniej wybitne zajmuje stanowisko, również w patologii chińskiej wielkiem się cieszą uznaniem. Rozpoznawanie cho-. rób odbywa się za pomocą badania tętna. Badanie to bywa zwykle bardzo drobiazgowe i trwa nieraz przez parę godzin, gdyż, według mniemań chińskich, istnieje aż 200 różnych odmian tętna, z których każde innej części ciała odpowiada. Rozpoznawszy w ten dziwny sposób chorobę, lekarz chiński przystępuje do leczeuia jej, głównie za pomocą środków roślinnych, chociaż użycie leków mineralnych od czasów najdawniejszych w Chinach jest znanem i stosowanem. Stosowność danego leku poznawaną bywa przez jego zabarwienie, np. leki czerwone są skuteczne na choroby serca, zielone pomagają przeciw dolegliwościom wątroby i t. d. Za najskuteczniejsze lekarstwo uchodzi „Czin-seng* korzeń rośliny Panax ąuinąuefolius, któremu Chińczycy przypisują cudowne własności i stosują go w przeważnej liczbie chorób. — Że chirurgia w kraju nie znającym anatomii kwitnąć nie może, dowodzić nie potrzeba; dziwić się też nie można, że Chińczycy chirurgii, we właściwem znaczeniu wyrazu tego, nie posiadają wcale; nawet tak prosta operacya chirurgiczna, jak upust krwi, jest im zgoła nieznaną, nie mówiąc już o innych, wymagających, oprócz znajomości anatomii, i wprawy niezwykłej. Więc też chirurgowie chińscy, jeżeli ich tak nazwać można, nie wykonywają żadnych operacyj krwawych, czynność ich ogranicza się do leczenia złamań kości, przypalania skóry za pomocą mok-sów, stosowania „aoupunctury* i szczepienia ospy. Podróżnicy, mniej rzeczy lekarskiej świadomi, zachwycają się nieraz „niezwykłą biegłością i śmiałością* lekarzy chińskich w stosowaniu „acupunctu-ry“, czyli nakłówania ciała igiełkami; jednakże lekarze europejscy, którzy mieli sposobność przebywać przez czas dłuższy w Chinach i przypatrzyć się działalności swych chińskich kolegów, bynajmniej zachwytu tego nie podzielają. Nakłówanie odbywa się za pomocą długich a cienkich igieł srebrnych lub złotych, wbijanych dość głęboko w części ciała chorobą dotknięte; sposób ten leczenia może czasami okazać się pożytecznym, gdy chodzi o newralgie lub bóle reumatycznego pochodzenia; chiński lekarz jednakże, nie krępując się przytera żadnemi względami anatomicznemi, wbija igły swe, gdzie mu się zdarzy, sądząc, że w ten sposób najróżnorodniejsze choroby wyleczyć potrafi. To samo powiedzieć-by można o moksach, nadzwyczaj bolesnych, a rzadko kiedy pomocnych. Ciekawą jest rzeczą, że Chińczycy już od wieku X znają i stosują szczepienie ospy prawdziwej (variola), a dzieje się to w sposób następujący: zebraną z krosty ospowej ropę wcierają silnie w błonę śluzową nosa, u chłopców w lewe nozdrze, u dziewczynek w prawe; przeciwko szczepieniu krowianki panuje za to dotąd w Chinach wiele uprzedzeń, jak wo-góle przeciwko wszystkiemu, co z Europy przybywa. Wspomnieć nam tu jeszcze wypada o opera-cyi krwawej, w Chinach bardzo często, chociaż nie zawsze, przez lekarzy robionej, mianowicie o kastra-cyi, którą wykonywają, nie w celach leczniczych, ale by dostarczać eunuchów do haremów. — Położnictwem lekarze chińscy nie zajmują się wcale; spoczywa ono w rękach starych kobiet, równie ciemnych i przesądnych jak babki, u nas po wsiach sztukę swą uprawiające. Szkoły lekarskie istnieją w Chinach od dawna. W r. 626 po nar. Chr., za panowania dynastyi Thang, założono w stolicach kraju i prowincyi kolegia, składające się z dyrektora i 2 profesorów, wykładających sztukę lekarską i astrologię. W r. 1103 powiększono liczbę tych szkół bardzo znacznie, a w Pekinie założono nawet akademię lekarską (1107). W r. 1220 otwarto we wszystkich miastach powiatowych szkoły przygotowawcze dla początkujących studentów medycyny. Cesarz Kublaj zaprowadził w szkołach wyższych urządzenia przypominające bardzo konkursy we Francji dotąd używane; a za panowania dynastyi Ming podzielono wszystkich lekarzy na trzy klasy, których najwyższa odpowiada mniej lub więcej naszemu stopniowi doktora medycyny. Nako-niec cesarz Kang-hi założył istniejące dotąd w Pekinie najwyższe kolegium lekarskie (Ta - Juen), którego zadaniem jest egzaminowanie lekarzy, do służby dworu przeznaczonych; muszą oni pochodzić z rodzin lekarskich.—Obecnie sztuka lekarska w Chinach zaliczana jest do t. zw. sztuk wyzwolonych, i wykonywanie jej żadnemu nie ulega ograniczeniu, dla tego też liczba „lekarzy* w Chinach jest niezmiernie wielką. Domy, w których mieszkają, opatrzone bywają jaskrawemi napisami wielkich rozmiarów, obok których nalepione są reklamy i piśmienne podziękowania wdzięcznych pacyentów. Za leczenie żadnego honoraryum nie pobierają; dochód swój ciągną ze sprzedaży przyrządzanych przez siebie lekarstw, gdyż i wykonawstwo aptekar-stwa do nich należy. Lekarze dworu i ludzi możnych pobierają stałą płacę dzienną, która jednak przez czas trwania choroby wypłacaną nie bywa: dawniej też było we zwyczaju, że w razie śmierci cesarza lekarze, którzy mieli pieczę nad nim podczas ostatniej choroby, bywali traceni; teraz podobno zwyczaj ten ustał. Niektórzy pisarze utrzymują, że lekarz chiński, chcący się poświęcić wyłącznie leczeniu kobiet, winien się poddać kastracyi, lub lepiej jeszcze—sam ją sobie wykonać, i uczyniwszy to, dopiero ma prawo ogłosić, że jest specyalistą od chorób kobiecych; za prawdziwość tego podania ręczyć nie można, chociaż nie jest ono pozbawione prawdopobieństwa.—Szpitale, lub podobne do nich zakłady, w Chinach są zupełnie nieznane; istnieją tylko w niektórych miastach portowych, założone przez przebywających tam Europejczyków, i dla nich też wyłącznie służące; Chińczycy stronią od nich. —Literatura lekarska chińska, chociaż według pojęć naszych małą tylko mieć może wartość, przedstawia się napozór bardzo pokaźnie, Około r. 213 przed nar. Chr. panujący cesarz Szy-Hoang-ti, wydał barbarzyńskie rozporządzenie, nakazujące spalenie wszystkich w kraju znajdujących się bibliotek, wyjął jednak z pod wyroku tego, obok dzieł o muzyce i rolnictwie, także dzieła lekarskie; dzięki temu ocalały dzieła dwu dawnych autorów, noszą-cych imiona: Szyug-Ming i Hwang-Ti, ostatni z nich napisał dzieło o leczeniu chorób wewnętrznych, obejmujące tomów 34. Wkrótce potem Wan-King wystąpił z 24-tomowem dziełem, również chorób wewnętrznych dotyczącem. W w. II po nar. Chr. powstała księga p. n. „Nang-King“, do której w w. XIV napisano jeszcze kilka bardzo obszernych komentarzy; lecz w wieku III istniał już do niej komentarz, którego autorem był Szang-Sze-Hung; spółczesny mu Wang-Szu-Ho jest autorem dziesię-cio-tomowej rozprawy o tętnie, o którego wielkiem znaczeniu w semiotyce chińskiej powyżej już wspominano. Po długiej przerwie dopiero znów w w. X ukazała się niewielkich rozmiarów książka o chorobach oczu, a po niej pierwsze obszerniejsze dzieło farmakologiczne. Wieki XI i XII poszczycić się tylko mogą jednym obszerniejszym traktatem o gorączce. Dopiero wiek XIII wydał dwa poważnych rozmiarów dzieła o chorobach kobiecych i o gorączkach (12 tom.), oraz słynny „Si-Juen-Luh“ (medycyna sądowa), który w r. 1247 napisał Sing-Tse. Księga ta. licząca bardzo wiele wydań, cieszy się dotąd wielkiem uznaniem w Chinach i w sądach tamtejszych w ciągłem jest użyciu. Z r. 1340 pochodzi obszerniejszy traktat o chorobach ogólnych; w 1360 Wan-Li ogłosił swe dzieło o chorobach ostrych, a w 1365 Cze-Ti-Czi opracował rzecz o cierpieniach skórnych. Przez dłuższy czas panował znów zastój w tej gałęzi literatury; przerwał go dopiero książę Czu-Su z dynastyi Mingów, przez wydanie 160 tomowej encyklopedyi lekarskiej. Olbrzymie to dzieło zawiera 770 rozpraw treści terapeutycznej i 22,000 recept. W wieku XVI literatura lekarska chińska zakwitła na nowo. Wtedy to Li - Szy - Czin wydał po raz pierwszy bardzo przez ziomków jego cenioną naukę o lekach p. n. „Pun-Tsoun-Kong-Mu“. Dzieło to w 52 tomach mówi o 1890 różnych lekach; 800 lekarzy podobno zajętych było współpracownictwem. W tymże wieku ukazał się podręcznik higieny (1591), oraz 7-tomowe illustrowane dzieło o „acupuncturze* i zbiorowy podręcznik chorób dziecięcych (1595). Wiek XVII przyniósł księgi o chorobach dzieci, kobiet i starców (1602). W dziele wydanem w r. 1670 spotykamy obszerną rozprawę o chorobie „Holuan-tu-siai“, która, według zdania dzisiejszych lekarzy chińskich, ma być cholerą azyatycką. W r. 1684 ukazało się 8 - tomowe dzieło o porodzie, a w 1685 rozprawa, tyleż tomów licząca, o chorobach ocznych; r. 1695 dał 16-tomową rozprawę Sung - Hu o zapobieganiu i leczeniu chorób, oraz dzieło Czyng-Li-Ting’a o farmakognozyi (drugie wydanie, pomnożone bardzo znacznie, wyszło w 1707 r.). W tym samym mniej więcej czasie Ki - Ken-Kwang ogłosił swą księgę o niesieniu pomocy samobójcom. W r. 1740 ukazało się ogromne, bo aż 90-tomowe, dzieło o tętnie, w którem także, choć pobieżniej, jest mowa o złamaniach kości i krążeniu powietrza w ciele ludzkiem; autorem ma być Czang-Ki, (w każdym razie przyczynił się on do wydań późniejszych). W drugiej połowie w. XVIII dwaj lekarze Czin-Kuo-Pang i Li-Czun-Tse, słynęli

Dr. J. p.

lip

mii

KJ_-i

'/ii

J,

z prac swych ogólno-lekaiskiej treści. W wieku XIX zapanował znów zastój, ograniczano się po większej części do przedrukowywania dzieł dawniejszych; jedyny tylko autor Hung - Jung zasłynął przez wydanie w roku 1822 8 - tomowego dzieła, w Chinach cenionego wprawdzie, lecz będącego w samej rzeczy tylko zbiorem pseudo-filozoficznych bredni. Do literatury lekarskiej chińskiej należy też, chociaż pośrednio tylko, 60-tomowa botanika p. n. „Pent ■ Sao", napisana w drugiej połowie wieku XVII; autorem jej jest Li-Tse-Czeu. — Wszystkie wymienone tu dzieła dla nauki prawdziwej są bez wszelkiej wartości, z wyjątkiem może na końcu wymienionej botaniki, zasługującej do pewnego stopnia na uwzględnienie.—Porówn. A. Cleyer „Spe-cimen medicinae sinicae“ (Fraukfurt 1682); J. M. Churchill „A treatise on acupuDCturation; being a description of a surgical operatiou oryginally peculiar to the Japanese and Chinese etc.u (Londyn 1821; tłómaczenie niemieckie J. B. Friedrei-cha, Bamberg 1824); Choulant „Graphische Incu-nabeln z. Naturg. u. Medicin“ (Lipsk 1858); Tata-rinoff „Arbeiten der kais. russ. Gesandschaft zu Peking iiber China" (tłom. z ros., Berlin 1858, T. II, str. 421—465); A. Pfitzmair „Erklarung einer alten Chinesischen Semiotik" (Wiedeń 1865); tenże „Die Pulslehre Czang - Ki’s” (tamże 1866); P. Dabry „La medecine chez les Chinois" (Paryż 1868; zawiera wyciągi z dziś jeszcze w Chinach używanych podręczników); Morache „Pekin et ses habitants“ (Paryż 1870); E. Brettschneider „On the study and value of Chinese botanic worksu (Fu-czou 1870 — 71); tenże „On the knowledge pos-sessed by the ancient Chinese" (Londyn 1871): Fr. Porter Smith „Contributions towards the materia medica and natural history of China" (Londyn 1871); I. G. Kerr „Chinese medicine" (w „The China review“ 1872, zeszyty listopadowy i grudniowy); I. L. Soubeiran et Dabry de Thiersant „La matiere módicale chez les Chinois" (Paryż 1873); H. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Medioinu (wyd. III Jena 1875; T. 1 40 — 43); E. Martin „hitude historiąue et critiąue sur l’art módicale de la Chine“; Wise „History of Medicine" (T. II str. 451 nast.; Londyn 1867); Wernitz „Chinesische Aerzte" (w Hirscha „Biograph. Lexikon der her-vorragenden Aerzte" (T. II str. 11—14, Wiedeń 1884); W. Zaremba „Zarys sztuki lekarskiej w Chinach" (Poznań 1889).

Oświata szkolna w Chinach opiera się wyłącznie na potrzebach praktycznych. W zastosowaniu do płci żeńskiej ma na celu wykształcenie kobiety na dobrą gospodynię, poprzestaje więc na obznajomie-niu jej praktycznem z gospodarstwem domowem, nauczeniu robót ręcznych i cokolwiek muzyki, oraz na nadaniu poloru towarzyskiego, t. j. ugrzecznie-nia i przyzwoitości. Czytanie i pisanie ogranicza się tylko do potrzeby koniecznej, to jest uważa się jedynie za środek pomocniczy w edukacyi żeńskiej. Wyższe ukształcenie jest wyłączną cechą półświatka chińskiego, to też nie brak w Chinach kobiet inteligentnych, odznaczających się nie tylko w poe-zyi, lecz i innych zakresach. Również praktycznem, a przeto jednostronnem, jest ukształcenie naukowe mężczyzn. Celem jego jest zdobycie urzędu, do czego nieodbicie potrzeba złożenia bodaj najniższego stopnia egzaminu. Ubieganie się o urzędy jest powszechne, a więc również powszechne ubieganie się o naukę młodych i starych, bogatych i ubogich. Nauka ta ogranicza się do znajomości klasyków, (głównie Konfucyusza), stanowiącej szczyt wiedzy chińskiej, a będącej całkowicie rzeczą pamięci. Państwo nie zważa na to wcale, gdzie kto ukształ-cenia swego nabędzie, chodzi mu tylko o to, ażeby je posiadał. Lubo więc niema w Chinach obowiązkowego uczęszczania do szkoły, szkolnictwo jednak jest u Ch ów dobrze zorganizowane, i bodaj w żadnym innym kraju nie troszczą się tyle, co tam, o naukę elementarną, nawet i najuboższych. Szkoły publiczne znajdują się wszędzie, nawet po najmniejszych miasteczkach, bądź prywatne, bądź też utrzymywane kosztem gminy. Jest nadto zwyczaj, że albo kilka rodzin, albo jakaś osada najmuje wspólnym kosztem nauczyciela, do którego posyła dzieci (chłopców 5-cio— 6- cio-le-tnich, dopóty, aż się nie g*. nauczą czytać i pisać, co,

r IBP kS

SM

Fig. 249. Uczony chiński. Fig. 250. Mandaryn I klasy.

z powodu trudności alfabetu chińskiego, zwykle pięć lat się ciągnie (dla uboźszyoh dwa lub trzy lata, a reszta uzupełnia się w domu). Skutkiem tego 10°/₀ ludności chińskiej umie czytać. Oprócz tego jest jeszcze 3,000 szkół różnych stopni, utrzymywanych kosztem rządu, z tyluź inspektorami rządowymi, 8,000 nauczycieli i 50,000 uczniów. Dozór nad szkołami sprawuje osobny w każdej pro-wincyi generalny dyrektor naukowy, niezależny od gubernatora Liczba umiejących czytać, pisać i rachować, jest w Chinach większa, niż gdziekolwiek indziej. W roku 1867 założono i otwarto w Pekinie uniwersytet nauk zagranicznych (tung-wen-k u an), z profesorami pochodzącymi z Europy i z Ameryki, którego celem jest zaznajomienie Chińczyków z postępem wiedzy europejskiej. W tymże celu r. 1872 przeznaczono milion dolarów na wychowanie młodych Chińczyków w szkołach europejskich i amerykańskich. Drugi instytut naukowy tego

rodzaju, co w Pekinie, znajduje się w Fu-cze(o)u. W szkołach najniższych, początkowych, wykładają Sia-bio (Szkoła dziecinna), zbiór krótkich paragrafów, wyjętych z chińskich klasyków starożytnych; dla dziewcząt służy Niu-hio (Szkoła żeńska). Zwyczajnie dają dzieciom San-tsen-king (księga trzech wyrazów czyli trzech, znaków, ułożona w w. XIII przez Wang-Pe-heng’a, zawierająca zdania po większej części z zakresu filozoficznego, wyrażone w ogólności trzema znakami); P e - k i a - s i n g, księga stu rodów, czyli stu rodowych imion, zawierająca ich właściwie '454; TRien-tseu-wen (księga stu wyrazów), ułożona przez Czeu-Hing-si. Dla szkół wyższych służy Si-szu (cztery księgi klasyczne, t. j. „Wielka nauka“, rozmowy Konfucyusza i Meng-wej w r. 1864. W Pekinie, z czasów nowożytnych,, znajduje się kilka wielkich świątyń. Budowle cywilne, mieszkalne, są z drzewa, przeważnie z okrąglaków, niekiedy murowane, niesięgąjące wyżej jak do dwóch piątr, głównie bez piątr, zupełnie jednakowo zbudowane, o dachach wygiętych, z podniesionemi narożnikami (por. geogr. ch.).—Rzeźba chińska nosi na sobie charakter pierwotności, jest równie jak japońska surowa, w obrobieniu sztywna. Głównym przedmiotem posągarstwa są wyobrażenia Buddy, o wymiarach kolosalnych, wybornie z bronzu odlane. Do najważniejszych należą: olbrzymie grupy ludzi i zwierząt, odznaczające drogę do grobowców Mingów w Nankinie i w Pekinie. Z wieku II przed erą naszą znajdują się w Czang-Tung płaskorzeźby

V-:*

Si

1 ’

||

I:

v„. .t- ]

r.T.-rT;-i- i

mmi

i ii *

mm

SSI

I«

m.;

tś ;-a

l.

r.

iV v " \>

........

ra 'Ib    —““

i iii

iw

. r,.*

!▼

i,

mm

r®

ii

ii

P?'¹!

jr-ri j==ti ‘jF^r r==f

i

k m\ \k\ * i

ml

iii

y»i

§§i

1*1

V' > I;

ni

iM;

1P

iii ^ gSiwliin >

ii

Silili!

. tri

—— - :    - V- r;j-;

•7

Ltii

gH3

Fig.25l. Szkoła chińska.

w Kantonie, z białego drzewa w Ning-pu i ze srebra i złota w Kantonie. Do odlewnictwa zaliczyć trzeba słynne emalie wtapiane w bronzowe drobne wyroby, graniczące z jubilerszczyzną.—Malarstwo uważane jest w Chinach za gałąź kaligrafii; podanie ma je za niezmiernie starożytne, wszakże dowody stwierdzają, że nie sięga ono poprzed I wiek na* szej ery. Pierwszym wielkim malarzem chińskim miał być Tsao-Fu-hing w II wieku, który ozdabiał malowidłami liczne podówczas świątynie buddyjskie. Smoki jego były arcydziełami. W VI wieku słynął Tszang-Sang-jeu, który dla cesarza Wu-ti malował

tsi(e). Z tern się łączy jeszcze lekka znajomość teo- | bardzo zajmujące. Drobna rzeźba z kości słonio* retyczna sztuki wojennej i muzyki, i to już stano- | wej i z drzewa kwitnie w Chinach i wydaje czasem wi cały zasób wiedzy Chińczyka. Nieznajomość j arcydzieła miniaturowych wymiarów: z hebanu nauk ścisłych, obcych języków, historyi i geografii, nietylko krajów odleglejszych, ale nawet sąsiednich, sprawia to, że Chińczyk, choćby najwykształceńszy po swojemu, w naszem pojęciu musi być uważany za nieuka.    *

Sztuk/ piękne. —O starożytności narodu chińskiego nie można mieć wyobrażenia z jego dzieł sztuki.

Budownictwo pomnikowe nie istnieje tam prawie, z wyjątkiem mostów kamiennych sklepieniowych, bram tryumfalnych i kilkopiętrowych pagód, nieraz porcelanowych. Z tych największa i najpiękniejsza była w Nankinie, zburzona w czasie wojny domo-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

En yK Prnr.i, Tliutr. T. XII.

sceny buddyjskie. W VII w. żył Jeu-Li-te i brat jego Jen-Li-peun, obaj portreciści. Największym był*w VIII wieku Wu-Tao-hiuan, który odznaczył się obrazami bogini Kuan-jin. Upadek bezpowrotny rozpoczął się za Juen’ów, wzmożony w XV w. pod Mingami. Górę wzięła sztuka japońska, do tego czasu

towem mówi Hoang - Nan - tse, na kilka wieków przed naszą erą, jako o rzeczy dawno już znanej; równie też oddawna wiedzieli Chińczycy o stosunku toniki do dominanty i subdominanty, o różnicy tonu od dźwięku, o wzajemnym stosunku tonów i t. p. Wszystkie te jednak dobre w zasadzie teorye istniały u nich tylko na papierze; wszystkie otacza jakaś symbolika i mistycyzm, utrudniający zastosowanie icli w praktyce. To też teorya muzyczna i praktyka muzyków Państwa Niebieskiego w rażącej stoją z sobą sprzeczności. Tak np. oktawa chińska dzieli się teoretycznie na 12 półtonów zwanych 1 u, (t. j. prawo); tymczasem w praktyce chromatyka nigdy nie jest używaną. Z tego to właśnie względu dwóch teoretyków chińskich: Ho-Souj i Czen - Jang utrzymywali, że półtony gamy chińskiej są tak potrzebne w muzyce, jak szósty palec u ręki. I rzeczywiście, niema ani jednej melodyi chińskiej, w którejby dwa półtony po sobie następowały. Ponieważ w gamie Chińczyków niema dwóch półtonów, przeto składa się na nią tylko pięć tonów całych; mimo jednak tak skąpego uposażenia gamy, teoretycy chińscy rozprawiali aż o 84-ch tonacyach, potrafili bowiem wypełnić tę gamę wszystkiemi te-mi dźwiękami, jakie znajdują się w gamie europejskiej i unieśmiertelnić ją—w teoryi; w praktyce bowiem muzycy wcele z niej nie korzystali. Ta niekon-sekwencya muzyków chińskich przebija się też w ich pojęciu o dźwięku. Od wieków znali ton normalny, umieli nawet rozróżniać ton od dźwięku; a jednak nigdy tego pojąć nie mogli, że ów dźwięk jest poprostu pewnym ruchem cząstek materyi, objawem drgania prawidłowego ciał sprężystych. I mocno wierzyli, że dźwięk spoczywa ukryty w ciałach brzmiących, że samo to ciało jest dźwiękiem. Takich dźwięków odróżniali osiem rodzajów, sądzili bowiem że sama natura posiada tylko osiem dźwięków w trzech państwach przyrody: zwierzęcem, roślinnem i mi-neralnem. Owemi ciałami brzmiącemi są: 1) skóra zwierzęca, garbowana, jaką pokrywano bębny; 2) kamień dźwięczący, polerowany, używany do wyrobu instrumentu perkusyjnego, zwanego King (rodzaj cymbałków o 16 tabliczkach kamiennych); 3) metal, z którego wyrabiają dzwony i dzwonki różnej wielkości i formy, tam-tamy, kumpule i t. d.; 4), glina wypalana, zdatna do wyrobu instrumentu dętego, Hiu-en (znanego w Chinach jakoby na 2500 lat przed Chr.); 5) drzewo, używane przy budowie instrumentów strunowych i dętych (np. trąbek); 6) bambus, z którego wyrabiają flety; 7) jedwab kręcony, używany do fabrykacyi strun; i 8) tykwa, z której wyrabiają obsadę (podstawę) do piszczałek w instrumencie Czeng. Jak wyżej powiedziano, gama Chińczyków składa się z pięciu tonów: f, g, a, c, d. Każdy ton tej gamy posiada swoją symbolikę, znaczenie specyalne, i nazwę. Pierwszy zwie się K u n g (cesarz); jest on podstawą całej gamy, ojcem to-

•!

r ■•V'

fes

Fig. 252. Most w Pekinie.

przewagę trzymająca nad chińską. — Ornamentyka, jako dział malarstwa, dwa razy wywarła wpływ zgubny na europejską: w XVII w., kiedy zdecydowała roccoco, i w obecnej chwili kiedy niedorzecznością konceptów zaraża sferę illustratorstwa.

Po polsku pisał o sztuce chińskiej Stanisław Potocki w dziele swem „O sztuce u Dawnych⁴⁴ (War-

szawa 1820).

W. G.

Muzyka. Nie bez pewnej słuszności jeden z autorów nazwał Chińczyków narodem „dziecinnych starców⁴*. Wczesną kulturą znacznie wyprzedzili oni Europę; zatrzymawszy jednak ową kulturę przed wielu wiekami na pewnym stopniu rozwoju, dotychczas ani na krok nie postąpili naprzód w dziele cywilizacyi. Jak wszystkie nauki i sztuki u Chińczyków, równie i muzyka, w głębokiej już uprawiana starożytności, żadnej od wieków nie uległa zmianie. Jaką była przed tysiącami lat, taką się i dziś przedstawia. Według słów Amiofa, słynnego jezuity francuskiego i misyonarza, muzyka u Chińczyków była od najdawniejszych czasów uważaną za „wiedzę wszech wiedzy", za naukę wyższą nad inne. Ich prawodawcy przypisywali muzyce wysokie znaczenie polityczne, moralne i cywilizacyjne.

„Chcesz wiedzieć"—mówi Konfucyusz — czy dany kraj dobrze się rządzi i jak się przedstawia pod względem moralnym, posłuchaj jego muzyki". Ma-Tuan-Li utrzymuje znów, że „kto dobrze zna muzykę, temsamem jest zdolnym do sprawowania rządów". Wskutek tak wysokiego mniemania o nadprzyrodzonej niemal potędze muzyki władzcy Chin oddawna szczególniejszą otaczali ją opieką, sami gorliwie uprawiali tę sztukę, a często i niwę kompozytorską. Biblioteka cesarska w Pekinie, założona w 1773 r. przez cesarza Kian-lung’a, posiada— według zapewnienia Biczuryna—482 dzieła i rozprawy o muzyce; niektóre z nich głębokiej sięgają staro- J nów pozostałych. Posiada charakter poważny i wznio-żytności. Jak się dowiadujemy z tych dzieł, wiele ! sły. Drugi: Czang (minister), musi brzmieć sil-praw teoretycznych, wprowadzonych do muzyki eu- J nie i ostro. Trzeci: Kio (lud poddany) — pro-ropejskiej dopiero w Wiekach Średnich, oddawna sty, łagodny, cichy. Czwarty: Cze (sprawy pań-było znanych Chińczykom. Naprzykład o kole kwin- ' stwa), musi brzmieć szybko i energicznie. Piąty:

Ju (związek wszech rzeczy)—najświetniejszy, naj- szczypiąc struny. Według zdania kronikarzy chiń-wspanialszy ze wszystkich. Z czasem teoretycy skich, dźwięki tego najdawniejszego instrumentu chińscy uzupełnili tę dziwaczną gamę dwoma pół- mają moc uspakajania namiętności ludzkich i po-tonami e i h (znajdującemi się wgarnie europejskiej); ! budzania do cnoty. 2) Cze, instrument strunowy istnieją nawet wzmianki w kronikach chińskich, źe j szczypany; długość 7 stóp i 2 cale chińskie, sze-oba te półtony, zwane pien-kung—t. j. „pośre- i roki jedna stopa i 8 cali; liczba strun dochodzi do dnik“, i pieng-cze, t. j. „prowadzący", nie były 25-ciu, używa się jak i Kin. 3) Tseng, wprowadzo-obce ich muzykom na kilka wieków przed Ch. ny do Europy pod nazwą tympanon, ma 28 strun Z gamy siedmiotonowej wytworzył się powoli drugi metalowych, cienkich. Różni się od tympanonu eu* system, dający początek siedmiu nowym tonacyom. ropejskiego jedynie ilością strun, ten bowiem osta-Nakoniec z biegiem czasu uzupełniono gamę wszyst- j tni liczył 76 strun (właściwie 38 podwójnych, je-kiemi dźwiękami chromatycznemi, tak, że odpowia- dnobrzmiących). 4) Gut-kom, rodzaj mandoliny dała ona w zupełności dzisiejszej gamie europejskiej; i o 4-ch strunach. 5) Sam -Jdżyn, z długą szyjką nigdy jednak w tej postaci, a przynajmniej bardzo | bez buntów, opatrzony 3-ma strunami, pochodzenia rzadko, była stosowaną w praktyce wirtuozowskiej j indyjskiego czy też assyryjskiego.—Z instrumentów i kompozytorskiej. Niektórzy pisarze utrzymują, źe i dętych wyróżniają Chińczycy instrument zwany tak umiejętne uporządkowanie gamy jest dziełem Czeng, może najciekawszy ze wszystkich, jakie sławnego ich mędrca Ling-lun, żyjącego za czasów Chińczycy wynaleźli. Składa się on z "12 - tu — cesarza Hoang-Ti, podobno na 2700 lat przed Chr.; 24 - ch piszczałek bambusowych różnej wielkości, że jednak taki system nie odpowiadał smakowi este- osadzonych w rodzaju imbryka z długą szyjką, tycznemu Chińczyków, więc go nie stosowali w pra- wyrobionego z tykwy. Ów imbryk z szyjką, ale ktyce, mimo starań wielu teoretyków późniejszych, bez uszka, odgrywa tu rolę „windlady" organowej; zwłaszcza księcia Tsaj-ju (z XVI w. po Chr.), wielkiego wirtuoz dmucha w szyjkę, napełniając tym sposo-zwolennika gamy z półtonami, i reformatora pisma bem „windladę" powietrzem. Piszczałki są opatrzo-nutowego. Właściwie Chińczycy nie mają specjalnego ne języczkami, a tak urządzone, że wówczas do-pisma nutowego; notowanie melodyi za pomocą wy- piero, kiedy grajek dziurkę piszczałki palcem zakry-razów (nazw tonów), lub oznaczanie kreskami wzno- je, piszczałka ton wydaje. F1 ety chińskie (Ty), są szenia się i spadku tonów, w zupełności im wystarcza, podobne do europejskich, klapek jednak nie posiadają.—W grupie instrumentów dętych wojennych znajdują się trąbki drewniane różnej 31 wielkości i formy. Instrumenta perkussyjne 5 wielką odgrywają rolę w muzyce chińskiej. Z tych najciekawszym jest Czung (dzwonki), złożony z kilkunastu tabliczek metalowych różnie ukształtowanych; gra się na nim młote-_T .    ... ,    ..Q . nł_v    czkami metalowemi.—Kamieni dźwięczących

Notacja chmska . europejska (nuty).    używają w Ohmach w kilku gatunkach Naj-

Nadmienić wypada, że to, co my nazywamy tonem lepszy, zwany Ju, jest twardy, ciężki, ścisło-ziarnisty, wysokim, Chińczycy nazywają nizkim, i odwrotnie, daje się polerować jak agat. Kamieniom tym na-Jak u wszystkich narodów, również i u Chińczyków dają Chińczycy pewną formę, podobną do tabli-instrumenta muzyczne dzielą się na strunowe, dęte osek instrumentu Czung (dzwonków) . układają i perkussyjne. Ze strunowych największą cieszą się Je    Takl mstrumen , ar zo starożytny

wziętością: 1) Kin, najstarożytniejszy ze wszystkich, ' w Chinach powszechnie łubiany, zwie się King; wynaleziony podobno przez prawodawcę chińskiego 8™ «« “ ““ młoteczkiem metalowym lub dre-Fo-hi (około 3000 przed Chr.). Posiada on 7 strun wn.anym Wielce tez lubują si« Chińczycy w ogłu-jedwabnych kręconych; stroi się: F. G. A. c. d. f. g; srających dźwiękach Tam - tam u (uzjrwanego

długość m. 1. 40; gra się na nim obiema rękami, > "    orkle8\raoh>- b«b?°® °'br^™eJ t™¹’

®    ’ 6 v    kości (Hiuen-kou), oraz małych bębenków (Ja

ko u i Po-fu). Z takich-to przeważnie instrumentów składa się orkiestra chińska, która bądź samodzielnie występuje, bądź też towarzyszy śpiewom solowym i chóralnym, duchownym i świeckim. Według zapewnień Amiofa, Barrowa, Biczu-ryna i innych podróżników, muzyka chińska jest barbarzyńską, niemelodyjną, dziką, słowem istną „kocią muzyką", której słuchać niepodobna bez wstrętu.—A i b 1.: Li-Roang-ti O muzyce chińskiej (Pekin 1727), przekł. P. Amiofa (Madryt 1780); tegoż „Mem. sur la musiąue des Chinois tant anciens que modernes" (Par. 1780). (*).

er

tr

-O-

-O-

TT

Fig. 253. Kin.

A. Pol.

Fig. 254 Cze.

*) Wiadomości geograficzne o Ch-ch (str. 582 —600) uzupełniamy szczegółem, że w osta-

cĆOoOCOOOOOCóoOO&r«COOOCOoO

V o

.COCOOO OC OCOOCcUv>OOOC>C?:

H

I

8

W

0=

C

TT

F

■

f

Fig. 265. Hiuen-Kou.

Fig. 256. Czeng.

Fig. 257. Trąbki.

Fig. 258. Ty.

1.

!!=!■

PM

■«'

■>

-■

i

Sb

%

%

■

T

rs

§p

■STuCr

aj

M

i'k i

1

ł

Wi

m

Icjbi

Mii

HE

n.

A

i

Fig. 262. Tseng.

1

<=» /

1

W

Fig. 263. Gut-Komm.

\ KA, %

A

i!

&

'b

Ji

P\ C'\x>

I-JA tu.

iii

/

¹ i

•/j

F

Fig. 265. Trąbka.

Fig. 264. Czung (Tschuug).

942,000

3,543,000

1,200,000

Mandźurya

Mongolia

Tybet

11,115,650 km. □ 360,250,000 mieszk. Podajemy tu nadto niektóre termina geograficzne hai morze men cieśnina

fang mieścina w ej twierdza kin złoto

keu przystań hu jezioro

tan 1 jezioro jin srebro

tarz Cybeli.

Chio, w starożytności C h i o s, u Turków Sak i z-Adasi, 1) Ch. wyspa na morzu Egejskiem, przy wybrzeżu Azyi Mniejszej, cieśniną Chios, 6 km. szeroką, oddzielona od półwyspu Karaburun (w staroź. Klazomenae); największa jej długość z północy na południe, od przylądka Anapomera do przylądka Mastico, wynosi 41 km., największa szerokość ze wschodu na zachód, od przylądka św. Mikołaja do cieśniny Agnusi Spalmatori, 28 km., powierzchnia 827 km. □. Wybrzeże wszędzie strome i skaliste, daje wszakże kilka dogodnych przystani, z których najlepsze: Kato-Phana na południu, Ch. na wschodzie, Marmara na północy i Mesta na zachodzie. Wnętrze całkowicie górzyste: blizko północnego wybrzeża wznosi się szczyt św. Eliasza do 1264 m. wysokości (u starożytnych Pelinaios); odtąd ku południowi przebiegają trzy pasma niższych wyniosłości, z których środkowe w najwyższym punkcie dosięga zaledwie 960 m. Klimat zdrowy i nadzwyczaj łagodny, średnia roczna wynosi 19°C.; przy takiej ilości ciepła w ciągu roku i przy obfitej wilgoci, wegetacya jest nader bujna; staje się ona tern żywotniejszą, że grunt jest wszędzie urodzajny, oraz z dawien dawna doskonale uprawny; udają się wybornie wszystkie rośliny, krzewy i drzewa, właściwe strefie nadśródziemno - morskiej, a mianowicie: cytryny (roczny wywóz do 50 mil. sztuk), pomarańcze (roczny wywóz do 40 mil. sztuk), oliwki, bawełna, morwa, latorośl winna, figi, a prze-dewszystkiem drzewo mastyksowe (Pistada lenti-scus), z którego żywicę wywożą w ilości 60,000 kg. rocznie; damy tureckie żują ją, używaną jest nadto do kadzideł i do wyrobu wódki, a jej znaczenie w handlu, jest tak wielkie, że zjednała nawet wyspie nazwę turecką (Sakiz - Adasi, dosłownie „mastyksowa wyspa*). Wszystkie te produkta

tnich latach z dwóch prowincyj: Kuku-noor i Thia(e)n-szan, które dotychczas zostawały pod odrębnym zarządem, utworzono 19-ą na stałym lądzie a 20-ą wogóle (wraz z Formozą) prowincyę Chin właściwych, i nazwano ją Sin-Tsiang. Rozległość jej wynosi 1,426,000 km. □, ludność 1 milion (okrągło). Wogóle zatem na Chiny właściwie przypada obecnie 5,430,650 km. □ 349,250,000 mieszk.

7,500,000 2,000,000 1,500,000

Summa chińskie: tpiien niebo jin ziemia szui woda pe północ

hńn południe wang/ zlewisko ta wielki tung wschód kiang \wielka    pe biały

si zachód    ho    /rzeka    he czarny

jiien kraj czu(w)an strumień hung czerwony szau góra fo, fu    mia- huang j

ling płaskowzg. czeu    sto hoang J żółty

sza piasek hian, hieujgród hwangj stanowią główny artykuł ożywionego handlu, do którego przyłącza się także produkcya świata zwierzęcego i mineralnego, jako to: kokony jedwabników (5,000 cnt. rocznie), bydło rogate, ser, skóry kozie (głównie do Tryestu), sól, marmur, błyszcz antymonowy, ochra i t. p.—Flotę handlową i rybacką wyspy stanowi blizko pięćset statków. Przemysł polega głównie na wyrobie tkanin jedwabnych i bawełnianych. Wogóle Ch. jest jedną najpiękniejszych i najurodzajniejszych wysp morza Egejskiego i nie bez słuszności nazywaną była „rajem Grecyi*. Ludność dzisiejsza składa się głównie z Greków; obok nich mieszka do 3,000 Turków i pewna liczba Włochów, którzy są potomkami dawnych immigrantów z czasów panowania Genueńczyków; stracili oni wiele cech narodowych, oraz skazili swój język w ciągłem otoczeniu obcoplemien-nem; kobiety chioteńskie słyną z nadzwyczajnej urody, mężczyzn cechuje duch przedsiębiorczy i porywczy temperament. Liczba mieszkańców wynosi obecnie około 60,000 głów, wszakże przed r. 1822, w którym Turcy zniszczyli wyspę i dokonali potwornej rzezi, liczba ta sięgała 130,000. Przed owym rokiem pamiętnym ludność grecka miała pewne przywileje: mogła sama wybierać sobie urzędników, zawieszać dzwony na wieżach kościelnych i t. p. Wielką także klęskę sprowadziło na wyspę straszliwe trzęsienie ziemi d. 3 kwietnia 1881 r. oraz 11 i 13 lutego 1893 roku; kilka tysięcy osób postradało życie a wiele wsi i miasteczek legło w gruzach; trzęsienie z 1881 wyrządziło szkód na 90 mil. fr. Administracyjnie należy wyspa do tureckiego wilajetu Dżezair - i - Bahr - i - Sefid („wyspy morza Białego") i stanowi część sandżaku Ch. veł Sakiz. Głównem miastem wyspy, a zarazem stolicą wilajetu i sandżaku, jest 2) Ch., port na wscho-dniem wybrzeżu, siedziba biskupa prawosławnego i kilku konsulów; 13,000 m-ców. Miasto przez Greków nazywane jest Kas tron, przez Turków Sakiz, ma cytadelę i niezłą przystań, zabudowane jest nakształt wsi, ma jednak kilka powabnych zielonością ulic, oraz wiele pięknych willi; rozrzucone tu i owdzie minarety tureckie, cerkwie i kaplice prawosławne, gmachy publiczne, karawanseraje, łaźnie, szpitale i t. p. nadają miastu wiele rozmaitości. Handel bardzo ożywiony i z całej wyspy najobszerniejszy, przemysł polega na wyrobach tkanin jedwabnych i bawełnianych; lina telegraficzna podmorska łączy miasto z Krętą, Dardanelami i Smyrną. Ch. było ojczyzną Teopompa, łona i Teokryta, walczyło także o zaszczyt wydania na świat Homera. W północnej stronie miasta znajduje się tak zwana „szkoła Homera*—jest to okrągła, w skale wykuta ławka, z czworościennem wzniesieniem pośrodku: prawdopodobnie był tu oł-

And. S.

Chio, Dzieje.— W najdawniejszej starożytności zwano tę wyspę Ofiusa, Fityusa, Etala, Makris, ostatecznie Chios, dziś Scio; na północo-zachód od Samos, naprzeciwko półwyspu Jońskiego, utworzonego przez góry Mimas o 60 stadyów od lądu odległa. Obszaru mająca 18y₂ mil. kwadr, nadzwyczaj urodzajna, wydaje ona najszlachetniejsze wina

K. K.

greckie, figi, mastyks, pędzony z drzewa lentysz-kowego, ma pokłady wybornego marmuru i wytwornej gliny. Jest to ojczyzna Homera (?), tragika Ijo-na, historyka Teopompa, filozofa Metrodora, artystów: Bupala, Anterma i in. Najdawniejsze wzmianki za pierwszych tu osiedleńców wskazują Karyj-czyków; miejscowy poeta Ijon wspomina o Aban-bach, którzy przybyli tu z Eubei pod wodzą Amfi-klosa i połączyli się z Karyj czy kami; tylko że są to jedynie nazwy, w niczem nie objaśniające ple-mienności. Czwarty dopiero z rzędu potomek Am-fiklosa miał ludność chijoską wcielić do wszech-jońskiej amfiktyonii, tak, że historya zna Chijotów tylko jako Jończyków. Wyspa ta, dzięki swemu położeniu, a przedewszystkiem ruchliwości mieszkańców, zaznaczyła się w historyi. Wcześnie dosyć widzimy ją w autonomicznym związku z Atenami, marynarka jej rozrasta się pokaźnie: dowód rozszerzonych stosunków handlowych, a więc i pracy produkcyjnej na ziemi wdzięcznej. Kiedy Da-r.yusz, na złomie VI wieku z V przed Chr., naszedł Jonię, Chios sto okrętów dostarczyła do wspólnej flotty jońskiej ku obronie. I tu Chijoci pięknie się zapisali na karcie historyi greckiej: bo kiedy na stanowisku pod Ladą (w okolicach Miletu), podczas bitwy z flotą perską objawiła się wcześnie ułożona zdrada i sprzymierzeni wycofywali swe okręty, haniebnie umykając na pełne morze (Herodot, ks. VI), za przykładem Samos, czy Lesbos— Chijoci jedni, z Focejczykiem Dyonizosem, uczciwie dotrwali do końca i ciężko też za tę świętą powinność zapłacili. Pomimo otrzymywanej protekcyi, Chijoci nie uiszczali Atenom pieniężnego haraczu, jak, z małym wyjątkiem, wszystkie drobne respubli-ki, wchodzące w sferę hegemonii ateńskiej. Stosunek do zwierzchniego grodu, pomiędzy rokiem 480* a 412, czyli od wypędzenia Kserksesa do wojny Peloponeskiej, zabezpieczając im pokój i swobodę pracy, świetne dla wyspy wydał rezultaty. Uprawa ziemi rozwijała się potężnie (Arystob. w „Polit.u IV; 4, t.—Ateneusz VI, str. 265), handel biegł po całej Grecyi. Pod władzą ateńską, pomyślność jej była tak wielką, że Tucydydes (VIII, 24) wydziwió się nie może rozumowi jej zarządu.—„Oprócz Spar-ty—powiada— Chioci też ze znanych mi społeczności byli jedynymi, którzy w pomyślności zachowali rozum (eó§xi jj.ovrsę ap.a    saco^póvy]aav); a nawet

baczniejszymi stali się na całość państwa (7CÓYię), w miarę potężnienia"; co znaczy, że za słabi, aby mogli samodzielnie istnieć, potrafili w przymierzu z silniejszym przewagę jego rozsądnie i pożytecznie wyzyskać. Mimo to, podczas Wojny Peloponez-kiej widzimy ich ciągle w szeregach nieprzyjaciół Aten, a nawet na czele buntu rozkładającego hegemonię ateńską po klęskach sycylijskich. Tucy-dytes tłómaczy to racyą polityczną, która słabszych instynktownie rzuca w objęcia mocniejszego; ale Chios źle wyszła na stosunku ze Spar-tą, której manewry skończyły się na zupełnem poniżeniu całej Grecyi. Podczas ruchu narodowego w Grecyi, wymierzonego przeciw roszczeniom macedońskim, a opierającego się na interwencyi perskiej, Chios w połowie r. 333 przed Chr. poddała się namiestnikowi Wielkiego Króla, Memnono-wi: nie uratowało to jej jednak, kiedy zwycięski Aleksander całą Helladę opasał swem Żelaznem ramieniem. Po jego śmierci stanowiła Ch. dzielnice władzców Pergamu; zmiany szukając, sprzymierzyła się z Rzymianami przeciw Filipowi, królowi Macedonii; niezadowolona z Rzymian, podała rękę wrogowi ich, Mitrydatesowi, królowi Pontu, za co zamieniona w prowincyę rzymską, utraciła nawet i cień poprzedniej swobody. W wielkim rozłamie społeczeństw dawnych, podczas Wieków Średnich, wyspa, leżąca na szlaku z Azyi do Europy, a klimatem i urodzajnością ponętna, przechodziła z rąk do rąk: od cesarstwa Bizantyjskiego, którego dziejową przynależność stanowiła, do Turków, Łacin-ników, Genueńczyków, Wenecyan. Najdłużej, bo od 1346 do 1566 gospodarzyli tam Genueńczycy, którzy w tym ostatnim roku zmuszeni byli oddać ją Turkom. Mimo tak częstej zmiany panów, wszystko tam pozostało greckiem. W XVII wieku tu wynikły nader poważne zatargi między katolikami a prawosławnymi, z powodu kaimakama, Kara Mustafy, który, przekupiony, oddał prawosławnym przeszło 60 katolickich kościołów. W 1681 r. flota francuska, ścigając korsarzy trypolitańskich, zapędziła ich do Ch. i tu ich bombardowała, przy-czem miasto wiele ucierpiało i otrzymało od rządu francuskiego 60,000 piastrów tureckich indemniza-cyi. Dnia 5 lipca 1770 r. flota rossyjska odnosi zwycięstwo nad turecką w pobliżu wyspy. Podczas wojny o oswobodzenie Grecyi, w 1822 roku, cała wyspa była teatrem okrucieństwa Turków, a usiłowania pułkownika Tabriesa, by ją wydrzeć z rąk nieprzyjaciela, spełzły na niczem. Po wojnie turec-ko-rossyjskiej, gdy granice Grecyi były ustanawiane, wyspa Ch. była wyraźnie wymieniona w liczbie tych, które przy Turcyi pozostają.

Cłliococca. Siężygron. Rodzaj roślin z rodziny Marzanowatych (Uubiaceae). Krzewy, często czepne, o liściach przeciwległych z szerokiemi trwałemi przylistkami: kwiaty białe lub żółtawe w gronach kątowych prostych lub złożonych. Owoc pestkowiec o dwóch jądrach jednonasiennych; nasiona z obfitem bielmem. Rośnie w krajach zwrotnikowych Ameryki. Rodzaj ten zawiera 5—6 gatunków; z tych Ch. racemosa Jacq., pochodzącą z Brazylii i wysp Antylskich, hodują w cieplarniach europejskich. Korzeń jej, również jak i dwóch innych gatunków brazylijskich, Ch. anguifuga Mart. i Ch. densiflora Mart., stanowi tak zw. korzeń Cainęa. Pod nazwą Baix preto (czarny korzeń) używany jest on w Brazylii na ukąszenie wężów, również jak i na puchlinę wodną. Kora tego korzenia wywiera istotnie w stanie świeżym silne działanie przeczyszczające i diuretyczne, ale zasuszony korzeń, przywieziony do Europy, jest daleko mniej skuteczny, wskutek tego po krótkim entuzyaźmm wpadł obecnie w zapomnienie. Korzeń siężygronu wywiera również wpływ przyśpieszający na miesiączki. Delioux de Savignac sądzi, że wyciąg alkoholowy, wyrobiony na miejscu ( w Brazylii ), mógłby być z korzyścią stosowanym jako środek diuretyczny. Formy dawniej używane są: dekokt

(8 gr. kory na 250 gr. wody), wyciąg alkoho- | ją dalej brat Klearcha, jako opiekun jego synów Iowy i wino Cdinęa (30 gr. kory na 1 litr białego nieletnich. — Ch-nowi przypisywano 17 listów, które wszakże są dziełem autorów późniejszych. Orelli Chioggia, Chi o zza, miasto okręgowe w de- umieścił je w swojem wydaniu dziejopisa Hera-

Wł. M. K.

wina).

partameneie włoskim Wenecyi, na wschodniem wybrzeżu laguny weneckiej, która przez cieśninę, zwaną Porto di Ch., łączy się z Adryatykiem, oraz w pobliżu uścia Brenty i Adygi. Ch. leży na wysepce lagunowej, którą kanał della Vena dzieli na dwie części; port znajduje się nieco na północ od miasta i jest najgłębszy z całej laguny; oświetla go latarnia morska, a bronią baterye nadbrzeżne, oraz dwa forty: Caroman i San Felice. Ze wszystkich miast otaczających bezpośrednio Wenecyęjest to dziś najważniejsza i największa osada, inne upadły wraz z upadkiem królowej Adryatyku; liczy ona przeszło 28,000 m-ców, jest stolicą biskupa, posiada piękną katedrę, gimnazyum, seminaryum duchowne, dom sierot, wielki szpital, teatr zbudowany przez Longhenę w 1633 r. i ozdobiony kształtną wieżą, 60 m. wysoką; godnym także uwagi jest spichlerz zbożowy, wzniesiony w stylu gotyckim na początku XIV w. Całe miasto, podobnie jak We* necya, zbudowane jest na palach; z Adygą łączy je kanał, a z Lido di Brondolo most długi na 250 m. Od przedmieścia Sottomarino aż do północnego krańca Lido di Pelestrina ciągnie się potężny wał sztuczny, 20 km. długi, 16 m. szeroki, a m. wysoki, wzniesiony dla ochrony przed falami morza samych „lidi“, które ze swej strony osłaniają sobą laguny. Głównem zajęciem ludności jest budowa statków, wydobywanie soli z wody morskiej, żeglarstwo i rybołówstwo; rybacy tutejsi słyną ze swej odwagi i stanowczości w chwili krytycznej. Mieszkańcy mówią osobnym dyalektem, wyróżniają się nadto i odrębnym ubiorem. Ch. w IV w. nosiła nazwę Cługi a i podlegała Wenecyi, która zarządzała nią przez swego trybuna; król Longobardów, Pipin, spalił ją 809, lecz w dwa lata zdołała się odbudować. Biskup z Malamocco przeniósł się tu na stałe w 1100 r. Dnia 16 sierpnia 1379 zdobywają miasto Genueńczycy, lecz Wenecyanie odbierają je 24 czerwca 1380—(„wojna o Chioggię“).

Chiolit Hermann, (miner.). — Minerał układu kwadratowego według Kokszarowa, rzadko występujący w bardzo drobnych ośmiościankach kwadratowych, zwykle niekrystaliczny, w drobno ziar-nistych albo do płatków śniegowych podobnych skupieniach. C. wł. 2.84—2.90; tw. 4; biały z blaskiem szklistym. — Składa się według najnowszych rozbiorów czystej odmiany z 57.40 fluoru, 24.85 sodu i 17.75 glinu, skąd wzór jego: Na₁₀(Al₂)₃ F₂₈, albo 10 Na F + 3 (Al₂) Fe (fluorek podwójny glinu i sodu). — Pod dmuchawką topi się bardzo łatwo, łatwiej jeszcze od kryolitu; w rurce szklanej z kwasem siarczanym daje kwas fluo-wodorny. Tworzy żyłę w pegmatycie w Miasku na Uralu.

Chion z Heraklei nad Pontem Euksyflek im, uczeń Platona, stanąwszy na czele sprzy-siężenia, zabił Klearcha, również Platończyka, który się był wyniósł na tyrana w mieście rodzin-nem. Czyn ten patryotyczny własnem życiem Ch. przypłacił, ale tyranii nie obalił, gdyż prowadził

kleasa Memnona (Lipsk 1816), a Hercher w „Epi-stolographi Graeci“ (Paryż 1873).    *

Wł. M. K.

Chionanthus L. Przekipień, śniegowiec, śnieżne drzewo. Rodzaj roślin z rodziny 01 i -wowatych (Oleaceae); krzewy lub drzewka, o liściach całych, przeciwległych i całobrzegich, o dużych, śnieżno-białych kwiatach, w gronach prostych, lub złożonych, końcowych lub kątowych. Owoc— pestkowiec jednonasienny. C. mrginica L. pochodzi z Ameryki północnej, dosięga wysokości 3—4 metrów; liście ma eliptyczne, ogonkowe, na długich szypułkach; aklimatyzowane w Europie, stanowi jedno z ozdobnych drzew; owoce jednak nie dojrzewają nigdy w Europie.

K. K

Chionides, aieńczyk, żyjący w połowie V wieku przed Chr., znany w Grecyi jako TcpwTaYomar/j; r?ję ap/aiotę otwjjLtpSŁaę, czyli taki, który pierwszy w konkursie komedyi pierwotnej zyskał odznaczające się zwycięstwo. — W każdym razie musiał to być komedyopisarz, którego sztuki miały już jakiś, choćby zawiązkowy, charakter układu artystycznego. — Kilka tylko drobnych ułamków pozostało z dwóch jego sztuk, które wyszperał Meine-ke („Hist, crit. com. Graec.“, str. 27).—Ob. Kock „Com. Atticae fragm. I“.

And 8.

Chippenham, miasto w angielskiem hrabstwie Wilts, przy drodze żelaznej Bath-Oxford, nad rzeką Avon, przez którą wiedzie wspaniały most o 22 arkadach, posiada piękną i starożytną katedrę gotycką z wysoką wieżą, prowadzi handel serem, wyrabia machiny rolnicze i skóry, uprawia drzewa morwowe i liczy przeszło 6,800 m-ców.

And 8.

And. 8.

Chippawa, 1) Ch. lewy dopływ rzeki Mississippi, w stanie Wisconsin, Unii północno amerykańskiej, wypływa z wyniosłości towarzyszących południowemu brzegowi jeziora Wyższego, bieg ma kręty w kierunku południowo-zachodnim, w wielu miejscach tworzy prądowiny, kaskady i wodospady, uście w jeziorze Pepin, przez które Mississippi przepływa; długość około 300 km., niespławna, choć w wodę zasobna. Z licznych dopływów najważniejsze są: Flambeau i Yellow z lewej, a Red-Cedar z prawej strony. Cały obszar dorzecza jest żyzny i dobrze nawodniony. Od wodospadów rzeki w których pobliżu leży, nosi nazwę 2) miasto Chippe-wa-Falls, prowadzące ogromny handel drzewem (stąd liczne tartaki) i liczące do 5,000 mców. Chippeways, Ob. Czypewaje.

Cłlippewyans, ob. Czepewianie. Chipping-Barnet, ob. Bar net.

K J.

And. S.

Chiąuimula, 1) Ch. departament w rzeczypo-spolitej środkowo-amerykańskiej Gwatemali, na granicy z państwami San Salvador i Honduras, około 60,000 ludności. Stolicą jego jest 2) Ch. na wyżynie, w bardzo żyznej dolinie górskiej, słynie z wielkiego i pięknego kościoła katolickiego, na obszernym placu, ozdobionym fontanną; przeszło 7,000 m-ców.

And. S.

Dr. J. P.

K. K.

Wł. M. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Chiquinqnira, miasto w Ameryce Południowej, w rzeczypospolitej Kolumbii, departamencie Boyaca, na wyżynie 2,614 m. nad p. m. wzniesionej; można je nazwać Loretem kolumbijskiem, z powodu licznych pielgrzymów (do 60,000 rocznie), którzy schodzą się ze wszech stron dla oddania czci cudownej Matce Boskiej, w kościele Dominikanów znajdującej się; jest tu nadto szpital, pięć szkół wyższych, z tych trzy licea żeńskie; mieszkańcy, w liczbie około 13,000 głów, trudnią się hodowlą bydła i rolnictwem.

Ohiqilitos, pagórkowata kraina w rzeczypospolitej południowo-Amerykańskiej Boliwii, w departamencie Santa Cruz, między Kordylerą Cochabamby a brazylijską wyniosłością Sierra do Parecis; odznacza się klimatem suchym, gorącym, jest jednak urodzajna i miejscami malownicza,—wydaje bawełnę, kawę, kakao, trzcinę cukrową, gumę, balsam, miód, wosk i t. p. Jezuici mieli tu liczne stacye missyjne i pozakładali osady, które dotąd istnieją, odznaczając się prawidłowością ulic i porządkiem— jak np. Concepcion, Ignacio, Xavier; posiadają one kościoły i kolegia utrzymywane przez zakon, wszakże liczba chrześciańskich Indyan jest dziś mniejsza, niż dawniej, przekładają oni bowiem koczujący a swobodny żywot nad osiadły. Indyanie ci, znani pod nazwą Ch., są wojowniczego usposobienia, wysokiego wzrostu i silnej budowy, chodzą prawie nago, mieszkają w chatach, podobnych do pieca piekarskiego, z uader nizkiem wejściem; ta ostatnia okoliczność zjednała im nazwę hiszpańską (chico= mały, Chiquito=b. mały), gdy bowiem Hiszpanie przybyli do kraju tutejszego i znaleźli opuszczone przez mieszkańców chaty z tak nizkiemi wejściami, sądzili, że mają do czynienia z ludem karłów. And‘ s-

Chirac Piotr (* w Conques [RouergueJ w r. 1650 — f w Montpellier d. 1 marca r. 1732), lekarz francuski. — Po ukończeniu szkół jezuickich zapisał się na wydział teologiczny w Montpellier; nie skończywszy go, przez czas pewien zajmował się nauczycielstwem prywatnem; następnie wrócił na uniwersytet i w r. 1683 został doktorem med., poczem zaraz rozpoczął wykłady anatomii, w roku zaś 1687 otrzymał katedrę medycyny wewn. — W r. 1692 odbył, w stopniu starszego lekarza, wojnę katalońską; w r. 1694 wydelegowany został do Rochefort, gdzie rozwinęła się gorączka zaraźliwa, nazywana wówczas „Mai de Siam“, i straszne w ludziach czyniła spustoszenia. — Z uznania godnem poświęceniem rozpoczął walkę z chorobą, której ofiarą o mało że sam nie padł, rozchorowawszy się ciężko; opisał ją następnie w dziele: „Traite des fióvres maiignes et des fievres pestilentielles qui ont regne a Rochefort en 1694u (Paryż 1742). — Później w czasie wojen towarzyszył do Włoch i Hiszpanii ks. Orleańskiemu, który go w r. 1715 mianował swym lekarzem przybocznym. — Powróciwszy do Prancyi, osiadł w Paryżu i zasłynął jako pierwszy lekarz stolicy, został członkiem Akademii, dyrektorem ogrodu botanicznego, lekarzem nadwornym Ludwika XV i otrzymał szlachectwo (1728). Oprócz wyżej wymienionego, ogłosił jeszcze dość wiele dzieł innych, z których jednakże

Incykl. Powiz. niaitr. T. 2II

żadne treścią swą nie usprawiedliwia wielkiej sławy, jakiej za życia używał.

Ohiragon (z greckiego ysip = ręka i ayco = prowadzę), tak się nazywa przyrząd, ułatwiający ociemniałym, którzy przed straceniem wzroku pisać umieli, stawianie liter w prostej linii i w równej, wiersz od wiersza, odległości. Wprowadził go w użycie nauczyciel szkoły w Blackhead, Wliam Stidolph, który w r. 1831 na ten wynalazek patent otrzymał. *

Chiragra, Ob. A r t r y t y z m,

Chiramazion.—Wyraz ten znajduje się w „Satyry konieu Petroniusza, oznaczając wózek, na którym ciągano chłopczyka, przyszłego ulubieńca Try-malcyona („Sat.“ 28). To, co dodaje, że szło przed tym wózkiem czterech laufrów w uprzęży nakształt koni, domyślać się pozwala, że ciągniony był za pomocą dyszla.—Podobneż wózki ukazują się na pomnikach, jako służące do zabawy dziecinnej, a nawet z siedzącemi w nich dziećmi. — Ale co do kształtu czynić można tylko przypuszczenia i każdy wehikuł, ciągniony rękami, mógł nosić tę nazwę, nawet krzesła na kółkach, jakie i dziś istnieją dla użytku chorych, a jedno podobne, z czasów rzymskich, znajduje się w British-Museum.

Chiranthodendron Larreat. Rodzaj roślin z rodziny ślazowatych (Malvaceae), gromady Chirantho-dendreae. Typowy gatunek Cli. platanoides H. B.

K. jest okazałem drzewem Meksyku, o liściach na-

i! ii

raj

Fig .266. Kwiat Chiranthodendronu.

przemianległych, kwiatach pojedyńczych. Pręciki spojone są u dołu w rurkę, wyżej mają kształt żłobkowaty, z pylnikami nazewnątrz, których spoidło przedłuża się w wygięty i ostry koniec. Po dojrzeniu wyginają się nazewnątrz, nakształt palców ręki. Owoc—torebka.

Chiridota, gr. cheiridotos domyśl, chiton; dosłownie, rękawami opatrzona tunika. — I rzeczywiście, była to tunika z długiemi rękawami, sięgaj ącemi aż ku dłoni, właściwa Azyatom i Celtom, jak widać na załączonej tu figurze n. 267, zdjętej z gruppy Niobe, a przedstawiającej ochmistrza dzieci (paidagogos), których zwykle sprowadzano z Azyi Mn.—W Grecyi żaden mężczyzna, a w Rzymie za najdawniejszych czasów nikt tuniki z długiemi rękawami nie nosił, z wyjątkiem tych, co 81

(fj

Fig. 268.

K. K.

And. S.

naśladowali obyczaje obce, albo prowadzili życie gnuśne i zniewieściałe: zawsze też pisarze rzymscy z pewnym odcieniem nagany odzywają się o osobach, tego stroju używających. — Ale, jak w Grecyi, tak w Rzymie, pozwalano na długie rękawy kobietom i były one specyalnie kobiecemi, jak widać na wielu pomnikach, między innemi i na dołączonej tu figurze nr. 268, zdjętej z malowidła

0,

Ml

PT

Fig. 267.

pompejańskiego. — Kobiecości tego stroju dowodzi wiersz Wergiliusza („En." IX, 616 — 17), gdzie La-tynowie, spostrzegłszy Trojan w tunikach z długie-mi rękawami, przez usta jednego ze swoich odzywają się drwiąco: „Et tunicae manicas, et habent redi-micula mitrae .... O! vere P h r y g i a e; neąue enim Phryges"; co znaczy: — „U tunik waszych rękawy, u czapek przepaski; toż wy Frygijki, a nie Frygowie“. W tych słowach Remulo wyśmiewa ich strój, który w Latium uchodzi za zniewieściały.—Ob. Rich. „Diet. of antiq.“

Chiriąui 1) Ch. departament w rzeczypospoli-litej południowo - amerykańskiej Kolumbii, stanie Panama, na granicy z rzecząpospolitą Costarica, która rości pretensye do jego części północnej; jest górzysty, klimat ma gorący, ale we wnętrzu zdrowy; grunt urodzajny wydaje kawę, tytoń i kakao; hodowla zwierząt domowych w rozwoju; na północy pokłady węgla kamiennego. Rozległość 17,070 km. □; ludność około 40,000 głów. Stolicą jest David, w blizkości południowego wybrzeża. W pobliżu granicy Costarica wznosi się 2) wulkan Cli., 3,430 m. nad p. m. wyniesiony, czynny. Na północnem wybrzeżu 3) odnoga Ch., stanowiąca część morzą Karybskiego i mająca pozór laguny nadbrzeżnej, którą od otwartego morza oddziela szereg ławic podwodnych.

Chirograf, ob. Cyrograf.

Chirognomia, Ob. Chiromancya. Chirogrammatomancya, ob. G r a p h o l o g i a. Chirologia (po grecku znaczy: „mówienie rękoma"), jest to sposób rozmawiania za pomocą znaków, czynionych przez odpowiedni układ palców i całych pięści, używany głównie przez głuchoniemych.    *

Chiromancya (także Chirognomika iChiro-1 ogia, z greckiego „wróżenie z ręki"), tak się nazywa wrzekoma umiejętność odgadywania charakteru i losów człowieka z kształtu palców jego, dłoni, oraz linij i znaków na niej. Ch. już od czasów prastarych była jednym z najpospolitszych sposobów wieszczby;

miała wziętość szczególniejszą u Rzymian i wogóle doznawała wielkiego poważania u mędrców starożytnych. Arystoteles znalazł traktat o Ch-i, pisany złotemi literami po arabsku na ołtarzu Hermesa, i ofiarował go Aleksandrowi Macedońskiemu. Księgę tę przetłómaczył po łacinie Jan Hispanus. Albert W. ułożył również dzieło dotyczące tego przedmiotu, a wielu filozofów, takich jak Ptolemeusz, Avicenna, Averroes, Platon, Galien i inni, studyo-wali i uprawiali Ch-ę, której znajomość była wielce rozpowszechnioną wpośród Chaldejczyków, r Żydów, Assyryjczyków i Egipcyan. W Wiekach Średnich Ch. miała licznych adeptów w Europie; we Francyi kwitła najwspanialej w wieku XVI i w początkach XVII; w Niemczech zaś nawet jeszcze w pierwszych latach w. XVIII przy wielu uniwersytetach zbierały się osobne kollegia chiromantycz-ne, jak np. w Jenie Hexnera, w Halli Adama Niec-kiego. W naszym wieku Ch. zeszła już była na ku-glarstwo jarmarczne, gdy d’Arpentigny i Debarolles, zbadawszy ją gruntownie, wydali dzieła, przez które obudzili bardzo żywe zajęcie tym przedmiotem. Chiromancya, wychodząc z zasad astrologii, uważającej człowieka za mikrokosmos, którego każdy organ znajduje się pod wpływem jakiejś konstellacyi albo planety, dzieli dłoń na siedem regionów planetarnych, rozgraniczonych widocznemi na niej liniami, i od imion planet nazywa dające się widzieć na niej wklęsłości i wypukłości. Do wróżenia używa się zazwyczaj ręki lewej, na której rysy naturalne, dzięki temu, że się nią rzadziej posługujemy, mniej są zatarte i spaczone, niżli na prawej. Otwarłszy ją i wyprostowawszy, widzimy na niej rodzaj kar- . ty topograficznej, przeciętej czterema wielkiemi liniami, które tworzą coś nakształt litery M. Idąc w górę ku wielkiemu palcowi, spotykamy znaczną wypukłość, równie jak między małym palcem, a nasadą dłoni; nadto zaś u nasady każdego palca widzimy też mały wzgóreczek. Pagórki, u nasady palców leżące, tak się nazywają: D) pod wskazującym—górą Jowisza, E) pod średnim—górą Saturna; F) pod obrączkowym—górą Słońca; 6r) pod małym—gór ą Merkurego, niżej w poło wie dłoni ku lewemu brzegowi—B) górą Marsa,

G) pod wielkim palcem—górą Wenery, H) wypukłość ponad nasadą dłoni, poniżej góry Marsa— górą Księżyca. Co do linij wielkich, czyli głównych, ta, która się zaczyna u nasady dłoni i zakreśliwszy łuk około góry Wenery, łączy się z drugą wielką linią, przecinającą dłoń pośrodku, nazywa się a) linią życia (linea vitalis); druga, wyżej wspomniana, idąca przez wklęsłość dłoni ukośnie ku górze Marsa, zowie się b) linią głowy (linea cephalica s. naturalis); trzecia cc) wychodząca od podstawy palca wskazującego i kończąca się pod palcem małym, nazywa się linią jelitową, albo stołową (linea inguinalis s. mensalis); czwarta, przecinająca całą dłoń prawie pionowo, a sięgająca od średniego palca do jej nasady, to d) linia fortuny, lub powodzenia, inaczej linia wątroby lub żołądka (linea hepatica s. stomachioa). Linia piąta, na samej nasadzie dłoni, nazywa się e e) r asceta. Oprócz tego jest jeszcze kilka

X"

\s

e2

Fig. 269.

Itak: góra Jowisza, oznaczająca religijność, ambicyę, a zarazem wesołość, szczęście, jeżeli jest nazbyt wydatną, znamionuje przesądność, pychę i skłonność do obłąkania; brak jej zupełny — to bezbożność, niedbalstwo, pociąg do życia zakątnego, brak poczucia godności, smutek. Góra Saturna, cechująca tych, u kogo główne przymioty stanowi rozum i rozsądek, umiarkowana, oznacza powodzenie;

nadmierna—powodzenie nadzwyczajne, jak się mó- wacyi linij i gór, przyczem jeszcze kształt pal wi, szalone, stałe szczęście we wszelkich przedsięwzięciach; nieobecność jej—to niedola uparta, nie-pomyślnośó we wszystkiem, a razem nieroztropność i bezradność. Góra Słońca — znaczy pomyślność, sławę, rozgłos, umysł bystry, upodobania estetyczne, żądze szlachetne, nadzieję i bogactwo; zbyt wysoka—jest cechą uganiania się za popularnością, chwałą, bez przebierania w środkach, bez wzdragania się nawet przed nikczemnemi i zbrodnicze-mi, żądzy błyszczenia bądź co bądź, zawiści i rozrzutności; brak jej dowodzi upodobania w życiu cichem, spokojnem, materyalnem, umysłu ograniczonego, rozmiłowanego w drobnostkach, stroniącego od gwaru i rozgłosu. Góra Merkurego — to pociąg do nauki, przemysłu, handlu, upodobanie w życiu czynnem, w pracy, w interesach. Nadmierna jej wydatność — to uczoność fałszywa, skłonność do interesów, choćby nieuczciwych, byle korzystnych, zamiłowanie w grze, żądza zysku, po- < kowanie i byt spokojny. — O Chiromancyi pisano

linij pobocznych: f f) linia Marsa (linea Martis s. soror vitalis), równoległa z linią życia; g) linia słońca, albo zaszczytów, (linea solis v. honoris), h—pasek Wenery, (cingulum Veneris), i) linia Saturna, albo szczęścia (Saturnina) i in. Każda z wymienionyoh powyżej gór i linij na dłoni ma w Ch-i swe właściwe znaczenie, odpowiednie w pierwszych do większej lub mniejszej ich wyniosłości, w drugich—do wyraźniejszego i równiejszego, lub też niepewnego i poprzerywanego, ich zarysu.

0^

k.'

J) t\E

\\ e ciąg do kradzieży; brak tej góry jest znakiem wstrętu do wszelkiej nauki, pracy, szczególniej zaś do liczb i rachunków, a zarazem cechą prawości i upodobania w życiu swobodnem, łatwem. Góra Marsa oznacza męstwo, odwagę, siłę, pogardę niebezpieczeństw i śmierci. Nadmierność jej znamionuje zuchwalstwo, upór, gniew, opryskliwość, złość i okrucieństwo; nieobecność zaś jej—to cecha znie-wieściałości i tchórzostwa. Góra księżyca znamionuje umysł skłonny do marzycielstwa i melancholii, czystość, przyzwoitość, moralność i dobre obyczaje; gdy jest nazbyt wydatna, oznacza czułość nadzwyczajną, skłonność do smutku, fałszywą skromność, upodobanie w samotności; a nieobecność jej zupełna—to roztrzepanie, pustactwo, żądza uciech i zabaw hucznych, materyalizm i niemoralność. Wreszcie góra Wenery jest cechą duszy litościwej i miłującej, upodobania w elegancyi, temperamentu kochliwego; zbyt wyniosła dowodzi zalotności, rozpusty i bezwstydu; brak jej — to znamię sa-molubswa i oziębłośoi. — To, co tu powiedziano o górach, stosuje się także do linij, które, jeśli są wyraziste, oznaczają bądź dobre zdrowie, bądź siłę, pamięć i t. p., przeciwnie zaś, jeśli są blade, krótkie, poprzerywane, smutną wróżbę stanowią. Tak np. linia życia, długa, mocno zarysowana, znamionuje zdrowie i długowieczność, poprzerywana zaś wróży choroby, tern cięższe, im jej przerwy szersze i głębsze. Linia głowy (linea naturalis s. cephalica) przy należytej długości oznacza dobry stan żołądka, wątroby i „duchów żywotnych*. Linia stołowa, wyraziście zarysowana, znamionuje dzielną siłę rodzajną, lecz jeżeli dochodzi aż do pierwszego stawu palca wskazującego, ciężkie życie zwiastuje. Linia wątroby (hepatica) znajduje się w związku ze stanem trawienia. Linia, zwana „rasceta", jeżeli jest niepoprzerywana, oznacza powodzenie w przedsięwzięciach. Linie wszakże i góry nie są jedynemi znakami wróźebnemi na dłoni; widzimy jeszcze na niej gwiazdy, kwadraty, krzyże, łuki, kropki, trójkąty, kółka, gałązki, kratki, łańcuszki i t. p. Wszystkie one, stosownie do swego położenia, wzmacniają lub osłabiają wróżbę, dającą się wyciągnąć z obser-ców, < których każdy przedział od stawu do stawu ma właściwe sobie znaczenie, równie jak kształt paznogci, stanowią dokumenta, zasługujące także na uwagę. Co do palców, poczynając od kończyn ich, na przedziałach wielkiego znajdujemy cechy: 1) woli i 2) logiczności; na wskazującym: 1) idealizmu, 2) rozumu i 3) materyalizmu; na średnim: 1) pojętności, 2) porządku i 3) ludzkości; na obrączkowym: 1) dowcipu, 2) oszczędności i 3) prawości; na małym: 1) powagi, 2) rozsądku i 3) dobroci. — W końcu wspomnieć należy i o polach na dłoni, pomiędzy liniami zawartych; dwa z nich są najważniejsze: A) Stół (mensa) między linią głowy i linią stołową, znamionuje bogactwo i szczodrobliwość, oraz B) Jaskinia Marsa, (czyli Trójkąt (cavea Martis, s. triangulum), między liniami życia, głowy i wątroby, wyraźnie zakreślony, znaczy szczęście w ojczyźnie, zdrowy rozum, umiar-

bardzo wiele; z uprawiaczy jej między wiekiem XVI ogon prawie długości ciała, twarz szaro-czer-a XVIII byli najwybitniejsi: Johann von Hagen (oko- wonawą, ciało brunatno-czarniawe z odcieniem jasno-ło 1522), Ingobers (1689), Praetorius (1690) i Go- szarym. Pod okiem ma ciemny pierścień, nad cklenius (1692). Z nowszych prac na tern polu go- okiem zaś pstrą plamę. Długość ciała 45 cm., dne uwagi: d’Arpentigny’ego „La Chironomie" (Pa- długość ogona 50 cm. ryż 1843, przekład niemiecki: Stutgart 1846); K.

a. s.

Cłliron (Xsipo)v). Centaur, z nadawanym mu przez poetów przydomkiem Filirydes, stąd, że matką jego była oceanida Filira, ojcem zaś Kronos, który, dostrzeżony na stosunku z nią miłosnym przez małżonkę Reę, by przed nią umknąć, zamienił się w konia: z tego-to stosunku powstał Ch., zwany też hippocentaurem. Różni się on od wszystkich innych centaurów łagodnością i mądrością, tak jak pochodzeniem. Homer nazywa go „najsprawiedliwszym z @entaurów“, Pindar „przyjacielem ludzi". Panował on na dolinach Pelionu, obfitującego w zioła lecznicze i w opowieściach wygląda na dobrego ducha góry, dobroczynnego, który zna cnotliwość prostaczków i ludzi z nią zapoznaje. Ch. był mi-

G. Carus’a „Ueber Haud und Bedeutung der ver-scniedenen Formen der Hand“ (Stutgart 1846); Bo-lesławski Wlademir „Die Chiromantie (Wahrsagen aus der Hand und ihre Tauschungen* (Gratz 1849),

J.Landsberg „Der Handteller" (Poznań 1861), WPol-sce najdawniejszem dziełkiem o Ch-i było napisane w w. XVI po łacinie przez Szymona z Łowicza p, t.

„Euchiridion Chiromantie compendiorum: autore Simone a Lowitz ingenuarum artium magistro. Venun-datur a Floriano Unglerio“. Na. końcu: „Excusum Cra-coviae per Elorianum Unglerium 1532“ (kart 40. 12°); w wieku zaś bieżącym wydali: Pierer J. F. „Ch., czyli sztuka wróżenia z ręki“, przeł. z niemiec. Krawczy-kiewicz (Warszawa, nakładom J. Gliicksberga, księ- strzem Asklepiosa (ob.), przyjacielem lub nauczy-garza i typcgrafa uniwersytetu 1829 r.); „Hejroman- cielem wielu bohaterów, argonautów i zwycięzców cya egipska, czyli sztuka przepowiadania z linji na Troi, jako to: Jazona, Medosa, Akteona, Peleja ręce. Zupełnie pewna wskazówka do odgadywania i Achilla; najbliższy zaś jego stosunek był z Eacy-przyszłości.“ (1886 w Cieszynie u Feitzingera). *    darni, gdyż, według podania, Eak, protoplasta, poślu-

leczył, jak to się pokazało na Telefie (Hygin. Fab. 101). Sławnem niemniej jest, według legendy tessalijskiej, wychowanie Achilla. Ch. żywi wychowańca krwią lwów, szpikiem dzików i niedźwiedzi; uczy go rzucać dziryt na zwierza, sarny w biegu dościgać; czasami nosi go na grzbiecie przy polowaniu i tym sposobem naucza jazdy konnej obok innych ćwiczeń rycerskich. Wdrażał mu jednocześnie zasady mądrości starożytnej, a nauczanie to było przedmiotem jednego z poematów He-zyoda, który do nas nie doszedł (Pauzan. IX, 31, 5). Pomiędzy uzdrowieniami, przypisy wa-nemi Ch-owi, przytaczają przywrócenie wzroku synowi Amintora, Feniksowi, którego ojciec kazał oślepić. Feniks schronił się do Peleja, który Ch-owi uzdrowienie jego polecił. Jako bóg-centaur, Ch. był nieśmiertelnym; śmierć też jego nastąpiła dobrowolnie, skutkiem bólów od strzały napuszczonej jadem hydry Lernejskiej, która go przypadkowo raniła. Po śmierci Zeus przeniósł go do nieba, gdzie został Łucznikiem.

Chironectes. Illig. Płetwonóg. Rodzaj z rodziny dydelfów (Didelphyidae), rzędu Workowatych z w. (Marsupialia). Posiada palce u nóg tylnych spięte błoną; u przednich nóg palec wielki wydłużony i opatrzony z tyłu dodatkiem, wystającym w kształcie 0-go palca. Jedyny gatunek

Cłliromys Cuv. Palczak. Zwierzę ssące, spo- bić miał córkę Ch-a, Endois, matkę Peleja i Tela-krewnione z małpozwierzami (Lemuridae) z je- mona. Nietylko nauczycielem, ale przyjacielem stadnej strony, a ze Szczurowatemi (Glireś) z dru- łym i doradzcą, był on Peleja. Dzięki też jego giej. Do Lemurów zbliża się ogólną postacią ciała, wskazówkom, Pelej zdołał złamać opór Tetydy, odbudową kończyn, mianowieio: palec wielki kończyn nośnie do ślubu nakazanego przez bogów. Ślub tylnych zwrotny, z płaskim paznokciem, drugi zaś ten odbył się na Pelionie, w samem mieszkaniu palec z szydłowatym pazurem; kończyny przednie Ch-a, a z tej okazyi Pelej otrzymał od niego je-nieco krótsze od tylnych, mają krótki, gruby, pa- siouową dzidę, mającą cudów dokonywać w ręku lec wielki czyli paluch, dosyć swobodny, inne zaś syna pelejowego, Achilla. Jakoż, bohater ten, nie-palce tychże kończyn są bardzo długie i cienkie, tylko zadawał nią rany śmiertelne, ale i zadane Układ zębny znów zupełnie podobny do szczuro-

WĘmm

i'

Sir

Tk

BI f

Hf

Fig. 270. Palczak Chiromys madagascarensis. Desm.

K. K.

watych, gdyż u góry znajdują się 2 zęby przodowe duże, dłótkowate, u dołu 2, odpowiadające im, muiejsze, poza niemi ciągnie się bezzębna część szczęk czyli szrank, a dolne zęby trzonowe 4 u góry i 3 u dołu z każdej strony—tępo sęczkowane. Jedyny gatunek Cb. madagascarensis Desm.—wielkości zająca, jest zwierzęciem nocnem, karmi się owadami i robakami; mieszka na Madagaskarze. Głowę ma dużą, szyję krótką, uszy duże bardzo,

A. S.

rączkę.

Chironinm, nazwa nadana przez Celsa (ks. V, rozdz. 28) nieuleczalnym owrzodzeniom kończyn dolnych. Paweł z Eginy (ks. IV, rozd. 46) i innym wrzodom upartym tęż nazwę nadaje.—Ob. C h i r o n.

na

/u

Kig. 271. Chironomia.

Ch. Yariegatus. Illig. Postacią przypomina szczura wędrownego; grzbiet koloru brunatnego, reszta ciała jaśniejsza; ogon ma bardzo długi, łusko-waty, przy nasadzie tylko porosły krótką, lecz gęstą siercią. Mieszka we wschodniej części Ameryki południowej, w lasach nad brzegami wód (strumyków), pływa wybornie i .karmi się rybami i in-nemi zwierzętami wodnemi. Dorasta do 40 cm.; ogon takiej samej długości.

Chironiptron i Chernibon (od Xeip, ręka), naczynie do mycia rąk. — Nazwa nadawana bez różnicy wszystkim do tego użytku naczyniom, rozmaitego kształtu i wartości wyrobu, prostym czy wykwintnym. — Na pomnikach najczęściej przedstawia się ono jako miedniczka owalna, wsparta na podstawie, z pokrywą, mającą u góry guzik za

K. K.

Dr. J P.

Chironomia, od gr. cheir ręka i nomos prawidło. Sztuka mimiczna, polegająca na niemem, według pewnych prawideł, poruszaniu głównie rąk, na giestach i grze fizyognomii, dla wyrażenia pewnych pojęć, a zwłaszcza wzruszeń, bez pomocy słowa, lub też dla lepszej ekspressyi towarzysząca słowu (Kwiutyl. I, 11,17). Sięga ona odległej starożytności; uprawianą była przez Greków i Rzymian, zarówno w teatrze, jak na trybunie, a uprawianą jest i dziś jeszcze, nietylko w teatrach, mianowicie w balecie, gdzie cała treść objawia się mimiką, ujętą w pewien jednostajny, międzynarodowy kodeks, ale rozwinięta jest nawet poniekąd w życiu towarzyskiem, tam zwłaszcza, kędy obyczaje parlamentarne wprowadzają częstą sposobność przemawiania do publiczności na różnego rodzaju zebraniach. Tembardziej rozpowszechnioną była w świecie starożytnym, gdzie słowo niezmiernie wysoko ceniono, a wymowa była ustawicznie na porządku dziennym; gdzie wodzowie ciągle przemawiali do armii, filozofowie i sekciarze—do adherentów, demokraci i demagogowie—do tłumów, a przy-wódzcy stronnictw — do ludu w wielkiej masie zebranego pod gołem niebem, na agorze lub forum. Potrzeba niejako wyrobiła Ch-ę: bo nieraz szeregi dalsze nawet zgoła mówcy dosłyszeć nie mogły, a rozumiały go tylko po pewnych znakach umownych, chwytanych, nie uchem już, lecz okiem. Znaki te więc polegały na pewnym układzie rąk i palców, którego znaczenie było powszechnie znane i wszystkim klasom uświadomione. Starożytnik Rich: („Diet. of Antiq“, pod wyr. Ch.) odbicie tego systemu i jakoby pozostałość po świecie grecko-rzymskim widzi wpośród dzisiejszej jeszcze ludności neapolitańskiej, która, nietylko sama dużo używa giestykulacyi, ale każdy jej lazzaron, za spojrzeniem na jakie plastyczne wyobrażenie starożytne sceny podobnej, natychmiast znaczenie jej wytłó-maczy. Jedną z takich scen przedstawia załączony tu rysunek, zdjęty z wazy greckiej. Widocznie tu dwie kobiety zawodzą jakąś sprzeczkę.

Pierwsza, na. lewo, podająca się naprzód, z palcem prawej ręki wskazującym, wyciągniętym ku drugiej kobiecie, z urazą ją o coś oskarża; gdy druga cofnięciem ciała wstecz, oderwaniem ręki od tamburyna, którem brzdąkała, otwarciem i wzniesieniem

ramion, wyraża bardzo naturalne zdziwie-H    nie, rzeczywiste lub

udane. Dotąd wszystko to jasnem jest dla wszystkich. Ale jaki tej sprzeczki powód? Ten wyjaśnia się dopiero w położeniu rąk i palców. To kwestya miłosna, która wywołała zazdrość. Miłość oznacza tu u figury pierwszej połączenie wielkiego palca ze wskazującym lewej ręki i taki to giest w tym razie zrobi każdy dzisiejszy neapo-litańczyk, spadkobierca obyczajów Wielkiej Grecyi (graeculus); gdy druga kobieta nietylko wyraża zdziwienie, ale, podnosząc rękę prawą ku ramieniu, a palce trzymając wszystkie rozwarto i prosto, oskarżenie tym znakiem odpycha i czuje się niem oburzoną; i akuratnie taki sam giest uczyni dzisiejszy „napolitano", gdy ma czemuś zaprzeczyć, zwłaszcza zarzutowi budzącemu w nim zdziwienie i przykrość. Ta szczuplutka ilość giestów: to cały dyalog, w którym mieści się i zarzut i replika. Lecz o co tym kobietom chodzi? O tego zapewne Fauna, który wstawiony tu jest między nie, niby kość niezgody, bo i cóżby on tu innego robił? Siedzi i niby to zawzięcie wygrywa na flecie, pośród dwóch dziewcząt zacietrzewionych, ale widać niedość ostrożnie dawał jakieś znaki porozumiewawcze stojącej przed sobą nimfie z tamburynem: z poza jego pleców spostrzegła je tamta, prawdopodobnie, jako śpiewaczka, przyjmująca udział w tercecie, zakończonym mniej sielankowo. (Jorio „Mimica de-gli Antichi“).    K‘ K;

Chironomus. Meig. Och o tka. Jeden z wielu rodzajów owadów dwuskrzydłych (Diptera), do pod-rzędu Komarów (Nematocera) zaliczany. Odznacza się nogami, mianowicie przedniemi, szczupłemi i bardzo długiemi; różki u samców 14-o członkowe, u samic 7-o członkowe. Skrzydła mają długie a wązkie, z nikłemi żyłkami przy brzegu pachowym, a żyłkę ramienną przed wierzchołkiem ustającą. Gąsienice ich żyją w wodzie lub w ziemi. Owady przebywają nad wodami i bagnami, latają tłumami. Znanych wiele gatunków; jako przykład może służyć: Ch. plumosus. L. Środkowa część ciała z góry zielonawo-żółtawa, z 3-a szaremi prążkami. Odwłok ciemno-brunatny, z jasnemi brzegami pierścieni. Różki u samca brunatne, u samicy żółte. Skrzydła mleczno-białe, z czarnemi punktami. Pospolity wszędzie; gąsienica, czerwona, przebywa w wielkiej ilości w wodach stojących i zagrzebuje się w mulastem dnie.    K‘ s‘

Chiroptera, ob. zwierzęta Latające czyli Niedoperze.

K. J.

K. J.

K. J.

K. K.

Dr. J. P.

Chiroptera — Niedoperze (paleont.). Najdawniejsze uiedoperze w Europie znane są z pokładów oligocenowych, a kopalne ich formy należą do podkowców (IiMnolophidae) i nocków (Ves-pertilionidae). Częściej występują one tylko w fosforytach (oligocen) i niektórych dyluwialnych jaskiniach kostnych. Z powodu swej nieznacznej wielkości i rzadkiego występowania mają podrzędne tylko znaczenie w paleontologii.

Cłliropteris Kurr. (paleont.). Pod nazwą Ch. digitata Kurr. opisano gatunek paproci kopalnej z dolnego kajpru Wirtembergii, którego liście bardzo podobne są do liści Ophioglossum palmatum.

Chirotheca (od ^slp=ręka i •9,^xy]=schowanie, osłona=rękawica), opatrunek taśmowy, nakładany na palce; bywa dwojaki: Ch. completa (rękawica całkowita) obejmująca napiąstek, grzbiet ręki i wszystkie palce, pozostawiając dłoń wolną, zalecaną bywa przy uszkodzeniach drugiego i trzeciego członka palców (mniej właściwie tęż samą nazwę nosi opatrunek podobny na jeden palec tylko) i Ch. incompleta (rękawica niezupełna) sięgająca tylko do pierwszego członka palców, która zastosowanie miewa przy zwichnieniach i złamaniach tych członków. (Por. Desmurgia).    Dr. j. p.

Chirotherium (paleont.). Pod nazwą Ch. Barthi opisał Kaup znane dłoniaste pięciopalcowe odciski, jako ślady nóg labiryntodontów czyli wielkich gadów żabowatych, odciśnięte na ławicach pstrego piaskowca (dolnego ogniwa tryasu) w Niemczech i Anglii. Podobne ślady, ale trójpal-czaste, znajdują się i na piaskowcach tryasowych Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, ślady te wszakże pochodzić mają od dinozaurów.

Chirotonia, z gr. dosłownie, podniesienie rąk, jako znak przyzwolenia, zgody na czyjeś zdanie, projekt, wyrok: sposób często używany, zamiast rzucania gałek, na publicznych zebraniach greckich, tudzież przy głosowaniu. — Podniesienie rąk oznaczało: tak, równie jak rzucenie białej gałki; oczywiście, ręce opuszczone były zuakiem przeciwnym.

Chirurg, tak nazywamy dziś lekarza zajmującego się wykonawstwem chirurgii (ob.). Wyraz ten dopiero w ciągu wieku bieżącego został językowi naszemu przyswojony (Linde w Słowniku swym jeszcze go nie podaje), gdy lekarze z wykształceniem uniwersyteckiem zaczęli się trudnić chirurgią; w dawniejszej polszczyźnie Ch. nosił nazwę cyrulika (ob.).

Chirurg połowy, ob. Chirurgia połowa.

Chirurgia (od ydp — ręka i spYov =* dzieło, więc dosłownie „rękodzielnictwo”, dawniej u nas cyrulictwem zwana) jest — vi nominis — częścią sztuki lekarskiej, leczącą pewne cierpienia, dające się usunąć za pomocą działania ręki samej, lub uzbrojonej w narzędzia odpowiednie. Rzec-by więc można, że Ch. jest mechaniczną częścią sztuki lekarskiej („la chirurgie est ce qu’il y a de mecaniąue dansla medecine“—Richerand.). Określenie to, aczkolwiek uwzględnia najważniejszą może część działalności chirurgicznej, nie jest jednakże ani wy-ezerpującem, ani ścisłem; gdyż Ch. dla osiągnięcia swych celów posługuje się nie wyłącznie tylko środkami mechanicznie działającemi, ale stosuje przeciwnie także środki chemiczne zewnętrznie, oraz leki wewnętrzne, zwracając przytem baczność swą na dyetetykę i hygienę. Ma więc pewne środki i sposoby postępowania wspólne z medycyną wewnętrzną, a oprócz nich swoje własne, czysto mechaniczne, które ją od reszty sztuki lekarskiej odgraniczają; lecz granica ta nie jest ani nazbyt wyraźną, ani trwałą, bo w miarę postępu nauki zaciera się coraz więcej. Dla tego też dotąd nie udało się jeszcze nikomu stworzenie określenia Ch-i, któremu - by nic nie można zarzucić. — Próbowano wprawdzie zaradzić sobie w ten sposób, że nazwano Ch-ą tę część nauki i sztuki lekarskiej, która się zajmuje patologią zewnętrzną (patholo-gie externe) czyli chorobami chirurgicznemi, lecz wstąpiono przez to w błędne koło; gdyż tak samo, jak jest niepodobieństwem danie dokładnego zupełnie określenia Ch-i samej, tak też niepodobna odgraniczyć stanowczo chorób czysto-chirurgicznych od reszty cierpień ród ludzki trapiących. Słynny chirurg niemiecki, Chelius, mówi, że do chirurgicznych zaliczyć można wszystkie te choroby, które siedlisko swe mają w częściach ciała ludzkiego dostępnych dla rąk naszych i dozwalających zatem na stosowanie mechanicznych środków leczniczych. Określeniu temu nic-by zarzucić nie można, gdyby się Ch. rzeczywiście tylko i wyłącznie środkami zewnętrznemi posługiwała, czego jednak w wielu razach nie czyni bynajmniej. Zresztą poglądy na dostępność pewnych narządów ciała dla ręki chirurga są bardzo względne i zmienne. Wiele chorób, które jeszcze przed 30-tu laty należały wyłącznie do dziedziny medycyny wewnętrznej, dziś daleko skuteczniej nieraz leczone bywają przez chirurgów, jak np. niektóre cierpienia narządów brzusznych. Płuca i mózg, do niedawna jeszcze za niedostępne dla leczenia chirurgicznego poczytywane, obecnie coraz częściej stają się przedmiotem operacyj, nieraz dla chorego zbawiennych. Istnieją też choroby należące bezsprzecznie do zakresu chorób wewnętrznych, mogące jednak w dalszym swym przebiegu zamienić się na tak zw. chirurgiczne. — Zapalenie błony opłucnej np. w swym początku, a nawet w przebiegu zwykłym, należy ściśle do chorób wewnętrznych; jeżeli się jednak wskutek niego utworzy w jamie piersiowej wysięk ropny, lub chociażby bardziej znaczny surowiczy, staje się konieczną pomoc chirurgiczna. — Nie wypada też o tern zapominać, że i medycyna wewnętrzna posługuje się także nieraz środkami zewnętrznemi lub czysto mechanicznie działającemi, jak np. okłady ciepłe i zimne, wezykatorye, synapizmy, bańki i t. p. — Widzimy więc, że tak samo nie istnieją wszędzie granice wyraźne pomiędzy chorobami we-wnętrznemi i zewnętrznemi, jak ich nie masz pomiędzy medycyną wewnętrzną i Ch-ą. Dwie te gałęzie sztuki lekarskiej rozbiegają się z jednego punktu wspólnego, jak gałęzie paraboli, tworząc jedną całość nierozdzielną, lecz każda z aich, w miarę oddalania się od wierzchołka, staje się, pozornie przynajmniej, samodzielniejszą i wyraźniej różniącą się od drugiej, wreszcie wcale prawie do niej niepodobną. Kto wie jednak, czy z czasem to, co nam się dziś jeszcze wydaje parabolą, w rzeczywistości nie okaże się tylko elipsą o znacznej bardzo ekscentryczności. W każdym razie chirurgia z resztą sztuki lekarskiej tworzy jeden nieroz-dzielny ustrój, jest częścią składową, harmonijnie z całością złączoną, nie może istnieć bez niej, tak samo jak i ta całość dotkniętą-by została zgub-nem kalectwem, gdyby Ch-ę od niej odłączono. — Z tego, co dotąd powiedziano, przekonywamy się, że umieszczone tu na początku określenie Ch-i jest rzeczywiście zbyt jednostronne, i tylko o tyle prawdziwe, o ile odnosi się do Ch-i operacyjnej czyli akiurgii (ob.): zastępujemy je więc innem, może lepszem trochę, bo w każdym razie więcej do prawdy zbliżonem, a mianowicie: Chirurgia jest tą częścią sztuki lekarskiej, która, oprócz środków leczniczych ogólnie używanych, stosuje nadto sobie właściwe, po większej części czysto mechaniczne. Wyższość określenia tego głównie polega na tem, że wyraźny nacisk kładzie na łączność Ch-i z resztą sztuki lekarskiej, przyznając jej tylko odrębność względną, do której też jedynie może mieć ona prawo. Tak samo jak nauka i sztuka lekarska w ogólności, Ch. opiera się głównie na anatomii, fizyologii i patologii; bez nich byłaby tylko bez-dusznem rzemiosłem, nieposiadającem do działania wskazań naukowych; a jeżeli do spełnienia zadań swych posługuje się często bardzo środkami nie temi samemi, co medycyna wewnętrzna, to dla tego, że są one odmienne i za pomocą środków zwykłych nie dają się osiągnąć. Wyuika z tego wszystkiego, że odłączenie Ch-i od medycyny wewnętrznej jest w istocie tylko pozornem: jest to podział pracy, wynikający ze względów czysto praktycznych, niezrywający bynajmniej więzów, łączących wszystkie gałęzie nauki i sztuki lekarskiej w jednolitą całość. — Te same względy, które spowodowały rozdział pomiędzy medycyną wewnętrzną a Ch-ą, ją samą rozszczepiły również na gałązki drobniejsze, z coraz to większą samodzielnością występujące, a znów dla tego jedynie, że przy coraz bujniejszym rozroście nauki ogarnięcie równomierne jej całości dla jednostki staje się coraz mniej dostępnem. Bardzo wcześnie już od Chi oddzieliło się położnictwo czyli akuszerya (ob.), do którego z biegiem czasu przyłączyła się ginekologia (ob.), łącząca w sobie leczenie wewnętrzne i chirurgiczne chorób kobietom właściwych. Znacznie wcześniej już oderwała się zupełnie i stanęła samodzielnie część Ch-i, zajmująca się chorobami ocznemi; w najnowszych zaś czasach, dążących do coraz bardziej drobiazgowego wytwarzania wyłączności zajęć lekarskich, powstały: dermatologia, laryngologia, rhinolo-gia, otologia (ob. te wyrazy) i inne, stanowiące dawniej tylko działy chirurgii. Dentystyka (ob.) także już dość dawno umiała sobie wywalczyć stanowisko odrębne, a łatwo przewidzieć się daje, że Tozdrabiań takich Ch-i coraz więcej powstawać będzie. Specyalności, które się dotąd już stanowczo od Ch-i oddzieliły, na tem miejscu nic nas już obchodzić nie mogą, musimy atoli wskazać to, co dotychczas bezsprzecznie do dziedziny Cli-i należy Polem jej działania są t. z. choroby chirurgiczne, dające się pomieścić w działach następujących: 1) Cierpienia zapalne ostre i przewlekłe, o ile nie dotyczą narządów ciała dla leczenia chirurgicznego niedostępnych. — 2) Cierpienia, polegające na rozdzieleniu ciągłości tkanek ciała, np. rany, złamania kości, zwichnienia stawów i t. p. — 3) Cierpienia polegające na nieprawidłowym zroście tkanek lub przewodów c’ała, np. zrosty kości w stawach, zwężenia przełyku, cewki moczowej i t. p. — 4) Cierpienia wywołane przez ciała obce, stałe lub płynne, bądź z zewnątrz do ustroju wprowadzone, bądź też w nim samym powstałe, np. pociski w ranach, ciała obce wtłoczone do nosa, ucha, lub innych kanałów ciała, wylewy surowicze, ropne lub krwawe do jam ciała, zatrzymanie moczu, kamienie moczowe i żółciowe i t. p. — 5) Zwyrodnienia tkanek i nowotwory, np. przerost migdałów, brodawki, rak i t. p. — 6) Cierpienia, wywołane przez utratę zupełną lub częściową pewnych narządów albo członków. — 7) Ułomności, będące następstwem niektórych wad rozwojowych, np. warga zajęcza, palce nadliczbowe, koślawość stóp wrodzona i t. p. Nakoniec — 8) Różne choroby wewnętrzne, przy których leczeniu koniecznem bywa stosowanie środków chirurgicznych, pomocniezych, stanowiących, dawniej tak zwaną, chirurgię drobną (Chirurgia parva), np. puszczanie krwi, stawianie pijawek i baniek, dawanie lawatyw i t. p. Dziś, u nas przynajmniej, ten dział czynności chirurgicznej znajduje się wyłącznie w rękach felczerów. — Stając do walki z wymienionemi przypadłościami, Ch. posługuje się rozmaitemi sposobami, uwzględniając równocześnie cały ustrój chorego i cierpienie miejscowe, którego usunięcie najczęściej główne jej zadanie stanowi. Podług wskazań danych chorób lub przypadłości środki te muszą być różne, głównie zaś, pomijając środki ogólne, działać trzeba ręką, samą albo też zbrojną w odpowiednie narzędzia lub przyrządy. Działalność tę chirurga dawniej nazywano Cheirixis albo Chi-rismus (od gr. ^£ipięco=:obrabiam ręką), chociaż nazwa ta, ściśle biorąc, stosować się powinna do zabiegów leczniczych samą tylko ręką, bez narzędzi wykonywanych, jak np. miesienie (massage), nastawianie zwichnień i t. p. — Gdzie działanie ręki samej nie wystarcza, co się najczęściej zdarza, uciec się trzeba do pomocy opatrunków, narzędzi różnych i przyrządów mechanicznych, stosując je, według wskazań nauki i sztuki, razem, kolejno lub pojedyńczo. Stosowanie opatrunków, począwszy od najprostszych do najbardziej złożonych, nazywawamy desmurgią (ob.); używanie narzędzi, przeważnie ostrych, do wykonywania operacyi służących, stanowi akiurgię (ob.), zaś mecha-nurgią (ob.) mianujemy użycie w celach leczniczych różnorodnych, mniej lub więcej sztucznych, przyrządów. Część mechanurgii, zajmująca się zastępowaniem utraconych części ciała za pomocą sztucznych, nosi nazwę protezy (ob.), czyli nastawiania; nie ndeży ona już do Ch-i właściwej,

gdyż wykonywaną bywa przez specyalnych fabrykantów, działających wszelako podług wskazówek udzielanych im przez lekarza. Nie należy jej też brać za jedno z protezą organiczną, wykonywaną przez chirurga samego, ta bowiem należy do Ch-i plastycznej (ob.). Połączenie, na zasadzie pewnych podstaw naukowych, mechanurgii z akiurgią. desmurgią i gimnastyką tworzy odrębną gałąź Ch-i, tak zw. ortopedyę (ob.), która w czasach nowszych wobec Ch-i coraz samodziel-niejsze stanowisko zajmować zaczyna. — Nauka chirurgii, tak samo jak nauka medycyny wewnętrznej, rozpada się na dwa główne działy, mianowicie: 1) na Cb-ę ogólną, która zajmuje się chorobami chirurgicznemi w ogólności, określając naukowo ich istotę i właściwości, oraz uczy sposobów rozpoznawania i leczenia ich podstawowego, tudzież podaje wskazówki do wykonywania opera-cyj i zasady wykonywania ich w ogóle i 2) na Ch-ę szczegółową, zajmującą się cierpieniami poszczególnych narządów i części ciała, leczeniem ich właściwem, podług zasad Ch-i ogólnej, dając zarazem wskazówki do wykony wania operacyi, w ka-żdem szczegółowem cierpieniu i miejscu, chorobą dotkniętej części ciała; jest ona zatem chirurgiczną patologią i terapią szczegółową. — Ch. na równi z położnictwem stanowi niewątpliwie najdawniejszą część sztuki lekarskiej i wyprzedza z pewnością o wiele wieków pierwsze początki medycyny wnętrznej, która pierwotnie, jak to i dziś u ludów dzikich bywa, ograniczała się wyłącznie prawie gusłach i praktykach teurgicznyeh, nie pojmując zgoła istoty chorób i nie umiejąc zatem przeciwko nim występować jak trzeba. Inaczej rzecz miała się z Ch-ą pierwotną, starającą się goić rany, wydobywać tkwiące w nich ciała obce, tamować krwio-toki, nastawiać zwichnienia, goić złamania kości, mającej zatem pewne wskazówki do działania racy onalnego. Okres ten, czysto empiryczny, musiał trwać niezmiernie długo, zanim pomału wytworzyła się sztuka chirurgiczna, która dopiero znów po wielu wiekach stała się tern, czem jest dziś, t. j. nauką w całem znaczeniu tego wyrazu. — W I n-dyach Ch. rozwinęła się bardzo wcześnie i zakwitła więcej niż inne gałęzie nauki lekarskiej (ob.

stawianie baniek i t. p.), lecz odważano się też wyłuszczanie gruczołu tarczowego i nowotworów złośliwych, wycinano kamienie pęcherzowe, nie lękano się laparotomii (ob.), zszywano rany kiszek, celowano w operacyach plastycznych, umiano wybornie leczyć zwichnienia stawów i złamania kości, i to prawdopodobnie już na setki lat przed erą naszą, gdyż nie może podlegać wątpliwości, że dzieło Susruty powstało około wieku VI przed Nar. Chr. a powołuje się na autorów jeszcze dawniejszych. Redakcya jednakże, w której je dziś posiadamy, powstała znacznie później, może w wieku IV lub V po Nar. Chr. Obecnie Ch. w Indyach, o ile nie je3t uprawianą przez Europejczyków, nie posiada ani śladu swej dawnej świetności, co wyłącznie prawie późniejszym wpływom arabskim przypisać należy.—Szczupłe wiadomości, które nam podaje „Vendidad“ (około 500 przed Nar. Chr.) o Ch-ii dawnych Persów, nie pozwalają nam wyrobić sobie o jej stanie dokładnego wyobrażenia; przypuszczać możemy jednak, że nie był on kwitnącym. O Ch-i u Assyryj czy kó w i Babiloń-czyków nic prawie nie wiemy. Co się tyczy Chińczyków, to u nich Ch. od najdawniejszych czasów do dziś dnia zawsze w najopłakańszym była stanie (ob. Chińska medycyna).—Egipcyanie posiadali wprawdzie od bardzo dawna wiadomości lekarskie, szczególniej dyetetyka (ob.) cieszyła się u nich znakomitym rozwojem, pod względem jednak Ch-i operacyjnej nie nazbyt wysoko stać musieli. Księgi ich lekarskie „Embre“ lub „Ambres“, o których Galenus (ob.) bardzo niekorzystne zdanie wypowiada („De facultate simpli-cium med.“ rozdz. VI), dzieliły się na 6 części, z nich zaś trzecia zawierała rzecz o narzędziach chirurgicznych. Narzędzi takich prastarych znaleziono stosunkowo dość dużo; oglądać je można w muzeach berlińskiem i leydeńskiem. Z dawnych pomników dowiadujemy się, że Egipcyanie stawiali bańki, puszczali krew, opatrywali rany, umieli robić obrzezanie (ob.), amputacyę i kastracyę (ob.). Wątpić atoli należy, czy ostatnią z nich w celach leczniczych kiedykolwiek wykonywali; gdyż wiemy, że Egipcyanie karali zgwałcenie przez wytrzebienie winowajcy, jako też, że za czasów cesarstwa Rzymskiego byli głównymi dostawcami rzezańców pałacowych. Nawet do dni naszych w klasztorze koptyjskim Monfalut (Egipt górny) istnieje prawdziwa fabryka rzezańców, dostarczają-jąca corocznie 200—300 młodych murzynów wytrzebionych na targi niewolników Wschodu muzułmańskiego. Że umiano obchodzić się dobrze z kośćmi złamanemi, pouczają nas o tern złamania prawidłowo zestawione i zrosłe, napotykane u mu-mij, u niektórych z nich znajdowano też sztuczne zęby, co nam dowodzi, że i dentystyka staro-egip-

na

we

na

Indyjska medycyna); poznać stan jej możemy dokładnie z dzieła sanskryckiego Sus ruty p. n.:

„Ayur-Veda“ (nauka życia), w którem znajduje się wszystko, co w dawnych Indyach o Ch-i wiedziano.

Było tego nie mało, co tern bardziej zadziwiać musi, że wiadomości anatomiczne Indów były zawsze bardzo niedokładne i urywkowe. Susruta stosunek Ch-i do reszty sztuki lekarskiej pojmował już tak samo, jak my dzisiaj, mówi bowiem: „Tylko złączona znajomość medycyny i chirurgii tworzy społeczeństwu lekarza doskonałego, bez jednej zaś z tych gałęzi wiedzy byłby on podobien do ptaka ska wcale dobrze rozwiniętą była. Pewną jest rze-o jednem skrzydle tylkou. Z dzieła przytoczone- czą, że Egipcyanie znali się dobrze na chorobach go dowiadujemy się, że znano wówczas 127 róż- ocznych, a z papyrusu Ebersa widać, że już w wieku nych narzędzi chirurgicznych, za pomocą których XVII przed Nar. Chr. umieli dokonywać operacyi wykonywano mnóstwo nawet trudnych i niebez- . zaćmy (ob.).—Żyd z i starodawni, pomimo że gorli-piecznych operacyj. Znano nietylko Ch-ę drobną wie uprawiali zapożyczoną od Egipcyan dyetetykę, (otwieranie ropni za pomocą noża, puszczanie krwi, ' wiadomości chirurgicznych musieli nie posiadać

82

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

wcale, gdyż nawet królów swych, rannych w bitwie, nie opatrywali. Jedyną operacyą chirurgiczną, wspomnianą mimochodem przez księgi Mojżeszowe (III rozdz. 21 w. 20 i V rozdz. 2E w. 1) jest kastracya, lecz i tej z największą pewnością u nich, tak samo jak u Bgipcyan, nie wykonywano w celach leczniczych. Talmud również o chirurgii prawie nic nie mówi, chociaż szeroko rozpisuje się o sztuce lekarskiej i położnictwie, posiłkując się przytem głównie źródłami greckiemi.—W Grecy i, jak sztuka lekarska wogóle, tak i Cb. wcześnie już rozwijać się poczęła. Z najdawniejszych czasów posiadamy tylko podania niepewne o Orfeuszu (ob.), Eskulapie (ob.) i Chi ronię centaurze (ob.). W czasie wojny trojańskiej w śpiewach Homera wyraźniej już występują dwie postaci: Machaou i Podalirios, uczestnicy wyprawy greckiej, sławni lekarze, synowie Eskulapa a uczniowie Chiro-na; pierwszy z nich szczególniej miał się znać na Ch-ii. W Iliadzie znajdujemy 141 opisów ran różnych, wielce prawdziwych, wraz z podaniem sposobów wyciągania grotów w ciele uwięzłych, tamowania krwiotoków, stosowania leków ból kojących i nakładania opatrunków; wszystkim tym czynnościom towarzyszy zawsze jeszcze zamawianie (sTupSai). W epoce zatem Homera Grecy posiadali już stosunkowo dość dokładne wiadomości anatomiczne i chirurgiczne. Sztuka lekarska, a więc i Ch., spoczywała później głównie w rękach Asklepiadów (ob.), którzy prawdopodobnie byli zarazem kapłanami i lekarzami; oprócz nich część chirurgicznej praktyki, szczególniej leczenie złamań i zwichnień, uprawiali także gimnaści, używający wszelako swej sztuki także i do leczenia innych chorób; do klasy tej należeli: Ikkos z Tarentu iProdikos (Hero-dikos) z Megary (w. V przed Nar. Chr.). Obok nich działali jeszcze inni, mniej lub więcej wykształceni empirycy, trudniący się pewnemi operacyami chirurgicznemi; wnosić to można na pewno z przysięgi Asklepiadów, zabraniającej im wykonywania cystotomii (ob.) i nakazującej pozostawiać ją ludziom wyłącznie tern się trudniącym. Ze szkoły Asklepiadów wyszedł Hippokrates (ob.), najznakomitszy lekarz grecki, z którego dzieł przekonywamy się o świetnym rozkwicie Ch-i w ojczyźnie jego, już w wieku V przed Nar. Chr. W licznych dziełach, niewątpliwie przez Hippokratesa spisanych, i w innych, których autorstwo mniej słusznie przyznawanem mu bywa, znajdujemy mnóstwo ustępów lub ksiąg całych poświęconych Ch-i, świadczących nam o pięknym jej rozwoju. Z działalności chirurgicznej tych czasów na szczególniejszą uwagę zasługuje leczenie ran głowy i uszkodzeń czaszki, stosowanie umiejętne trepanacyi (ob.), rozumne, na znajomości anatomii skieletu oparte, leczenie złamań kości i zwichnień stawów. Desmurgia Hippokrateso-wa zasługuje na uznanie najwyższe; dość powiedzieć, że niektóre sposoby nakładania opatrunków, przez niego zalecane, przetrwały w użyciu do dzisiaj. Aisiurgia za to wiele posiadała niedostatków; gdyż brak dokładniejszej znajomości anatomii i fi-zyologii stał na zawadzie wykonywaniu wielu ope-

Kneytlop. Powh. Ilmtr T. III.

racyj krwawych, dziś powszechnie robionych. Ponieważ Hippokrates nie znal podwiązywania tętnic, więc też tamowanie krwiotoków większych stanowiło bardzo słabą stronę jego Ch-i, nie dozwalając mu operować swobodnie; za to w rozpoznawaniu uszkodzeń wszelakich był on mistrzem nielada i goić je umiał wyśmienicie, jak na swe czasy. Liczni uczniowie jego, zdaje się, że nie mieli zbyt wielkiego wpływu na dalszy rozwój Ch-i, przynajmniej my dziś o tern nic nie wiemy. Prawdopodobnie olbrzymia powaga mistrza, powszechnie a słusznie uznawana, nie dopuszczała żadnych zmian, chociażby na lepsze. Ze sporego zastępu uczniów i następców Hippokratesowych wymienić trzeba P r a x a-gorasa z Kos, który już podobno miał zalecać przy skręcie jelit (volvulus), używane dziś nieras z powodzeniem otwieranie jamy brzusznej i usuwanie zapory na drodze operacyjnej, oraz Dyokle-sa z Karystyi, lekarza ateńskiego, wynalazcę dowcipnego narzędzia do wydobywania pocisków w ranach tkwiących. Niezmiernie do rozwoju sztuki lekarskiej wogóle a Ch-i w szczególności przyczyniła się szkoła Aleksandryjska (od w. III przed Nar. Chr.), osobliwie przez swe badania anatomiczne; niestety, dzieła jej mistrzów poginęły wszystkie i zaledwie wiemy coś o nich z urywków podawanych tu i owdzie przez autorów późniejszych; okruchy te wystarczają wszelako do przekonania nas, że aleksandryjczycy Ch-ę bardzo znacznie naprzód posunęli.—W czasach tych, gdy w Gre-cyi, Azyi mniejszej, a szczególniej w Aleksandryi Ch. kwitnęła, Rzym, pogrążony jeszcze w rubasznej ciemnocie, nie znał jej prawie zupełnie. Pierwsi lekarze greccy, którzy przybyli krzewić ją u podnóża Kapitolu, wcale niełaskawego doznawali przyjęcia, a jeden z nich, Archagatus (około r. 290 przed Nar. Chr.), przez swe operacye taki wstręt wzbudzał w tłumach, że go nie inaczej jak oprawcą (earnifex) zwano. Wogóle zajęcie lekarza, a szczególniej chiiurga, u Rzymian ówczesnych uchodziło za upadlające (sordid u m negotium); dopiero od czasów Cezara stan lekarski zaczął się cieszyć w Rzymie większem poważaniem i pomału nabrał nareszcie znaczenia niepośledniego. Rzymianie wogóle sztuce lekarskiej poświęcać się uie lubili; dla tego też lekarzami u nich, z nielicz-nemi tylko wyjątkami, byli sami Grecy. A jednak Rzymianinowi z czasów Tyberyusza zawdzięczamy, po Hippokratesie, najwięcej wiadomości o dawnej Ch-i; był nim A. Korneliusz Cel sus (ob.). W dziele swem przekazał on nam cały zasób wiedzy ówczesnej o Ch-i i podał nawet krótkie, niestety, aż nadto, dzieje jej, począwszy od Hippokratesa. Nie możemy się tu wdawać w wyliczanie szczegółów; przytoczymy tylko, że Celsus wspomina już, między bardzo wielu innemi, o operacyach plastycznych i że podaje nowy sposób odejmowania członków za pomocą cięcia kolistego, do dziś używany i jego imieniem oznaczany. W odkopanych L’ompejach znaleziono mnóstwo narzędzi chirurgicznych, pochodzących z czasów niewiele od Celsa późniejszych; przechowywane w muzeum ueapolitańskiem, pod

względem kształtu mało się one różnią od używanych ki i sztuki lekarskiej. Zgubne odłączenie Ch-i od za dni naszych. Po napisaniu ksiąg Celsa nastę- reszty medycyny nastąpiło dopiero wśród ciemno-puje w dziejach Ch-i przeszło wiekowa przerwa, j ty wieków średnich i istniało prawie do końca wieku a z niej przechowało się nam zaledwie kilka na- ubiegłego, a w Anglii nawet, chociaż formalnie tylko, zwisk, których przytaczanie na tern miejscu byłoby zbytecznem. Dopiero znów dzięki Galenusowi (ob.), spółczesnemu cesarza Marka Aureliusza, dowiadujemy się cośkolwiek nowego o stanie Ch-i.

istnieje jeszcze do dzisiaj. Znali wprawdzie Grecy i Rzymianie specyalistów, trudniących się wyłącznie dentystyką, chorobami ocznemi, operacyą kamieni pęcherzowych i t. p., lecz nie byli oni zwykle lekarzami naukowo wykształconymi, dc których wykonawstwo Ch-i, tak samo jak i leczenie wewnętrzne, wyłącznie z prawa należało.—Zanim się zajmiemy dziejami średniowiecznej Ch-i europejskiej, okiem rzucić nam trzeba na Ch-ę Ar ab ów (por. Arabska medycyna), spadkobierców bezpośrednich Ch-i greckiej, umiejących wprawdzie, jako tako uchronić od zagłady odziedziczone, albo ściślej mówiąc, mieczem zdobyte, skarby wiedzy, lecz niezdolnych powiększyć je znaczniejszym dorobkiem własnym. W Syryi oddawna już rozpowszechnioną była nauka grecka, zanim Arabowie kraj ten zdobyli, tak samo w Persyi dokąd ją głównie przenieśli Nesto-ryauie, wygnani z państwa Bizantyjskiego. Szczególniej odznaczała się założona przez nich w wieku V szkoła lekarska w Dżondisapor, z której pochodzą najdawniejsze tłómaczenia dzieł lekarskich greckich na język arabski. Zdobywcy przyszli więc do gotowego i jedyna zasługa ich na tem polega, że sumiennie przechowali to, co losy wojny oddały w ich ręce. Później, rozpuszczając coraz dalej zagony zdobywcze, zetknęli się też z Ch-ą indyjską, a „Ayur-Veda" Susruty już na rozkaz Kalifa Ha-runa al Raszyda na język arabski przełożoną została; pomimo to wpływ Ch-i indyjskiej na arabską był nieznaczny; przewaga pozostała od początku do końca po stronie greckiej. Tak samo jak Grecy, Arabowie nie uznawali rozdziału pomiędzy Ch-ą a medycyną wewnętrzną; u nich również, jak u tamtych, lekarz, tak w jednej, jaki w drugiej wykształcić się musiał należycie, a w szkołach ich lekarskich obie te gałęzie wiedzy równomiernie wykładano. Historya przekazała nam liczne bardzo nazwiska lekarzy arabskich, których dzieła do dni naszych przetrwały, lecz żaden z nich, nie wyłączając najznakomitszych, do prawdziwego rozwoju i postępu Ch-i nie przyczynił się piawie wcale; ani Rhazes (850 f 932), ani Avicenna (980f 1037), ani Avenzoar (f 1162) w słynnych dziełach swych nic nowego o Ch-i nie napisali; powtarzali to tylko, co już na wieki całe przed nimi wypowiedzieli byli Grecy, to zaś, co czasami dodawali sami.od siebie, zwykle bywało bez wartości. Najwybitniejszym chirurgiem arabskim był w Hiszpanii zrodzony Abulkasem (f 1106); w dziele swem p. n. „Al-tasrif“ rozpisał się on szeroko o Ch-i, zapożyczając się przytem u Pawła z Aeginy, którego po większej części dosłownie tłómaczy; pomimo to widać, że dużo też posiadał doświadczenia własnego i poglądów zdrowych, na niem opartych. Ubolewa on nad upadkiem akiurgii wśród ziomków swych i przypisuje go, słusznie bardzo, grubej nieznajomości anatomii, którą się Arabowie zawsze odznaczali. Inaczej też być nie mogło, gdyż dzięki powadze Ko-

Wielki ten lekarz, którego wpływ przetrwał aż do wieku XVII, mało się jednakże stosunkowo w pismach swych odzywał o niej i po większej części występuje tylko jako teoretyk, zbierający i objaśniający dzieła i pomysły innych, dawniejszych pi-sarzów.—Ciemność zalegająca okres czasu pomiędzy Celsem a Galenem zwiększa się jeszcze po tymże i trwa wieki całe. Pomimo to z urywków tu i owdzie rozrzuconych wnosić nam wolno, że właśnie wówczas stan Ch-i był bardzo pomyślny; przede-wszystkiem świadczą nam o tern szczątki dość znaczne dzieł Antyllusa (ob.), jednego z najświetniejszych chirurgów greckich, wynalazcy dotąd imieniem jego nazywanego sposobu operowania a ne-wryzmów (ob.); przekazał je nam w dziele swem encyklopedycznem Oribasius(ob.), zaszczytne miejsce zajmujący w szeregu lekarzy bizantyjskich, z pomiędzy których na wymienienie zasługują jesz cze: Aetius(ob.), podający nam w wielkiem swem dziele zbiorowem mnóstwo rzeczy ciekawych o Ch-i ówczesnej, i ostatni z przedniej szych chirurgów greckich, Paweł z Aeginy (ob.), na którym się koń-ozą dzieje Ch-i starożytnej klasycznej. Okres ten, przeszło tysiąco-letni, od Hippokratesa do Pawła, przedstawia się bardzo wspaniale. Pomimo ma-teryałów dziejowych, dość skąpych, nieraz urywkowych zaledwo, słusznie podziw nasz budzić musi wyłaniający się z nich obraz Ch-i greckiej. Uważne rozpatrzenie tego, co nam po dawnych chirurgach greckich pozostało, zmusza nas do przyznania, że pod wielu względami w niczem nie ustępowali oni najdzielniejszym nawet przedstawicielom Ch-i nowożytnej. Naukę o złamaniach kości i zwichnie-niach stawów przekazali nam w stanie tak świetnym, że czasom późniejszym już niewiele do niej przydać pozostało, to samo prawie, chociaż z pe-wnemi ograniczeniami, powiedzieć można o trepa-nacyi czaszki, tracheotomii, cystotomii, cięciu ce-sarskiem i operaoyach plastycznych (ob. te wyrazy).

Natomiast, głównie zapewne dla tego, że nie umieli, pomimo niewątpliwej znajomości podwiązywania naczyń, radzić sobie należycie z krwiotokami znacz-niejszemi, Ch. operacyjna nie doszła nigdy wśród nich do tego rozkwitu, jakim się w czasach nowszych poszczycić może. Wymienionej niemocy wobec krwiotoków przypisać też należy nadmiernie częste używanie żelaza rozpalonego w starożytności Chirurgowie greccy nie zajmowali odrębnego stanowiska pomiędzy lekarzami; tak samo. jak u nas dzi siaj, każdy chirurg był zarazem lekarzem w ściślej-szem tego wyr ,zu znaczeniu; najpewniejszym tu dowodem jest to, że żaden z pisarzów greckich nie pozostawił nam dzieła wyłącznie tylko Ch-ą zajmującego się; każdy piszący o niej Grek uważał ją za składnik konieczny i nierozdzielny całej nau- ¹ ranu, zabraniającego jak najsurowiej wszelkiego

uszkodzenia trupów, pomiędzy Arabami, naturalnie rych pod gruzami dawnej cywilizacyi tlały resztki dokładniejsza znajomość anatomii nigdy przyjąć się nauki i wiedzy. Nie wolno nam wątpić o tem, że nie mogła. Fatalizm, będący właściwością wyznawców wszystkie ludy te, z północy przybyłe, chociaż na Islamu, musiał się także niemało przyczynić do pół dzikie jeszcze, posiadały jednakże już początki powstrzymania u nich rozwoju Ch i operacyjnej, j wiadomości lekarskich, a szczególniej chirurgicznych, przeciwko której czują wstręt nieprzezwyciężony i które, przeniesione na obcą glebę, rozwijały się po wszystkie narody wschodnie, umiejące znosić z po- i swojemu dalej, łącząc i bratając się z miejscowem dziwu godną cierpliwością cierpienia wszelakie, znachorstwem ludowem. Zdobywcy stosunkowo poczytywane wśród nich za zesłane przez wolę szybko bardzo zlewali się z podbitemi narodami, Boga, które zatem znosić trzeba w pokorze, nie zaś przyswajali sobie w dość szerokich rozmiarach ich zwalczać je środkami chirurgicznemi. Nic więc prawa i urządzenia, pozbywali się nawet języka dziwnego, że wobec tego Ch. operacyjna Arabów własnego, który, mieszająo się z narzeczami miej-nizko bardzo stała; użycia noża unikali aż do prze- scowemi, wytworzył rodzinę języków romańskioh. sady ostatecznej, z drugiej zaś strony nadużywali Bardzo do tego wszystkiego przyczyniło się ducho-bez miary operowania za pomocą rozpalonego że- wieństwo, które po upadku Państwa Rzymskiego laza, której to metody, już mistrze ich bizantyjscy potrafiło wobec zdobywców zachować swą powa-również bardzo nadużywać poczęli. Stan innych gę wpływową i osłonić opieką silną resztki cy-części Ch-i lepiej się u nich przedstawiał i trudno wilizacyi dawnej. Klasztory, szczególniej benedyk-im zaprzeczyć pewnych ulepszeń w dziedzinie des- tyńskie, wcześnie już bardzo rozpoczęły naukową murgii imechauurgii, oraz w rozpoznawaniu chorób działalność, a Cassiodorus (ob.), opat ich, źyją-chirurgicznych. Wpływ Arabów na Ch-ę średnio- cy za czasów Teodoryka W-go, najwyraźniej zaleca wieczną europejską był niezaprzeczenie wielki, cho- im zajmowanie się nauką lekarską, opartą na eiaż nie bardzo dodatni i do wieku XVI zdołał się dziełach greckich i rzymskich autorów. Klasztorna utrzymać.—Pod koniec wieku V, cesarstwo Zacho- ta i wogóle przez duchowieństwo uprawiana medy-dnie, oddawna już szarpane i nękane przez najazdy cyna, jako opierająca się, na pewnych naukowych ludów północnych, a w sobie słabe i rozpadające danych, musiała odrazu zająć stanowisko nic, albo się, legło w grobie, pokryte całunem grubego bar- nadzwyczaj mało wspólnego, mające z medycyną barzyństwa, we Wschodniem zaś coraz więcej sze- przez zdobywców przyniesioną, opartą na gusłach, rzyć się poczynało ogłupienie i zgnilizna moralna, lub doświadczeniu wypadkowem, naukowo nie po-toczące, jak rak, tak świetną niegdyś cywilizacyę partem; ta zaś znalazła wiernych sprzymierzeńców klasyczną. Naukę dawną wypierała ze szkoły i ży- pomiędzy balwierzami i znanemi już w starożytno-eia teologia ciemna, zawzięta, wyrosła na mistyoz- ści wędrownymi operatorami kamienia, okulistami nym gruncie późnego Neoplatonizmu, zostająca nad- i wszelakiego rodzaju włóczącymi się znachorami, to pod wpływem naleciałości azyatyokich. Zamiast Poozątkowo mnisi na zachodzie wykonywali zabawnych filozofów, rej teraz wodzili mnisi sfanaty- równo medycynę, jak i Ch-ę, nawet biskupi prak-aowani, złem okiem patrzący na każdego, kto śmiał tycznie zajmowali się nią; pomału jednakże du-nie podzielać ich pojęć ciasnych i jednostronnych, chowieństwo coraz bardziej od niej usuwać się po-Władza najwyższa w państwie traciła coraz więcej częło, a Sobór w Tours (1163) zabronił nareszcie sharakter swój dawniejszy i cesarze bizantyjscy stanowczo księżom wykouywania jakichkolwiek ope-ztawali się pod każdym względem coraz podobniej- racyj, przez co nieszczęsny rozdział pomiędzy me-szymi do barbarzyńskich królów Azyi, żyjących dycyną i Ch ą został dokonanym. Medycyna we-w zbytku i rozpuście, a rządzących srogo i samowol- wnętrzna, w rękach duchowieństwa pozostała, rozwinie. Częste, krwią zawsze zbroczone przewroty pałaco- jała się naukowo dalej, Ch-a zaś stała się rzemio-we, i z zagorzałą nienawiścią prowadzone walki słem, oddanem na pastwę nieuków. Nie zbywało stronnictw kościelnych, pociągały za sobą zdzicze- wprawdzie i w tych czasach na lekarzach świeckich, nie obyczajów i rozprzężenie stosunków społecznych, naukowo wykształconych, którzy naukę i wiedzę a dwór bizantyjski, na którym roili się rzezańcy, swą czerpali w szkołach, będących może jeszcze podług świadectwa Pawła % Aeginy, przez lekarzy, sczczątkami dawnych szkół lekarskich rzymskich, zmuszonych do tego, przyspasabiani, stał się szko- ale i ci, za przykładem duchowieństwa, od Ch-i łą i rozsadnikiem upodlenia i przewrotności. Na praktycznej stronili, pozostawiając jej wykonawstwo tak zgniłem podścielisku nauka i wiedza nietylko balwierzom i łaziebnikom. Najdawniejsza ze zna-kwitnąć, ale nawet ladajako wegetować nie mogły; nych szkół lekarskich świeokich istniała w S a-npadały też i więdły z dniem każdym coraz bar- lernie (ob.); może początek jej sięgał jeszcze dziej, a z niemi razem też losy dzieliła tak świetna czasów rzymskich, może też powstała ze szkoły niegdyś Ch. grecka, która byłaby może przepadła klasztornej, benedyktyńskiej, około w. VII: w każ-w tem bagnie, gdyby Arabi, druzgocąc spruchnia- dym razie w wieku IX, gdy kwitła już w najlepsze, łe cesarstwo Wschodnie, nie byli wzięli jej, jak to ustrój jej był świe ki zupełnie, a nauczali w niej już wiemy, pod swą opiekę. Gdy tak na wschodzie nawet Arabi i Żydzi. Wykładano tu wprawdzie, dawna cywilizacya gniła pomału przez wieki dłu- Ch-ę, lecz przypuszczać należy, iż lekarze sa gie, na zachodzie padła odrazu prawie pod naci- lernitańscy, idąc za przykładem lekarzy ducho-skiem dzikiego barbarzyństwa. Goci, Lougobardzi, wnyeb, nie wykonywali jej praktycznie wcale; Frankowie i inne ludy germańskie z prowiucyj zresztą, przy nadzwyczaj szczupłej i niedokładnej rzymskich, wykroiły sobie nowe królestwa, w któ- znajomości anatomii, Cii. ówczesna ograniczać s:ę musiała, po największej części, na leczeniu i opatrywaniu ran zapomocą maści i plastrów, akiur-gia zaś nie istniała prawie wcale, lub była słabo tylko rozwinięta. Poczynając od w. XI, coraz więcej i wyraźniej działający wpływ arabski pod względem tym korzystnych zmian zaprowadzić nie mógł; nastały one jednakże z czasem, dzięki Włochom i Francuzom. W wieku XII i XIII powstają uniwersytety liczne we Włoszech i Francyi; Montpellier i Paryż przyćmiewają szybko szkołami le-karskiemi swemi słynną rywalkę salernitańską; zakłady te uprawiają wprawdzie Ch-ę teoretyczną, lecz kto się jej chce nauczyć praktycznie, musi terminować u eyrulika-golarza, a to nie uchodzi mężom uczonym: wolą więc klątwę rzucić na nią, i rzeczywiście wydział lekarski paryski zabrania w r. 1350 lekarzom praktyki chirurgicznej. Chirurgia więc, praktyczna przynajmniej, oddzielona zupełnie od reszty naukowej sztuki lekarskiej, dostaje się w ręce ludzi wcale nie lub mało wykształconych, uczących się swej sztuki od mistrzów cyrulików w ten sam sposób, jak każdy inny rzemieślnik rzemiosła swego. Do rozwoju tej Ch-i cechowej przyczyniły się też bardzo Wojny Krzyżowe. Pomimo tego upadku naukowego Ch-i w Europie południowej i zachodniej, nie mówiąc już o środkowej, pojawiali się jednak mężowie piszący o niej i starający się podźwignąć ją z poniżenia. Byli to albo profesorowie szkół lekarskich, teoretycy, zajęci jedynie zbieraniem i przerabianiem pisarzów dawnych, albo lekarze światli, słusznie oceniający znaczenie Ch-i i wbrew przesądom swego czasu nie wstydzący się jej wykonawstwa, albo też nakoniec chirurgowie cechowi, posiadający zdolności wyższe i zdobywający sobie naukę książkową poza mura-mi uniwersytetów.—Aż do połowy w. XIII o Ch-i, naturalnie, z wyjątkiem Arabów, pisywali tylko Włosi; w ich ślady wstąpiło kilku Francuzów, w ciągu dwu wieków następnych: tak, że literatura chirurgiczna prawie wyłącznie przedstawicieli swych znajduje pomiędzy Włochami i Francuzami; lecz już od połowy wieku XIV rozpoczyna się upadek Ch-i włoskiej,ustępującej pierwszeństwa francuskiej. Z wieku też XIV posiadamy jedyne dzieło chirurga niderlandzkiego Ypermana (ob.) i Anglika Jana Arderna (ob.), w Niemczech zaś najstarsze znane dzieło chirurgiczne powstało dopiero około r. 1460.

dzona na wzór ówczesnych wydziałów uniwersyteckich, która wnet zakwitła, szczególniej gdy w niej nauczał Lanfranchi (ob.) i gdy J. Pitard (f 1315), chirurg przyboczny Ludwika IX (świętego), zajął się nią szczerze. W w. XIV Francya poszczycić się mogła takimi chirurgami, jak Henryk de Mondeville (ob.), Gwido de Chauliac (ob.) i wielu innych jeszcze. Włochy wydały w w. XV Piotra de Argelata (ob.) Marcelego Cumana (ob.), najdawniejszego autora o ranach postrzałowych z broni ognistej, Leonarda de Bertapaglia, i cały szereg wędrownych chirurgów cechowych, pochodzących z Norcyi, tw Kalabryi) trudniących się operowaniem przepuklin (ob.), wycinaniem kamieni pęcherzowych i operacyą zaćmy (ob.); oni też wskrzesili na nowo operacye plastyczne. W tymże wieku powstało najstarsze dzieło chirurgiczne niemieckie, napisane przez Henryka von Pfolspeundt (ob.), krzyżaka pruskiego (1460), chirurga amatora. Wogóle Ch. w Niemczech stała do końca wieku tego nadzwyczaj ni zko i spoczywała wyłącznie w rękach cechowych cyrulików-golarzy, lub nawet łaziebników i oprawców. Tak samo rzeczy się miały i w Czechach. W uniwersytetach niemieckich, jeszcze nie licznych, Ch-i nie uczono wtedy wcale; szkoły chirurgiczne też nie istniały: kto się więc chciał poświęcić Ch-i, nie miał na to innego sposobu, jak wstąpić na nau kę do balwierza, którego wiedza nie sięgała daleko. Dla tego też w Niemczech, gdzie stosunki tego rodzaju trwały bardzo długo, zmieniając się na lepsze nadzwyczajnie wolno, dopiero w wieku XVIII Ch. na dobre rozwijać się poczęła. Żeby dać wyobrażenie, jak opłakanym stan jej był w tym kraju pod koniec w. XII, to jest wtedy, kiedy we Włoszech pracowano już nad nią naukowo, przytaczamy dwa fakta z kronik starych zaczerpnięte. W r. 1190 Dedo Otyły, margrabia na Rochlicach i Grójcu, z domu Saskiego, miał wyruszyć w orszaku cesarza Henryka VI do Włoch, a że obawiał się, by mu nadmierna otyłość w czasie podróży nie zawadzała, więc oddał się w ręce jakiegoś niby-lekarza, który mu rozpłatał brzuch, chcąc w ten sposób wydobyć z niego nadmiar sadła, co, naturalnie, o śmierć przyprawiło nieszczęsnego paeyeuta. Wkrótce potem, bo w r. 1194 Leopold V, książę rakuski, spadłszy z konia, złamał goleń, przyczem odłamki kości przedziurawiły skórę. Przywołani lekarze, jeżeli ich tak nazywać wolno, widząc, ża na drugi dzień po wypadku noga czernieć poczyna, uznali za konieczne odjęcie jej, nie chcieli je-duakże, czy też prawdopodobniej nie umieli, sami tego uczynić; czem zniecierpliwiony książę własnoręcznie położył topór na strzaskanej goleni i nakazał pokojowcowi swemu walić w nią młotem. Posłuszny sługa dopiero za trzeciem uderzeniem ope-racyi dokonał, poczom wkrótce, zapewne w skutek krwiotoku, książę ducha wyzionął. Jeżeli niemieccy panujący w ten sposób leczeni bywali, cóż dopiero dziać się musiało z ludźmi pośledniejszymi!.— Pomimo warunków wogóle niesprzyjających

Najdawniejszym na zachodzie autorem chirurgicznym jest salernitańczyk Roger z Palermo (1180), mąż uczony i doświadczony, znający też niektórych autorów greckich; po nim wymienionym być winien Bruno de Longoburgo, opierający się na Hippokratesie, Galenie i Arabach, i najznakomitszy dawny chirurg włoski Wilhelm de Saliceto (ob.), lekarz światły, dążący do połączenia na nowo Ch i z medycyną. We Francyi i Hiszpanii już w wieku XIII zasłynął jako chirurg niepospolity Arnald de Villeneuve (ob.) wykształcony w Paryżu i w Montpellier, ceniony wielce przez spół-czesnych i autor dzieł różnych. W r. 1260, staraniem chirurgów cechowych, szczerze dbających o naukowe podniesienie Ch-i, powstała w Paryżu rozwojowi Ch i, przytłumionej, zarówuo jak inne szkoła chirurgiczna (College de St. Cóine), urzą- gałęzie wiedzy ludzkiej, przez zwycięztwo barba-

rzyństwa nad cywilizacyą i nauką dawną, jednakże cechowych; lecz wszystkich zaćmił blask wielkiego od drugiej połowy w. XIII, na południu i zachodzie j Ambrożego Parę (ob.), który z prostego golar-Europy przynajmniej, zauważyć można zwrot jej [ czyka wyrósł na pierwszego chirurga Europy ów-ku lepszemu. Lecz dopiero w wieku XVI, w okre- czesnej i stał się prawdziwym reformatorem Chi, sie Odrodzenia, dotarła Ch. znów do tych wy- godnym śmiało stanąć obok najznakomitszych swych żyn, które zajmowała podczas rozkwitu swego za poprzedników i następców. Zasługi jego dla Ch-i, czasów Cesarstwa Rzymskiego, i odtąd już stale po- o których, kreśląc życiorys jego, obszerniej pomó-suwała się naprzód do coraz-to większej doskona- wimy, są niezmierne i wszystkich prawie jej dzia-łości. Złożyły się na to różne przyczyny. Przede- łów dotyczą; tu wspomnimy tylko: zaprowadze-wszystkiem podziałał ogólny prąd naukowy, panu- nie zupełnej zmiany poglądów na istotę ran postrza-jący od w XV we Włoszech, a później i w reszcie łowych i leczenie ich, oraz wprowadzenie w użycie cywilizowanej Europy. Wydobywano coraz nowe powszechne podwiązywania w ranach tętnic krwa-skarby z zapylonych półek bibliotek klasztornych; wiących, przez co dopiero postęp i rozwój prawdzi-uchodzący przed Turkami z Konstantynopola Grecy wy Ch-i operacyjnej stał się możliwym. Liczni rozpowszechniali znajomość języka Arystotelesa uczniowie jego, pomiędzy którymi przodują: J. i Platona, przez co umożebnili ludom Zachodu ko- Guillemeau, J. de Marąue, L. Pineau, P. rzystanie z dzieł swych praojców, których sami Pigray i M. Habicot, wstępując w ślady mistrza ani ocenić, ani zrozumieć dostatecznie nie umieli, swego, zapewnili na wieki całe przewagę Ch-i fran-Zaczęto, naprzód we Włoszech, korzystać z orygi- cuskiej nad resztą Europy, do czego również wielce nalnych dzieł Hippokratesa, Galena, Pawła z Ae- przyczynił się P. Franco (ob.), spółczesny Pare-giny i tylu innych jeszcze, znakomitych lekarzy go, zręczny operator, wynalazca sposobu operowa-dawnych, znanych dotąd tylko z przeróbek arab- nia kamieni pęcherzowych za pomocą cięcia ponad skich, co głównie lekarzy uczonych przekonało, że spojeniem łonowem (ob. Cystotomia). W Anglii Ch. kiedyś inne, lepsze niż za ich czasów, zajmo- pod koniec w XVI jedyny J. Woodall, jako chi-wała stanowisko: więc też, szczególniej w Rzymie rurg biegły i autor, na wzmiankę zaszczytną zasłu-i Bolonii, naukowo nią się zajmować poczęli; przy- guje. W Niemczech Ch. niewielkie postępy zro-kład ich dobry, choć zwolna bardzo, podziałał też biła w tym wieku, a nieliczne o niej dzieła z jego i na inne kraje, osobliwie na Francyę. Większy początku pochodzące, przekonywają nas tylko jeszcze wpływ wywarło gorliwe zajęcie się anato- o nieuctwie i strasznej ciemnocie swych autorów, mią, pozostającą przez całe Wieki Średnie w za- których nazwisk z zapomnienia wyciągać nie niedbaniu niesłychanem, bo oddziałało ono nietylko warto. Jedynymi pod względem tym wyjątkami na uczonych lekarzy-teoretyków, ale również na są dwaj cyrulicy strasburscy, H. Brunach wyg chirurgów-praktyków. Niemało też przyczyniło się (ob.) i H. von Gersdorf (ob.), którzy obaj do samodzielnego rozwoju Ch-i rozpowszechnienie kształcili się poza granicami swej ojczyzny i lepiej broni palnej w wieku XV, gdyż zadawane przez cokolwiek od ziomków swych poznali się z Cb-ą. nią rany, na których leczenie przepisów u autorów Dzieła ich, bardzo przeceniane przez dzisiejszych dawnych nie było, zmusiły chirurgów ówczesnych historyków niemieckich, tylko na tle grubej do wyszukiwania środków i sposobów nowych prze- ciemnoty błyszczą jak robaczki świętojańskie, ciwko tej nowej pladze. We Włoszech szczegół- i gasną zupełnie wobec światła ówczesnej Ch-i niej Rzym i Bolonia w zaraniu w XVI wydały cały francuskiej i włoskiej. Bardzo wielki, lecz nad-szereg pierwszorzędnych chirurgów, takich jak: A. zwyczaj niekorzystny wpływ na losy Ch-i w Niem-Benedetti, A. Beniyeni, J. de Vigo, Beren- czech wywarł Paracelsus (ob.), gardzący ana-gar z Carpi, Mariano S anto, B. Maggi, A. tomią, odmawiający jej wszelkiego znaczenia w sztu-Ferri; po nich naukowo opracowywali Ch-ę: L. ce lekarskiej, zapalony zwolennik maści i plastrów, Botallo, G.Falloppio.Ingrassia.A.della Cro- wróg noża, a piszący na domiar złego dziwaczne ee, Carcano i wielu innych; wszyscy mężowie i niezrozumiałe dzieła swe po niemiecku, przez co «i, przejęci zapałem naukowym, niezmiernie przy- stawały się one przystępnemi i tak już ciemnym cyru-ezynili się do postępu Ch-i w ogólności, a wszcze- likom i balwierzom, uprawiającym wyłącznie Ch-ę gólności do rozwoju nauki o ranach postrzałowych, w jego ojczyźnie. Nie można się zatem dziwić, W tymże wieku na ziemi włoskiej zakwitła też że Niemcy w w. XVI wydały tylko jednego chi-znowu oddawna zapomniana Ch. plastyczna (ob.). rurga, mogącego jako tako stanąć obok swych wło-a Tagliaeozzi prof. anat. i chir. w Bolonii, po- skich i francuskich kolegów: był nim F. Wiirtz raz pierwszy opracował ją naukowo. W Hiszpa- (ob.), autor nieźle napisanej pracy o ranach i inni i, pozostającej przez całe Wieki Średnie pod wy- nych uszkodzeniach ciała.—Ogromne postępy swe łącznym wpływem Arabów, Ch. również zakwitła w w. XVI, jak to już widzieliśmy, Ch. zawdzięcza szybko pod ożywczem tchnieniem Odrodzenia; przed- wyłącznie Francuzom i Włochom. Zasadzają się stawicielami jej naukowymi w kraju tym byli wte- one głównie na uproszczeniu i ulepszeniu opatry-dy: J. Gutierrez, J. Fragoso, A. Alcazar, wania i gojenia ran, na wprowadzeniu podwiązy-

F. Arceo i D. Daęa Chacon, nieustępujący wania naczyń krwawiących, na rozwoju Ch-i ope-wcale spółczesnym chirurgom włoskim. Najwyżej racyjnej, uzyskującej podstawy pewne przez roz-jednak w wieku tym Ch. stanęła we Francyi. Już kwit wspaniały anatomii i nareszcie na ogólnem J. Tagault i J. Dalechamps naukowo nią się podniesieniu się poziomu naukowego chirurgów ów-zajmowali, podnosząc się wysoko ponad chirurgów ‘ czesnych.—W wieku XVII, pomimo zaprowadzenia w uniwersytetach włoskich wykładów Ch-i operacyjnej, pomimo założenia w Paryżu szkoły chirurgicznej, stojącej na równi z wydziałami uniwersyteckiemi, Ch. mniej widoczne i doniosłe, niż w wieku poprzednim, zrobiła postępy, posuwała się jednakże stale naprzód i zaczęła coraz więcej rozszerzać działalność swą zbawienną poza granice krajów romańskich. We Włoszech przedstawicielami jej głównymi byli wtedy: Fabrizio ab Acąuapendente (ob.), odnowiciel bronchotomii (ob.), C. Magati, P. de’Marchetti, M. A. Se-yerino, anatom i chirurg neapolitański i A. Ciuc-ci, zalecający i wykonywający już kruszenie kamieni pęcherzowych. Wszyscy mężowie ci dzielnie pracowali nad postępem swej nauki, pomimo to i w w. XVII, nie im, lecz Francuzom pierwszeństwo znów się należy. Między tymi naczelne miejsce zajmuje P. Dionis (ob.), zarówno dzielny jako anatom i chirurg, a nadto znakomity jako profesor; po nim idą B. Saviard, L. Verduc, J. Mery i wielu innych jeszcze, którzy wszyscy przyczynili się bardzo do ugruntowania przewagi chirurgii francuskiej. W wieku tym w Niderlandach też poraź pierwszy Ch. zakwita potężnie; słynni anatomowie Tulpius (ob.) i Ruysch (ob.) uprawiają ją z powodzeniem, H. van Deventer (ob.) etaje się ojcem ortopedyi (ob.) nowożytnej,

jowie przybywali lekarze greccy, ale było to już w czasie zupełnego upadku Ch-i bizantyjskiej: wpływ jej zatem, jeżeli istniał wogóle, nie mógł być znacznym i z pewnością nie sięgał poza koła dworskie. Ch-ę dla bojarów i ludu obok bab i znachorów uprawiali też, jak gdzieindziej, mnisi, korzystający może czasami z rękopisów lekarskich z Bizancyum pochodzących. Podczas trwania dwu-wiekowej niewoli mongolskiej o jakimkolwiek rozwoju nauk, a więc i Ch-i, mowy być nie mogło; dopiero, gdy wielcy książęta Moskiewscy zdołali zrzucić z siebie jarzmo ciążące i władzę swą ustalić, mogły nastąpić zmiany na lepsze. Car Iwan Groźny, zawiązawszy stosunki z Anglią, przyciągnął ztamtąd w roku 1581 kilku lekarzy i cyrulików (ÓapÓepa), którzy w państwie jego byli pierwszymi przedstawicielami Ch-i zachodniej. Istniał też, sporządzony w roku 1583, przekład rękopiśmienny zielnika, prawdopodobnie M. Siennika, w którym kilka rozdziałów odnosiło się do puszczania krwi, opatrywania ran i t. p. Począwszy od roku 1619 spotykamy w Moskwie coraz liczniejszych chirurgów cudzoziemskich w służbie rządowej, a pod koniec wieku, już za panowania Piotra W., występują dwaj pierwsi chirurgowie krajowcy na sposób i wzór cudzoziemski wykształceni, mianowicie P. Robkiejew i D. Liebiediew, którzy jednak w zawodzie swym niczem się nie odznaczyli. W państwach skandynawskich istniała z dawien dawna Ch. tradycyjna, ludowa, lecz o chirurgach naukowo wykształconych głucho tam zupełnie, nawet w wieku XVII, w którym Szwecya tyle wojen krwawych prowadziła.—Głównym dorobkiem Ch-i w ciągu wieku tego jest: dalsze ulepszenie leczenia ran; techniczne wydoskonalenie trepanacyi (ob.), której nigdy więcej i częściej, jak wtedy, nie nadużywano; poprawa sposobów odejmowania członków (cięcie płatowe); wynalezieni© przez Morela krępulca (tourniąuet, ob.); wprowadzenie przez Blegnye’go elastycznych pasków przepuklinowych; poznanie dokładniejsze istoty przepuklin (ob.); rozwój techniki operaoyjnej kamieni pęcherzowych, oraz początki kruszenia ich. Dorobek to wcale pokaźny bezwątpieaia, ale przeceniać go nie trzeba, zważywszy, że na razie nie stał on się własnością ogółu, lecz był udziałem nielicznych uczonych chirurgów, zwłaszcza Włochów i Francuzów, przeważna zaś liczba chirurgów, rekrutujących się w go-larniach, nic o nim nie wiedziała, ani nawet wiedzieć chciała, trzymając się uporczywie dawnych przesądów i przestarzałej ciemnoty, przetrwał jeszcze aż do ostatnich dziesięcioleci w. XVIII, w których nareszcie znów zrozumiano, że nieszczęsny i niedorzeczny rozbrat pomiędzy medycyną wewnętrzną i Ch-ą koniecznie ustać powinien i że mniemana jej niższość ztąd jedynie pochodzi, iż przez tyle wieków pozostawiono ją w rękach ludzi bez nauki i bez znajomości ogólnej sztuki lekarskiej. Przyczyniły się do tej zmiany przekonań dwie rzeczy głównie, jako to: coraz liczniej we wszystkich krajach zakładane szkoły medyko-chirurgiczne, mające za zadanie kształcenie chirur-

P. Verduyn ulepsza sposób amputowania, A. C y-prianus, zręczny operator kamieni pęcherzowych, odważa się na laparatomię (ob.). W Anglii również znać postęp niepośledni, a na czele ówczesnych chirurgów angielskich stoi R. Wis eman,

Stan taki

(ob.) zręczny i doświadczony operator, godny poprzednik znakomitych chirurgów angielskich wieku następnego. W Niemczech w tym czasie stosunki też się nieco poprawiły, chociaż wogóle w kraju tym Ch. wciąż stała jeszcze bardzo nizko, pozostając wyłącznie prawie w rękach nieuczonych, zabobonnych i nieokrzesanych balwierzy i łazieb-ników, a nawet katów i oprawców, uchodzących nietylko u ludu prostego za dobrych chirurgów; dowodem tego kat berliński, Coblenz, którego pierwszy król pruski Fryderyk mianował swym lekarzem przybocznym. Najznakomitszym chirurgiem niemieckim w. XVII był W. Fabry, zwykle nazywany Fabricius Hildanus (ob.), który wykształcenie swe głównie zawdzięczał Francuzom w Met-zu i Genewie, gdzie J. Griffon był jego mitrzem Odznaczał się ten Fabry uczonością gruntowną i zdro-wemi poglądami, był stanowczym przeciwnikiem Paracelsistów i zwolennikiem postępu; pomimo to jednak równać się nie może ze współczesnymi Włochami i Francuzami, szczególniej jako operator.

Po nim na wzmiankę zasługują jeszcze: J. Scul-tetus, autor obszernego dzieła o narzędziach chir., wychowaniec uniwersytetu padewskiego, M. G. Pur-man, lekarz miejski we Wrocławiu, wykształcony na wzorach francuskich, nakoniec szwajcar J. Mu-ralt prof. w Zurychu.—W wieku XVII Ch. europejska zaczyna też rozszerzać swą działalność, choć pomału, i na Rossy ę. Znane są stosunki kraju tego z Konstantynopolem, od w. IX trwające; wiadomo też, że stamtąd_na dwór wielkoksiążęcy w Ki- gów wojskowych, a przytem coraz większe zajęcie się

Ch-ą przez uniwersytety, do owego czasu, z wyjątkiem włoskich, nie dbających o nią wcale prawie. Dobry przykład pod względem tym wyszedł znów z Francy i. Dzięki zabiegom chirurgów nadwornych Ludwika XV: Mareschala i La Peyro-niego w roku 1731 w Paryżu otwarto Akademię chirurgiczną, którą dekret królewski z dnia 23 kwietnia r. 1743 postawił na równi z wydziałami lekarskiemi uniwersytetu, zapewniając przez to chirurgom stanowisko naukowe, odmawiane im do owego czasu uparcie przez uniwersytet. W r. 1750do-dano nadto do akademii szkołę praktyczną (E c o 1 e pratiąue de chirurgie) wraz z kliniką (Hos-pice de perfectionnement). Zakład ten wiele bardzo przyczynił się do podniesienia jeszcze większego Ch-i francuskiej, i tak już pierwsze miejsce w Europie zajmującej Najznakomitszymi jej przedstawicielami byli: J. L. Petit (ob.), pierwszy dyrektor akademii chir., R. J. Croissant de Ga-rengeot, H. F. Le Drań, A. Louis, znakomity profesor i chirurg wyjątkowych zdolności, C. N. Le Cat, S. F. Morand, J. P. David, R. B. S a-batier, P. F. Percy, F. Chopart, H. Ravaton, P. F. Moreau i P. J. Desault, znakomity jako człowiek, lekarz i profesor, słusznie za ojca nowożytnej Ch-i francuskiej uważany. (Ob. życiorysy wymienionych). Chociaż Włochy od dawna już pierwszeństwa odstąpić musiały Francyi, posiadały jednak i w tym wieku chirurgów znakomitych, do których należą: A. Benevoli, zasłużony także jako okulista, J. N. Pallucci, A. M. Valsalva, słynny anatom, P. P. Molinelli pierwszy prof. Ch-i operacyjnej w Bolonii, A. Bertrand i, M. Troja i J. B. Pal et ta, należący też już do wieku XIX. Do nadzwyczajnego rozkwitu doszła Ch. w ciągu w. XVIII w Anglii, tak dalece, że zaczęła przyćmiewać blask szkoły francuskiej. Przodownikiem w tym pochodzie był W. Cheselden (ob.), gruntowny znawca anatomii, zręczny i śmiały operator, obdarzony umysłem niepospolitym; za nim szli: uczeń jego S. Sharp, dalej W. Brom-field, P. Pott, B. Bell, nakoniec wielki J. Hunter (ob.), wieczna chluba Ch-i angielskiej, lekarz niezwykłej miary, z którym żaden spółczesny a mało który z późniejszych równać się może. Oprócz wymienionych koryfeuszów, Anglia ówczesna posiadała jeszcze liczny zastęp dzielnych chirurgów, odznaczających się wiedzą głęboką i poważnem zapatrywaniem się na swą sztukę. Temu też przypisać należy przemożny wpływ Ch-i angielskiej na resztę Europy, dotąd nawet nieustający. — Wiek XVIII podniósł też nareszcie Ch-ę niemiecką z dotychczasowego poniżenia. Najmniej początkowo do tego przyczyniły się uniwersytety, które wciąż jeszcze stroniły od Ch-i praktycznej, poczytując ją za coś niegodnego i upadlającego dla doktorów medycyny. Pomimo tak nieprzyjaznego zachowywania się uniwersytetów, przewrót ku lepszemu jednakże dokonanym został głównie dzięki szkołom medyko-chirurgicznym, zapewniającym wychowań-com swym zupełnie inne, znacznie wyższe, wykształcenie, niżeli to, które dotąd od majstrów balwierzy otrzymywali. W Berlinie, wskutek zabiegów

E. K. Holtzendorffa (ob.), naczelnego chirurga wojsk pruskich, otwarto w r. 1714 dla kształcenia chirurgów wojskowych t. zw. Collegium medico-chirurgicum, dla którego później (1726) urządzono klinikę przy szpitalu „Chariteu. W roku 1770 Karol ks. wirtemberski założył akademię (H o h e Karlsschule), w której także kształcono chirurgów wojskowych. W Austryi przy szpitalu wojskowym, w Gumpendorfie, otworzono w roku 1780 szkołę, która po latach pięciu podniesioną została do godności akademii (Josephsakademie). W tym samym, mniej lub więcej czasie, powstały zakłady podobne w Zurychu i Dreźnie; przyczyniły się one niezmiernie do rozwoju nauki, a więcej jeszcze—do podniesienia godności chirurgów, których stan do owego czasu w Niemczech byuaj mniej poważanym nie bywał, chociaż już wówczas w liczbie ich znajdowali się ludzie zasobni w naukę i bogaci w doświadczenie. Do ich liczby należeli: J. L. Schmucker, wykształcony w Paryżu, chirurg naczelny wojsk pruskich za czasów Fryderyka W., oraz następcy jego J. Chr. A. The de n i J. U. Bilguer, w Austryi zaś J. A. Brambilla, włoch rodem, chirurg przyboczny ces. Józefa II, J. voi Mohrenheim, prof. akademii Józefińskiej, a następnie dyrektor akademii medyko-chir. w Petersburgu, znany jako chirurg i akuszer, i J. Hun-czovsky morawianin, także prof. w Josephinum, odznaczający się nadzwyczaj zacnym charakterem i wszechstronną uczonością, chociaż nie otrzymał wykształcenia uniwersyteckiego. W większości uniwersytetów niemieckich wykładano wtedy już wprawdzie Ch-ę, ale tylko teoretyczną, rzadko kiedy pokazując wykonanie operacyi jakiej na trupie, gdyż profesorowie zwykle żadnej wykonać nie umieli. A. von Haller, będący przez lat 17 profesorem Ch-i uniwersytetu w Getyndze, sam się do tego otwarcie przyznaje, że nigdy w życiu choćby najmniejszej operaćyi nie wykonał na żywym człowieku, z obawy, żeby mu szkody nie zrobić. Od takich nauczycieli trudno się było Ch-i nauczyć, lećz ićh słuchacze nie pragnęli też tego wcale; byliby się nawet mieli za pohańbionych, gdyby z Ch-ą praktyczną cośkolwiek musieli mieć do Czynienia. Jak głęboko zakorzenione były pod względem tym przesądy, dowodzi przypadek następujący. Prof. freiburskiego uniwersytetu Mederer von Wuth-wehr, człowiek światły i postępowo myślący, w r. 1774 publicznie przemawiał za koniecznością połączenia w jedną całość medycyny z Ch-ą, Czem tak oburzył uczniów swych, że z ledwością tylko zdołał ujść przed brutalnemi objawami ićh niezadowolenia. Jednakże i uniwersytety niemieckie musiały w końću zastosować się do wymagań postępu i słuszności. JużHeister (ob.), prof. w Altorf i Helmstedt, wydał w r. 1718 woale niezły podręcznik, nie zawierający wprawdzie nic nowego, lecz dający zebranie zupełne wiedzy Ch-i ówczesnej.— J. Z. Platner (ob.), prof. uniw. lipskiego, który, pomimo że był doktorem medycyny, odważył kształcić się w Cn-i praktycznej w Anglii i Fran-cyi, wydał cały szereg dzieł wcale niepośledniej wartości. Za dobrym tym przykładem podążyli też

nareszcie profesorowie inni, a pomiędzy nimi zajmu- den, A. G. Richter), złamań kości i zwichnień staje pierwsze miejsce A. G. Richter (ob.) w Ge- wów (J. L. Petit, A. Louis, Desault, Gooch); tyndze, gorliwy rzecznik ponownego połączenia me- wniknięcie dokładniejsze w istotę wielu cierpień dycyny z Ch-ą i przyznania tejże praw należnych, oraz kostnych i stawowych (P. Pott, E. Ford. B. Bell);

K. K. Siebold w Wurzburgu. Obu tym uczonym słusznie należy się miano ojców Ch-i niemieckiej, która, podniesiona przez nich do tak niesłusznie przez czas długi odmawianej jej godności nauki, w wieku bieżącym tak zdumiewająco świetnie w Niemczech zakwitła. — Niderlandy umiały w wieku XVIII na równej wysokości jak w poprzednim utrzymać Ch-ę swą; cblubnemi jej przedstawicielami byli: J. J. Ra u, P. Camper, (ob.),

zdobycie pojęć jaśniejszych o przepuklinach i leczeniu ich (Garengeot, Mauchart, Littre, Arnaud, Barbette, P. Camper, A de Gimbernat, J. L. Petit, P. Pott); ulepszenia znaczne w technice operowania kamieni pęcherzowych (Fróre Cóme, Cheselden, Morand, Le Cat) i w leczeniu chorób dróg moczowych (F. Chopart, J. Daran). — Technika amputacyj i wskazania do wykonywauia jej znacznym uległy zmianom (J. L. Petit, A. Louis, Alanson, P. J. Boucher, T. Bordenave, Bilguer, Schmucker, Kirkland, J. Hunter), zaczęto też zastępować ją przez wyłuszczanie (exarticulatio) członków w stawach (Le Drań, Chopart), lub przez częściowe wypiłowywanie kości (C. White, Percy, Park).— Wykonano też, głównie w celu leczenia anewryzraów (ob.) cały szereg podwiązań wielkich tętnic (Desault, Brasdor, J. Hunter. Warner, kynn, Abernethy), a w ogóle technika operacyjna, opierając się na danych anatomicznych, do niebywałych dotąd doszła wyżyn. — Desmurgia także starannie opracowaną została (Heister, Bach, Pon-teau); również ortopedya znalazła dzielnych przed stąwicieli w A. J. Venelu i Tomaszu Shel-

D. van Gesscher, E. Sandifort (ob.) i A.

drake.— Z tego szkicu widzimy, że w. XVIII zostawił po sobie bardzo bogatą spuściznę, a oddał ją w godne ręce, gdyż chirurgowie wieku bieżącego nietylko umieli korzystać z niej należycie, lecz do dni naszych starali się bezustannie powiększać ją własnym dorobkiem, co im się też dotąd pomyślnie udawało. Postęp Ch-i w wieku XIX, bez cienia przesady, zdumiewającym nazwać można. — Oddając wszelką sprawiedliwość wiekom minionym i uznając zupełnie wielkie ich zasługi, przyznać jednak trzeba, że wszystkie one razem, od czasów Hippokratesowych, mniej dla Ch-i zdziałały, niż dziewięć dziesiątków lat wieku bieżącego.— Złożyły się na to różne sprzyjające okoliczności, przedewszystkiem ostateczne zwalenie muru chińskiego, oddzielającego przez tyle wieków Ch ę od medycyny wewnętrznej, przez co przeszła ona z rąk, w najlepszym razie, niedouczonych cyrulików, w ręce lekarzy wszechstronnie wykształconych. — Kreśląc niniejszy, rys dziejów Ch-i, nie mogliśmy równocześnie uwzględniać losów medycyny, starającej się wciąż zachować swe stanowisko naukowe, tern bardziej, że wobec istniejącego, tak rażącego rozdziału, dwie te gałęzie nauki lekarskiej nie wpływały prawie wcale wzajemnie na siebie, a spotykały się chyba tylko na po-

Bonn.—W Szwecyi Olaf Acrel, wykształcony we Francyi, rozwinął działalność niezmordowaną, i czynem, przykładem a piórem, szerzył wśród ziomków swych wiedzę chirurgiczną, przez tak długi czas wśród nich zaniedbaną. — W Danii też teraz dla Ch-i nastały lepsze czasy, przeważnie dzięki G. Heuermannowi (ob.), prof. anatomii i Ch-i w Kopenhadze, gdzie w r. 1785 także założoną została dla lekarzy wojskowych akademia medyko-chir.; najdzielniejszym zaś chirurgiem duńskim wieku tego był czcigodny H. Cal-lisen (ob.).—Rossy a rozpoczęła wiek XVIII pod energicznym i postępowym rządem Piotra W., gorliwego zwolennika i znawcy chirurgii: znał on ją nietylko teoretycznie, lecz sam nieraz zabawiał się jej wykonawstwem i zwykł był przy sobie nosić najpotrzebniejsze do tego narzędzia. Łatwo więc zrozumieć, że starał się też o rozpowszechnienie jej w swem państwie. — W r. 1706 przy szpitalu moskiewskim założył prosektoryum i szkołę wyższą dla felczerów wojskowych; w r. 1715 toż samo uczynił w Petersburgu; oprócz tego starał się ściągnąć do służby swej licznych chirurgów zagranicznych. Zarządów córki jego, Elżbiety, ulepszono znacznie szkoły felczerskie, a w r. 1755 założonym został uniwersytet moskiewski, w którym j pierwszym profesorem Ch-i był J. F. Er as mus, strasburczyk; po nim zaś, jako pierwszy krajowiec, a naukę tę wykładał Szymon Gerasimowicz Zibielin (1768). Za panowania Katarzyny II powstała w Petersburgu (1783 r.) do dziś istniejąca akademia medyko-chirurgiczna, której dyrektorem został wyżej już wspomniany J. von Mohren-heim. — Najważniejszą przyczyną istnie świetnego rozwoju Ch-i w ciągu w. XVIII, stała się coraz powszechniejsza i dokładniejsza znajomość anatomii, szerzona w nowozakładanych szkołach, a zachęcająca do podejmowania się coraz trudniejszych i śmielszych operacyj. Niemało też oddziałały na jej rozkwit, szczególniej w drugiej połowie wieku ; lu anatomii, i to nie zbyt często. Wiek XIX do-tego, wielkie postępy fizyologii i wpływ prac ge- I piero pod względem tym zmienił wszystko na lep-nialnego J. Huntera. Nie sposób wyszczególniać ! sze i dziś medycyna ręka w rękę z Ch-ą razem tu wszystkich, tak licznych i ważnych ulepszeń, j kroczy do coraz doskonalszej przyszłości, nawet które wzbogaciły Ch-ę w wieku tym; zaledwo powiedzieć można, że w pochodzie tym raźniej na-w krótkości najważniejsze przytoczyć możemy. I tak: przód posuwa się ta, która przez wieków tyle ulepszenie techniki podwiązywania naczyń krwa- ^odgrywała rolę kopciuszka. Wydziały lekarskie wiących (A Louis) i tamowania krwiotoków w ogól- w uniwersytetach pozbyły się nakoniec pychy swej ności; staranne i na rozumowanych zasadach opar- niedorzecznej, przyznały Ch-i przynależne jej pra-te leczenie ran (J. Hunter, Le Drań, Ravaton, The- wa i dopuściły ją do wielkiego ołtarza nauki. —

Doktorowie, zasobni we wszechstronną wiedzę lekarską, przestali wstydzić się noża chirurgicznego, tak często dotąd nadużywanego przez nieuków, i z zapałem jęli się pracy, do której ich, niestety, przez tyle setek lat nie dopuszczały głupie przesądy. — Szkoły chirurgiczne, pozakładane w wieku poprzednim, wobec tego zwrotu stały się teraz zbytecznemi: to też stopniowo pozamykano je, lub zrównano pod każdym względem z wydziałami uni-wersyteckiemi; a gdzie jeszcze dawne ich szczątki istnieją, nie kształcą już chirurgów w dzisiejszem pojęciu, lecz tylko felczerów, którzy, jako zabytki archeologiczne średniowiecznej Ch-i, więcej szkody, , gów, a znajdując w Anglii jedynie zupełnie godną niż pożytku ogółowi przynoszą. — Stanąwszy znów siebie współzawodniczkę. Lecz były to ostatnie lata na podstawach właściwych, Oh. przyswoiła sobie l< jej górowania nad innemi narodami; dziś w całej szybko wszystkie zdobycze wiedzy lekarskiej zda- Europie i Ameryce północnej napotkać już można wien dawna pochodzące, oraz dokoła niej bujnie wyrastające, wskutek ogromnego rozwoju nauk przyrodniczych i lekarskich, a nadto sama skrzętnie i gorliwie pracuje nad swym własnym rozwojem.

ściwych wyrazów, gdzie znajdzie dokładniejsze szczegóły o osobach i rzeczach tu wspomnianych tylko. — Włochy poszczycić się mogą na początku wieku tego jednym z najznakomitszych chirurgów świata; jest nim A. Scarpa, również słynny jako anatom i okulista. Po nim wymienieni jeszcze być mogą: J. Baronio, J. Canella, P. Pabrizzio, Gritti, R. Signoroni, Rizzoli i T. Vanzetti, niegdy prof. chir. w Charkowie.—Przez całą pierwszą połowę wieku naszego Francy a dzierżyła jeszcze wciąż berło, przodując innyrn krajom, zarówno liczbą, jak i dzielnością swych chirur-

chirurgów w niczem nieustępujących najlepszym francuskim, czasem ich nawet pod niektóremi względami przewyższających. — Z wielkiej liczby znakomitości francuskich na wyszczególnienie zasługują: uczony P. Lassu s; świetuy profesor F. J. Pe Ile tan; poważny A Boy er, autor obszernego i wybornego podręcznika; N. Heurteloup (ojciec), dyrektor wojskowej służby zdrowia; J.D. Larrey, według słów Napoleona 1, najcnotliwszy z ludzi* chirurg naczelny wielkiej armii; W. Dupuytren, niesłychanie zręczny operator, świetny i wpływowy profesor; uczony B. A. Richerand, ceniony także jako fizyolog; F. J. Roux. zasłużony osobliwie przez ulepszenie sposobów wypiłowywania kości; J. M. Delpećh, prof. w Montpellier, wynalazca tenotomii, przez co stał się ojcem ortope-dyi najnowszej, on też pierwszy dowiódł, że tak zw. choroba Potta polega na gruźlicy kości; K. E. Lallemand, zasłużony autor o chorobach narzą-

przeważnie znany ze szczęśliwych operacyj przetok pęcherzo-pochwowych, do jego czasu za nieuleczalne uchodzących; J. Z. Amussat, autor wielu prac cennych; Leroy d’Etioles, J. Civi ale N. Heurteloup (syn) i P. S. Segalas wprowadzili w powszechne użycie kruszenie kamieni pęcherzowych, przez wynalezienie odpowiednich ku temu narzędzi: A. Vidal (de Cassis), autor jednego z najlepszych podręczników; J. F. Malgaigne, wyborny profesor, autor znakomitych prac o złamaniach kości i zwichnieniach stawów, wielki znawca dziejów Ch-i, szczególniej średniowiecznej; A. Nel a ton ulepszył różne operacye kiszkowe, cy-stotomię i przyczynił się bardzo do rozpowszechnienia owaryotomii; E. Chassaignac, wynalazca sposobu operowania za pomocą odgniatania (ecra-sement lineaire) i sączków (drainage); A Bonnet z Lyonu, reformator leczenia chorób stawowych; J. B. L, Baudens, lekarz naczelny wojsk francuskich, operator postępowy, gorliwy krzewiciel Ch-i

Stworzone przez Bi cha ta (ob.) histologia i anatomia patologiczna, z tak wielkiem powodzeniem przez następców jego uprawiane i rozwijane, niezmiernie dodatnio wpłynęły na rozwój Ch-i.—Wynalezienie, a raczej zastosowanie, środków znieczulających (Eter w r. 1846, Chloroform pod koniec r. 1847) przyniosło jej niełatwo dające się obliczyć korzyści, umożebniając wykonywanie niektórych operacyj, które przedtem, z powodu swej bole sności, lub zbyt długiego trwania, były niemożliwemi prawie, a odejmując wszystkim wogóle owe straszne męki fizyczne i moralne, z któremi dotąd nierozerwalnie bywały złączone, przez co znów coraz częstsze stosowanie ich stało się możebnem. Ogromnym także był wpływ znieczulania na samą technikę operacyjną, która przez nie straciła wiele na dów moczo-płciowych; J. Lisfranc, biegły ope-szybkości i elegancyi, lecz pozbyła się za to sza- rator, znamienity profesor, zwolennik Ch-i zacho-blonowości tak zw. Ch. klasycznej (ob.), a mo- wawczej (ob.), wynalazca nowych sposobów robienia gąc teraz pracować bez pośpiechu, nabyła znacz- wyłuszczeń w stawach; A. A. L, M. Velpeau, lenie więcej staranności i oględności, które się sta- karz wszechstronnie uczony, wyborny anatom i chi-ły pierwszemi podwalinami Ch. zachowawczej rurg, nadto niepośledni fizyolog i dobry akuszer; (ob.). — Najświetniejszą i najdonioślejszą nareszcie L. J. Sanson, A- J. Jobert de Lamballe, zdobyczą Ch-i nowoczesnej jest wynaleziona przez Listera (ob.), antyseptyka (ob.) i będąca już dziecięciem lat ostatnich, aseptyka (ob.), które sprowadziły przewrót zupełny i stanowczy w sposobie leczenia ran i dały chirurgom możność wykonywania ze spokojem i pewnością siebie nawet takich operacyj, przed któremi wzdragali się jeszcze przed dwudziestu laty choćby najśmielsi i najbieglejsi ich koledzy. — Dzięki antyseptyce,

83

Ch. zachowawcza też święci najświetniejsze swe tryumfy. — Wskazawszy najgłówniejsze przyczyny niesłychanego rozwoju Ch-i w ciągu wieku XIX-go, nie możemy wdawać się tu w szczegółowe wyliczenie ulepszeń, będących jego wynikiem, jest ich bowiem zbyt wiele i dotyczą wszystkiego, czem się tylko Ch. zajmuje — Ograniczamy się zatem do wymienienia nazwisk najzasłużeńszych chirurgów tego stulecia, z dodaniem, gdzie trzeba, krótkich wzmianek o ich znaczeniu, odkryciach lub wynalazkach, odsyłając czytelnika Encyklopedyi do wła-

Wielka Enc. ilustr T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

zachowawczej; K. G, Pravaz, ortopedysta, wynalazca wstrzykiwań podskórnych; L. J. Be gin, pisarz znakomity, lekarz naczelny wojskowy; E. F. B1 andin, anatom i operator pierwszorzędny; Flaubert w Rouen, pierwszy w Europie wykonawca szwu kostnego (1838) i E. Mirault, znany z ulepszenia operacyi wargi zajęczej. — W czasach nam bliższych odznaczyli się jeszcze: Sód i llot, który, jako jeden z pierwszych we Francyi, stosował gal-wano-kaustykę i A. Verneuil, wykonawca wielu operacyj plastycznych; P. Br o ca, znany także jako uczony antropolog; L. Farabeuf, L. Gosse-lin, L. O lii er, E. Follin, najlepszy może chirurg francuski z drugiej połowy wieku; S. Duplay,

F. Guyon i Reliąuet, obaj zajmujący się z powodzeniem wielkiem chirurgią dróg moczowych; Le Fort, zręczny operator; Pean, wynalazca znanych szczypczyków (pince hemostatiąue); P. T i 1-laux, O. Terrillon, A. Jamain, Trólat, Pa-ąuelin, wynalazca termokautera; J. i A. Gueri-nowie, M. Jeanel, E. Vineent i A. Desprós. Wszyscy tu wymienieni przyczynili się do postępu i rozwoju Ch-i. Zastęp to bardzo pokaźny, chociaż wielu jeszcze, szczególniej spółczesnych, nie wymieniliśmy wcale. — W Szwajcaryi odznaczyli się w pierwszej połowie wieku J. P. Maunoir w Genewie i M. Mayor w Lozannie, aż do przesady oryginalny w swych pomysłach. — Anglia, jak w wieku poprzednim, wciąż szczycić się mogła dzielnymi chirurgami, którym przodowali lub przodują jeszcze: W. Hey, J. i K. Bellowie w Edynburgu, J. Lis ars, pierwszy wykonawca owaryoto-mii w Europie (1825), biegły anatom; Deaderick, który się najpierw odważył na wypiłowanie szczęki dolnej; J. Henn en, lekarz naczelny wojsk angielskich; A. Burns w Glasgowie; R. Listo n, przedewszystkiem zasłużony przez ulepszenie sposobów wy piłowania stawu łokciowego; J. War-drop, chirurg przyboczny króla Jerzego IV, dobry okulista; J. F. Jones, autor wybornej pracy o krwiotokach; J. Thomson, naukowy badacz stanów zapalnych; znakomity Sir Astley Cooper, obok Dupuytrena pierwszy chirurg swego czasu; B. Travers, także dobry jako okulista; B. C. Brodie, który pierwszy wykonywał trepanacyę kości przy zapaleniu ropnem ich szpiku, również zasłużony jako fizyolog, psycholog i neuropatolog; W. Lawrence, prof. anat. i chir., biegły okulista; J. J. Guthrie, znakomity operator, autor wielu dobrych prac o ranach postrzałowych i innych uszkodzeniach; J. Syme, operator, znany z ulepszeń sposobów wypiłowywania stawów, odejmowania stopy i wyłuszczania szczęki dolnej; A. Colles i R. Carmichael w Dublinie, zasłużeni badacze patologii chirurgicznej; J. K. Carpue, pierwszy w Europie wykonawca rynoplastyki na sposób indyjski (1814); z późniejszych górują: W. Watson Cheyne, Howard Marsh, T. Bryant R. Barwell, W. Allingham, J. Paget, H. Thompson, T. Spencer Wells, T. Annan-dale, H. Morris, T. Pridgin Teale, a przed wszystkimi innymi Szkot J. Lister, wynalazca antyseptyki, jeden z największych dobroczyńców ludzkości, zasługujący na wieczną wdzięczność i sławę.— Tu nawiasowo nadmienić musimy, ze w Anglii — de jurę przynajmniej — istnieje jeszcze do dziś rozdział pomiędzy medycyną i chirurgią, dla której uniwersytety angielskie, zupełnie na średniowieczny sposób urządzone, dotąd są niedostępne; pomimo to chirurgowie angielscy, kształceni w szkołach i klinikach osobnych, pod względem naukowym w niczem nie ustępują kolegom swym w reszcie Europy. — W Ameryce północnej w ciągu wieku tego, Ch., szczególniej ginekologiczna, zakwitła nadzwyczaj szybko; przedstawicielami jej głównymi są: J. C. Warren, naczelny lekarz wojskowy w czasie wojny o niepodległość; W. Mott, śmiały operator, który pierwszy odważył się podwiązać tętnicę bezimienną; F. Syng Physick, prof. chir. w Filadelfii, uczeń J. Huntera; E Mac Do we 11, pierwszy wykonawca wycięcia jajnika (1809), którą to operacyę w ojczyźnie jego wielce wydoskonalili później: Peaslee, bracia Allen, Kimball, Dunlop, Bradford i J. Marion Sims. Z późniejszych chirurgów amerykańskich godni jeszcze wzmianki są: F. S. W aleś, W. Hunt, W. S. For bes, D. Hayes Agnew, J. Ash-hurst, Ch. Johnston, J. H. Packard i Ch. Heath. — Długo w nieuctwie uśpiona Ch. niemiecka, przebudziwszy się nareszcie w w. XVIII, za dni naszych doszła do nadzwyczaj pomyślnego rozwoju; tak, że w niczem już teraz nie ustępuje ani francuskiej, ani angielskiej, a czasami nawet je wyprzedza. — Dobry przykład wyszedł przeważnie z Wiednia, gdzie von Kern w r. 1807 wyjednał otwarcie szkoły operacyjnej, z której później wyszło bardzo wielu zdolnych i biegłych chirurgów, sam się też wielce przyczynił do uproszczenia sposobów leczenia ran. — Z uczniów jego w Austryi pierwsze miejsce zajęli J. von Watt-mann i F. Schuh, obaj prof. chir. w Wiedniu, lecz w całych Niemczech było ich wielu. F. F. von Walther, prof. chir. w Monachium, także jako okulista znany zaszczytnie, równie wykształcił całe pokolenie południowo-niemieckich chirurgów, pomiędzy którymi najwięcej odznaczyli się: prof. K. von Textor w Wiirzburgu i M. G. von Chelius w Heidelbergu.—W Niemczech północnych uniwersytet Getyngeński wydał dwu wielkich chirurgów: K. J. M. Langenbecka (starszego) i L. Stromeyera. W nowoutworzonym uniwersytecie berlińskim wychowańcy Wiednia: J. N. Rust i K. F. von Graefe (starszy), znany szczególniej ze swych operacyj plastycznych, niezmordowanie pracowali nad podniesieniem Ch-i w SN^ej ojczyźnie. Godnym ich następcą był genialny J. F. Dieffen-bach, jeden z najlepszych chirurgów wieku bieżącego. — Oprócz tych wymienieni być winni: E. Blasius w Halli i G, B. Guenther w Lipsku, pierwszorzędni pisarze o akiurgii; B. Heine w Wiirzburgu, wynalazca sposobu wypiłowywania kości z zachowaniem błony okostnej; T. Middel-dorpf w Wrocławiu, zasłużony przez ulepszenie i rozpowszechnienie galwanokaustyki; A. Wagner, autor ważnego dzieła o odtwarzaniu się kości; C. O. Weber, G. Simon, prof. wiedeński F. von

W w.

Pitka, Czech rodem; Wacław Linhart, Mora wiania, jeden z najzręczniejszych operatorów nowoczesnych; T. Billroth w Wiedniu; B. Lan-genbeck (młodszy) w Berlinie, wielce zasłużeni na polu Ch-i teoretycznej i praktycznej, słusznie słynący jako wyborni profesorowie; obok nich wielkie dla nauki i praktyki zasługi położyli jeszcze: A. Bardeleben, G. F. B. A de 1 mann, F. von Ammon, E. Zeis, historyk Ch-i plastycznej; R. Wilms, Thiersch, W. Bruns, twórca Ch-i krtaniowej; Buro w, Hueter, Volkmann, Roser, Koenig, Luecke, W. Busch, von Nuss-baum, F. von Esmarch, H. Ma as, E. Albert,

E.    Gurlt, Trendelenburg, Berg mann, H. Tillmanns, M. Schede, F. Petersen i wielu, wielu innych, dziś jeszcze żyjących i dla dobra nauki z powodzeniem pracujących. — W Holan-dyi Hendriksz pierwszy (1814) zaczął stosowanie, dziś słusznie tak rozpowszechnionych opatrunków gipsowych. — W Belgii Seutin i Z. Merchie wydoskonalili opatrunki stałe.—W Rossy i do rozwoju Ch-i przyczynili się głównie E. Bujalskij, dobry anatom; Rklickij; Niemiec J.

F.    M. Heyfelder; wspomniany już Włoch Vau-zetti; a przedewszystkiem sława narodu swego, potężny M. Pirogo w, chirurg i anatom niezwykłej miary, równający się z najlepszymi w Europie, następnie uczeń jego, przedwcześnie zmarły profesor kijowski J. Szymanowski, który wiele bardzo przyczynił się do ulepszenia opatrunków gipsowych i udoskonalenia operacyj plastycznych. Z dziś żyjących w Rossyi chirurgów pierwsze miejsce zajmuje Sklifassowskij.— Z naszkicowanego zaledwie przez nas obrazu Ch-i spółczesnej, widać, że stan jej jest kwitnącym i że upoważnia nas do spodziewania się po niej w przyszłości coraz piękniejszych i użyteczniejszych postępów. — W powyższym zarysie dziejów Ch i, nie wspomnieliśmy ani razu o losach jej w kraju naszym, nie dla tego atoli, żebyśmy nic zgoła o nich do powiedzenia nie mieli, lecz ponieważ sądziliśmy, że stosowniej będzie z osobna o nich pomówić. Że u nas tak samo, jak u innych narodów musiały istnieć prastare początki Ch-i, na doświadczeniu nieudol-nem i gusłach oparte, o tern w żadnym razie wątpić nie można, zdają się bowiem o tem świadczyć niektóre praktyki przez lud nasz do dziś dnia jeszcse stosowane, a z Ch-ą prawdziwą nic wspólnego nie mające. Gdy po zaprowadzeniu wiary chrześciań-skiej przybyli do nas w wieku XI benedyktyni, jak wyżej nadmieniliśmy, także sztukę lekarską uprawiający, musiały się też wraz z nimi dostać do nas pierwsze początki lepszej wiedzy chirurgicznej, które wszelako niewiele pewno wpłynęły na ugruntowanie jej u nas. Z sąsiednich Niemiec spływała do nas przeważnie wiedza i cywilizacya Zachodu, a że tam do końca w. XVIII, jak widzieliśmy, stan Ch-i był bardzo nie świetny, więc też stamtąd do nas nie wiele dobrego pod względem tym przybyć mogło. Przy boku króla, lub książąt udzielnych, znajdowali się zapewne ludzie z Ch-ą cokolwiek lepiej obeznani, prawdopodobnie cudzoziemcy, jak to widać z krouiki Galla (ks. II, rozd. 14), gdzie o tem mowa, że stolnik Wojsław, gdy Bolesław Krzywousty dobywał na Pomorzanach Międzyrzecza, ciężko ranny w głowę, ocalał jedynie dzięki usunięciu potrzaskanych kości przez lekarza biegłego. Odwieczny zwyczaj używania łaźni do końca w. XVII był u nas rozpowszechniony bardzo, a utrzymujący je po miastach łaziebnicy trudnili się też wykonawstwem Ch-i, tak samo jak w Niemczech, stawiają* bańki, lecząc rany, stłuczenia i iune przypadłości zewnętrzne, stosowanie zaś leków wewnętrznych było im wzbronione; również nie wolno im było trudnić się goleniem, należącem do cyrulików uprawiających Ch-ę w szerszych trochę rozmiarach, lecz tak samo nieudolnie i nienaukowo, jak tamci. Oba te stany tworzyły odrębne cechy czyli bractwa, składające się z mistrzów, towarzyszy i uczniów, i posiadały swe prawa i przywileje, zupełnie jak inne rzemiosła, z któremi też pod względem umysłowego i naukowego rozwoju stały zupełnie na równi. Chirurgowie tego rodzaju—a innych przez długie wieki u nas nie było—w najlepszym razie nawet nie dorównywali naszym felczerom spółcze-snym, posiadającym z pewnością więcej nauki i znajomości rzeczy od nich. Jak szczupłym był ioh zakres działalności, poucza nas ustawa nadana cyrulikom poznańskim w r. 1517, później kilkakrotaie przez królów potwierdzana. Widzimy z niej, że oprócz golenia brody i strzyżenia włosów, zajmowali się puszczaniem krwi, wyrywaniem zębów, otwieraniem ropni, gojeniem ran i wrzodów za pomocą plastrów i maści cudackich, oraz leczeniem złamań kości i innych uszkodzeń ciała; o chirurgii operacyjnej prawie pojęcia nie mieli. Taż ustawa poucza nas, że kto po odbyciu nauki u mistrza cechowego, a po zostaniu towarzyszem —nadto jeszcze wędrówki i praktyki, chciał dostąpić godności mistrzowskiej, poddać się musiał wobec bractwa rodzajowi egzaminu, zasadzającego się głównie na tem, że powinien był wykazać umiejętność swą w sporządzeniu kilku plastrów i maści, wówczas w użyciu będących, oraz biegłość w ostrzeniu brzytew, pusz-czadeł i nożyczek. Gdy to umiał, mógł już mistrzem zostać, więcej nie wymagano od niego. W Uniwersytecie Krakowskim, jak w innych europejskich, Ch-i nie uczoao wcale, a lekarze nasi, udający się do Włoch i innych krajów na naukę, tam się też mało, lub nic zgoła, o nią nie troszczyli, idąc za przykładem swych zagranicznych, uczonych kolegów. Nie można się zatem dziwić, że literatura nasza wieku XVI, skądinąd tak bogata, dzieł chirurgicznych nie posiada wcale; chyba-byśmy za takie uważać chcieli zielniki, w których, między inne-mi.jest też mowa i o puszczaniu krwi, stawianiu baniek, leczeniu ran i „nauce balwierskiej¹*.

XVII stosunki te pozostały prawie bez zmiany; lekarze nasi w dalszym ciągu stronili, tak samo, jak wszędzie, od Ch-i praktycznej, pozostawiając ją ciemnym nieukom, wycbowańcom golami i łaźni, albo włóczącym się przybłędom z Niemiec i Włoch, i co najwyżej, zapoznawali się z nią trochę teoretycznie za pomocą książek. Jednakże z wieku tego posiada literatura nasza prace chirurgiczue uczonego doktora Jana Jonstona z Szamotuł (ob.), lekarza nadwornego Leszczyńskich, oraz Goskiego, obu piszących po łacinie, nadto JanuszaGehemy, szlachcica polskiego, wykształconego w Hollandyi, który był lekarzem elektora brandenburskiego, a pisał po niemiecku. Uważać go trzeba za pierwszego uczonego Polaka, zajmującego się poważnie Ch-ą; wpływu jednak na jej rozwój u nas nie wywarł Gehema żadnego, gdyż przebywał i działał poza granicami ojczyzny. W końcu wieku tego chirurg cechowy warszawski, Maci ej Danilkowicz widocznie dobrej używać musiał sławy, bo go Piotr W. do siebie do Moskwy powołał. Wiek XVIII, tak ważny dla rozwoju Ch-i w Europie całej, u nas równie naprawę jej sprowadził nareszcie, lecz naprawdę rozwinęła się ona dopiero w ciągu wieku bieżącego. W r. 1775 założoną została w Grodnie szkoła medyko-chirurgiczna, którą w r. 1781 przeniesiono do Wilna, przemieniając ją na wydział lekarski tamtejszego uniwersytetu; w Krakowie w r. 1779 powstała przy uniwersytecie pierwsza klinika chir. polska; w r. 1789 Warszawa otrzymała także, niestety, zbyt krótko istniejącą szkołę chirurgiczną; w r. 1784 założono we Lwowie uniwersytet, którego wydział lekarski zamknięto jednakże już w r. 1805. W r. 1809 otworzono w Warszawie wydział medyko-chirurgiczny, połączony w r. 1817 z nowo-założonym uniwersytetem, istniejącym do r. 1831. W zreorganizowanym (r. 1803) uniwersytecie wileńskim, a po zamknięciu go—w akademii medy-ko-chir. tamtejszej (1832—1840), wykład teoryi i klinika chirurgiczna istniały i rozwijały się pomyślnie. Za dni naszych już w Warszawie powstała na nowo akademia medyko-chir. (ob.), wcielona następnie do Szkoły Głównej (ob.). Wszystkie te zakłady naukowe, mniej lub więcej gorliwie i pomyślnie pracowały nad rozwojem Ch-i u nas, a główniejszymi jej profesorami od końca wieku zeszłego byli następujący: R. J. Czerwiakowski, L. Bierkow-ski, J. Bryk, Mikulicz, Obaliński i Rydygier w Krakowie; J. Czekierski, A. F. Dybek,

E. K. Nowicki, A. Janikowski, A. Le Brun, P. Girsztowt, H. Korzeniowski i J. Kosiński w Warszawie; A. Matusz ewicz, J. Brio-tet, J. F. Niszkowski, W. Pelikan i K. Por-cyanko w Wilnie. Wszyscy ci lekarze przyczynili się niezmiernie do podźwignięcia wiedzy chirurgicznej naszej i doprowadzili ją do tego, że pod wielu względami dziś już zupełnie zrównała się z takąż wiedzą w innych krajach Europy i posiada wśród spólczesnych nam lekarzy ze wszech miar dzielnych przedstawicieli, mogących się śmiało mierzyć z dobrymi nawet bardzo kolegami zagraniczne-mi.—Literatura chirurgiczna nasza, aczkolwiek nie tak bogata i wspaniała, jak u innych narodów, rozwija się też wciąż dość pomyślnie, pomimo, że «zasy nasze nie nazbyt temu sprzyjają. Ojcami jej nazwać można J. R. Czerwiako wskiego, L. Perzynę z zakonu Braci miłosierdzia i J. Czekierski eg o, autorów pierwszych podręczników Ch-i w języku naszym napisanych.—Por. J. Freind „The history of Physik from the time of Galen to the beginning of the XVIcentury“ (Londyn 1725 —

26); J. F. C. Hecker „Gesehichte der Heilkunde“ (Berlin 1822—29): tenże „Gesch. d. neueren Heil-kunde“ (Berlin 1839); Sprengel „Versuch e. prag-matischen Gesch. der Arzneykunde“ (Halle 1821 — 28); F. Puccinotti „Storia della medicina" (Li-vorno 1850); P. Perrone „Storia prammatico-cri-tica delle scienze naturali e mediche presso i Gre-ci, Romani, Arabi ed i popoli dell’Europa al medio evo“ (Neapol 1854); Guardia „La medecine ń tra-vers les siócles" (Paryż 1865); T. A. Wise „Re-view of the history of medicine" (Londyn 1867); Ch. Daremberg „Hist. des Sciences mód." (Paryż

1870); F. Fródault „Hist. de la módecine" (Paryż 1872—73); H. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Medi-cin“ (w. III Jena 1875 — 1881); E. Dupouy „Le moyen age módical" (Paryż 1888); A. Haller „Bi-bliotheca chirurgica“ (Bern 1774—75); A. Portal „Hist. de 1’anatoraie et de la chirurgie “(Paryż 1770 — 73, tomów 7); Dujardin et Peyrilhe „Histoire de la chirurgie" (Paryż 1774—1780); Rigels „Forsog til Chirurgiens Historie" (Kopenhaga 1786); K. Sprengel „Gesch. d. Chirurgie" (Halle 1805—1819); J. G. Bernstein „Gesch. d. Chirurgie" (Lipsk 1822—23); J. E. C. Hecker „Chirurgia. Gesch. ders.“ w Rusta „Handbuch d. Chir.u (t. IV str. 613—677, Berlin 1831); Malgaigne Hi story a Ch-i w przedmowie do dzieła „Oeuvres d’Ambroise Parć" (Paryż 1840, t. I str. I—CCCLI); J. W. L. Griinder „Die Gesch. d. Chirurgie von der Urzeit bis zum Anfang d. XVIII Jahrhunderts“ (Wrocław 1859); Broca „Confćrences historiąues" (Paryż 1865); G. Fischer „Chirurgie vor hundert Jahren" (Lipsk 1876); H. Joachim „Papyros Ebers. Das alteste Buch iiber Heilkunde"; F. Hessler „De antiąuorum Hindorum medicina" (Wiirzburg 1830);

G.A. Lićtard „Essai sur 1’histoire de la medicine chez les Indous" (Strasburg 1858); J. E. Royle „An Essay on the antiąuity of Hindoo Medicine" (Londyn 1867); W. Zaremba „Pogląd na stan sztuki lekarskiej w Indyach Starożytnych" (Poznań 1891); tenże „Zarys sztuki lekarskiej w Chinach" (Poznań 1889); Wunderbar „Biblisch - talmudische Medi-cin" (Ryga i Lipsk 185Ó); Houdart „Histoire de la mód. grecąue avant Hippocrate" (Paryż 1856); Ch. Daremberg „La módecine dans Homóre" (Paryż 1865); tenże „ndat de la mód. entre Homóre et Hippocrate" (Paryż 1869); D. van Gesscher „Heel-kunde van Hippokrates" (Amsterdam 1790); J. Mat-ter „Essai historiąue sur l’ócole d’Alexandrie“ (Paryż 1820); C. Kissel „A. C. Celsus. Eine hist. Mo-nographie" (Giessen 1844); Beverovieius „Idea medicinae yeterum'⁴ (Lejda 1637); L. Neugebauer „O narzędziach starożytnych chirurgicznych... odnalezionych w ruinach... Pompei i Herkulaneum" (Warszawa 1882); E. Littró „Etudes sur les barbares et le moyen &ge“ (Paryż, 1867); E. Wustenfeld „Gesch. d. Arabischen Aerzte u. Naturforscher" (Getynga 1840); S. de Renzi „Storia documentata della scuola medica di Salerno" (Neapol 1857, wyd. II); G. A. Brambilla „Storia delle scoperte fisico-medico-anatomico-chirurgiche fatti dagli nomini il-lustri italiani" (Medyolan 1780); A. Corradi „Della chirurgia in Italia dagli ultimi anni del secolo

scorso fiuo al preseute“ (Bolonia 1871); „Eloges wiele można było zwracać uwagi na staranność lus dans les sóances publiąues de 1’acad. roy. de wykonywania, ani na uwzględnienie właściwości chirurgie* (Paryż 1859); J. B. Simonin (póre) każdego danego przypadku. Jedyną zasługą kie-„EsąuissedeThistoirede la inedeeineetde la chirurgie en Lorraine⁴ (Nancy 1859); Rochard „Hist. de la chirurgie franęaise au XIX siócle* (Paryż 1875); G.

runku tego była niezwykła szybkość w działaniu, w owym czasie, gdy nie stosowano jeszcze eteru lub chloroformu, mająca zapewne zalety swoje, lecz posiadająca też strony wielce ujemne. Wprowadzona przeznią szablonowość krępowała zbytecznie swobo-bę osobistą chirurgów i prowadziła wielu z nich do pracy bezmyślnej, czysto mechanicznej, zbyt mało uwzględniającej stan szczególny każdego chorego. Najwięcej odczuwać się to dawało w lazaretach wojskowych, niestety, aż nadto przeludnianych, dzięki ustawicznym wojnom w początkach w. tego prawadzonym. Dopiero wejście w użycie powszechne środków znieczulających pośpiech w operowaniu uczyniło zbytecznym i kres położyło dalszemu panowaniu Ch-i kl-ej, która najdłużej jeszcze znajdowała zwolenników we Francyi. U nas ostatnim jej, bardzo wybitnym, przedstawicielem był H. Korzeniowski (ob.), który operował z artystyczną biegłością i szybkością podziw budzącą.

Chirurgia konserwatywna, ob. Ch. zachowawcza.

Chirurgia operacyjna—A ki u rgi a (ob.).

Chirurgia plastyczna (łac. Ch. curtorum, M ori o plastice, Neoplastice, Anaplastice; włosk. Autoplastica; francusk. Autoplastie, Chirurgie plastiąue, Ente aniinale, protó-seorganiąue; ang. Autoplasty, Plastic surgery; niem. Plastische [anbildendo] Chirurgie, Organische Plastik). Nazwę tę nosi część chirurgii operacyjnej, zajmująca się t. zw. protezą organiczną, czyli odbudowywaniem utraconych części ciała, o ile to wogóle jest możliwem, lub przynajmniej łataniem braków wrodzonych albo nabytych, a to za pomocą operacyj odpowiednich, których na tern miejscu szczegółowo opisywać nie możemy. Ma-teryałem, którym się w tych razach chirurg posługuje, jest zawsze skóra chorego, rzadziej błony śluzowe, a przy tak zw. osteoplastyce (ob. niżej), tak, że i błona okostna. Plastyka organiczna zasadza się na tern, że w bezpośredniem sąsiedztwie braku substancyi, powstałego z jakiego bądź powodu, wycina się płat odpowiedniego kształtu z całej grubości skóry, tak jednakże, żeby w jednem miejscu (mostek, szypuła) pozostał złączony z resztą tejże; następnie oddziela go się nożem od części pod nim leżących, i obraniwszy za pomocą cięć powierzchownych brzegi braku, przyszywa się do nich brzegi płata skórnego. Jeżeli tylko zachowano przytem środki ostrożności przez aseptykę wskazane i inne, przez technikę operacyjną i właściwości płata skórnego wymagane, to po trzech lub czterech dniach zrost jego z miejscem, na które go przeniesiono, jest dokonany i cel operacyi osiągnięty. Niejednokrotnie wszakże, szczególniej gdy chodzi o nos lub wargi, ze względów kosmetycznych trzeba jeszcze przedsiębrać poprawki późniejsze, które znów przez wycinanie kawałków skóry i nakładanie szwów wykonywane bywają. Jeżeli skóra w bliskości braku z jakichkolwiek powodów użytą być nie może, wtedy trzeba zapożyczyć jej ze stron dalszych ciała; tak

Sainanode Mariana „Compendio historico de la medicina espańolau (Barcelona 1850); Mursinna „Geseh. d. preussischen Chirurgie im XVIII Jahrh.“

(Berlin 1804);Hunczovsky „Ueberd. neuere Gesch. d. Chir. in denK. K. osterreichischen Staaten*(Wiedeń 1787); Bmnga „Geschiedenis van de Genees-kunde* (Leeuwarden 1863); V. Ingerslev „Dan-marks Laeger og Laegevaesen fra de aeldste Ti-der indtil aar 1800“ (Kopenhaga 1870); J. Ch.

Dr. J. p

Arnold „O hojności królów i względach panów polskich, dla nauki lekarskiej i lekarzy* (Roczniki Tow. P. N. War. T. VII, X, XIII, XV); L. Gąsio-rowski „Zbiór wiadomości do hist. sztuki lekar skiej w Polsce* (Poznań 1839—1855); W. M. Richter „Gesch. d. Medicin. in Russland* (Moskwa 1813 — 1817); S. Gross „Lives of eminent American Physicians and Surgeons of the 19 century*

(Filadelfia 1861); W. Francis „Biographical sket-ches of distinguished New-York Surgeons* (N.- Jork

1866); Malgaigne „Recherche3 historiąues et pratiąues sur les appareils employes dans le trai tement des fractures“ (Paryż 1841); G. Longo da Casarano „Ricerche Storiche sulla legatura delle vene e delle arterie da Celso a Dionis“ (Turyn 1864);

T. Longmore „Gunshot injuries, their history etc.“ (Londyn 1877); W. Fergusson „Lectures on the progress of anatomy and surgery during the present century* (Londyn 1867); A. Bardele-ben „Riickblick auf d. Fortschritte d. Chirurgie in der zweiten Halfte dieses Jahrhunderts“ (Berlin

1876).

Dr. J. P.

Chirurgia klasyczna. Nazwa ta niekiedy dawaną bywa chirurgii operacyjnej z ostatnich dziesiątków lat wieku przeszłego i pierwszych czterech bieżącego. W okresie tym, we Francyi i Anglii szczególniej, technika operacyjna, opierając się na drobiazgowej znajomości anatomii, nadzwyczaj wydoskonaloną została; a że nie znano wtedy środków znieczulających, więc ze względów przez ludzkość nakazywanych, by chorym zmniejszyć cierpienia, starano się o to, żeby czas trwania operacyi skrócić jak najbardzej. W celu tym wysilano się na stworzenie dla każdej z nich pewnego typu stałego, podług którego, posiadając wprawę na trupie nabytą, można ją było wykonać rzeczywiście bajecznie prędko. Tak np. wymagano, żeby wyłuszczenie uda ze stawu biodrowego zajmowało najwyżej 30 sekund, tyleż czasu przeznaczano na wyłuszsze-nie stopy podług sposobu Cboparta, a w podobnym stosunku i dla innych operacyj skąpo czas wymierzano. Trzymając się zasad takich, chirurgowie dawniejsi dochodzili w samej rzeczy do biegłości i szybkości w operowaniu, wprawiających nas dziś w zdumienie. Tak np. słynny J. D. Larrey (ob.) po bitwie pod Możajskiem (d. 7 września r. 1812) w ciągu jednego dnia sam wykonał dwieście am-putacyi. Oczywiście, że przy pośpiechu takim, nie

n. p. można wytworzyć nos lub wargę ze skóry ramienia i dłoni, lecz dziś unika się, o ile można, tego sposobu operowania, bo jest on dla chorego nadzwyczajnie przykry i uciążliwy; a stałby się jeszcze nieznośniejszym, gdyby chciano użyć skóry innej osoby, co w zasadzie jest możliwe zupełnie, lecz z tylu łatwo zrozumiałemi trudnościami połą-ozone, że niktby się na to odważyć nie śmiał. Powtarzane tu i owdzie opowiadanie o wytwarzaniu utraconych części twarzy z mięsa zwierzęcego, n. p. piersi kurczęcia, są bajkami, wszelkich podstaw pozbawionemi. — Przesadzanie zupełnie odciętych kawałków skóry na powierzchnię ciała ziarniną pokryte (ob. transplantacya), jak również proste zszywanie obranionych brzegów braków, bez wytwarzania płatów skórnych, do Ch-i pl-ej zaliczane nie bywają. — Wykonywanie operacyj plastycznych wymaga obok należytej wprawy, także staranności niezwykłej, a gdy chodzi o braki na twarzy powstałe—nadto pomysłowości wielkiej i prawdziwego talentu chirurga, działającego wtedy nit-tylko jako lekarz, ale też jako artysta, nie zada-walniający się byle jakiem załataniem istniejącego braku, ale starający się przywrócić oszpeconej twarzy wygląd możliwie dobry.—Znajomość Ch-i pl-ej sięga odległej starożytności, lecz przez wieki zapomniana prawie zupełnie, dopiero od lat 80 znów rozwijać się zaczęła, a od czasu poznania chloroformu coraz częściej stosowaną bywa.—Już najdawniejsze księgi lekarskie indyjskie opisują rynoplastykę, czyli sposób zastępowania utraconego nosa za pomocą skóry wyciętej z twarzy, w podobny sposób umiano zastępować brak warg (chiloplasty-ka) i części ucha (otoplastyka). U Hippokratesa i naRtępców jego jest głucho zupełnie o Ch-i pl-ej, dopiero znów u Celsa spotykamy wzmiankę o niej ohociaż opisy jej dotyczące nie są zbyt jasne; mówi on o łataniu braków nosa, warg, uszu, a także o znanem już dawno przed nim usuwaniu śladów obrzezania (postioplastyka), będącem pomimo swej bolesności, tak za czasów jego, jak później jeszcze w dość częstem użyciu, przeważnie pomiędzy żydami, którzy tak operowanych nazywali „maszuch". O rzeczach tych wspominają też, choć pobieżnie, Galenus i Paweł z Aeginy, (ob. Aegineta) po nich do początku w. XIV o Ch-i pl-ej nic zgoła me słychać. Dopiero w owym czasie, jak świadczy B. Facius (f 1457), Sycylijczyk Branca, chirurg w Katanii, wskrzesił rynoplastykę, tworząc nosy ze skóry twarzy; syn zaś jego, Antoni, operował nadto wargi i uszy i wynalazł nowy sposób (znany później pod mianem włoskiego) wytwarzania tych części ciała ze skóry ramieniowej. Opisał go pierwszy dość dokładnie w r. 1460, krzyżak Henryk ron Pfolspeundt, dowiedziawszy się o nim od Wło-oha jakiegoś. W końcu w. XV i w pierwszej połowie XVI rodzina Vianeo (pisano także: Vojano, Bojani) z Kalabryi, z powodzeniem wielkiem zajmowała się tego rodzaju operacyami, starając się utrzymać w tajemnicy sposób ich wykonywania; podpatrzył ich jednak osławiony L. Fioravanti (1549) i przekazał nam opis ich postępowania (1582 r.). Wsmianki o nich, mniej lub więcej dokładne, napotka* można również u innych ówczesnych pisarzów; lecz pierwszy dopiero Tagliacozzi, profesor anatomii i chirurgii w Bolonii, w sposób naukowy opisał ope-racye plastyczne (1586 i 1597), które też sam pomyślnie wykonywać umiał, posługując się, tak samo jak poprzednicy jego włoscy, skórą ramieniową do odbudowy nosów. Spółcześni mu Francuzi: Grif-fon w Genewie iP. Franco w Lozannie, zupełnie nie zależnie od niego także się zajmowali plastyką chirurgiczną; toż samo czynił uczeń jego i następca Cortesi. Pomimo to jednak już w pierwszej połowie w. XVII Ch. pl. poszła znów w zapomnienie całkowite, a czyny jej częstokroć poczytywano za bajki wiary nie godne. W wieku dopiero naszym doczekała się odrodzenia. Pod koniec wieku XVIII doszła z Indyi wiadomość, że tam umieją ze skóry wyciętej z czoła tworzyć nosy, zastępujące zupełnie utracone przez chorobę lub okaleczenie, a Lucas, lekarz wojsk angielskich w In-dyach, w r. 1800 wykonał tym sposobem pierwszą rynoplastykę. Krótko przedtem, Francuz, Chopart, i Anglicy Lynn i Sutcliffe podjęli też pierwsze próby wytwarzania wargi dolnej ze skóry podbródka i szyi; lecz dopiero, gdy Anglik J. K. Carpue w r. 1814 dwukrotnie z powodzeniem wykonał rynoplastykę podług sposobu indyjskiego, wszędzie zaczęto zajmować się gorliwie Ch-ą pl-ą i szybko wydoskonolono ją bardzo, do czego się najwięcej przyczynili dwaj chirurgowie niemieccy: K. F. Graefe i J. F. Dieffenbach, z których pierwszy w r. 1816 wynalazł blepharoplastykę (wytwarzanie powieki)wydoskonaloną później przez F r i c k e g o, i ura-noplastykę (operacyjne usunięcie szczelin podniebienia), drugi zaś ze swobodą artystyczną obracał się po całej dziedzinie Ch-i pl-ej. We Francyi głównie Delpech, Verneuil i Nelaton, wsławili się przez swe operacye tego rodzaju. W Anglii zaś głównym filarem pod względem tym był wielki

A. Cooper, wynalazca plastycznego operowania przetok różnych.—W Wilnie poraź pierwszy w r. 1822 W. Pelikan wykonał rynoplastykę sposobem włoskim; nad udoskonaleniem jej pracował też S. Gałęzowski. W Warszawie, od r. 1833 począwszy, zajmował się operacyami plastycznemi L. Koeh-ler, B. Szokalski napisał o nich rozprawę (1854), a prof. Bryk w Krakowie ogłosił (1861) przez siebie szczęśliwie dokonaną operacyę pl-ą na kiszce prostej (proktoplastyka).—W Rossyi znakomity M. Pirogo w, a więcej jeszcze pomysłowy J. Szymanowski wielce się przyczynili do rozwoju i postępów Ch-i pl-ej.—Do najnowszych zdobyczy na tern polu należy osteoplastyka, wynaleziona przez słynnego B. Langenbecka; zasadza się ona głównie na tern, że płaty używane do załatania braków organicznych składają się nie z samej tylko skóry lub błony śluzowej, lecz nadto—ze zrastającej się z niemi błony okostnej, która, przesunięta na inne miejsce, zdolna jest wytworzyć nowe blaszki kostne; sposób ten operowania zalety osobliwe posiada pizy usuwaniu szczelin podniebienia ( uranoplastyka) a także przy rynoplastyce z korzyścią stosowanym bywa,—Za dni naszych Ch. pl. licznych wszędzie ma przedstawicieli, bo każdy chirurg w najrozmait-

szych przypadkach, niejednokrotnie ma sposobność (medici cohortis); równocześnie stojące po pro-stosowania jej w szczuplejszych lub szerszych roz- wincyach legiony dostały lekarzy etatowych i chi-miaracb, a technika operacyjna, dzięki usiłowaniom ; rurgów (medici legionum, medici vulnerarii). zbiorowym, tak udoskonaloną została, źe przedstawiające się trudności najczęściej łatwo pokonywać się dają; jedynie gdy chodzi o usunięcie rozległych-uszkodzeń twarzy, blizn niekształtnych, po znacznych oparzeniach pozostałych, albo wad rozwojowych, takich, jak brak przedniej ściany pęcherza (cystopla-atyka), konieczną jest rzeczą, żeby chirurg oprócz wiedzy i zręczności nabytej, posiadał też wiele pomysłowości własnej i talentu wrodzonego, bo inaczej do celu nie dojdzie. — Porów. P. Sabattini „Cenno storico dell’origine e progressi della rino-plastica e cbeiloplastica* (Bolonia 1838); A. Burg-grave „Memoire sur une restauration de la face, precóde d’un aperęu historiąue sur 1’autoplastie depuis son origineu (Gandawa 1839); A. Insegna „Cenni sulla chirurgia plastica" (Katania 1841);

H. E. Fritze i O. Reich „Die plastische Chirurgie in ihrem weitesten Umfange dargestellt” (Berlin 1841); T. W. G. Benedict „Collectanea ad histo-riam rhinoplastices Italorum* (Wrocław 1843); D. de Luca „I Vianeo di Calabria ed il metodo auto-plastico italiano“ (Neapol 1858 i 1860); A. Ver-neuil „Recherches critiąues sur 1’histoire de l’auto-plastie* w Gazette hebdomad. T. V r. 1858 J\a 23—28); E. Zeis „Die Literatur u. Gesch. d. piast.

Chirurgie* (Lipsk 1863; dzieło b. ważne) i tegoż „Nachtraege zur Literatur* i t. d. (tamże 1864);

A. Corradi „DelFantica autoplastica italiana” (w pamiętniku akad. bolońskiej r. 1875 str. 225—273).

—Oprócz tego we wszystkich nowszych podręcznikach dziejów chirurgii (ob.) znaleść można obszerne

Dr. J. P.

wzmianki o Ch-i pl-ej.

Chirurgia połowa (Chir. castrensis vel mili tar i s). Tak z dawien dawna mianowano pieczę nad zdrowiem wojska, wykonywaną aż do wieku naszego wyłącznie prawie przez samych chirurgów, z nieznacznym tylko udziałem lekarzy; stąd też uazwa ta powstała, chociaż jest zbyt jednostronną, bo chirurgowie wojskowi dawniejsi, tak samo jak lekarze, następcy ich dzisiejsi, zajmować się musieli również leczeniem chorób wewnętrznych, a jedynie w czasie wojny chirurgia główne ich zajęcie stanowiła.— O urządzeniach lekarskich w wojskach Grecy i dawnej, dla braku danych historycznych nic powiedzieć nie umiemy, przypuszczać nam jednak wolno, że w kraju, gdzie sztuka lekarska tak wcześnie już zakwitła, walczący obywatele nie mogli być pozbawieni jej opieki—nie wiemy wszakże nic zgoła, w jaki sposób stosowaną była. W Rzymie wojskowa służba zdrowia aż do czasu Cezara nie istniała właściwie wcale; chorych lub rannych w bitwie żołnierzy starano się umieszczać po miastach, polecając ich opiece dobrych ludzi, lecz państwo się nie troszczyło o nich bynajmniej, co nam dostatecznie tłómaczy wielką między nimi śmiertelność wskutek ran odniesionych. Za czasów cesarza Augusta dopiero stosunki te zmieniły się na lepsze i siły zbrojne lądowe i morskie zaopatrzone zostały w lekarzy, przeważnie z Grecyi pochodzących. Każda kohorta garnizonu stołecznego otrzymała 4 lekarzy

W wieku drugim po Nar. Chr. spotykamy już w garnizonach i obozach szpitale (valetudinar i a). Na każdym wielkim statku wojennym (triremis) znajdował się także lekarz. Wszystkie te urządzenia znikły bez śladu na Zachodzie wraz z upadkiem Rzymu, w cesarstwie zaś Wschodniem utrzymały się nadal jeszcze dość długo, nawet doznały ulepszeń niektórych; czytamy bowiem, że za cesarza Maurycyusza (582—602) dodano konnicy na 200—400 jezdnych po 8 — 10 ciurów, których obowiązkiem było wynosić z boju ciężko rannych i udzielać im pierwszej pomocy. Za Leona Filozofa (886—911) i Konstantyna VII Porfirogenety (911 — 959) urządzenie to istniało jeszcze. O czasach późniejszych brak nam wiadomości pewnych, lecz wobec tego, że w Państwie Bizantyjskiem, wszystko zgniło i zmarniało już na wieki całe przed upadkiem jego ostatecznym, nie popełnimy na pewno błędu, przypuszczając, że taki sam los też spotkał wojskową służbę zdrowia. U narodów barbarzyńskich, które, zburzywszy cesarstwo Zachodnie, zagarnęły po niem spuściznę, staraniem o zdrowie chorych i rannych wojowników zajmowały się początkowo najwięcej ciągnące za wojskiem kobiety; z czasem jednak, gdy sztuka lekarska i chirurgia lepiej się rozwinęły, spotykamy także w obozach lekarzy i chirurgów, najwcześniej we Włoszech, skąd wogóle cywilizacya na całą Europę średniowieczną spływała, a gdzie już w XIII stuleciu istnieli stali lekarze połowi, zaopatrzeni nawet w wozy ambulansowe (carrocci). We Francyi początkowo tylko królowi i wielkim panom na wojnę towarzyszyli lekarze ich przyboczni, często do stanu duchownego należący, tłum zaś wojowników pozostawał na łasce Opatrzności i ciągnących za wojskiem bab i znachorów. Z czasów dawniejszych historya dochowała nam nazwiska dwu takich lekarzy, towarzyszących księciu Normandyi, późniejszemu królowi angielskiemu, Wilhelmowi Zdobywcy (f 1087); są nimi: Maminot i Nigellus. Lecz dopiero w XIII wieku we Francyi powstała rzeczywiście Ch. poi., a twórcą jej był Jan Pitard (ob.), towarzyszący jako lekarz Ludwikowi Świętemu na wyprawę krzyżową (1248—1256), zabrał on ze sobą pewną liczbę cyrulików ©echowych (maitres mir es), których obowiązkiem było opatrywać i doglądać rannych i chorych. Dobry ten przykład nie znalazł jednak później naśladowców i w wiekach następnych znów tylko królowi i wodzom towarzyszą lekarze i chirurgowie, z łaski tylko czasami udzielający pomocy żołnierzom. W r. 1493 Gabryel Miron występuje jako lekarz połowy podczas wyprawy włoskiej Karola VIII, a na dwa lata przedtem spotykamy się z pierwszą wzmianką o lazarecie wojskowym, urządzonym podczas oblężenia Granady przez kardynała Ximenesa de Cisueros. W Anglii pierwsze początki Cn-i p-ej podobne są do francuskich. Udający się do Ziemi Świętej Edward I (1272) zabiera z sobą chirurga z liezne-mi pomocnikami i aptekarza; w bitwie pod Crecy (1346) za Edwarda III znajduje się też J. Ardern, znany chirurg, w bitwie zaś pod Azincourt (1415) występuje jako chirurg wojsk augielskich Mikołaj Co 1 net, a jako naczelnik służby zdrowia (Knight-Surgeon) Tomasz Morstede, mający pod sobą 12 pomocników.—W Niemczech jest wprawdzie już w r. 1038 wspomniany niejaki Wipo, chirurg (Peldarzt) ces. Konrada II, lecz w kraju tym, gdzie chirurgia wogóle do drugiej połowy w. XVIII stała bardzo nizko, a w Wiekach Średnich mało było lekarzy, służba zdrowia w wojsku istnieć też nie mogła; co najwyżej, przy osobach książąt panujących znajdowali się podczas wypraw wojennych lekarze przyboczni. Wszelako kronikarze podają, że podczas wojen husyckich, wojska niemieckie, zostające pod wodzą Fryderyka I, elektora brandenburskiego (1427—29), zaopatrzone były w lekarzy, chirurgów, aptekarzy, a nawet w wozy ambulansowe, czego wszystkiego miasta znaczniejsze dostarczyć musiały. Wiadomo też, że zakon krzyżacki był dbałym o zdrowie swych wojowników; z niego też wyszedł najdawniejszy autor niemiecki o chirurgii fl. von Pfolspeundt (1460).—U nas w Wiekach Średnich jak i znacznie później jeszcze Ch. poi. nie istniała wcale; ze wzmianki Marcina Galla (ks. II rozd. 14) jednak widać, że przy osobie panującego na wojnie znajdować się musieli już wtenczas lekarze, i to wcale nieźli, bo nawet w ciężkich przypadkach radzić sobie umieli.—Wynalezienie broni palnej i stąd powstała zmiana wielka w prowadzeniu wojny wywarły też wpływ niemały na urządzenia sanitarne w wojskach europejskich; przodowała w tern Francya. W XVI stuleciu wielki A. Parć (ob.) i uczeń jego a następca, Pigray (ob.), wiele niezmiernie uczynili dla polepszenia losu rannych i chorych żołnierzy, a współzawodniczyli z nimi pod względem tym Włosi. Henryk IV, dbały też bardzo o zdrowie wojsk swoich, założył pierwszy szpital połowy we Francyi podczas oblężenia miasta Amieas. Za rządów Ludwika XIII głównie kardynał Richelieu podniósł urządzenia sanitarne w wojsku francuskiem. Na czele polowej służby zdrowia stanął wtedy „Chirurgien major con-sultant“, każdy zaś pułk otrzymał chirurga starszego (Chirurgien-major) który miał pod sobą chirurga młodszego (aide-major) i 4 pomocników (sous-aides); urządzenie to ze zmianami pewne-mi utrzymało się do dni naszych. Zaczęto też wtedy zakładać stałe szpitale dla wojska (pierwszy w Pignerol) i opatrzono je w ambulanse połowę. Za Ludwika XIV i dwu następców jego urządzenia te wydoskonalono jeszcze, a dzięki znakomitym chirurgom, w których Francya obfitowała wtedy, w żadnem innein państwie europejskiem chory lub ranny żołnierz nie doznawał tak dobrej i starannej opieki, jak we Francyi. Ażeby mieć zawsze dostateczną liczbę chirurgów do dyspozycyi, począwszy od r. 1735 pozakładano szkoły chirurgiczne przy wielkich szpitalach wojskowych w Besanęon, Lille, Nancy, Strasburgu i Metz, a marynarka otrzymała szkoły tikież w Brescie i Talonie. W czasie wielkich wojen rewolucyi i Napoleona I pod kierunkiem lekarzów naczelnych: Percy’ego (ob.) i Larrey’a (ob.) zrobiono znów bardzo dużo dla służby zdrowia, w której już teraz nie sami tylko chirurgowie, lecz równie też lekarze z wykształceniem uniwersyteckiem sługiwać poczęli. Wielką zasługą Percy’ego było zaprowadzenie osobnych oddziałów przeznaczonych do wynoszenia rannych z ognia (brancardiers), a Larreya—wynalezienie ambulansów ruchomych (ambulances volantes) i wozów do transportowania rannych. Za czasów Restauracyi i monarchii lipcowej jako jedyny postęp uważać można, staranie, aby do służby w wojsku ściągać coraz więcej lekarzy z wykształceniem uniwersyteckiem, zapewniając im naukę bezpłatną, jeżeliby się zobowiązali potem lat 15 w wojsku przesłużyć; było to jednak tylko półśrodkiem wobec ciągle jeszcze istuiejących szkół medyko-chirurgicz-nych dla kształcenia lekarzy wojskowych przeznaczonych. Dopiero gdy po roku 1848 zamknięto je wszystkie, z wyjątkiem paryskiej (Val-de-Grace), służba zdrowia wojskowa we Francyi przeszła zupełnie w ręce doktorów medycyny. Za drugiego cesarstwa pracowano gorliwie nad jej udoskonaleniem i niemało też dokonano pod tym względem; jednakże we wszystkich wojnach, prowadzonych w tym okresie, zawsze odczuwać się dawał brak dostatecznej liczby lekarzy: dość powiedzieć, że po krwawej bitwie pod Solferino (r. 1859) na 500 rannych jeden zaledwo lekarz przypadał; w czasie wojny francusko-pruskiej (1870—71) podobnie się działo. Francya dzisiejsza na urządzenia sanitarne wojska swego starań i pieniędzy nie skąpi; wielką jednak ich wadą, która i w wojnie ostatniej z Niemcami, tak bardzo dała się we znaki, jest wciąż trwająca, a nazbyt wielka, zależność służby zdrowia od intendentury, krępującej jej swobodę działania, chociaż i pod tym względem w czasach ostatnich wiele się już na lepsze zmieniło.—W Anglii za panowania królowej Elżbiety każda kompania wojska otrzymała swego chirurga, którego jednak żołnierze sami opłacać musieli. W roku 1626 za staraniem W o oda 11 a, chirurga naczelnego kompanii indyjskiej, naznaczono egzamina, bez których złożenia nikt chir. poi. zostać nie mógł. Urządzenie to wywarło wpływ bardzo zbawienny, zniweczony, niestety, później przez Cromwella, w którego wojskach służba zdrowia w opłakanym była stanie i po nim długo jeszcze pozostawała w zaniedbaniu wielkiem. Dopiero w XVIII wieku Prin-gle, R. Brocklesby, Donald Monro i J. Hunter zdołali ją znów podźwignąć nieco, a przy urządzeniach angielskich, pozostawiających ją zupełnie na łasce wodza naczelnego, nie było to rzeczą łatwą. Organizacyę właściwą chir. poi. w Anglii otrzymała dopiero w r. 1796; lecz nie świetne wydała ona owoce, głównie dla tego, że chirurgowie wojskowi zbyt małe posiadali wykształcenie ogólne i zawodowe. Założono wprawdzie w Edynburgu (1806) i Dublinie (1846) przy uniwersytetach tamtejszych wykłady Ch-gi poi., lecz ponieważ słuchaczami byli przeważnie uczniowie aptekarscy, nie posiadający wykształcenia przygotowawczego, a rząd nie wywierał żadnego wpływu na egzamina przez nich składane, więc też dziwić się nie można, że rekrutująca się w ten sposób służba zdrowia musiała być bardzo niedołężna i mało pożytku wojsku przynosiła. Ujemne jej strony, aż nazbyt rażące, wyszły na jaw w Krymie podczas wojny wschodniej (1854—56), co nareszcie stało się powodem do przeprowadzenia naprawy stanowczej. Obecnie w Anglii służba zdrowia wojskowa stoi pod zarządem osobnego wydziału ministeryum wojny, posiada szpitale stałe urządzone wzorowo i szkołę znakomitą w Netley, w której, pod przewodnictwem wyborowych profesorów, młodzież odpowiednio przygotowana kształci się na lekarzy wojskowych. Jak zbawiennie podziałały te reformy, dowiodły wojny prowadzone przez Anglików z Aszantyami (1873— 74) i w Egipcie (1882), gdzie ambulanse i szpitale połowę, angielskie pomimo trudnych bardzo warunków, świetne oddały przysługi i zadość umiały uczynić wszelkim wymaganiom i potrzebom rannych i chorych.—W Niemczech także od wieku XVI rozpoczyna się urządzenie jakiej takiej opieki nad rannymi i chorymi żołnierzami. Już wprawdzie w r. 1517 Hans von Gersdorff (ob.) wydał swój podręcznik cbir. poi. (Feldtbuch der Wundartzney), ale urządzenie pierwszych początków wojskowej służby zdrowia w kraju tym jest znacznie późniejsze, powstało bowiem dopiero w r. 1571, za rządów cesarza Maksymiliana II. Obowiązkiem wodza naczelnego stało się wtedy baczyć na to, żeby przy każdej chorągwi znajdował się chirurg, zaopatrzony w potrzebne narzędzia i leki, a że byli to ludzie prości, należący wszyscy do cechu golarskiego, więc nazywano ich „Feldschee-rer“ (golarz połowy); zostawali oni pod dozorem chirurga naczelnego (Obrist-Feldarzt). Dowódz-ca piechoty miał nadto dodanych sobie doktora i chirurga, wódz konnicy—doktora, a generał arty-leryi—chirurga. Tę służbę zdrowia, niedostateczną bardzo, uzupełniały do pewnego stopnia kobiety, żony i kochanki żołnierzy, tłumnie włóczące się za wojskiem; do nich bowiem wyłącznie należało pielęgnowanie rannych i chorych, których umieszczano gdzie się dało, bo ani ambulanse ani lazarety połowę nie istniały zgoła. Stan ten okropny przetrwał wojnę trzydziestoletnią i dopiero pod koniec w. XVII zaczęto myśleć o jego naprawie, a pierwszy głos swój podniósł w tej sprawie rodak nasz Janusz Abraham G ehe ma (ob.), były rotmistrz w służbie holenderskiej, następnie lekarz nadworny elektora brandenburskiego; nie na wiele się to jednak chwilowo przydało, bo chirurgowie niemieccy, w których rękach jedynie spoczywała piecza nad zdrowiem wojska odznaczali się po większej części niesłychanem nieuctwem i ciemnotą, a za-ledwo na 20,000 żołnierza przypadał jeden lekarz z wykształceniem uniwersyteckiem, który znów, naturalnie, o chirurgii, tak potrzebnej w wojsku, nie miał wyobrażenia, bo się jej w uniwersytecie nie uczył. W r. 1724, dzięki staraniom E. K. Hol-tzendorfa (ob.), pierwszego chirurga generalnego wojsk pruskich, otworzono w Berlinie dla chirurgów polowych szkołę, która jednakże nie bardzo przyczyniła się do usunięcia smutnego stanu służby

Encykl. Powiz. Iluitr. T. XII.

zdrowia w wojsku, pomimo, że Fryderyk II nie mało starał się o to i z Francyi sprowadzał chirurgów. Bardzo pomału stosunki te się poprawiały, ale jeszcze w czasie wojen napoleońskich wojska pruskie ani pod ilościowym, ani pod jakościowym względem nie posiadały dostatecznych urządzeń zdrowotnych. W innych krajach niemieckich, z wyjątkiem może jednej Saksonii, lepiej cokolwiek opatrzonej, zupełnie tak samo się działo.—Za dni naszych Niemcy poszczycić się mogą najlepiej pod każdym względem urządzoną służbą zdrowia połową, opatrzoną dostatnio we wszystkie potrzeby i obsługiwaną przez liczny zastęp lekarzy. Od roku 1849, w którym zwinięto wszystkie istniejące do czasu tego szkoły chirurgiczne, kształcące felczerów (Wundiirzte), w wojsku pruskiem służą wyłącznie sami tylko lekarze, dostarczani przez liczne uniwersytety. Główny zarząd służby zdrowia należy do naczelnego lekarza (Generalstabsa rzt), posiadającego stopień i oznaki generała brygady, bywa on zwykle wybierany z grona profesorów chirurgii. Pod jego rozkazami są lekarze korpuśni (Gene-ralarzte), dywizyjni (Oberstabsarzte), pułkowi (Stabsarzte), batalionowi (Bataillonsarzte) i pomocnicy ich (As si sten z a rz te), mając dodanych sobie posługaczy szpitalnych (Lazarethgehiilfen) i kompanie do noszenia rannych i chorych (Kran-kentrager-Compagnieen). W czasie pokoju mają do rozporządzenia swego liczne, wzorowo urządzone i opatrzone szpitale, a w polu—cały tabor wozów ambulansowych i lazaretów, ruchliwych bardzo i praktycznie urządzonych. Te same urządzenia zaprowadzono w całych Niemczech po roku 1871.—W Austryi do r. 1866, pomimo zabiegów i starań wielu wpływowych lekarzy, połowa służba zdrowia liczne jeszcze przedstawiała wady i braki; obecnie, urządzona na wzór niemieckiej, służba au-stryacka jest jedną z najlepszych w Europie.—U nas, przy szczupłej w całym kraju liczbie lekarzów i bajecz-nem nieuctwie cyrulików, wojsko do końca w. XVIII wielce cierpieć musiało od braku urządzeń sanitarnych polowych, których potrzebę ludzie światli odda-wna wszakże pojmowali. Hetman w. k. Jan Tarnowski w rozprawie swej „O obronie koronnej“ wymaga, żeby w obozie podczas wojny znajdowali się: „Szpitalny, aby ranne królewskim nakładem leczyć, albo też, gdzieby wojsko się ruszało, wieść dał, aby nie ustawali, a nieprzyjacielowi w ręce nie przyszli*, oraz „doktór, lekarz i cyrulikowie“; nie posiadamy jednak dowodów na to, żeby to ze wszech miar słuszne i rozumne wymaganie spełnionem zostało na razie. Że hetmani i panowie, z wojskiem ciągnący, mieli przy boku swym lekarzy i cyrulików, nie podlega wątpliwości najmniejszej; lecz ci im służyli wyłącznie i nie mogli wystarczyć dla potrzeb żołnierzy, którzy, zapadłszy na zdrowiu lub odniósłszy rany, musieli zadawalniać się la-dajaką pomocą bab i najczęściej mało co od nich mędrszych balwierzy. Dopiero za Stefana Batorego spotykamy się poraź pierwszy z połową służbą zdrowia u nas; składali ją wówczas cyrulicy: Bartosz Mayer, Henryk Heller i Michał

84

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Węgier, przeznaczeni wyłącznie dla wojska. Nieco wadzonych. Od r. 1815 do 1830 urządzenie by-później (1579) w pułku zacięźnym cudzoziemskim ło następujące: Zarząd główny służby zdrowia na-widzimy chirurga pułkowego i 4 felczerów, dla leżał do lekarza naczelnego, każda dywizya pie-każdej kompanii, złożonej z 400 mniej lub więcej choty lub jazdy posiadała lekarza dywizyjnego, każ-ludzi po jednym. O szpitalach potowych i am- dy pułk piechoty l-go sztabs-lekarza i'2-ch bataliono-bulansach wtedy, tak samo u nas, jak w Niemczech, mowy jeszcze nie było. W ciągu w. XVII stan ten nie zmienił się prawie; widzimy w pułkach piechoty cudzoziemskiego autoramentu i w drago-nii—cyrulików pułkowych, nazywanych z niemiecka „regimentsfelczerami*, pobierających podwójny żołd żołnierski, i cyrulików kompanicznych, tak samo płatnych, jak prości żołnierze; nie wszystkie kompanie jednak posiadały ich. Byli to przeważnie Niemcy z wykształceniem zawodowem wcale nie tęgiem; zdarzali się wszakże i cyrulicy Polacy; i tak w r. 1659 w regimencie dragonów starosty Winnickiego, regimentsfelczerem był Andrzej Ła-wryk, a cyrulikiem kompanicznym, jedynym w pułku, Jan Gracki. Że i konnica posiadała swych cyrulików, widzimy to z pamiętników Maskiewicza i Paska. Wiek XVIII przyniósł zaraz w początku swym ulepszenia pewne, które zawdzięczamy królom Sasom, posiadającym w krajach swych dziedzicznych urządzenia sanitarne cokolwiek lepsze, niż inne państwa ościenne. W r. 1717 pułki piechoty miały po jednym regimentsfelczerze, pobierającym rocznie 661 złp. i gr. 15 i ua każde 2 kompanie po jednym cyruliku kompanicznym, otrzymującym 283 złp. na rok. Regimentsfelezer miał obowiązek egzaminować ich, gdy wstępowali do służby. Narzędzia musieli mieć swoje, a na maści, plastry i lekarstwa potrącano każdemu żołnierzowi z płacy po 7 i pół groszy miesięcznie. — W roku 1726 spotykamy się poraź pierwszy ze wzmianką o aptece polowej, lecz wozów ambulansowych i lazaretów polowych lub garnizonowych nie było jeszcze ani wtedy, ani nawet później znacznie.

wych, pułk zaś jazdy sztabs-lekarza i jednego batalionowego, artylerya miała sztabs-lekarza i po jednym batalionowym w każdej bateryi konnej i kompanii pieszej. Tak w pułkach, jak i w szpitalach wojskowych, dobrze urządzonych, do pomocy dodani byli felczerzy, a ambulanse i lazarety połowę nie ustępowały w niczem takimże w krajach ościennych.—W Hollandyi już w wieku XVI spotykamy chirurgów polowych, a w XVII dobrze, jak na owe czasy, urządzone ambulanse, wozy dla rannych i szpitale; równie dobrze pamiętano też o flocie. W XVIII w. dalej posunięto się znowu, a literatura holenderska w tym czasie wzbogaconą została licznemi pracami nad zdrowiem sił zbrojnych lądowych i morskich, urządzaniem szpitali polowych, transportowaniem rannych i t. p. Obecnie istniejąca w kraju tym i koloniach jego połowa służba zdrowia za wzór służyć może. Wykształcenie swe odbierają lekarze wojskowi tamtejsi w specyalnej szkole, założonej w roku 1822 w Utrechcie, a przeniesionej w r. 1868 do Amsterdamu, kurs nauk jest sześcioletni i odpowiada zupełnie uniwersyteckiemu. — W Szwecyi już Gustaw Waza zaopatrzył wojsko w chirurgów, którzy jednak wszyscy pochodzili z cechu balwierskiego i więcej szkody niż pożytku przynosili. Gustaw Adolf w czasie wojny trzydziestoletniej zaprowadził nadto lekarzy polowych i okrętowych, lecz pomimo to nie zdołał usunąć opłakanego stanu urządzeń wojskowo-lekarskich, które i przez cały w. XVIII prawie żadnej nie doznały poprawy. W r. 1808 założono w Stokholmie szkołę dla pod-lekarzy wojskowych, nie-wielkiem cieszącą się powodzeniem, a w r. 1843 dopiero wojsko szwedzkie otrzymało służbę zdrowia na sposób europejski urządzoną. — W Norwegii początki Chir. pol-ej sięgają w XVII i równają się szwedzkim zupełnie. — Dania przez urządzenia swe szpitalne i ambulansowe w niczem nie ustępuje innym państwom Europy i stoi pod względem tym na równi z Niemcami. — • W Rossy i pod koniec w. XVI Iwan Groźny i Borys Godunow zaczęli już z Europy sprowadzać lekarzów i chirurgów dla wojska; trwało to i za ich następców przez cały wiek XVII, jednakże dopiero Piotr W., zakładając w Moskwie i Petersburgu szpitale wojskowe, a przy nich szkoły chirurgiczne dla felczerów wojskowych, stał się twórcą Ch-i pol-ej w swym kraju. W r. 1785 Katarzyna II przez założenie akademii medyko-chir. w Petersburgu przyczyniła się niezmiernie do podniesienia służby zdrowia w swych wojskach; pomimo to jednak, za wojen prowadzonych na początku wieku bieżącego, pozostawiała ona jeszcze bardzo wiele do życzenia i nie dorównywała ani francuskiej, ani niemieckiej nawet; obecnie jest urządzona nie gorzej jak w innych krajach i rozporządza wielką liczbą lekarzy, tern się jednak zasadniczo różni, że dotąd utrzymuje jeszcze felczerów, których gdziein-

W r. 1765 komisya wojskowa wyznaczyła dla każdego pułku piechoty 1 regimentsfelczera z pensyą 1,32772 złp. rocznie i dla każdej kompanii cyrulika, pobierającego 531 złp. Żołnierze po dawnemu płacili po 3 złp. rocznie na „medycynę“. Był to postęp, ale więcej pozorny, niż rzeczywisty, gdyż dla braku pieniędzy i ludzi zdolnych, wiele posad cyrulickich było niezajętycb, tak, że w r. 1775 we we wszystkich pułkach piechoty i dragonii na służbie było tylko 31 felczerów, co nawet na szczupłą liczbę wojska ówczesnego było zbyt mało.

Dopiero w r. 1789 wojskowa służba zdrowia doczekała się ulepszeń stanowczych; na czele jej postawieni zostali generał-sztabs-lekarz Bergonzoni i generał-sztabs-chirurg Stal; każdy pułk otrzymał chirurga starszego i 8 felczerów, oraz opatrzony został w wóz pod aptekę i sprzęty lazaretowe, nadto otrzymał namioty dla chorych i rannych, a w r.

1791 spotykamy już lazarety połowę porządnie utrzymywane. Ża czasów księstwa Warszawskiego zaprowadzono w wojsku urządzenia te same, jakie posiadała Francya i wtedy to poraź pierwszy posiedliśmy połową służbę zdrowia, obsługiwaną przez lekarzy i chirurgów, dostatecznie zawodowo wykształconych, w znacznej części z zagranicy spro-dziej w Europie wszędzie już, i to bardzo słusznie, skasowano.— We Włoszech, gdzie najwięcej, jak widzieliśmy, już w Wiekach Średnich rozwinęła się Ck. poi., dała się ona w XVII wieku znacznie wyprzedzić przez francuską i przez cały wiek XVIII tak samo stała na drugiem miejscu, co głównie przypisać należy stosunkom politycznym, tak długo kraj ten gnębiącym. Atoli po szczęśliwie doko-nanem zjednoczeniu naprawa pod względem tym szybko dokonąną została. Służba zdrowia połowa wtedy urządzenia otrzymała te same, co i wreszcie Europy, i składa się z samych lekarzów wy- 545); R. Stumpf „Das Medicinalwesen im romi kształconych w licznych uniwersytetach włoskich, schen Heere“ (Berlin 1894); Zimmermann „Das — Hiszpania posiadała też już w wieku XVI stosunkowo dobrze urządzoną C hę poi., a dziś pod względem tym dorównywa innym państwom.

das romische Kriegswesen" (Ratzeburg 1866); R. Briau „Du service de sante militaire chez les Ro-mains“ (Paryż 1866 —praca podstawowa); Gaupp „Das Sanitatswesen in den Heeren der Alten“ (Blaubeuren 1868); Molióre „Le service de sante milit. chez les Grecs et les Romains" (w Lyon medical r. 1888 N. 29, 30); G. Wolzendorff „Die Pflege der im Kriege Verwundeten bei den Grie chen" (w Westermanns Monatsch. 1892 m. luty) Corlieu „La medecine milit. dans les armóes gre ques et romaines" (w Revue scientif. 1892, II str

Kriegsheilwesen im sechszehnten Jahrhundert" (w Heckera Annalen XXX, str. 385 nast.); E. Richter „Chirurgie der Schussverletzungen* (Wrocław 1874 — 77); E. Knorr „Ueber Entwickelung u. Gestal-tung d. Heeressanitatswesens der europaischen Staa-ten“ (Hanower 1877 — 78); H. Molióre „La chirurgie de geurre au moyen ńge" (w Lyon mód. r. 1888 N. 31); G. Wolzendorff „Beitraege z. Gesch. d. Kriegschirurgie (15—17 Jahrh.)“ (w Deutsche med. Wochenschr. 1892 N. 23 str. 550); Briot „Histoire de 1’etat et des progrós de la chirurgie milit. en France" (Besanęon 1817); Begin „Etudes sur le service de santó milit. en France etc.“ (Paryż 1849); A. Lefóvre „Hist. du seryice de sante de la marinę milit. et des ecoles de med. navale etc.“ (Paryż 1867); J. C. Chenu „Aperęn histo-rique, statistique et clinique sur le service des am-bulances etc. pendant la guerre de 1870 — 1871“ (Paryż 1874, 2 tomy); J. Rochard „Hist. de la chirurgie franęaise au XIX Siócle" (Paryż 1875—str. 71—89 i 852—886, zawierają dzieje Ch. poi. we Francyi); M. V. Laurent-Chirlonchon „Historique du corps des officiers de sante de l’armeeu (Paryż 1876); Nimier „Histoire chirurgicale de la guerre au Tonkin et ń Formose 1883—85“ (Paryż 1889); Colombier „Codę de mód. militaire" (Paryż 1772, 5 tomów); Daignan „Du service des hópitaux milit. “ (Paryż 1785); Coste „Du service des hóp. milit. rappele aux vrais principes" (Paryż 1790); Curtin „Sur les seryices des hóp. milit." (Paryż 1802); J. D. Larrey „Memoires de mód et de chirur. milit. et de campagnes" (Paryż 1812 — 13): tenże „Ciinique chir. exereee ... dans les hópitaux milit. depuis 1792-1826“ (Paryż 1829—1836, 5 tomów z atlasem); L. Legouest „La chirurgie milit. con-temporaine" (w ArchiveH generales de mód. 1859, t. XIII, str. 202); tenże „Traite de chirurgie de guerre" (Paryż 1872, wyd. 2); L. Łefort „La chirurgie milit. et les sociótes de secours en France et ń 1’Etranger" (Paryż 1872); O. Heyfelder „Manuel de chirurgie de guerre" (Paryż 1875); E. Au-det „Manuel de chirurgie d’armee“ (Paryż 1886); E. Delorme „Traite de chirurgie de Guerre“ (Paryż 1887); J. Chauvel et H. Nimier „Traite pra-tique de chirurgie d’armóe“ (Paryż 1890); W. E. Smart „Notes towards the history of the medical staff of the english army prior to the accession of the Tudors“ (w British med. Journal 1875, I, N, 8 — 15); A. A. Gore „The story of seryices under the crown: A history sketch of the army med.

Hiszpańscy lekarze wojskowi nie kształcą się na uniwersytetach, lecz w szkołach umyślnie urządzonych dla nich w Madrycie, Kadyksie, Barcelonie i St. Jago, stojących wszakże na równi z wydziałami uniwersyteckimi. — Szwajcarya urządziła swą służbę zdrowia podług wzorów francuskich, z pewnemi jednak zmianami, wynikającemi z tego, że kraj ten stałego wojska nie posiada, zatem też w czasie pokoju nie potrzebuje utrzymywać, jak inne, kosztownych szpitali; na przypadek wojny jest wszelako wszystko przewidziane i arsenały są należycie zaopatrzone w potrzebne w takim razie uządzenia, a uniwersytety krajowe dostarczają aż nadto dosyć lekarzy uzdolnionych i gotowych każdej chwili do usług. — W Belgii od r. 1834 istnieje już wojskowa służba zdrowia dobrze urządzona; w r. 1874 ulepszono ją jeszcze znacznie, tak, że dziś do najlepszych w Europie należy, pełnią ją wyłącznie doktorowie medycyny. Godnem jest uwagi, że Belgia była pierwszym krajem, który lekarzom wojskowym przyznał stopnie oficerskie. — Ameryka północna już podczas wojny o niepodległość w wieku minionym, miała względnie wcale dobrą służbę zdrowia, urządzoną przez C. Warrena, a w czasie wojny domowej ostatniej wyprzedziła nawet przez wzorowe swe ambulanse i szpitale połowę starą Europę. — W ostatnich wojnach wiele też do ulżenia smutnego losu rannych i chorych żołnierzy przyczyniło się Towarzystwo czerwonego krzyża (ob.), powstałe wskutek konwencyi genewskiej (ob.) z r. 1863. — Por.:

Blasius „Chirurgia castrensis" (w Ruata Handb. d.

Chirurgie, t. IV, str. 464 nast. — Berlin 1831);

A. G. vaD Onsenoort „De militaire chirurgie ge-schiedkundig beschouwd“ (Utrecht 1832): H. Hae-ser „Geschichte der Medicin“ (Jena 1875 — 81);

E. G. Baldinger „Introductio in notitiam scriptorum medicinae militaris" (Berlin 1764 wyd. 2); J. Chr.

Henrici „Programmata IX, Qaestio, ąuibus modis militibus in pugna vulneratis succurrerint Romani“

(Wittenberg 1807 — 1809); C. G. Kiilin „Progr. octo de medicinae militaris apud yeteres Graecos Romanosąue conditione" (Lipsk 1824 — 27); Simp-son „Was the roman army proyided with medical officers?" (Edynburg 1856); Noei de Vergers „Essai sur Marc-Auróle d’aprós les monuments epigraphi-ques“ (Paryż 1860); Zander „Andeutungen iiber

DrJ. P.

Dr. J. P.

staff" (Londyn 1879); J. Hennen „Principles of mi-litary surgery" (Edynburg 1820); G. J. Guthrie „Commentarie8 on war-surgery“ (Londyn 1855, wyd. 6); E. Parkes „A manuał of practical Hygie-ne, prepared especially for use in the medical ser-vice of the army" (London 1864, wyd. 4-te, 1873); C. H. Godwin „Antiseptic surgery in its applica-tion to field service“ (Brit. med. Journal, 1884, vol. I, str. 350); H. Froelich „Geschichtliches iiber d. Militar - Medicin der Deutschen im Alterthum und Mittelalter" (w Deutsch. Archiv F. Gesch. d, Med., t. III, str. 222 nast.); A. v. Richthofen „Die Medi-cinal-Einrichtungen des preussischen Heeres“ (Wrocław 1836 — 37, 2 tomy); A. L. Richter „Gesch. d. Medicinal - We3ens der kngl. preuss. Armee bis zur Gegenwart" (Erlangen 1860); C. J. Prager „Das preuss. Militar-Medicinal-Wesen in syst. Dar-stellung" (Berlin 1864, w. II, 1875); E. Gurlt „Die Kriegschirurgie der letzten 150 Jahre in Preussen“ (Berlin 1875); H. Froelich „Geschichtliches iiber die Sanitats-Verfassung des Kogi, Sachs. Armee-Corps“ (Drezno 1879); „Sanitatsbericht iiber die deutschen Heere im Kriege gegen Frankreich 1870 — 71“ (Berlin 1884—1890, tomów 7); Ackermann „Hand-buch der Kriegsarzneykunde" (Lipsk 1795, 2 tomy); Wedekind „Nachrichten iiber d. franz. Kriegsspi-talwesen“ (Lipsk 1797 — 98, 2 tomy); Briickner „Ueber Errichtung u. Verpflegung stehender Feld-hospitiiler" (Lipsk 1815); Bischoff „Ueber das Heil-wesen der deutschen Heere “ (Elberfeld 1815); Eich-heimer „Umfassende Darstellung des Militair •• Me-dicinalwesens etc.“ (Augsburg 1824, 2 tomy); G.

F. L. Stromeyer „Maximen der Kriegsheilkunst“ (Hanower 1855, wyd. 2, 1861); Neudórfer „Hand-buch d. Kriegschirurgie“ (Lipsk 1867); F. Esmarch „Ueber Vorbereitung von Reservelazarethen“ (Berlin 1870); tenże „Handbuch der Kriegschir. Technik" (Hanower 1877, wyd. IV, Berlin 1894); H. Fischer. „Handb. d. Kriegschirurgie" (Stuttgart 1882, 2 tomy — dzieło b. dobrze napisane, podaje też na 49 str. spis dokładny literatury Ch. p-wej); J. Port „Taschenb. d. feldarztlichen Improvisations-technik" (Stuttgart 1884);—Bancalari „Beitriige z. Gesch. des ósterr. Heerwesens" (Wiedeń 1872); S. Kirchenberger „Kaiser Josef II ais Reformator d. ósterr. Militarsanitatswesens“ (Wiedeń 1890 — dzieło ważne dla dziejów Ch. poi. w Austryi); Beinl von Bienenburg „Versuch einer milit. Staatsarznei-kunde in Riicksich auf die K. K. ósterr. Armee" (Wiedeń 1804); Isfordink „Milit. Gesundheitspolizei etc." (Wiedeń 1827, wyd. 2); Billroth „Zwei popu-liire Vorlesungen iiber Kriegschirurgie" (w Militar-arzt r. 1882 N. 5, 6, 8, 9); von Mosetig-Moorhof „Vorlesungen iiber Kriegschir." (Wiedeń 1887); P. Myrdacz „Die moderne Kriegschir. vom Stand-punkte d. Sanitiitsverwaltung“ (w Wiener med. Presse 1888, str. 473, 511, 597, 634 — praca ważna dla stosunków austryackich); tenże „Handbuch f. k. und k. Militiirarzte" (Wiedeń 1891);—Jan Tarnowski h. w. k. „O obronie koronnej" (Kraków 1858, wyd. J. Turowskiego); K. Górski „Hi-storya piechoty polskiej" (Kraków 1893); A. Schnee-berger Tigurinus „De bona mili tum yaletudine con-servanda Iiber" (Kraków 1664, Łazarz Andr.); Janusz A. de Gehema „Wohlversehener Feld-Medi-cus" (Hamburg 1684, wyd. 2, 1690); tenże „Offi-cirer Feld-Apotheke" (Berlin 1688); tenże *Der krancke Soldat. Hierbey Information fur die Feld-scheerer etc." (b. w. m. d. 1690); L. Perzyna „Nauki cyrulickiej krótko zebranej ... Część III" (Kalisz 1793); „Rys zasad chirurgii wojennej" (Warszawa 1863);-—G. J. vąn Dommelen „Geschiedeuis der militaire geneeskundige dienst in Nederland etc." (Nimwega 1857); M. W. C. Gori „De militair chirurgie" (Amsterdam 1877);—P. O. Liliewalch „Krigshistoriska Zutyg om Behofnet of Laeker-vaerd for svenska Armeen" (Stokholm 1857); Wendt „Uebersicht des Medicinal-Wesens der Danischen Armee" (Kopenhaga 1826); Molier u. Berg „Dan-mark, its medical organisation etc." (Kopenhaga

1891);—W. M. Richter „Gesch. d. Med. in Rus-sland" (Moskwa 1813—1817);—V. Rossetto „Memoriale militare per 1’ufficiale dell’ esercito italiano in guerra" (Bassano 1891); Morettini „II chirurgo sul compo di battaglia" (Todi 1884); Ramo Her-nandez Poggio „Medicina y Cirugia de los campos de batalia" (Madryt 1853); Erni-Greifenberg „Die reorganisation der schweizer Militarsanitat" (Zurych 1891); Chisholm „Manuał of Milit. Surgery" (Kolumbia 1864): „The medical and surgical his-tory of the war of the Rebelion 1861 — 1865“ (Washington 1875—1883, w dziele tern pomniko-wem część chirurgiczną redagował G. A.Otis).

Chirurgia sadowa (C h. f o r e n s i s, 1 e g a 1 i s). Dawniej, gdy istniał jeszcze stanowczy rozdział pomiędzy medycyną wewnętrzną a chirurgią, obowiązkiem chirurgów było robienie sekcyj sądowych i wydawanie orzeczenia w razach pobicia lub wogóle uszkodzenia albo okaleczenia ciała. Dziś, gdy po-mieniony rozdział wszędzie już usunięty został, Ch. sąd. jako taka też samodzielnie istnieć przestała i tworzy tylko część t. zw. medycyny sądowej (ob.).

Chirurgia weterynaryjna traktuje o chorobach zewnętrznych zwierząt domowych. Zwykle nauka ta bywa nazywaua jeszcze chirurgią weterynaryjną teoretyczną, dla odróżnienia jej od Ch-i weterynaryjnej operacyjnej, której przedmiotem są jedynie tylko operacye. Te ostatnie dokonywane bywają, albo dla usunięcia chorób, tak zewnętrznych, jako też i wewnętrznych, albo dla podwyższenia pożytku otrzymywanego ze zwierząt. Przy leczeniu chorób zwierząt domowych w ogolności, jak również przy wykonywaniu operacyj, mamy na celu nie tyle zdrowie zwierzęcia, ile raczej korzyść właściciela. Z tego powodu nieraz należy zaniechać leczenia, jeżeli koszta jego przewyższają war-, tość zwierzęcia i przeciwnie, przedsiębierzemy operacye takie, które żadnego związku nie mają ze zdrowotnością zwierzęcia, lecz tylko czynią je zda-tniejszem do pewnych usług. — Przy operacyach na zwierzętach bardzo ważną odgrywają rolę środki ich unieruchomienia. Z małemi zwierzętami łatwo sobie dać radę: związawszy bowiem pysk tasiemką (u psów i kotów) utrzymuje się je za nogi. Z większemi jednakże zwierzętami trudniejsza spra-

arztliche Chirurgie* (Stuttgart 1891); Hertwlg „Handbuch der Chirurgie fur Thierarzte* (Berlin 1873); Peuch i Tousaaint „Prócis de chirurgie ve-tórinaire* (1876—1877); Ostrowski Edw. „Chirurgia weterynaryjna” (Warszawa 1844); Żórawski Marcyan „Chirurugia operacyjna weterynaryjna44 (Warszawa, odbitka z Encyklopedyi Rolniczej 1-e wydanie); Królikowski Stanisław „Chirurgia weterynaryjna* (Warszawa odbitka z Encyklopedyi Rolniczej, 2-e wydanie).    M- żór-

wa; te potrzeba odpowiednio związać i położyć, a przynajmniej unieruchomić ten organ, na którym operacya ma być dokonaną. Sposobów kładzenia większych zwierząt jest kilka; wszystkie one polegają na pozbawieniu zwierzęcia równowagi stałej, przez zmniejszenie powierzchni podpory, przez co zwierzę z łatwością obalić się daje. Zmniejszenie powierzchni podpory uskutecznia się: albo przez podniesienie jednej tylnej nogi (sposób russki), albo dwóch jednostronnych (stół operacyjny Źórawskie-go), albo też przez zbliżenie wszystkich czterech nóg do siebie, za pomocą pętek i linki (sposób gieiski). — Do spokojnego zachowania się podczas operacyi możemy zmusić zwierzęta, wywołując ból w czułych organach, jako to: uciskając dudką wargę górną u konia, cisnąc kleszczami przegrodę nosową u bydła rogatego, albo też po prostu trzymając mocno za ucho. We wszystkich tych razach uwagę zwierzęcia odciąga się od operowanego organu, przez co mniej podrażnienia przechodzi od tego organu do mózgowia, a ztąd i mniej powstaje ruchów, przeszkadzających operacyi. Przy większych operacyach uciekamy się do środków nasennych i znieczulających, jak chloroform, chloral, morfina, kokaina i inne.—Wszystkie wogóle opera-cye mogą być podzielone na 3 grupy:—!) Opera-cye mające na celu usunięcie organu zdrowego lub chorobliwie zmienionego; tutaj należą: a) Kastracya. Jest to usunięcie jąder u samców, lub jajników u samic, w celu uczynienia ich bezpłodnemi, a przez to zdatniejszemi do innych użytków; b) amputacya czyli odcięcie jakiegoś organu chorobliwie zmienionego, jak np. amputacya kończyny, amputacya prącia i t. p.; c) wyłuszczenie nowotworu, i nako-niec d) następujące operacye: wycięcie chrząstki nalewkowej przy dychawicy świszczącej u kóni, wycięcie lub przecięcie nerwu, w celu zniesienia czułości w jakimś organie, i przecięcie ścięgna lub mięśnia skurczonego. — 2) Operacye mające na celu wypuszczenie zawartości nagromadzonej w jakiejś jamie. Do tej grupy zaliczamy: a) Otwieranie ropni. Otwieranie takie, stosownie do własności ścian, uskutecznia się: za pomocą lancetu, trepanu, noża kopytowego, lub też trójgrańca. Tutaj odnieść należy i otwieranie worków powietrznych u koni, w celu usunięcia produktów zapalenia, b) Przekłó-cie ściany piersiowej lub brzusznej, w celu wypuszczenia nagromadzonego płynu i zastrzyknięcia lekarstw, c) Przekłócie żołądka u przeżuwaczów i grubych kiszek u koni, w celu wypuszczenia nagromadzonych gazów—nakoniec d) Tracheotomia, czyli przecięcie tchawicy. Operacya ta wykonywa się w takich razach, jeżeli, wskutek zwężenia krtani lub też nozdrzy u koni, powietrze nie może swobodnie naturalną drogą wychodzić z płuci wchodzić do nich. 3) Operacye mające na celu złączenie brzegów, przypadkowo powstałych otworów, jak np. spojenie brzegów ran, zatamowanie krwiotoków, usunięcie przepuklin i inne. — Ważniejsze podręczniki Chirurgii weterynaryjnej są następujące: „Hering’s Ope-rationslehre flir Thierarzte* (Stuttgart 1891); Stock-fleth „Handbuch der thierarztlichen Chirurgie⁴⁴ (Lipsk

Chirurgia zachowawcza (Chirurgie conser-an- vatrice). Od lat kilkudziesięciu panuje w chirurgii kierunek zasadzający się na możliwie największem oszczędzaniu chorego i unikaniu, o ile tylko można, wszelkich operacyj pozostawiających po sobie kalectwo, lub przynajmniej, jeżeli się okażą koniecznemi dla ocalenia życia, zalecający wykonywanie ich w sposób taki, żeby pozostałe po nich kalectwo jak najmniej dla chorego ueiążliwem było; kierunek ten, zwie się Ch-ą z-ą. Dzięki głównie ogromnemu postępowi lat ostatnich w sposobie opatrywania i leczenia ran (ob. Antyseptyka i Aseptyka), dziś najczęściej tam, gdzie poprzednicy nasi musieli jeszcze odejmować całe członki, ograniczyć się możemy na operacyach mniejszych, niepozbawiających chorego całych części ciała, albo czasem nawet możemy obyć się zupełnie prawie bez użycia noża. Na szczególne uwzględnienie zasługuje kierunek ten, gdy chodzi o choroby lub uszkodzenia rąk, gdzie zachowanie chociażby kawałka palca ma znaczenie niepoślednie; dla tego też sumienny chirurg dziś w ostateczności tylko, i to z największą oględnością, przystępuje do odejmowania ręki, zachowując każdy jej kawałek, gdy się to tylko możli-wem okaże. Równie szerokie zastosowanie Ch. z. posiada, gdy chodzi o uszkodzenia lub choroby stawów. Dawniej odejmowano w tych razach zwykle całe kończyny powyżej stawu dotkniętego; dziś zaś najczęściej można ograniczyć się na usunięciu tego, co już w żaden sposób bez szkody dla chorego, jako zniszczone zupełnie, ocalonem być nie może. Zastępujemy więc amputacyę lub wyłuszczenie wy-piłowaniem zupełnem albo częściowem chorego stawu, przez co zachowujemy choremu kończynę, nie-działającą już wprawdzie ze wszystkiem prawidłowo, lecz zawsze lepszą daleko, niż sztuczna, chociażby najdowcipniej obmyślona i najstaranniej wykonana. Jeżeli antyseptyka pozwala nam, szczególniej, gdy chodzi o rany stawów i kości, zachowywać się przez czas pewien wyczekująco, co przedtem rzadko było możliwem, to znów środki znieczulające dają nam możność operowania z oględnością i bez pośpiechu, tak, że możemy, nie narażając chorego na cierpienia, pracować pomału i z zastanowieniem usuwać to tylko, co już koniecznie usuniętem być winno. Rozumie się, że przesada, jak we wszystkiem innem, tak też i w Ch-ii z-ej jest szkodliwą. Nie powinno jej zatem chodzić o to, żeby dla zasady bezwarunkowo pozostawiać wszystko, co pozostawić ostatecznie można, lecz zachowywać to jedynie, co po zagojeniu rany operacyjnej korzyść prawdziwą przynieść może choremu. 1877—1889przekład z duńskiego); Hoffmann „Thier- | Niesłusznem dziś byłoby np. odejmowanie kończy-

---y£

--":r

?JŚ

Ł.

|k

IV

i

ii

J7.\

¹ i liii

l ilii I .

£j

!>

gs

j a i a WiĄ |o'f»'Y\'j

>N4P(ufo|

(i.

£3

tej

• L~

J_L 1 #i

.1.1 _iL

ob

&AM

■i;

tf

lii

\\A

Si

V\

h,

J'jr‘

v\

<\

H IR'

\    /'/X

And. S.

ny dla rany postrzałowej, druzgoczącej staw łok- dowo do stolicy dotąd niezaliczone, i dlatego sta-ciowy lub kolanowy, bo zwykle częściowe albo całkowite wypiłowanie go wystarczy, a pozostawia po sobie względnie nieznaczne kalectwo; lecz wielce byłoby nagannem, gdybyśmy przy próchnieniu bardzo rozległem kości staw taki stanowiących, zamiast amputacyi, ograniczyli się do usunięcia zepsutych części, bo wtedy zachowalibyśmy choremu przedramię lub goleń, pozbawione wszelkiego związku kostnego z resztą ciała, do użycia niezdolne zupełnie i uniemożliwiające nadto zastosowanie przyrządów sztucznych, zastąpić mogących do pewnego stopnia utraconą kończynę. Postępując tak, stworzylibyśmy kalectwo gorsze daleko niż to, któreby powstało w następstwie odjęcia członka całego.

Nie należy brać za jedno Cli-ii z-ej z wyczekiwa- Teorban). niem bezczynnem, z którem ona nic wspólnego mieć nie powinna, bo właśnie zadaniem jej jest działać w odpowiedniej chwili ze stanowczością i świadomością celu swego, a tym jest zawsze rzeczywiste

Dr. j. p.

Chiselhurst, miejscowość w ang. hrabstwie Kent, o 10 km. na południo-wschód od Londynu położona na wzgórzu i posiadająca mnóstwo willi zamożniejszych mieszkańców Londynu; w jednej z nich glowem) w Belgii.

And. S.

A. S.

dobro chorego.

mm

'I

mmmm.

WWw-tm

r;

x'

SggSE

Pffia

wmwł,

W ''''CT;'......."Hi'¹!,

Wmm

lii w

VI

WmSbE

K&i"'

Fig. 272. Kaplica w Chiselhurst.

(Camden-House) zmarł w 1623 r. historyk i archeolog angielski Camden. W Ch. zmarł także Napoleon III dnia 9 stycznia 1873 r. i spoczywa w osobnej kaplicy, zbudowanej przez pozostałą wdowę.

Chiswiok, jedno z przedmieść Londynu, urzę-

nowiące samodzielny organizm miejski, w hrabstwie Middlessex, na lewym brzegu Tamizy; liczy przeszło 16,000 m-ców; posiada kościół, w którym spoczywają popioły Hogartha i syna Kromwelowego, Macartneya; spoczywały także i zwłoki poety włoskiego Ugo Foscolo, lecz je w 1871 r. przewieziono do Florencyi. W Ch. umarł Fox w 1806 r. i Can-ning w 1827.— Jest tu mnóstwo pięknych ogrodów i willi.

Chitarra, Ob. Gitara.

Chitarrone (włos.) = wielka Chitarra; rodzaj wielkiej gitary, mającej struny metalowe, w które uderzano pałeczką, zwaną „plectrum“. — Ch. głównie była używaną w XVII i XVIII wieku. — (Ob.

A. Pol.

Chiton L. (paleont.). Rodzaj mięczaka z rzędu Brzuchonogich przodoskrzelnych (Gastro• poda prosobranchiata), którego setki gatunków żyją obecnie w niewielkich głębokościach mórz cieplejszych, szczątki zaś w stanie kopalnym znaleziono pojedyńczo we wszystkich formacyach (nawet już w pokładach syluryjskich). —• Gatunek Ch. priscus

Mnstr. w wapieniu górskim (dolnem ogniwie wę-

k j.

Chiton L. Przedstawiciel rodziny Chitonidae, mięczaków morskich, brzuchonogich (Ga-stropoda) rzędu przodoskrzelnych (Prosobranchiata). Wyróżnia się od innych rodzajów ciałem jajowato wydłużonem, plaskiem, pokrytem na grzbiecie skorupką, składającą się z8-u blaszek wapiennych, ruchomo i swobodnie ułożonych szeregiem, jedna za drugą, w ten sposób, że tylny brzeg poprzedniej pokry wa przedni brzeg następnej. Tylko brzegi boczne blaszek skorupy są przykryte przez zgrubiałe brzegi płaszcza. Blaszka językowa (ra-duła), utworzona jest z oddzielnych szeregów (członków), w których 2-a para i 4-a lub 2-a para i 3-a blaszek każdego szeregu wznoszą się haczykowato i są największe. Liczne gatunki tego rodzaju zamieszkują morza Europy, np. Ch. Sąuamosus L. Skorupka szaro-zielonawa, o blaszkach opatrzonych wręgą, w połowie zewnętrznej ukośnie i w połowie wewnętrznej poprzecznie kresowanych. Długi 8 cm., mieszka w m. Śródżiemnem, Ch cinerem—Ch. fascicMlaris i t. p.

Chiton, jest to nazwa szaty, noszonej w Gre cyi starożyt., zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety, bezpośrednio na ciele. Inny był Ch. u Do ryjczyków, inny zaś u Jończyków. Pierwszy, któ ry pierwotnie stanowiła koszula z przędzy wełnią uej, bez rękawów, był zwyczajnym ubiorem męż czyzn; ludzie wolni nosili go na obu ramionach u niewolników zaś i robotników prawa ręka z ra mieniem i częścią piersi była obnażona zupełnie Ch. kobiet doryckich był też prostą koszulą weł nianą, prawdopodobnie z czworobocznej podłużne sztuki tkaniny z otworem w niej na jedną rękę obwijano ją dokoła ciała i oba górne rogi boku otwartego spinano na ramieniu sprzążką lub gu zikiem (fig. 273 N. 1); poły boku otwartego były także u dołu bądź zeszyte, bądź spięte; nad bio drami po Ch-ie opasywano się zwyczajnie taśmą,

albo pasem. Młode kobiety doryckie nosiły zwykle Ch. bez żadnej innej szaty zwierzchniej, czasem tak krótki, że nawet kolan nie dosięgał (fig 273 N. 2). Jończycy, mianowicie zaś Ateńczycy, używali Ch-ów długich, też wełnianych; jako ubiór męski utrzymał się on w tym kształcie do czasów wojny perskiej; w epoce zaś wojny peloponeskiej odziewali się Ateńczycy w Ch. dorycki. Ch. kobiet joń-skich, który stale charakter swój utrzymywał, stanowiła szeroka, a stąd też fałdzista, aż do stóp sięgająca, koszula, z również szerokiemi, bądź dłuż-szemi, bądź też krótszemi rękawami, z tkaniny lnianej, albo innej podobnej, z resztą zaś takiegoż kroju i z takiemże upięciem, jak dorycki.

przy dźwiękach fletni, a potem składały jej w ofierze chiton lub pasek. Był także zwyczaj poświęcać jej pieluszki niemowląt.    *

Cłlityna. Szkielet zewnętrzny zwierząt bezkręgowych jest zbudowany z materyi organicznej o powyższej nazwie, w której osadzają się nadto bardzo często (u Skorupiaków) sole mineralne, zwiększające twardość utworu. W wielu razach z Ch-y są złożone i wewnętrzne twarde części organizmów niższych. Po uwolnieniu od ciał obcych za pomocą kolejnego wygotowywania ze słabym ługiem sodowym, wodą, kw. octowym, alkoholem i eterem Ch. stanowi materyę bezbarwną, zatrzymującą postać zewnętrzną organów, z których była wytworzona.

Ale ponieważ na ramieniu był on zeszyty, skut- ¹ Jest to ciało obojętne, rozpuszczalne tylko w stężo-kiem czego obie te części, które piersi i plecy j nych kwasach mineralnych. Po zobojętnieniu takie-okrywać miały, były zanadto długie, stąd powstał ] go roztworu amoniakiem garbniki strącają z niego wyłóg czyli przegub, który jakby dwie chusty osad biały, kłaczkowaty. Roztwór w kw. siarcza-z przodu i z tyłu, aż do bioder, a niekiedy i ni- nym, rozcieńczony wodą, przez długie gotowanie żej, spadał (zwał się on po grecku diplois); a że ulega hi dra tacy i, której produktem jest glukozamina,

Li:

C₆H₁₁0₅(NH₂). Skład Ch-y jedni podają na C₁₇H₂₈N₂On, iuni zaś—na C₉H₁₅N0₆.    z“-

, '' -Y

Chiusa (niem. Klause), wyraz włoski, dosłownie: zamknięcie, zamek, z ła-,    emskiego claudere, clu-

LgS?

I    dere—zamykać, używa się

\    w przenośni na oznaczenie

\    przełęczy górskich i wązkich

li I

\ j    dolin, zwłaszcza, gdy te przy

ii

LI    swym początku otwierają się

Y    nakształt bram i przez zbu-

dowanie fortów łatwo obronio-|f    ne i zamknięte być mogą.

ii

hiL

11

i:: i

Ulgi,

Fig. 273. Nr. 2.

Nr 3.

Nr 1.

—W dalszym rozwoju wyraz przeszedł na miasta i osady w takich wąwozach górskich wzniesione, przyczem do nazwy Ch. dodaje się określnik, odróżniający ją od innych. Tak np. Chiusa di Pe sio, miasto w depart. Cuneo (Piemont), Ch. di San Miche-1 e, osada w depart. Turynu,

And. S.

również i u dołu Ch. był nazbyt długim, podciągano j Ch. Sclafani, miasto w departam. Palermo na Sy-więc go paskiem o tyle, żeby się po ziemi nie cylii (uprawa wina i oliwek, 17,500 m-ców), Ch. włóczył, a w ten sposób tworzył się jakby rodzaj Forte, miasto w depart. Udine i w. in. fartucha (kolpos), równoległy z brzegiem diploi- Chiusi, miasto w departamencie włoskim Sieny su (fig. 273 N. 3). Biały kolor w odzieży ogólnie (Toskania), w pobliżu rzeki Chiany i jeziora Ch., był przeważającym, kobiety wszakże bardzo często dziś wskutek robót osuszających znacznie zmniej-używały Ch-ów w ciemnej barwie, a strojnisie na- szonego (ob. wyraz Chi a na), przy drodze żelaznej wet w kolorze szafranowym i przystrajały je po- Florencya - Rzym i Ch. - Siena; siedlisko biskupa, ziomera bramowaniem, oraz pionowemi prążkami, piękna i obszerna katedra z XVII w.; w okolicy centkami, haftami lub deseniami.    *    liczne zabytki z czasów rzymskich i etruskich;

Chitone, t. j. nosząca chiton, przezwisko Arte- 5,000 m-ców. Ch. jest jedną z najstarszych osad midy (Dyany), stąd zapewnie powstałe, że boginię na półwyspie; znane było Etruskom pod nazwą tę, jako łowczynię, przedstawiano, nie w szacie po- Camers, a Rzymianom pod nazwą Clusium włoczystej, ale w krótkim chitonie. Taką można i było rezydencyą Porsenny; w Średnich Wiekach ją widzieć w posągu marmurowym, znajdującym zniszczył ją straszliwy wylew Chiany, która ca-się w Luwrze. Pod tern przezwiskiem oddawano łą okolicę zamieniła w niezdrowe bagnisko; dziś, jej cześć w Milecie i w Syrakuzach, gdzie dziew- dzięki robotom osuszającym i regulacyjnym, częta, przyodziane, jak i ona, w chitony, tańcowały Chiusi z przyległą krainą znajduje się w stanie

kwitnącym i cieszy się przyjaznemi warunkami ¹ nem: siarkę kopią w górach w stronie południowo-

And. S.

klimatu.

Chivasso, miasto w departamencie włoskim Turynu, na lewym brzegu Po, poniżej uścia rzeki Orco i przy początku kanału Cavoura, w nader żyznej i znakomicie uprawnej okolicy, która wygląda jak jeden ogród kwitnący; posiada ruiny zamku hrabiów Montferratu, gimnazyum, szkołę techniczną, stadninę królewską; liczy przeszło 10,000 mieszkańców, którzy głównie prowadzą handel zbożem i bydłem. — W Średnich Wiekach było to C!e-vasium, i posiadało warowne mury, które Lau-nes, książę Montebello, kazał zburzyć w 1804 roku.

K. J.

And. S.

Chiviatyt Rammelsberg (miner.). Minerał z Chi-viato w Peru, krystaliczno-blaszkowy, bardzo podobny do błyszczu bizmutowego; c. wł. 6,920, barwy szaro-ołowianej, z silnym blaskiem metalicznym; zawiera według rozbioru Rammelsberg a: 18.11 siarki, 61.32 bizmutu, 16.83 ołowiu, 2.42 miedzi, 1.02 żelaza, jest więc podwójnym siarkiem bizmutu i ołowiu: Pb₂Bi₆Sn, a wyraźniej: 2PbS-f-3Bi₂S₃ (siarko-bizmutan ołowiu).

Chiwa (Charesm, Choaryzm, Charizim, Cho w a rezm=ziemia nizin, żuławy, a także Ur-gendż), hanat, od r. 1873 hołdujący Rossyi, leży w Turkiestanie zachodnim, na południu od morza Aralskiego, między 40 i 43³/₄° szerokości płn. i graniczy na wschodzie z Amudaryą, na południu, gdzie rozciąga się pustynia piaszczysta Karakum, oraz na zachodzie z obwodem Zakaspijskim; ma około 60,000 km. rozległości (1,090 m. □); (granica na południu nie jest ustalona, jeśli przyjąć tu 40° równoleżnika, pówierzchnia wyniesie 70,000 km. kw.) Chiwa składa się przeważnie z pustyń piaszczystych; jedyuie w delcie Amu-Daryi, na lewym brzegu tej rzeki, rozciąga się dość szeroki pas ziemi, dobrze zroszonej i dzięki temu urodzajnej; wogóle co najwyżej zaledwie trzecia część całego obszaru tej krainy zdatna jest do uprawy. Lato bywa tu zazwyczaj gorące, zima ostra lecz krótka, opady małe; dzienne amplitudy temperatury bardzo znaczne, mimo to klimat wogóle bardzo zdrowy; burze piaszczyste srożą się w jesieni i zimą.—Mieszkańcy uprawiają pszenicę, jęozmień, proso, ryż, kukurydzę, owoce (słynne są szczególnie melony), len, marzanę, bawełnę, wino, anyż, morwę. Ze zwierząt domowych chowają najwięcej dromaderów i owiec tłustoogoniastych, osły są rzadkie, bydło małe, ale konie wielkiej wartości; z ptactwa—jedynie kury i gołębie. Ze zwierząt dzikich znajdują się w Ch-ie wilki, szakale, lisy, jelenie, antylopy, dziki, pantery i zające. Z ptaków: łabędzie, pelikany, żórawie, dzikie gęsi, kaczki, cietrzewie, bażanty, przepiórki, kuliki, kuropatwy, sroki, wrony, wróble, dużo słowików, orły i jastrzębie,—te ostatnie bywają układane do łowów.— Owadów, much i komarów mnóstwo, a niekiedy zjawia się i szarańcza. Ryb jest wielka obfitość; poławiają się sumy, jesiotry, szczupaki, sądacze, leszcze i inne. Lasów w Ch-ie nadzwyczaj mało; na potrzeby gospodarskie mieszkańcy zasadząją drzewa (wiązy, osokory i t. p.) nad kanałami i w ogrodach. — W królestwie mineral-zachodniej od Chiwy; saletrę wygotowują z ziemi' branej z mogił w okolicach Kunja-Urgendżu; sól wydobywają z jezior słonych; rud kruszcowych niema: ołów, miedź, żelazo, surowiec Chiwa otrzymuje z Rossyi, Persyi i Buchary. Gospodarstwo rolne w tym kraju całkiem jest zależne od irryga-cyi, wymaga więc, ażeby pola i ogrody w pobliżu mieszkań się znajdowały, muszą przeto Cbiwańczy-cy mieszkać oddzielnemi zagrodami, czyli sadybami. Mało jest posiadaczy znacznych obszarów ziemi i licznych najemników; większa ich część ma nie więcej nad 4 — 6 desiatyn, które sami, przy pomocy dwóch lub trzech najemników uprawiają. Jedynie w okolicach Chiwy, Nowego Urgendźu, Chazaraspu, Chodżeili, jest kilka wsi o 20 i 30 domach, czyli zagrodach, blizko obok siebie leżących. Domy są zwykle z gliny, o płaskich dachaoh, z otworami dla odchodzenia dymu i dochodzenia światła. — Miasta w Chiwie są tylko skupieniem takich zagród, stawianych bez żadnego planu i kształtności, ulice mają krzywe i wązkie. Przed każdem miastem znajduje się rozległe przedmieście z przewybornemi ogrodami. — W każdem mieście i miasteczku odbywają się targi dwa razy na tydzień. — Ważniejsze miasta są następujące: Chiwa, Kungrad, Chodżeili, Kunja-Urgendż, Kipczak, Ukus, Porsu, Mangit, Gurlen, Taszaus, Meili, Iljali, Kudukli, Kjat, Urgendż, Chanki, Czyrbit, Chazarasp i Pitnjak. — Ludność, bez odstąpionego Rossyi obwodu Arnu - Daryjskiego, wynosi 500,000 głów i składa się z plemion koczujących, oraz osiadłych. Do liczby pierwszych należy 10,000 Kirgizów, głównie w okolicach jeziora Daukary, 50,000 Karakałpaków, w części północnej hanatu, w pobliżu jeziora Aralskiego i Dankarskiego, oraz około miast Kungrad, Chodżeili i Kipczak, wreszcie 170,900 Turkomauów (z tych najwięcej Jo-munów, Czudorów i kilka tysięcy Goklanów). Ludność osiadła liczy 100,000 Uzbeków i Sartów, oraz kilka tysięcy Persów. Uzbekowie stanowią plemię panujące, (z niego pochodzi han), z przymieszką wszakże żywiołu irańskiego. Skupiają się oni przeważnie w mieśoie Chiwie, Guryi, Cbazar - aspie, Mangicie i Kipczaku; zajmują się uprawą roli, mówiący po turecku Sartowie — handlem, Persowie zaś służą za niewolników. Przemysł: (garncarstwo, kobiernictwo, wyrób tkanin wełnianych i jedwabnych) małoważny. Głównemi przedmiotami handlu są: bawełna, jedwab’, skóry owcze, zboże, bydło, wielbłądy, konie, owce, chałaty i inna odzież, proch, oręż, narzędzia rolnicze, wozy dwukołowe, siodła, uprząż, statki, drzewo budowlane, węgiel kamienny, potaż i t. d. Do Rossyi i do Persyi idą karawany na wielbłądach, do Buchary prócz tego wysyłają towary wodą. Handel wewnętrzny, dość ożywiony, lecz niezupełnie od napadu plemion koczujących zabezpieczony, odbywa się na wielbłądach, na wozach dwukołowych, a także na statkach kanałami i rzeką Amudaryą. Towary miejscowe po części idą na zamianę, po części sprzedawano są za pieniądze. Moneta chiwańska złota, ti.łłą zwana, wynosi, stosownie do kursu, 26—35 tiang; tian-

moneta srebrna, zawiera w sobie od 35 do glinianym, wewnątrz którego znajduje się drugi, 60 pul, co równa się 50 kopiejkom, dwie tiangi otaczający cytadelę, pałac hana i domy wyższych idą na ab bas, który więc tyle znaczy co rubel, urzędników; ma 30 meczetów, medresy (szkoły), tiłła przeto ma wartości średnio 15 rubli.—Wła- karawanseraje, grób patrona plemiennego, Palwa-dza hana jest dziedziczną i despotyczną, wszela- na, wogóle wszakże składa się z glinianych nędz-koź przedstawicielstwo dyplomatyczne i prawo za- nych lepianek. Mieszkańców liczy od łO do 15,000 wierania układów ustąpił on rządowi russkiemu. | (Uzbeki, Sartowie, Persowie), trudniących się wy-Dochody jego wynoszą od 350,000 — do 400,000 rabianiem pięknych kobierców, oraz jedwabnych rubli rocznie. Podatki (Turkomani wolni są od nich) i wełnianych towarów, osobiste i handlowe poddani uiszczają w pieniądzach, gruntowe zaś

ga

Najświeższe wiadomości o Chi wie i jej mieszkańcach zawdzięczamy podróżnikom rossyjskim, a zwłaszcza I. M. Konszynowi, który zwiedzał ten kraj w 1884 i 1885.

Dzieje. Pierwsze wiadomości o tej krainie stanowiącej część koczowniczego, łupieskiego, wrogie-

w produktach. W Chiwie

niema podziału na stany; każdy Chiwańczyk mahometanin może być kupcem, rolnikiem, właścicielem ziemskim, żołnierzem, lub rzemieślnikiem; jedna

"----

mm

■wlMl

gum

mlffra

-mm.

ggggg^lg

■mm

____

wgĘ§SSĘBk

Mm

mwmm

'n

■ ■<

jea,

n]|

fr

Jd

ft.

Si?

i!'¹

•i

fiy

pUS

w*Ę£M

■H

lii

SWl

KI

su

r ' -e

U,

u;.-

insi

Fig. 274. Chiwa.

jest tylko klasa uprzywilejowana, do której należą go Aryjczykom Turanu, pochodzą z wieku V przed Chodźowie, rodzaj duchownych, uważanych za Chr., gdy ona zostawała pod panowaniem dynastyi potomków Mahometa. Ci nie płacą żadnych podat- Achemenidów. Napis behistuński Daryusza (ob. ków, nie służą w wojsku i nie kopią kanałów hań- Archeologia Persyi fig. 337) wymienia ją skich. Jest ich do 1,500 rodzin, zamieszkałych głó- w liczkie 23-ch satrapij, na 16-m miejscu pod na-wnie około Chodźeili i trudniących się handlem, zwą Uwarazmia, co odpowiada Chorazmii Herodo-rolnictwem i rzemiosłami. Pochodzą oni z pokole- ta (mylnie zresztą przez niego połączonej z Bania Uzbeków, mają wielkie poważanie u całego j ktryaną i Sogdyaną); w wojsku Kserksesa Choraz-narodu, zarówno jak u hana, który zwykł w wa- mijczycy pod swym własnym wodzem walczyli-; po źnych sprawach u nioh zasięgać rady. Prawa ich tern król ich, Farasmanes, przedstawił się był, jako są dziedziczne.— Stolica Chiwa, leży pod 41°24 piastujący tę godność, Aleksandrowi W. w Zarya-szer. płn. nad Czyrdżeli, jednym z kanałów irry- spie. Po rozpadnięciu się monarchii Aleksandra gacyjnych, zasilanym wodami Palwan-abad — ra- j i przewrotach u Partów powstało w Turkiestanie mienia Ąmu-Daryi. Miasto opasane nizkim murem ' większe państwo, t. zw. Transoxonia, lecz siedli-

Incyk. Powi*. Uuitr. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K,

85

sko jego władzców mieściło się w Bucharze (ob.). Około r. 700 po nar. Chr. Transoxonia podbitą została przez Arabów, którzy przenieśli tu wiarę Mahometa i popęd do wyższej oświaty. W VIII w. powstaje miasto Chowarezm (Chiwa) w pobliżu uścia rzeki Oxus (Amu-Daryi), a tern samem imieniem nazywa się odtąd i cała oaza. Z tego miasta pochodził Mahomed - ben - Muza - al - Charesmi, autor pierwszej algiebry arab. oraz twórca jej nazwy, który wynalazł cyfrę zero i udoskonalił przez to nu-meracyę dziesiętną z cyframi t. zw. arabskiemi (ob. Algebra). Gdy kalifowie Bagdadu zniedołę-żnieli, a „z prochu ich obuwia" powstali udzielni władzcy i założyciele różnych dynastyj, powstała też w Transoxonii dynastya Samanidów, której fundatorem był wnuk Samana, Nasr, mianowany w 875 r. namiestnikiem. Następca tego namiestnika, Izmael (802—812), tytułował się emirem i, pokonawszy sąsiadów, zagarnął obszerne kraje nawet poza Turkiestanem aż po góry Hindu-kusz i po granice pierwotnej Persyi (Fars). To państwo Samanidów zowie się Chowarezm, chociaż z początku stolicą było m. Buchara. W XI w. z Turkiestanu wyszła na podboje horda Turków-Seldżuków; na jej czele Togrul-Beg zajął Bagdad na wezwanie kalifa (1063), a Malek-Szach (1072—1092), panujący już nad Syryą i Azyą Mniejszą, podbił też cały Turkiestan i oddał rządy Chowarezmu swemu niewolnikowi, Anusztekinowi. Wnuk tego niewolnika, Azis (1227—1157), wyłamał się z posłuszeństwa i pokonał orężem swego pana, a prawnuk, A.rslan(1156 —1172), rozszerzył swoje państwo Chowarezmijskie podbojem Chorazanu. Następny szach, Takasz, pobił w 1194 r. ostatniego sułtana wszystkich Sel-dżuków, Togrula, którego potomkowie utrzymali zaledwie Rum czyli Ikonium w Azyi Mniejszej. A następca Takasza, Mahomed II Kodbedin (Kutb - Ed-din, 1200—1220), opanował Transoxonię z ludne-mi, bogatemi wówczas, miastami: Bucharą, Balkiem i Samarkandą (1210), posiadł wszystkie kraje pomiędzy rzekami Tygrysem i Indem, domagał się od kalifa bagdadzkiego (Alnasira) tych wszystkich tytułów, jakie były niegdyś nadane sułtanom seldżuc-kim. Doznał w tern żądaniu odmowy. Urażony, ogłosił kalifa i wszystkich Abassydów za bezbożników i gotował wyprawę na Bagdad, żeby tam szyitę (Al Almulka) osadzić na tronie. Wtedy zagrożony detronizacyą kalif wezwał pomocy Czyngis - hana, który już miał do pomszczenia własną krzywdę, gdy nie otrzymał zadosyć uczynienia za wymordowanie 400 kupców mongolskich w Chowarezmii. Ruszył więc ze wszystkiemi swemi hordami, liczą-cemi 700,000 wojowników. Mahomed spotkał go (1218) na czele 400,000, ale, pomimo waleczności, poniósł okropną porażkę i ratował się ucieczką. Miasto Chiwa zostało zburzone, 100,000 mieszkańców legło pod mieczem Mongołów. Mahomed zakończył życie w największej nędzy na małej wysepce Kaspijskiego morza; syn jego, Dżelaledyn Mankberni, pomimo nadzwyczajnej odwagi, która uczyniła go bohaterem podań wschodnich, walczył bez powodzenia i musiał szukać schronienia w Kurdy-stanie, gdzie też został zamordowany przez zemstę (1231), Tymczasem Chowarezmia weszła w skład Dżagataju, nowego państwa, jakie Czyngis - han utworzył dla jednego z synów swoich. Państwo to, tak samo jak wszystkie inne mongolskie, rozpadło się z czasem. W XIV w. wszakże zrodził się tu jeszcze jeden straszny z okrucieństwa wojownik, Timur-Leng, czyli Tamerlan. W Ch-ie panował wtedy niejaki Hussein-Sofi, który żądań Tamer-lana nie usłuchał i posłów jego uwięził. Więc w 1372 r. Tamerlan wtargnął z Buchary, zajął stolicę Ket, i wyparłszy Husseina do Urgendźu, zawarł pokój z bratem jego i następcą, Jusufem. Ten ostatni złamał przymierze, Timur więc po raz wtóry Ch-ę najechał, lecz, ubłagany przez Ju-sufa, znowu odciągnął. W r. 1376 stanął po raz trzeci pod Ketem, ale napad nieprzyjacielski na stolicę jego, Samarkandę, zmusił go do odwrotu, i dopiero w nowej wyprawie 1378 Ket został zburzony. Po piątem najściu łupieżniczem 1379 wydał Timur rozporządzenie dotyczące odbudowania miast. Odtąd już przez wiek cały Ch. zażywała pokoju, aż pokąd wędrowne hordy tureckie nie zdobyły stolicy. Potem około 1484 kraina ta dostała się pod władzę Persyi, ale tylko na czas niedługi; Chiwań-czycy bowiem, jako Sunnici, nie chcąc ulegać szyickiemu zwierzchnictwu Persów, powołali na swego hana Turka, Ilbarsa, który wyparł Szyitów, i od-tąd Ch. przeszła we władanie Uzbeków. Rossya-nie zapoznali się bliżej z Chiwańczykami w r. 1258 i następnych, gdy Mongołowie, panujący wówczas nad Rusią, oddawali kupcom chiwańskim w dzierżawę pobierany z księstw russkich haracz. Kupcy owi dopuszczali się strasznych nadużyć, bo od mieszkańców, niemogących złożyć daniny w terminie oznaczonym, pobierali ciężkie procenta, a wreszcie niewy-płatnych do niewoli uprowadzali. Skutkiem tego naprzód we Włodzimierzu, Suzdalu i Rostowie, a następnie i w innych miastach, cała ludność przeciwko tym zdziercom powstała i niektórych pozabijała, a resztę wypędziła; to wszelakoż innych nie odstrę-czyło, aż dopiero w r. 1274 han Mangu-Timur Ruś od tej plagi uwolnił. W czasach późniejszych zawiązały się między Rusią a Chiwą innego już rodzaju stosunki: w r. 1553 władzca tachmański Ab-duł, bucharski tegoż imienia, samarkandzki Seid i chiwański Azim, posławszy podarunki carowi Iwanowi IV, prosili go o pozwolenie dla swych poddanych prowadzenia handlu w Kazaniu, Astrachaniu i innych miastach russkich. W r. 1622 han ur-gendzki, Awhau, prosił cara, Michała Fiedorowicza, o pomoc przeciw swoim braciom stryjeczaym, oddając się Rossy i z całym swoim hanatem; ale to żadnych następstw za sobą nie pociągnęło. Większe miało znaczenie poselstwo, wyprawione w r. 1700 do Piotra W. przez hana Szaniasa z prośbą o przyjęcie Chi wy w poddaństwo, na co cesarz ukazem swoim z d. 30 czerwca (v. s.) tegoż roku zezwolił, a w r. 1703 zagwarantował układ ten nowemu hanowi, Arab Mahometowi. Gdy wszakże w r. 1714, dowiedziawszy się o złotym piasku w Chiwie, wysłał tam ekspedycyę wojskową pod wodzą księcia Bekowicza Czerkaskiego (ob.) i gdy nowe poselstwo hana, które z tego powodu udało się

do Petersburga, źle tam było' przyjęte, przyjazne usposobienie Chiwańczyków dla Rossyi zamieniło się w zupełnie wrogie. Mimo to jednakże w r.

swej ojczyzny. Na Turkomanów, którzy brali najżywszy i najczynniejszy udział w wojnie z Rossyą, nałożono kontrybucyę w sumie 300,000 rubli; a ponieważ wypłacić jej nie chcieli, przeto generał Go-łowaczew otrzymał rozkaz, aby ich orężem zmusił do tego: jakoż w końcu przełamano ich opór, za karę zaś podwyższouo kontrybucyę o 10,000 rubli. D. 12 sierpnia 1873 r. Rossya z Chiwą zawarła traktat pokojowy, którego punkta najważniejsze są następujące; 1) Wszystkie posiadłości chiwańskie na prawym brzegu Ąmu-Daryi, oraz delta tej rzeki aż do Amu-Tardika, wcielone są do państwa rossyjskiego; od uścia zaś tego ramienia granica się oiągnie aż do przylądka Urgi, a dalej południowym stokiem Ust-Urtu dochodzi do Usboju, starego łożyska Amu-Daryi. 2) Chiwa zapłaci Rossyi tytułem kosztów wojennych 2,040,000 rubli, w ratach rozłożonych na lat 20.    3) Rossyanie mają

prawo prowadzić w Chiwie handel na tych samych warunkach, co kupcy muzułmańscy. 4) Chiwa wobec Rossyi zajmuje stanowisko państwa hołdowniczego. — Maspero „Histoire ancienne des peuples de 1’Orient* (1875, str. 544, mapa); Steffen w „G. Droysen’s Allgemeiner Historischer Handatlas* (1886 str. 82, 83); Vambery „Reise in Mittelasien* (LipBk

1873) ; Lerch „Khiva, seine historischen und geo-graphischen Verhaltnisseu (Petersburg 1873); C. Schmidt „Die Expedition gegen Chiwa* (tamże

1874) : Stumm „Aus Chiwa, Bericht* (Berlin 1873); tenże „Der russische Feldzug nach Chiwa* (tamże

1875) ; Lansdell „Russian Central Asia* (Londyn 1875, 2 tomy, po niemiecku — Lipsk 1885, 3 t.); Moser „A travers 1’Asie centrale* (Paryż 1886,

1753 kupiec samarski, Rukawkin, zwiedził Ch-ę i opisał to państwo; a w r. 1762 akademik Rycz-kow, przy opisie gubernii Orenburskiej, wiadomości o Chiwie wzbogacił nowemi postrzeżeniami. W połowie w. XVIII tron chiwański opanowali Kirgizi Małej hordy; lecz wygnał ich r. 1792 Mehemmed Emin Inag, jeden z wodzów uzbeckich, od którego poszła dynasty a chiwańskich hanów, istniejąca do dziś dnia. Panowanie następców jego: Ikasara-ha-na (1800—1804), Mehemmeda-Rehima (1804—26), i Allakkuli - hana (1826 — 41), zakłóciły wojny z Bucharą, Jamudami i Karakałpakami. — W roku 1819 dowódzca korpusu gruzyjskiego, generał Jer-mołow, chcąc nakłonić Truchmeńców do przyjaznych stosunków z Rossyą, wyprawił był ekspedy-cyę na brzegi morza Kaspijskiego, a w tymże czasie posłał do Chiwy kapitana Murawjewa z poleceniem, aby się starał zjednać tam mir dla Rossyi u hana (Mehemmeda-Rehima), a także, aby ten kraj opisał. To ostatnie spełnił wysłaniec, który przepędził w Chiwie trzy miesiące i zebrał o niej dosyć dokładne wiadomości; ale pierwszego celu nie osięgnął. To też już za rządów następcy Mehemmed-Rehima, Alakkulego, w r. 1839 rząd rossyjski uznał za rzecz konieczną wysłać do Ch-y ekspedycyę wojenną z powodu podburzania przeciwko Rossyi zostających pod jej panowaniem Kirgizów. Wyprawa ta wszelakoź, na której czele stał generał Porowski, a w której uczestniczyło 4,413 żołnierzy z obozem o 10,460 wielbłądach, spełzła na niczem, wskutek bowiem nadzwyczaj ostrej zimy musiała wziąć po niemiecku — Lipsk 1888). się do odwrotu, dotarłszy zaledwie do Ak-Bułaku; Chizercts i Burins, jest nazwą właściwą jedne-1,054 ludzi padło trupem na stepach. — I pod pó- mu z plemion we Francyi, uważanemu za potom-źniejszymi władzcami: Rehimkuli - hanem (1841— ków Saracenów. Zajmują oni okręg Bourg en 43), Mehemmedem-Emin-hanem (1843—55), Ab- Bresse,w departamencie Aiu, mianowicie zaś gmi-dullah-hanem (1855—56) Kutlujem-Murad- hanem ny Lermoyer, Aubigny, Boz i Auzan. Lubo są pra-(panował tylko 3 miesiące) i Sejdem-Mehmed-ha- cowici i zamożni, sąsiedzi jednak, a szczególniej nem (1856 — 1868) Ch. wciąż prowadziła woj- rolnicy, okazują im największą pogardę, nie cierpią ny, naprzód z Persyą i Bucharą, potem z plemio- ich i unikają wszelkich z nimi stosunków. Uchodzą nami turkomańskiemi. — Syn ostatniego, Seid-Me- oni za złych i skąpych ludzi, a zajmują się od nie-hemmed - Rehim - han, jawnie popierał bunt Kirgi- pamiętnych czasów uprawą roli, handlem wołami, zów przeciwko Rossyi. Rząd russki usiłował sposo- rzeźnictwem i t. p.—Michel „Histoire de races mau-bem pokojowym powściągnąć napady rozbójnicze dites de la France et d’Espagne“ (2 tomy, Paryż, koczowników chiwańskich na granice swojego pań- 1847, przekład na niemiecki język Striekera; Frank-stwa, oraz wyzwolić jeńców w tych napadach poj- furt, 1850).

manych, lecz to nie odniosło żadnego skutku. Wte- Chladni Ernest Florens Fryderyk, znako-dy Rossya musiała wypowiedzieć wojnę hanowi, mity fizyk (* 1756 w Wittenbergu—f 1827 we Wro-i w r. 1873 generał Kaufmann z dwuuasto-tysięcz- cławiu). Na żądanie ojca, który był profesorem ną armią wkroczył do Chiwy. D. 20 maja wojska prawa, kształcił się w tymże przedmiocie w Wit-hana rozbite zostały pod Mandikiem, poczem on tenbergu i Lipsku, po śmierci wszakże ojca zwró-sam ratował się ucieczką, a stolicę jego Russcy cił się zupełnie do nauk przyrodniczych. W dzie-zdobyli, i dopiero wtedy,    gdy    się bezwarunkowo    więtnastym    roku życia zaczął grać na fortepianie

zdał na łaskę i    niełaskę    „Białego Cara*, prawa    i czytywał    różne pisma o muzyce, co go przeko-

swoje odzyskał.    Wszelakoź dla    dalszego uregulo-    nało, że w    tej dziedzinie najwięcej jest do odkrycia,

wania stosunków    przydano    mu    radę przyboczną,    ponieważ podstawy matematyczno - fizyczne muzyki

złożoną z trzech Rossyan, mianowanych przez ge- były bardzo mało znane. Pisma Eulera i Bernoullie -nerał-gubernatora, i trzech Chiwańczyków. Generał go doprowadziły go do badań nad drganiem płyt, Kaufmann otrzymał moc zatwierdzenia wszelkich a figury elektryczne Lichtenberga nasunęły mu układów. Zniesiono tedy panujące podówczas w ha- odkrycie linij węzłowych, zwanych od jego na-nacie niewolnictwo i 3,000 Persów powróciło do zwiska figurami Chladniego. Majątkowe po-

S. K.

K. J.

■&’V,

Fig. 275. Chlamida.

K. K.

K. J.

łożenie jego było wtedy przykre; aby się więc zeń wydobyć, postanowił zbudować przyrząd muzyczny, by mógł z nim odbywać podróże artystyczne, jako wirtuoz. Przyrząd ten wykończył w r. 1790 i nazwał go eufonem; następnie zbudował inny jeszcze, zwany klawicylindrem, a demonstracye tych instrumentów, oraz wykłady z akustyki, które miewał w Niemczech, we Francyi i we Włoszech, zapewniły mu na utrzymanie środki dostateczne. Badania akustyczne Ch-go są tak doniosłego znaczenia, że słusznie nazwano go „ojcem akustyki*. Istniały już wprawdzie badania genialnych matematyków nad ruchami drgającemi, Chladni wszakże dopiero oparł akustykę na podstawach doświadczalnych i usystematyzował ten dział fizyki. Zbadał drganie płyt, dzwonów, pierścieni i kamer-tonów, odkrył drgania podłużne strun i prętów i zastosował je do oznaczenia szybkości głosu w ciałach stałych: odkrył drgania obrotowe prętów, wykazał prawa powstawania tonów palącego się wodoru i podał sposób oznaczania ilości drgań ciała brzmiącego przez bezpośrednie tych drgań liczenie, jakoteż metody oznaczania szybkości głosu w różnych gazach. Oba jego narzędzia muzyczne, eufon i kla-wicylinder, złożone z prętów szklanych, drewnianych i metalowych, jakkolwiek z początku wielkie budziły zajęcie, nie zostały przez muzyków przyjęte, pusłużyły tylko samemu Ch-emu do wykrycia ważnych praw akustycznych.—Najwaźniejszem dziełem Ch-go jest „Akustik* (Lipsk 1802, 2 wydanie 1830); inne zaś pisma akustyczne są: „Entdeckun-gen iiber die Theorie des Klanges* (1788); „Neue Beitrage zur Akustik* (1817); „Beitrage zur prak-tischen Akustik und zur Lehre vom Instrumen-tenbaua (1822).—W innej jeszcze dziedzinie wiedzy upamiętnił Ch. nazwisko swoje, gdy w rozprawie „Ueber den Ursprung der von Pallas gefundenen und anderer ihr ahnlichen Eisenmassen* (1794), wyraził pogląd, że masy żelaza rodzimego, znalezione w różnych okolicach, są to bryły pochodzenia kosmicznego, z przestrzeni niebieskich na ziemię spadłe. Domysł ten tak był sprzeczny z óweze-snemi pojęciami, że na autora ściągnął zjadliwe szyderstwa; a jeden z krytyków oświadczył, że czytając pracę Ch-ego, doznał wrażenia takiego, jakby mu rzeczywiście kamień z nieba spadł na głowę. W pracy późniejszej „Ueber Feuerineteo-re“ (1819) zwrócił uwagę na związek gwiazd spadających z kometami, co potwierdziły dopiero w kilkadziesiąt lat później badania Newtona i Schiapa-rellego.—Zebrany majątek zapisał biednym miasta rodzinnego, a bogaty swój zbiór kamieni meteo-rycznych—gabinetowi mineralogicznemu w Berlinie. Życiorys jego ogłosił F. Melde: „Chladni’s Leben und Wirken* (1866),

Chladnisgo figury, ob. Węzłowe linie.

Chładnit (miner.). Nazwę tę nadał Shepard najczystszej odmianie enstatytu (krzemianu magnezu, MgSiOa), znalezionej w meteorycie z Bisliopville, w południowej Karolinie. Podobny wszakże czysty enstatyt znaleziono i w innych kamieniach meteory cznych.

Chlamida (XXapAc). Ubiór wcześnie przez Gre-

ków używany, ale pochodzenia, jak mniemano, obcego, z Tessalii lub Macedonii. Rzeczywiście, Ch. i kausia, barwy purpurowej, oraz buty sięgające nieco wyżej kolana, jest to zwykły strój Aleksandra Wielkiego i innych panów macedońskich. W Plutarchu (Żywot Aleks. Wiel. 26) znajdujemy opis Ch-dy: była to tkanina prostokątna, z trzech boków prosta, w czwartym zaokrąglona, tak, że stąd tworzył się zarzucony na ramiona płaszczyk (rodzaj ponszy), sięgający kolan, zapinany z tyłu na karku, dosyć szeroki, bez rękawów, ręce zostawiający swobodne, a spoczywający na chitonie (ob.). Bok jego zaokrąglony, jak dodaje Pliniusz („Hist. Nat.* V, 101), tworzył dwie poły, spadające pod kątem na prawo i na lewo (dextra laevaque anguloso procursu). Spadki te porównywano dó skrzydeł    7CTepa). I tak się ten strój

przedstawia na wszystkich sztuki greckiej pomnikach, np. na figurze zdjętej z wazy greckiej. Upowszechniona w Grecyi Chi., stała się niebawem strojem jeźdźców, podróżnych, myśliwych, wojowników; i zdaje się, że wchodziła w skład zwykłego ubioru Spartan. W Atenach przywdziewali ją efebowie (młodzież 18-letnia), nietylko jako strój; w razie potrzeby, owinięta koło ręki, służyć mogła za broń odporną, zamiast tarczy. Do ubrania rzymskiego właściwie nie należała, a gdy chętni do naślado-l wnictwa obcych strojów, jak L. \W Scypio i Sylla, zaczęli jej używać | (Cycero; „Pro Rabir.“ 10, 27.—Va-Wa ^ ler. Max. III, 2 sq.), krzywo na to Aj patrzano. Ale, że z kroju podobną

W    była do płaszczyka wojskowego

|L    (sagum, abolla, paludamentum),

więc też autorzy greccy zawsze te płaszczyki tłómączyli przez wyraz XXapńę. W teatrze, już w komedyach Plauta, Ch. była znamieniem żołnierza. Za cesarstwa zaś, kiedy obyczaje greckie, razem z językiem, coraz bardziej przenikały do Rzymu, nie czyniono już różnicy pomiędzy Ch-ą a innemi strojami, no-szącemi oryginalne nazwy łacińskie; nawet purpurowe paludamentum cesarskie nazywano chla-mys. Nosiły ten strój i kobiety, jak Agrypina (Dio Cas. 60, 33). Za Cesarstwa Wschodniego Ch. zyskała ozdoby w złocie i srebrze, a używano jej powszechnie.

Chlamydotherium Lund. (paleont). Rodzaj ssącego kopalnego, z rzędu szczerbatych pancerników (Edentata, Dasypodidae), z pancerzem nie-rozpadająoym się na ruchome pierścienie, o kręgach szyjowych razem zrosłych, o kości ramieniowej z otworem, kości udowej z trzecią główką, o piszczeli zrosłej ze strzałką i mózgu stosunkowo wielkim. Kości gatunku Ch. Humboldti Lund., wielkości tapira, znajdują się w pokładach pampasowych dawnych i nowszych (dolnym i górnym pliocenie) Brazylii i Argentyny.

Chleb. Ziarna zbóż rozmaitych, niezdolne w naturalnym swym stanie służyć za pokarm człowie-

kowi, dopiero po poddaniu ich pewnym przygoto- sta. Nazywa się to podmłodą zakwasu. Za-wawczym czynnościom, wywołującym w nich różne niedbanie tego pociąga za sobą przejście z fermen-fizyczne i chemiczne zmiany, stają się powszech- tacyi alkoholowej w octową lub mleczną, wreszcie nym, że tak powiemy, podstawowym pokarmem, zadługo w dzieży przechowywany zakwas bez pod-zwanym chlebem, ważnym tak dalece, że nie tylko rzeczywiste, ale i symboliczne jego znaczenie znane jest każdemu. Sposób przygotowywania ziarna zbóż na pożywienie dla ludzi jest miarą postępu kultury i cywilizacyi danego narodu. Pierwotnie musiano do tego celu używać ognia. Prażone za jego pomocą ziarno stawało się strawniejezem i łatwiej dla organizmu ludzkiego przyswajalnem.

młody psuje się i ulega fermentacyi gnilnej. Używając jako fermentu drożdży, postępuje się tak samo. Wogóle do chleba pytlowego używa się drożdży, do razowego zaś—żytniego zakwasu. Zresztą we Francyi, gdzie ludność dużo spożywa chleba, i to pszennego, nie używają drożdży, lecz zakwasu. Każdy techniczny przerób, oparty na fermentacyi, wymaga odpowiedniej temperatury. Grzybki droż-dżowe (Saccharomyces cereińsiae) zostają jeszcze przy życiu w temperaturze — 4° R. i przy -j- 70° R. (temperatura ścinania się białka) lecz w obu tych krańcowych temperaturach tracą one siłę wzbudzania fermentacyi. Siła ta jest największą w temperaturze pomiędzy + 20 do 32° R. Doświadczenie przekonało, że dla każdego przemysłu, opartego na fermentacyi, istnieje pewna najwłaściwsza temperatura; w piekarstwie temperatura ta wynósi 4-15 do 18° R. Taką zatem stałą temperaturę powinna posiadać izba przeznaczona na piekarnię; do takiej też należy doprowadzić mąkę, wodę, drożdże lub zakwas i wszystkie potrzebne przy robocie statki. Ile trzeba wziąć wody do zarobienia danej ilości mąki na ciasto, tego nie można z góry oznaczyć. Krochmal chłonie w siebie wody połowę, gluten zaś l¹/₂ swej wagi. Im gluten jest świeższym, tern więcej chłonie wody; dobroć zaś jego zawisła od dojrzałości zboża, pogodnego sprzętu i suchego przechowania ziarna i mąki. Jeżeli mąka pochodzi ze zboża wilgotnego, stęchłego lub porosłego, wtedy gluten mąki otrzymanej z takiego zboża traci elastyczność i ciągliwość, a Ch. z niej wypieczony będzie klajstrowatym, zakalcowatym i nieprzyjemnego słodkawego smaku, bo w porosłem zbożu zawiele krochmalu zamieniło się na cukier. Gluten takiej mąki słabo pochłania wodę; im zatem mąka jest lepszą, tern więcej przyjmuje wody, i przeciwnie. Granice pod tym względem są dosyć znaczne, wynoszą bowiem od 35.5 do 65%* W praktyce ilość dodanej wody utrafia się empirycznym sposobem, uważając, aby ciasto było elastyczne, nie lepkie, nie przylegające do palców. Za mało wody sprawi, że Ch. w smaku będzie przypominał surową mąkę; zawiele zaś wody tamuje rośnięcie ciasta i sprawia zbyt szybkie parowanie wody w piecu, wskutek czego skórka odstaje od miękiszu. Nasze gatunki zbóż są bogatsze w gluten, niż w krajach zachodniej Europy, stąd mąka z nich więcej chłonie wody i większy daje przypiek. Mąka żytnia więcej chłonie wody, niż pszenna; u nas zwykle na 100 części mąki używają 75 cz. wody. Dobroć Ch-a zależy przedewszystkiem od doskonałego wyrobienia ciasta, machiny do wyrabiania ciasta, lecz te, jakkolwiek dowcipnie pomyślane, nie zdołały jednak zastąpić czułej w dotyku ręki ludzkiej. Robota to wszakże wcale nie łatwa i wymaga znacznej siły mięśni, której po kobietach, zwykle na wsi zajmujących się tą czynnością, żądać niepodobna; stąd na wsi tak częste są wypadki, że się Ch. nie zdarzy.

Tak zmienione ziarna pszenicy znaleziono w nawodnych mieszkaniach ludzkich w Szwaj caryi.

Probowano budować

I dzisiaj jeszcze u niektórych ludów Ameryki, Azyi i Afryki używane są na pokarm ziarna zbóż, utłuczone i rozdrobnione między dwoma płaskiemi kamieniami, następnie zarobione z wodą na ciasto i upieczone w ogniu na placek. Dopiero u plemion aryjskich wchodzi w użycie chleb właściwy, z mąki zbożowej, ugniecionej z wodą na ciasto, któ re następnie poddane fermentacyi, wymieszone i urobione w bochenki rozmaitej wielkości i kształtu, wypieka się w piecu. Ziarnem, które się miele na mąkę, używaną na wyrób chleba, bywa u różnych ludów rozmaite zboże. Kraje północnej i wschodniej Europy używają na chleb żyta, kraje zachodu i południa—pszenicy, kraje Ameryki — pszenicy i kukurydzy. Częściami składowemi Ch-a są: krochmal (skrobia czyli mączka), guma, cukier, wytwarzający się dópiero podczas fermentacyi ciasta, ponieważ ziarna zbóż, a więc i mąka z nich, zawierają go zaledwie ślady; dalej tłuszcz, białko roślinne oraz gluten czyli zaklej—ciało bardzo elastyczne i ciągliwe, wespół z białkiem, jako zawierające w swym składzie azot, nadające wielką po-żywność chlebowi;—niektóre ciała mineralne, jak potaż, soda, wapno, magnezya, żelazo, w połączeniu z kwasami: krzemnym, fosfornym, siarczanym i solnym, wreszcie woda. Do wyrobu chleba służy mąka, albo t. zw. razowa, to jest grubo zmielona, bez oddzielenia otrąb, pochodzących z cząstek zewnętrznej łupiny ziarna, złożonych z włókni-ka, lub też pytlowa, pozbawiona otrąb przez odsianie, a zatem delikatniejsza, wydająca Cb. bielszy i łatwiej strawny. Lecz, że w otrębach, oprócz włóknika, znajdują się i znaczne ilości glutenu, przeto delikatność i strawność mąki pytlowej otrzymuje się kosztem pożywności* stąd ch. razowy jest teoretycznie pożywniejszy od pytlowego. Dla wzbudzenia fermentacyi w cieście zarobiouem z mąki pytlowej używa się drożdży, do chleba zaś razowego zakwasu, nadającego chlebowi smak przyjemny, kwaskowaty. Na 100 funtów mąki potrzeba 4 funtów zakwasu; jeżeli Ch. piecze się codzień, to owe 4 funty mogą przetrwać przez 24 godziny, bez przejścia fermentacyi alkoholowej w octową; jeżeli Ch. się piecze co drugi dzień, należy pozostawić tylko 2 funty zakwaszonego ciasta, a następnego dnia dognieść do nich drugie 2 funty świeżego ciasta z mąki i wody. Piekąc co 4 dni, pozostawia się pierwszego dnia tylko 1 funt zakwasu, a potem codziennie dogniata się po ł funcie świeżego cia-

iw

Zarobione ciasto z fermentem pozostawia się do wyrastania w czystej dzieży, przykryte płachtą, w izbie o jednostajnej temperaturze i wolnej od przeciągów. Powstająca fermentacya alkoholowa daje początek wydzielaniu się kwasu węgla-nego, którego prężność rozsadza ciasto; opór temu stawi ciągliwość glutenu, tak, że masa ciasta staje się porowatą i pulchną. Skoro fermentacya się ukończy, formują się z ciasta bochenki oznaczonej wielkości, za pomocą drewnianej formy, układają się na heblowanej desce posypanej mąką i wstawiają do pieca, ogrzanego do właściwej miary. W piecu niedostatecznie ogrzanym chleb się nie dopiecze i ciasto opadnie, w przegrzanym spali się. Właściwa temperatura pieca powinna wynosić około 240° R. (300° C). Gospodarstwa wiejskie, a nawet piekarze, pyrometrów do mierzenia tak wysokiej temperatury nie posiadają, ale radzą sobie zapo-mocą empirycznej próby, wrzucając do pieca garść mąki, która, jeśli piec jest w miarę napalony, powinna nabrać barwy brunatnej, lecz nie zwęglać się. Najlepszym do wypieku jest zwykły piec piekarski, opalany drzewem: szkoda tylko, że pochłania bardzo wielką ilość paliwa. Bochenki przed wstawieniem do pieca pociąga się wodą, dla ochłodzenia ich powierzchni w pierwszych chwilach przebywania ich w piecu. Pod wpływem wysokiej temperatury grzybki wzbudzające fermentacyę giną, natomiast kwas węglany i pary alkoholu ulatniają się, przyczyniając się do spulchnienia massy ciasta. Ilość ulatniającego się alkoholu jest dość znaczna. Obliczono, że w Londynie przy wypieku chleba ginie corocznie do 300,000 galionów alkoholu; próbowano zapobiedz tej stracie zapomocą przyrządów do zbierania tego przetworu, lecz koszta przytem były tak znaczne, że przewyższały wartość otrzymanego tą drogą wyskoku. Ch. pytlowy przebywa w piecu godzinę; razowy potrzebuje dłuższego czasu do wypieczenia, 1V₂ do 2 godzin, albo i więcej, jeśli bochenki są bardzo wielkie. Dostateczne upieczenie się Ch-a poznaje się, zapuszczając do wnętrza bochenka długą igłę metalową; jeśli Ch. jest dobrze upieczony, wyjęta igła będzie zupełnie czystą; w przeciwnym razie przylgną do niej cząstki ciasta. Ch. po wyjęciu z pieca, przechowywany w miejscu chłodnem, po paru dniach traci swoją elastyczność, staje się twardym i suchym. Nazywamy to czerstwieniem chleba. Dla przywrócenia mu na jakiś czas poprzedniej świeżości, dosyć jest wstawić Ch. do świeżo wypalonego pieca, o temperaturze nie wyższej wszakże nad 70° R. Dawniej sądzono, że czerstwienie spowodowanem bywa utratą wody przez wyparowanie; Boussingault jednak wykazał, że zdanie to jest mylnem i że Ch. przy dłuższem przechowywaniu utrącą nie więcej nad 2 do 3% wody; przypuszczać zatem należy, że różna temperatura wywołuje pewne zmiany w częściach składowych chleba, dotychczas bliżej nie zbadane.— Pożywność chleba. Aby pokarm posiadał dostateczną pożywność, stosunek w nim części azotowych do bezazotowyeh powinien być jak 1:4 lub 1 do 5; zboże, mąka i Ch. z niej wypieczony nie zawierają tego stosunku, jak to wykazują następu-

.    .    13.83%

Węglowodanów ....

Tłuszczu ......

Drzewnika......

Popiołu.......

Otręby: Materyj białkowych. .    .

Drzewnika.....

Krochmalu.....

Gumy......

Cukru ......

Tłuszczu .....

Z powyższego zestawienia widzimy, jak wielka następuje strata materyj odżywczych wskutek mielenia ziarna na mąkę, zwłaszcza pytlową; najwięcej bowiem pożywnych części ziarna, znajdujących się tuż pod zewnętrzną jego, niestrawną powłoką, odchodzi do otrąb. Stąd powstało przekonanie, że Ch. razowy jest daleko pożywniejszy od pytlowego. W życiu jednak praktyka stwierdziła, że chleb pytlowy, pomimo teoretycznie mniejszej poźywności, jest strawniejszy, to jest że zawarte w nim części pożywne lepiej są przez organizm przyswajane, niż z Ch-a razowego. Chcąc zupełnie wyzyskać pożywne części mąki, lekarz amerykański, Sylwester Graham, doradza ziarno pszenicy i kukurydzy, przeznaczone na mąkę, zemleć na raz, czyli raczej ześrutować i wypiekać Ch., o ile można zaraz po zmieleniu, mąka bowiem taka nie daje się długo przechowywać. Ciasto gaiata się z wodą o temp. 40° R. i pozostawia na 3 do 4 godzin w spokoju, poczem formuje się z niego małe, funtowe bochenki i wsadza do mocno rozpalonego pieca na 1% godziny. Pod wpływem silnego gorąca skórka prędko się tworzy, a mało sfermentowane ciasto rozdętem zostaje w piecu wskutek parującej, lecz niemogącej się na zewnątrz wydobyć przez skórkę, wody. Nazwa Chleba zdrowia, nadana mu przez wynalazcę, okazała się wcale niezasłużoną, ponieważ chleb taki jest bardzo niestrawny, a więc i mało pożywny. Lie-big, w celu unikuienia straty krochmalu przez fer-mentacyę alkoholową, nie dopuszcza wcale ciasta do fermentacyi, lecz zaleca 50 kg. np. mąki żytniej razowej wymieszać z % kg. dwuwęglanu sodu, w 35 do 40 kg. wody przeznaczonej do zarobienia ciasta rozpuścić 1 kg. soli kuchennej, i z taką wodą zagniatać mąkę z dwuwęglanem sodu zmieszaną, dodając od czasu do czasu 2.120 kg. kwasu solnego; chlor z tego ostatniego połączy się z sodem dwuwęglanu, tworząc sól kuchenną, ''wodor z kwasu solnego z tlenem powietrza utwo-

1—1 co

. 18.0

2.0 „ 1.6 „ 1.5    „

0.2

0.6

1.1

za-

na

szem

St. Kew.

rzy wodę, a kwas węglany, wydobywając się na zewnątrz, rozpulchnia ciasto. Sformowane bochenki trzeba wsadzać do pieca po upływie godziny, gdzie pozostawać powinny dłużej niż chleb zwyczajny. Zapomocą tej metody z 50 kg. mąki można otrzymać 72¹/,, kg. Ch-a, gdy przy zwyczajnej metodzie otrzymuje się tylko z tej samej ilości mąki 69 kg. W celu wynagrodzenia strat soli kwasu fosfornego, pozostałych w otrębach, prof. Hosford w Cambridge powziął myśl, którą poparł Liebig, dodawania do mąki fosforanu wapnia i magnu. Doświadczenia, czynione w Monachium, wyświetliły, że dodane do ciasta te sole nie są przez organizm przyswajane, lecz wydzielane nazewnątiz bez użytku. Teoretyczne wywody uczonego chemika nie znalazły w praktyce potwierdzenia i wypiek podług jego metody, pomimo pozornych korzyści, nawet w Niemczech został zaniechany, z powodu, że niepodobna dostać w handlu kwasu solnego, nie-zanieczyszczonego arszenikiem. Natomiast szczęśliwszym był Liebig, wespół z d-rem Artusem z Jeny, w wynalezieniu sposobu poprawienia Ch-a wypiekanego z mąki nadpsutej, w której gluten już utracił swą elastyczność i ciągliwość, a to przez zarabianie ciasta z wodą wapienną, zamiast czystej. Można wreszcie zużytkować części pożywne, zawarte w otrębach, zapomocą wodnego z nich wyciągu. Woda letnia, pozostawiona przez pewien czas w zetknięciu z otrębami, przenika ich komórki i rozpuszcza białko. Taką jest metoda Sigle’a, który dla wzmocnienia działania wody dodaje do niej nieco kwasu siarezanego; Pehling zaś usuwa zupełnie kwas siarczany i poprzestaje na samej tylko wodzie. Temi sposobami rzeczywiście zwracamy mące pożywne części, zawarte w otrębach, i zwiększamy poźywność chleba. Lecz ciasto takie chłonie więcej wody, co dobry wypiek podaje w wątpliwość. O szkodliwości zanieczyszczeń ziar-chwastami, jakkąkolnica (Loliurn temulentum), kąkolem (Agrostema G-ithagó), ^wreszcie Spory-(secale cornutum) wspominamy tylko dla tego, aby silniejszy położyć nacisk na konieczność, w interesie higieny publicznej, dobrego oczyszczania ziarna, na co przedewszystkiem, zarówno producenci, jak handlujący i młynarze, baczną powinni zwracać uwagę.    st' Row

Chleb w języku i folklorze. Słowiańska nazwa chleba pochodzi z języków giermańskich: goc-kie hlaifs (osnowa hlaib—), niemiec. Laib = bochen. W niektórych językach słowiańskich chleb oznacza także zboże i bochen. Początkowo używano zbóż na pokarm w postaci ziarn prażonych, kaszy lub mąki; później pieczono na rozpalonym kamieniu lub w popiele placki, podpłomyki i t. p. U ludów słowiańskich przechowały się dawne te postacie chleba w połączeniu z różnemi obrzędami i wierzeniami. Do takich należą: żur, Siemieniec, kasza, kisiel, lemieszka, sałamacha, krupnik, pęcak, spółka, polewką, zacierka, kruszonka, nawarka, roz-worka i t. p. Placek żytni, pieczony w popiele, bez drożdży, do dziś dnia jadają w Krakowskiem (Kolberg „Krak." I, 135). Pierwotnie pieczono Ch. w domu; piekarnie pojawiają się dopiero w ucywilizowanym Egipcie i u ludów klasycznych, a w Europie dopiero w XII w. Ważną rolę chleba w obrzędach u wszystkich ludów wykazuje znaczna rozmaitość postaci, rodzajów i nazw Ch-ów obrzędowych, przywiązanych do pewnych dni i uroczystości; wspomnimy tutaj o Chlebach weselnych (kołacz, korowaj), zapustnych, wielkanocnych, pogrzebowych, zaduszkowych (perebuszki, peretyczki) i t. p. — W wyrażeniach i przysłowiach chleb bardzo często się spotyka: lud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym („święty chlebuś") i szanuje go, jako świętość. Znane są wyrażenia: „być na łaskawym cblebie“, „chleb żebrany", „zasłużony"; „Chleby zimowe“ znaczyło dawniej zimowe leże wojska, a „próżny ohleb"—darmozjada. Do pojęcia pochlebstwa u nas i u Czechów użyto przenośni od chleba. —S. Adalberg w „Księdze przysłów" zgromadził 179 przypowieści o Chlebie; oto kilka z nich ciekawszych: „Będzie miał chleb, jak psu wydrze", „Chlebem i solą ludzie ludzi niewolą", „Chleb i woda: niema głoda“, Chleb ma rogi", „Chleb płacze, gdy go darmo jedzą", „Każdy chleb do siebie krajeu, „Patrz tego, z czego masz chleb", „Nie dospać trzeba, kto chce dostać chleba". — Szczegółów należy szukać w następnych dziełach: artykuł J. Lepkowskiego „Chleb w podaniach" w Noworoczniku dla Polek (1861); Sumcow „X.i'bÓT> bt> oópH^axT> m nfccHflXT>“ (Charków 1885) tegoż artykuł w t. IV „Wisły", (str. 639—657 i 873—875); Kośt’al „Chleb v poverach a zvycich lidu ćeskeho", w sprawozdaniu gimnazyum Nowo-Bydżowskiego za r. 1886.

Chleb przaśny, ob. Azymus, A z y m i c i.

Chleb pszczelny jest mieszaniną z miodu i pyłku kwiatowego, który pszczoły w koszyczkach, znaj -dujących się na zadnich ich nóżkach, do ula znoszą i karmią nią czerw’ czyli świeżo wylęgłe robaczki. Ponieważ matka w ulu, za nastaniem cieplejszej pory, ciągle składa jajka w komórki plastrów woskowych, przeto pszczoły robocze bezustanku są zatrudnione znoszeniem do ula pyłku kwiatowego i miodu, aby przygotować tę mieszaninę pokarmową dla wylęgającego się licznie młodego pokolenia. W razie chłodnej wiosny, gdy wegetacya jest spóźniona i kwiatu na miododajnych roślinach, a więc i pyłku, niema, czerw’ mógłby być narażonym na śmierć głodową. Pszczelarze wtedy przychodzą pszczołom z pomocą, ustawiając w pobliżu uli płaskie naczynia, z mąką żytnią lub pszenną, albo, co lepiej, napełniając nią komórki pustych plastrów woskowych (suszu) i zawieszając je w pasiece; jeśli zapasy miodu w ulach są szczupłe, wtedy podkarmiają pszczoły miodem rozwiedzionym po połowie wodą (sytą), albo w ulach poprawnych wstawiają ramki z miodnemi plastrami, umyślnie na ten cel przechowanemi, i tym sposobem podtrzymują byt wylęgłego czerwiu aż do nastania cieplejszej pory.

Chleb Świętojański, ob. Ce rat o ni a.

Chlebnikow Piotr (* 1735 w Kołomnie — f 1777 w Petersburgu, generał audytor), gorliwy bibliofil, zbieracz rękopismów, ksiąg i wszelkiego rodzaju druków; założyciel tak zw. Chlebnikow-

J. Ł.

J. Ł

538).

Chlebowski Paweł (* 1739 — f 1821), z zakonu f'pijarów,. jest autorem dwu dziełek: „Zdania o przyczynach upadku państw* (Wilno 1771); „Gramatyka francuska dla pożytku młodzi* (tże 1776)

W. G.

Chlebowski Wawrzyniec, wierszopis wieku XVII, ze szczegółów biograficznych nieznany, był płodnym publicystą, przedstawiającym wypadki sobie spółczesne lub kwestye żywo wtedy obchodzące społeczeństwo w formie wierszowanej, którą naśladował z poprzedników swoich w tym kierunku, a mianowioie: ze Stryjkowskiego i Paprockiego. Ulubionym jego tematem była sprawa turecka; to też parokrotnie do niej powracał, przerabiając lub tylko przepisując dawniejsze swe wiersze i ogłaszając je w nowej szacie druku. — Samodzielności poglądów ani stylu nie posiadał. Oto jest spis jego utworów, w porządku chronologicznym ułożony:

„Trąba pobudki ziemie perskiej do wszystkich narodów chrześciańskich przeciwko Mahometanom"

(Kraków 1608); „Historya i wywód narodu cesa-rzów tureckich i walka ich z chrześciany* (1609; toż samo wydał roku 1619, pod tytułem: „Chronologia o wywodzie narodu cesarzów tureckich*);

„Zwycięstwo najaśniejszego Zygmunta III" (1611);

„Królów i cesarzów tureckich dzieła albo sprawy"

(1612; podobneż myśli zawiera „Krwawy Mars narodu Otomańskiego*); „Tryumf radosny wszystkich obywatelów z sławnego zwycięstwa Zygmunta III* w Węgrzynowie, w województwie kaliskiem — f

skiej biblioteki (ob.). Zasłużył się także w rozwoju przemysłu fabrycznego w Rossyi założeniem fabryki igieł i innych.

Chlebnikowska biblioteka, założona przez Piotra Chlebni ko wa (ob.), we wsi Awczurynie, o dwie mile od miasta Kaługi (stąd nazywa się czasami Awczuryńska), obfituje w rękopisma i rzadkie druki, tak książek, jak różnego rodzaju pism peryodycznych, nawet ulotnych kartek z drukami okolicznościowemi, ogłoszeniami, zaproszeniami i t. d. Dzieło założyciela gorliwie prowadzili jego następcy, syn Mikołaj (f 1806) i córka, zamężna Połto-racka, do której potomków obecnie biblioteka ta należy.

Chlebowcowate, ob. Artocarpae.

Chlebowicz A. B., ob. Hlebowicz A. B.

Chlebowiec, ob. A r t o c a r p u s.

Chlebowska Marya, żona Stanisława Ch-go (* w Rzeszowie w Galicyi w r. 1864), początkowo w rysunku i modelowaniu rzeźbiarskiem kształciła się w zakładzie naukowym techniczno - przemysłowym d-ra Adryana Baranieckiego w Krakowie, następnie w Paryżu pod kierunkiem Geróme’a i męża swego—obudwu miłośników Wschodu; temata też wschodnie obierała do obrazków, wykończając je bardzo poprawnie i pięknie. Najważniejsze jej prace są: „Arabka z pomarańczami", własność bankiera Geberfa w Paryżu, „Tancerka Smyrneńska* własność P. Knoedlera w Nowym Yorku, „Jey beck, góral armeński*, zakupiony przez To w. przyjąć, sztuk pięknych w Krakowie, „Przed meczetem* zakupione przez To warz. Szt. Pięk. w Warszawie; „Strażnik meczetu*. Wyszedłszy powtórnie za mąż, wystawia prace swe pod nowem nazwiskiem Ma-deyskiej Maryi. Obrazki p. Chl.-Mad-ej nietyl-ko wymiarem postaci, czystością i poprawnością rysunku, ale samym nawet kolorytem i dotknięciem niezmiernie są zbliżone do prac jej pierwszego męża.

(t. r.); „Wizerunek wiecznej sławy Sauromatów starych* (1614); „Encomium radosnego Narodzenia Jezusa Chrystusa* (1616); „Epitalamium na wesele Marcina Laskowskiego, instygatora koronnego, z Katarzyną Palczewską* (t: r.); „Wieniec na akt świątobliwych postrzyżyn w zakon* (1617); „Pamiątka Anny Radziwiłłowej"; „Pamiątka zeszcia J. O. X-eia Kurlandzkiego* (1618); „Krwawa ofiara Jezusa Chrystusa* (1621); „Smutne treny i nagrobki na zeszcie Stan. Przyrembskiego" (t. r.); „Smutne treny na zeszcie Katarzyny Dąbrowskieju (t. r.); „Lament żałosny na pożar miasta Jarosławia* (1625); „Żywot i męczeństwo Stanisława św., biskupa krakowskiego" (1626; jest to kronika rymowana, opowiadająca dzieje świętego podług podań późniejszych, z dodaniem nagrobku św. Stanisławowi, oraz pochwały na kościół św. Michała na Skałce). Od r. 1626 bibliografia milczy o Ch-im (ob. „Piśmiennictwo Maciejowskiego*, t. III, 534—

P. Chm.

Chlebowski N., herbu Poraj, generał-major wojsk pruskich. Jako adjutant króla pruskiego brał udział w bitwie Szczekocińskiej. Przygotował plan dyzlokacyi garnizonów w Prusach południowych w r. 1794, 1795. Za zasługi otrzymał 17 czerwca r. 1796: Nowy-dwór, Starą-Rawę, Stare-Reguo, Podskarbice, Komorów w fałszywym szacunka ogólnym na 33,000 talarów, albowiem dzierżawa roczna dóbr tych przynosiła 6,000 talarów. Komorów, dający rocznie około 1,500 talarów, podarował Ch. kochance swojej. Tak hojną darowiznę zawdzięczał ministrowi Hoymowi, którego podczas odbierania hołdu w Warszawie nazywał „Wasza Królewska mość*. On-to prawdopodobnie w „Pamiętniku naukowym* (Warszawa 1819) ogłosił rozprawę p. t. „O dobroczynnym wpływie nauk na sztuki wojenne*. Ob. Smoleńskiego „Rządy pruskie na ziemiach polskich* (Warszawa 1886), w dodatku p. t. „Rejestr czarny*; także „Pamiętnik warszawski" z r. 1810, t. I, 324.    _ w- s-

Chlebowski Piotr, pedagog z pierwszej połowy XIX w., wy Chowaniec liceum Krzemienieckiego, gdzie kolegował z Józefem Korzeniowskim, był po nim wychowawcą Zygmunta Krasińskiego aż do czasu, gdy ten przeszedł do liceum warszawskiego, następnie był urzędnikiem w komisyi spraw wewnętrznych. W literaturze dał się głównie poznać jako tłómacz: mianowicie przekładał z rękopisom dzieła księdza Chiariniego, pisane po łacinie; i tak, wyszły: „Gramatyka hebrajska, pokre-wnemi dyalektami: arabskim, chaldejskim i syryac-kim pokrótce objaśniona" (Warszawa 1826, str. XXV, 140); „Słownik hebrajski ułożony i pokre-wnemi dyalektami: arabskim, chaldejskim i syryac-kim pokrótce objaśniony" (tamże 1829, str. X, 259).    p> Chn1,

Chlebowski Aleksander (* 1766 roku

17 lipca 1848 roku), herbu Poraj, pułkownik b. wojsk polskich.—(Ży-chliński „Złota księga szlachty polskiej u, t. II str. 52).

Chlebowski Stanisław, fizyk (f 1872), był nauczycielem gimna-zyum w Tarnopolu, a następnie dyrektorem szkoły realnej i przemysłowej we Lwowie. Ogłosił rozprawę „Action des electrischen Stromes auf einen magnetischen Punkt⁴⁴ (Tarnopol 1856); podręcznik zaś jego „Fizyka dla szkół⁴⁴ (1870) długo był używany w szkołach galicyjskich.

Chlebowski Stanisław, herbu Poraj, malarz polski (* w Pokutyń-cach pod Kamieńcem Podolskim 1835 —f w zakładzie Kowauowieckim pod Poznaniem w r. 1884). Nauki szkolne ukończył w Odessie w r. 1853, jednocześnie kształcił się w rysunku pod kierunkiem Romualda Chojnackiego i Wicherskiego. Poczem udał się do Petersburga, gdzie w r. 1859 ukończywszy Akademię sztuk pięknych ze złotym medalem, wyjechał za granicę. W Akademii już odznaczał się zdolnością do kompozycyi. Bawił czas jakiś w Monachium, zwiedził Włochy i Hiszpanię a osiadł w Paryżu. Tam wykonał „Wita Stwosza, przebaczającego obywatelom Norymberskim krzywdę“ i „Dziewicę Orleańską w więzieniu angielskiem“, nabytą przez cesarza Napoleona III i darowaną miastu Bar-le-Duc, gdzie dotąd przechowywana jest w ratuszu miejscowym. W czasie podróży

w. s

S. K.

’

f#

«j

.i

I \    ’’ś^ -':'

r;:;l 'i- u

i?

„aigs -

229)

!il

i!

U?

‘i

*s

■i

i¹

iF^fflP

■u!Ai^- g i iii ,

li em- /• ,

i mĘm *;

if .&

•1 |t

i;

to

fi

IF⁷ Ili y!

-'4

■ *:t

fcrf

!.

5?

&g

|v|

pj

■J*!

.»

Hi

■Mjr

fe

li

SI

fl .1?

-i

1K

Fig. 277. Odpoczynek i uczta Baszybuzuków.

Kopia obrazu S. Chlebowskiego.

obrazów z historyi Turcyi. Malował portret sułtana, zamieszkując w pałacu Dolma-Bagcze, w którym miał pracownię. Cztery obrazy, jakie tam wykonał, zawieszone są w pałacu cesarskim Begler-beg w sali tronowej. Ch. cieszył się łaską sułtana i obdarzony wysokim orderem Medżydżye, wymalował mnóstwo obrazów z historyi Turcyi i portretów Ta druga połowa artystycznej karyery Ch-ego zaznaczyła się znaczną liczbą drobnych obrazków wschodnich, niezmiernie skończonych, wybornie rysowanych i pełnych wdzięku w układzie i barwach. Do takich należała „Sprzedaż niewolnicy“, wystawiona w Warszawie w r. 1880. — Jedenaście lat przepędził Ch. w Konstantynopolu, robiąc wycieczki do Egiptu, Włoch, a w końcu do Krakowa i Paryża. W tym czasie wykonał z natury portrety Ab-del-Kadera i Szamyla, przygotował też bardzo staranne studya do rozpoczętego wielkiego obrazu „Wjazd Mahometa II do Konstantynopola po jego zdobyciu¹⁴. Obraz ten niedokończony, ofiarowany został do Muzeum Krakowskiego (wraz z doskonałe-j mi studyami broni wschodniej), skomponowany wybornie i podmalowany z wzorową poprawnością.— W 1876 przenosi się Ch. do Paryża i tam wykonywa dla kupca amerykańskiego kilkadziesiąt obraz-po Wschodzie w Konstantynopolu został zatrzymany ( ków wschodnich, w tej liczbie: „Tamerlan⁴⁴, „Udu-przez panującego sułtana Abdul-Azisa dla wykonania > szonie Sułtanki⁴⁴, „Sprzedaż niewolnicy⁴* W r. 1880

"'H

m

V,

SM

■£ W)

ii

Fig. 276. Chlebowski Stanisław.

Encyk). Powiz. Uuitr. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod E,

86

źeni się, lecz już w rok zapada na nieuleczalną chorobę paralisis progresswa, w 1882 przyjeżdża do Krakowa; po ehwilowem polepszeniu w r. 1884 kończy życie pełne pracy, trudów i wysiłków.

Chlebowski Bronisław (* 10 listop. 1846), historyk literatury i badacz geografii historycznej, urodził się w Warszawie; nauki pobierał w tutej-szem giranazyum realnem, poczynając od r. 1857, poczem słuchał wykładów w „Szkole Przygotowawczej⁴⁴ (1861—63), a od r. 1864 do 1868 w Szkole Głównej, na wydziale historyczno-filologicznym, gdzie po napisaniu rozprawy p. t. „Rozbiór „Monumentum" Jana Ostroroga⁴⁴ otrzymał stopień magistra. Jako student jeszcze był autorem studyum „O życiu i pismach Samuela ze Skrzypny Twardowskiego", uwieńczonego nagrodą na konkursie ogłoszonym r. 1866 z funduszów ks. Adama Jakubowskiego. Było ono następnie częściowo drukowane w „Tygodniku ilustrowanym⁴⁴ (1872), z którein to pismem przez długi szereg lat stałe Ch. utrzymywał stosunki, pomieszczając w niem już to rozprawy oryginalne, już to przekłady z literatury obcej w dziedzinie filozofii, sztuki i poezyi. I tak w r. 1874 daje tu tłómaczenia: „Prawa i granice postępu⁴⁴, „Rabelais „O istocie i dziejach języka⁴⁴, w roku

W. G

i Cervante8“,

1875: „Najnowszy zwrot filozofii niemieckiej", „Rachunek sumienia Marka Aureliusza", „Nowożytny dramat historyczny" i t. d. Jak z tego wyliczenia cząstki prac Ch-go w tym kierunku widzimy, zajmowały go rozległe widnokręgi poglądów filozoficznych, estetycznych, językoznawczych, które też przyczyniały się do pogłębienia i rozszerzenia własnych zapatrywań się jego na twórczość naszych autorów. Zaznajomiwszy się z teoryą i metodą historycznoliteracką Hipolita Taine’a (w r. 1872), lubo nie przyjął jej w całości i bezwzględnie, wiele jednakże z niej skorzystał w rozpatrywaniu zarówno warunków terytoryalnych i etnicznych, jak i atmosfery duchowej, wśród której działalność tego lub owego pisarza się rozwijała. Podniosły, szlachetny idealizm w poglądaoh na zadania życia (zob. artykuły w „Bluszczu⁴⁴ z r. 1878 p. t. „Zadania moralne: I. cel życia, II, życie powszednie, III. stanowisko moralne kobiety, IV, moralny charakter sztuki i nauki) łączy się w umyśle Ch-go z trzeź-wem pojmowaniem stosunków bytu rzeczywistego i wpływów, jakie strona materyalna bytu na duchową wywiera. Stąd w pracach jego dotyczących dziejów literatury, nie kwestya piękności artystycznej utworów stawiana jest na pierwszym planie, lecz zbadanie zagadnienia, jak życie realne odbijało się w pomysłach twórców, w ich poglądach etycznych, politycznych i t. p. Wpływ warunków geograficznych i usposobień plemiennych starannie bywa przezeń roztrząsany i wykazywany. Nie mniej obchodzą go źródła natchnień poetyckich, i poszukiwaniu ich niestrudzenie się oddaje. Z początku zajął się Ch. gorliwie stuleciem XVII, jako naj ■ mniej krytycznie opracowanem i przedstawiającem najwięcej wątpliwych pytań do rozwiązania. Poznanie pism Twardowskiego wprowadziło go do tej dziedziny badań, z której wyniósł kilka wielce interesujących wiadomości, a wysnuł sporo cennych dla dokładnego zaznajomienia się z dziejami piśmiennictwa naszego wniosków. Żywo i barwnie odmalował nam charakterystyczne postaci naszych pamiętnikarzy z w. XVII w rozprawach p. t. „Jan Chryzostom Pasek i jego pamiętniki⁴⁴ („Tyg. Ilustrowany" 1879), „Pamiętniki husarza" (tj. Samuela Maskiewicza, w „Ateneum⁴⁴ 1883); wybornie określił rodzaj fantazyi i twórczości poetów w studyach p. n. „Dafnis Samuela Twardowskiego⁴⁴ (w „Tyg. Ilustr." 1882), „Wacław Potocki jako autor Wojny Chocim-skiej" (w „Ateneum" 1882). Wreszcie przedstawił wielki wpływ „Jerozolimy wyzwolonej" Tassa w przekładzie Piotra Kochanowskiego na twórczość naszych poetów wieku XVII („Ateneum" 1890, t. II). Z XVII wieku cofnął się następnie do czasów świetnego rozkwitu humanizmu w poezyi naszej poprzedniego stulecia i wydał książkę pełną śmiałych hypotez, a pisanych z wielką werwą i świetnością słowa p. n. „Jan Kochanowski w świetle własnych utworów⁴⁴ (Warszawa 1884), a w uzupełnieniu tej pracy wskazał następnie w „Tygodniku Ilustrowanym" roku 1884 wpływ Aryosta na poezye Jana z Czarnolasu. Równocześnie zajmował się dziejami oświaty i twórczości naszej w wieku bieżącym. W „Feliksie Bentkowskim" (drukowanym w „Przeglądzie pedagogicznym" r. 1882) dał żywą sylwetkę pierwszego naszego historyka literatury i profesora dziejów powszechnych w uniwersytecie warszawskim. W rozprawie: „Nieboska i Irydy on, zarys rozwoju duchowego poety w pierwszym okresie twórczości poetyckiej 1830 —1835“ („Ateneum" 1884) dopatrywał wpływów życiowych na pomysły Krasińskiego i ich ukształtowanie. W studyum „Grażyna i jej stosunek do Jerozolimy Tassa" wykazał wpływ włoskiego poety w przekładzie Piotra Kochanowskiego na Mickiewicza. Na zjezdzie imienia Kochanowskiego r. 1884 miał wykład o znaczeniu różnic terytoryalnych w dziejach piśmiennictwa naszego, a rozszerzywszy go później i całkowicie przerobiwszy, opracował gruntowną i zasadniczą dla swych poglądów rozprawę p, t. „Zadanie historyi literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dzisiejszego rozwoju" („Ateneum" 1885). Silne akcentowanie znaczenia stosunków terytoryalnych i etnicznych było u Ch-go w ścisłym związku z jego badaniami na polu geografii historycznej.—Od rozpoczęcia pomnikowego wydawnictwa p. t. „Słownik geograficzny⁴⁴ był Ch, stałym spółpracownikiem a od śmierci F. Sulimierskiego (1885) jest głównym jego redaktorem. Przy rozdziale pracy w samych początkach wziął sobie do opracowania Królestwo i stosując się do zamierzonych rozmiarów całości— pięciu, potem 8-raiu tomów — dawał przy opisach miejsc krótkie tylko zarysy historyczne, streszczane ze „Starożytnej Polski⁴⁴ lub z Wielkiej Encyklope-dyi Orgelbranda. Gdy następnie objął sam kierunek dzieła, widząc niemożność utrzymania pierwotnych jego rozmiarów, oraz przewagę części historycznej w innych artykułach, postanowił przejść do skali rozleglejszej, by jeduostajność pewną w sposobie traktowania rzeczy zachować. Od połowy tedy VI-go tomu zaczął pomieszczać bardziej wyczerpujące i na źródłach oparte opracowania geogra-

\v«SB V 1%

IP

mm

-fi

Chm.

nia.

171).

K. J. -

ficzno-historyczne, z których ważniejsze są: Opatów, Pilica, Płońsk, Praga, Proszowice, Przasnysz, Puławy, Pułtusk, Sarmaćya, Sejny, Sieciechów, Siedlce, Sieradz, Sierpc, Skalmierz, Skała, Skierniewice, Sulejów, Suwałki, Szydłowiec, Turek, Uniejów, Warka, Warszawa, Wąchock. Prócz tego, zastępując brakujących współpracowników, opracowuje Szląsk i Prusy Wschodnie, Ogółem w każdym tomie „Słownika" do owego czasu dostarcza około 20 arkuszy druku. Skutkiem tak natężonej pracy w tym kierunku nie mógł już Ćh. w ostatnich latach zasilać obficie czasopism naukowych rozprawami li-

•f

ii

mm

1P

Fig. 278. Chlebowski Bronisław.

teraekiemi. Kilka więc ich tylko wymienić z tego czasu możemy, jako to: obszerny rozbiór książki Stanisława Tarnowskiego o Janie Kochanowskim, pomieszczony w „Życiu" (1888), Charakterystyka Fryderyka Chopin’a (w „Ateneum" 1891, t. III), historyczny zarys „Początków Warszawy" (tże 1892, t. III), przyczynki do poznania życia, charakteru i twórczości Reja: „Świeżo odnalezione utwory Re-jau (w „Niwie" 1893), „Mikołaj Rej w świetle nowych świadectw" („Ateneum" 1893, t. I), oraz kilka sprawozdań z książek dotyczących dziejów piśmiennictwa naszego. W rękopiśmie ma daleko posunięte już studyum nad naszemi pieśniami reli-gijnemi XVI wieku, zawartemi już to w kancyo-nałach, już to w drukach luźnie ogłaszanych.p-

Chlena (/Xaiva). Zwierzchni strój grecki, zarzucający się na chiton (ob ); znany już a Homera, który stosuje go tylko do mężczyzn, jako ochronę przeciw zimnu i niepogodzie. Ch. sporządzana była z wełny, z powierzchnią szorstką, włochatą, barwioną purpurowo (Iliada II 10, 133). Zarzucana na ramię, kształt miała dzisiejszej burki kozaków czarnomorskich, z zapięoiem pod szyją za pomocą haftki; służyła też za okrycie do spa-

K. K

Chlewaski Franciszek, ob. Gliicksberg Emanuel.

Chlewiński Antoni, generał b. wojsk polskich (* na Żmujdzi w drugiej połowie w. XVIII), służył pierwiastkowo w armii pruskiej.    w- s-

Chlewiotki, herb polski. W zapiskach sądowych opis tego herbu nie jest podany. (A. Małecki I.

W. K. Z

Chloanthyt Breithaupt (miner.). Minerał układu foremnego, krystaliczny, drobnoziarnisty, zbity, niekiedy prętowaty, przyczem pręty w kryształy się wydłużają; kruchy; niewyraźne ślady łupliwo-ści; c. wł. 6.4—6.8; tw. 5.5; barwy cynowo-białej; w powietrzu pokrywa się szarym lub czarnym nalotem i traci blask; dosyć często wykwita zielono kwiatem niklowym (arsenianem niklu). Jest to arsenek niklu, Ni As₂, zawierający 28.12 niklu i 71.88 arsenu, ale często znaczna część niklu zastępowana bywa przez żelazo i kobalt. W kolbce daje wzlot arsenu metalicznego (i staje się miedzia-no-czerwonym), w rurce szklanej—arsen i kwas ar-senawy; na węglu topi się łatwo, wydziela silne dymy arsenu, długo się żarzy i ostatecznie pozostawia guzik kruchy; z kwasem azotnym roztwór ma zielony lub żółty. Znajduje się w Schneebergu, Riechelsdorfie, Joaehimsthalu, w Dobszan na Węgrzech, w Alle-mont (Francya), Chatam w Connecticut.

Chlodio czyli KI ody on, król Franków, osiadły, podług Grzegorza Turoneńskiego, w północnej Gallii, w Dispargum, skąd wyruszywszy za podbojem, zdobył Cambrai, a pobiwszy Rzymian, rozszerzył swoje panowanie aż po rzekę Sommę; następnie jednak zwyciężył go wódz rzymski, Aecyusz, (ob.), pod osadą Helem (Helesmes) i zmusił do uznania władzy Rzymu; działo się to około r. 431. Ch. miał panować po r. 448 i z| jego - to rodu wywodzi się Meroweusz. Historyk dzisiejszy Fahlbeck przypuszcza, że Ch. panował nad wszystkimi Frankami; zdaje się jednak, iż się myli, bo Grzegorz Turoneński wymienia drugiego króla Franków, Theudomera, który miał panować w tejże samej, co i Ch., epoce. Do czasu panowania Ch-a niektórzy dziejopisarze odnosili kilkakrotnie datę redakcyi „prawa salickiego“.—Valois, Petigny, Le-huerou, Richter, Dahn, V. Fahlbeck.    r-

Chlodomer czyli Klodomir (* około 495 — f 524), król Franków, syn Cblodwiga 1 i Klotyldy; po śmierci ojca (511) podzielił się państwem z trzema braćmi, Tioderykiem. Childebertem i Klotaryu-szem; granice jego królestwa nie zostały ściśle oznaczone; prawdopodobnie otrzymał on ziemie Sens, Auxerre, Bourges, Chartres, Tours, Angers, Nantes i Poitiers z miastem Orleanem za stolicę; zginął pod Veseronce poczas wyprawy przeciwrko Burgundom; jemu to przypisują założenie klasztoru Saint-Cloud.—V. Longuon „Geogr. de la Gaule au VI siecle“.

Chlodwig, lepiej Hlodwig, zwany też Klodowe usze m (Hlode-wig=głośny, sławny wojownik, po łacinie: Clodovechus lub Clodovaeus, po francusku Clovis; zczasem imię to przez odpadnięcie przyde-chu przekształciło się na Ludwig, Ludovicus, Louis) król Franków z domu Merówingów (ob,), wnuk Meroweusza a syn Childerycha (* 466 — f 511), stał się założycielem największego i najznako-

mitszego z pomiędzy wszystkich państw barbarzyńskich, jakie powstały na gruzach cesarstwa Za-chodnio-Rzymskiego. W pięć lat po detronizacyi ostatniego cesarza Romulusa-Augustula, t. j. w r.

wiąże się fakt przyjęcia chrztu św-go przez Ch-a, siostrę jego, Albofledę, i 3,000 Franków, którzy mu towarzyszyli w dzień Bożego Narodzenia r 496 r. Obrzęd odbył się w m. Remi (Rheims). Św. Remigiusz spotkał króla uroczyście i prowadził przez ulice, przybrane w kobierce i wieńce, do katedry. Przed ołtarzem rzekł do niego: „Uchyl głowy, dumny Sykambrze, i czcij to, coś palił, a pal to, coś czcił dawniej". Ani się domyślał wtedy Ch., ile mu szczęścia przynieść miała ta okoliczność, źe otrzymał chrzest od biskupa katolickiego, on jeden z pomiędzy wszystkich królów barbarzyńskich. Poddały mu się dobrowolnie wszystkie miasta Związku Armorykańskiego. Cesarz wschodni, Anastazy, przysłał mu purpurową tunikę patrycyusza rzymskiego; gdy się w niej Ch. ukazał ludowi, rzucając pieniądze garściami, witano go tytułami konsula i augusta. Jest upowszechnione twierdzenie, że winszował mu nawrócenia papież Anastazyusz II i uczcił go tytułem „króla Arcy-Chrześciańskiego® (rex Christianissi-mus). Nowoczesna krytyka wątpi o tem, podejrzewając Hieronima Vignier, oratoryanina z XVII w., że skomponował list fałszywy w imieniu Anasta-zyusza; lecz istnieje niewątpliwy list Avitusa, biskupa Vienny, z pod burgundzkiego panowania, z powinszowaniem gorącem i zapewnieniem, że każdą bitwę Ch-a kościół katolicki uznaje za własne zwycięstwo. W Gallii też Wizygockiej ludność, prześladowana od swych królów aryańskich, pragnęła, aby ją król katolik wyzwolił. Dowiedziawszy się o tem, Ch. zwołał Franków swoich na naradę i rzekł: „Nie podoba mi się, że ci heretycy Gotowie posiadają najpiękniejszą część Gallii. Pójdźmy ria nich z pomocą Bożą, wypędźmy ich, podbijmy ich ziemię, a dobrze uczynimy, bo ziemia ta jest bardzo dobra®. Jakoż w r. 507 przeprawił się przez Ligierę i pobił Wizygotów na polu Wogladeńskiem (pod Vougle, czyli Vouille), zabił ich króla Alary-ka II, poczem w ciągu lat trzech zagarnął cały kraj aż do Pyreneów, prócz Septimanii, którą uratował dla Wizygotów opiekun ich młodocianego króla (Amalaryka), król ostrogocki, Teodoryk Wielki. I z tym królem Cb. zostawał jednakże w stosunku powinowactwa, przez siostrę swą Audofledę, zamężną za Teodorykiem. Zjednoczył Ch. wszystkie plemiona Franków, uprzątając trzech królów podstępami i morderstwem. Przeciwko rypuarskieinu, Sygebertowi, poduszczył syna, którego później zabił, niby karząc go za spełnione ojcobójstwo. Drugiego, Ragnachara kambrejskiego, zwyciężył i zabił, niby w oburzeniu za poniżenie godności kró-

481, odziedziczył po ojcu miasto Turnacum (=Tour-nay, Doornik). Miał wtedy 15 lat wieku i 4,000 wojowników (leudes=Leute, ludzie, mężowie) z ludu Franków Salickich. Nad tym ludem panowali jeszcze dwaj królowie z tegoż rodu: Ragnachar w Cambrai i Chararich w Therouanne; lud zaś Franków Rypuarskieh nad Renem środkowym, aż po rzekę Men, zostawał pod władzą czwartego króla,

Sygeberta, rezydującego w Kolonii. Szczupłą tedy krainą i siłą rozrządzał przyszły potentat; siedział też spokojnie przez pięć lat, rozglądając się po sąsiedztwie. Zwabiła go nasamprzód prowincya rzymska, dotąd przez barbarzyńców nie zajęta. Rządził nią syn Egidyusza, dawnego magistra milicyi,

Syagryusz. W r. 486 Ch. wkroczył do tej prowincji i odniósł brzemienne skutkami zwycięztwo pod Augusta Suessionum (Soissons). Syagryusz uciekł aż do Tolozy, lecz Wizygoci wydali go, a Ch. kazał go zabić, wbrew danemu zobowiązaniu. Łupy dzielił z wojownikami. Raz św. Remigiusz, biskup z Remi, przyszedł prosić, aby mu oddano chociaż jeden kielich, niezbędny do odprawiania nabożeństwa.

Ch. pozwolił mu wziąć kielich z kupy zrabowanych przedmiotów, lecz jeden z wojowników zaprotestował hardo i toporem uderzył po tym kielichu, powiadając, że niewiadomo jeszcze, czyją będzie własnością. Ch. cierpliwie zniósł to zuchwalstwo; dopiero po roku, robiąc przegląd swego wojska, poznał owego śmiałka, stukał go za nieporządne uzbrojenie, wytrącił mu z ręki topór, zmusił go do schylenia się i wnet uciął mu pochyloną głowę. Nie odbierał jednakże gruntów właścicielom prywatnym, ponieważ dla nielicznych jego Franków wystarczały dobra skarbowe. Zrobiło to dobre wrażenie na ludności gallo-rzymskiej; chętnie więc otwierała bramy miast i Ch. posunął rychło granice swoje aż do Ligiery. Następnie, wdawszy się w rozterki królów burgundzkich, pozyskał rękę synowicy jednego z nich, Klotyldy (493), która była gorliwą chrze-ścianką i katoliczką, chociaż chowała się na dworze aryańskim. Na prośby jej Ch. pozwolił ochrzcić pierworodnego swego syna, Ingomera, lecz później zraził się do wiary chrześciańskiej, ponieważ ten syn umarł. Klotylda jednakże nie zaniedbywała sposobności do wywierania wpływu na umysł małżonka. Panowanie nad żyzną i zaludnioną krainą z miastem Lutetia Parisiorum (Paryż), posiadającem pałac rzymski cesarski, nadało Ch-owi duże znaczenie lewskiej, ponieważ zwyciężony dał się związać, wśród sąsiadów, ale też obudziło zazdrość u Ala- Przeciwko trzeciemu, Chararykowi, zbuntował jego manów(ob.). Ci w r. 496 posunęli się brzegiem Re- wojowników, obiecując wielką sumę pieniędzy, któ-nu w zamiarze zajęcia posiadłości Franków. Ch. wy- rą wypłacił następnie fałszywem złotem. Gdy ci, prowadził już liczne wojsko, przeważnie z gaiło- spostrzegłszy oszukaństwo, przyszli ze skargą, od-rzymskich żołnierzy złożone. Gdy bitwa przybie- ' powiedział im, że za zdradę inaczej się nie płaci, rała niepomyślny dla niego obrót, wezwał na po- j Ale wybaczano mu te zbrodnie pogańskie przez moc „Boga Klotyldy® i chrześeianie wywalczyli mu wzgląd na prawowierność jego katolicką, i pobożny zwycięstwo. Alamanowie musieli sami przyjąć pod- biskup;dziejopis, Grzegorz Turoneński, powiada o nim, daństwo; część ich uciekła pod opiekę Teo- że „z czystem sercem chodził przed Bogiem" doryka W-go do Recyi, gdzie uchronili się władzy (ąuod ambularet redo corde coram Deó). Chwali go, Franków, ale tylko do r. 536. Z tern zwycięstwem że w Paryżu ufundował kościoły: św. Apostołów

K. K.

zo-

wo-

roz-

i św. Genowefy. W Orleanie w r. 511 zgromadził 32 biskupów na synod, celem uchwalenia potrzebnych kanonów, a w drugiej połowie tegoż roku zmarł, zostawiwszy czterech synów. Zdaje się, że najdawniejsza część prawa Salickiego (ob.) t.zw. Pactus antiąuior, była spisana za jego rządów i pod jego kierownictwem. Jest to przedmiot zawiłych sporów pomiędzy uczonymi badaczami od Eichhornai Pardessus do Dahn’a, Fustel de Coulan-ges’a i Romualda Hubego. Znalazła też nowoczesna krytyka wątpliwości co do innych wypadków w panowaniu Ch-a. Tak, Sybel dowodzi, że Ziil-pich, czyli Tolbiacum, nie było miejscem bitwy jego z Alamanami (ob.), lecz innej bitwy, w której raniony był Sygebert; Vogel zaś zakwestyonował i datę bitwy, rok 496, twierdząc, że pobicie i tępienie Alamanów działo się w pierwszej połowie 506 r. Jakkolwiek obfitem i rzetelnem jest źródłem Grzegorz Turoneński (Historia Francorum), lecz uporządkowanie w nim faktów wedle następstwa chronologicznego nie zadawalnia krytyki. — Junghans „Histoire critiąue des rógnes de Childerich et de Chlodovechu trąd. Monod fasc. 37 Bibliothóąue de l’Ecole des Hautes etudes; Kurth „Les sources de 1’histoire de Clovis dans Gregoire de Tours“ w Re-vue des ąuestions historiąues oct. 1888; Ha v e t „Questions merovingiennes“; O legendach: Dar-mes tete r „De FloovanteetMerovingo cyclo” 1877; Raj na „Le Origini dell’epopea francese“ 1884.T- K-Chlodwig II (f 656), król Franków, syn Dagoberta I i Nantehildy, wstąpił po śmierci ojca (638) na tron Neustryi i Burgundyi, a ponieważ był małoletnim, rządy sprawowała jego matka wspólnie z merami pałacowymi Aegą i Erkinoaldem; w r. 641 merem pałacowym Burgundyi obrany został Flaochat. W Austrazyi pauował podówczas brat Ch-a, Sygebert III, a po jego śmierci (656) Grymo-ald, mer pałacowy, pochodzący z rodu Pepina, pokusił się o odebranie Merowingom tronu w Austrazyi i ogłosił królem syna swego, Childeberta: wywołało to bunt panów austrazyjskich, którzy porwali Grymoalda i oddali go w ręce Ch-a. Ch. ukarał śmiercią ich obu i sam zabrał Austrazyę, ale wkrótce umarł. Kronikarze piszą o nim, że był rozpustnikiem, łakomym i pijakiem; ożenił się z Ba-tyldą i zostawił trzech synów, Klotaryusza, Chil-derykaiTioderyka.    r-

Chlodwig III (* 682—f 695), król Franków, syn Tioderyka III, panował przez pięć lat nad Neustryą i Burgundyą, pod opieką mera pałacowego, Pepina Heristahkiego.    r

Chloe, zieleniejąca, przydomek Demetery, jako bogini wyprowadzającej z ziemi roślinność. Ztąd uroczystość Chloeja, odprawiana w d. 6-m miesiąca Targelion, kiedy zboża zaczynały dojrzewać; podczas tej uroczystości ofiarowywano bogini owce i owoce. (Ob. Dem eter).

Chlor- W 1774 roku Scheele, badając minerał braunsztejn (dwutlenek manganu, Mn0₂), zauważył, że ciało to w szczególniejszy sposób działa na kwas solny. O lany tym kwasem.braunstejn rozpuszcza się w nim zwolna, '‘szczególulej po ogrzaniu, a jednocześnie wydziela się gaz żółto zielony, którego bardzo silny i przykry zapach przypomina znaną już poprzednio ostrą woń ogrzanej wody królewskiej. Scheele zebrał ten gaz i zapoznał się, w sposób na owe czasy najściślejszy, z jego wła-nościami. Objaśnił też, że zjawisko wydzielania się Cb-u podczas działania kwasu solnego na braun-stejn polega na tem, 'że ostatnie z ciał wymienionych odbiera flogiston kwasowi. Na tej zasadzie nazwał gaz przez siebie odkryty i zbadany kwasem solnym deflogistonowanym. Berthollet, któremu najwięcej zawdzięcza pierwotna historya związków chlorowych, nawiązując powyższe objaśnienie do nowych poglądów naukowych, uważał Ch. za kwas solny utleniony; gdy zaś sam chlorowodór był przyjmowany przez twórców nowej teoryi chemicznej za związek tlenu z niewydzielonym jeszcze pierwiastkiem „murium*, Ch. zatem uchodził za wyższy stopień utlenienia tego hypotetycz-nego pierwiastku. Dopiero w ćwierć wieku po odkryciu Scheelego, za przykładem Gay Lussaca i Thćnarda, chemicy zaczęli się skłaniać do mniemania, że Ch. jest ciałem niezłoźonem, co w 1810 roku zostało wreszcie stwierdzone doświadczalnie przez Davyego. Ten ostatni jest też twórcą dzisiejszej nazwy, użytej początkowo w postaci „chlo-ryna“.—Z powodu wielkiej dążności do łączenia się chemicznego ze wszystkiemi prawie innemi ciałami, Ch. nigdy nie znajduje się w przyrodzie w stanie pierwiastku. Związki jego, przeciwnie, są nadzwyczajnie rozpowszechnione. Przeważnie łatwo rozpuszczalne, znajdują się one we wszystkich wodach naturalnych i z niemi ostatecznie dostają się do morza. Tutaj, z olbrzymiej powierzchni, woda paruje szybko, gdy rozpuszczone w niej ciała w biegu okresów geologicznych tworzą roztwory coraz bardziej zgęszczone, a jeżeli pewna część morza przez zmiany konfiguracyi lądów przyległych stanie oddzielona od oceanu, zagęszczenie roztworu może dojść aż do wydzielania ciał rozpuszczonych w postaci krystalicznej, a nawet do zupełnego wyparowania wody. W tym ostatnim razie powstają pokłady mineralne owych związków, niegdyś w dzie morskiej rozpuszczonych, w których rzędzie pierwsze co do ilości miejsce zajmują związki chlorowe, a na ich czele chlorek sodu czyli sól kuchenna. Taka bez wątpienia jest geneza wszystkich pokładów soli kuchennej, z tą jeszcze uwagą, że w jednych miejscach, np. w Kałuszu, odparowanie wody morskiej odbyło się aż do końca w spokoju i w tym samym basenie, skutkiem czego osadziły się tam w pewnem naturalnem następstwie jedne po drugich pokłady wszystkich soli wchodzących w skład wody morskiej; w innych zaś miejscach, np. w Wieliczce, po osadzeniu się soli kuchennej, która zpomiędzy łatwo rozpuszczalnych soli morskich wydziela się najpierwsza, gdyż jest zawarta w najznaczniejszej stosunkowo ilości, pozostały twór zgęszczony został usunięty gdzieindziej przez jakieś zmiany geologiczne, i na miejscu dawnego morza utworzyło się gniazdo czystej soli kuchennej. Sól ta jest związkiem Ch-u z sodem, chlorkiem sodu, i zarówno w pracowniach naukowych jak i w przemyśle chemicznym, stanowi jedyny ma-teryał pierwotny do otrzymywania Bamego Ch-u i jego najrozmaitszych związków. W celu otrzymania z niej Ch-u należałoby rozłożyć ją na pierwiastki, co jednak udaje się dopiero za użyciem prądu elektrycznego o dość znacznem napięciu i po uprzedniem stopieniu soli. Daleko łatwiej zajmujący tu nas pierwiastek wydziela się z innego swego związku, a mianowicie z chlorowodoru, czyli t. zw. kwasu solnego. Ten ostatni składa się z Ch-u i wodoru, z których pierwszy nie ulega działaniu tlenu w żadnych warunkach, gdy drugi należy do rzędu ciał utleniających się bardzo łatwo. Każdy środek utleniający: kwas azotny, bezwodnik chromny, dwutlenek manganu, a w pewnych warunkach nawet tlen atmosferyczny, mcże służyć do utlenienia chlorowodoru; z każdego zaś chlorku metalu bardzo łatwo może być otrzymany kwas solny: trzeba bowiem tylko w tym celu zastąpić jego metal przez wodór, a to osięgnąć się daje przez działanie silnych i trudno letnych kwasów innych, np. siarcza-nego. Na zasadzie powyższego można już bez trudności zrozumieć zwykłą, metodę otrzymywania Ch-u, używaną w pracowniach chemicznych od czasów Scheelego. Przez ogrzanie soli kuchennej z kwasem siarczanym wydziela się chlorowodór:

2NaCl + H₈S0₄=2HC1 -f Na₂S0₄, a przez ogrzanie chlorowodoru z braunstejnem połowa Ch-u wydziela się w stanie pierwiastku:

4HC1 -f Mn0₂=2H₂0 + MnCI₂+Cl₂. Korzystniej jest złączyć obie powyższe operacye w jedną, ponieważ wtedy cała ilość chloru zostaje wydzielona: 2Na Cl -f- MnOa -j- 2H₂S0₄=Na₂S0₄-f Mn S0₄ + 2H₂0+C1₂.

W celach naukowych posługują się jednym lub drugim z wymienionych sposobów, a otrzymany Ch. oczyszczają, przemywając go małą ilością wody (albo lepiej — roztworem siarczanu miedzi, który zatrzymuje nierozłoźony chlorowodór a nie pochłania Ch-u), następnie zaś osuszając stężonym kwasem siarczanym.—Ch. jest gazem, wyróżniającym się swoją barwą żółto-zielonawą, od której otrzymał nazwę (chloros po grecku = żółto-zielony) i wonią w najwyższym stopniu ostrą, duszącą. Jest blizko półtrzecia (2.47) raza cięższy od powietrza, a 35.37 raza—od wodoru. Tę ostatnią liczbę, stanowiącą zarazem ciężar atomowy Ch-u, w obliczeniach praktycznych zastępują przez przybliżoną 35.5. W temp. 0° Ch. skrapla się pod ciśnieniem 6 atmosfer, w—35° C już pod ciśnieniem normalnem. Ch. skroplony jest cieczą ciemno-żół-tą, z ciężarem właściwym 1.33, punktem wrzenia —33.6°; przez oziębienie do —102° Olszewski zamroził ciecz tę na ciało stałe. Ch. dość obficie rozpuszcza się w wodzie, a maximum tej rozpuszczalności znajduje się w 10° C, w której ■ to temperaturze pod ciśnieniem normalnem woda rozpuszcza 2.58 objętości Ch-u. Roztwór podobny znany jest pod nazwą wody chlorowej i bywa niekiedy używany zamiast Ch-u gazowego. Woda chlorowa oziębiona do 0° osadza kryształki ośmiościenne szczególnego związku: Cl 4- 10 H₂0, zwanego wodanem Ch-u. Związek ten już w temp. 8° — 10° C ulega zupełnej dyssocyacyi.—Własności chemiczne Ch-u są bardzo wybitne i typowe dla całej gromadki pierwiastków niemetalicznych, zwanych chlorowcami (ob.), albo haloidami. W związku z wodorem i z metalami jest Ch. jednowartościowym, z tlenem działa, prócz tego, jako pierwiastek trój-,pię-cio-i siedmio-wartościowy. Energia, z jaką wchodzi w związki z większością ciał inuych, jest bardzo wielka. Szczególnie wielkie powinowactwo okazuje do wodoru, z którym łączy się bezpośrednio, wydzielając przy złączeniu wielką ilość ciepła, wynoszącą 22 kaloryj kilogramowych. Łączenie się tych dwu pierwiastków szczególnie łatwo odbywa się pod wpływem światła: mieszanina równych objętości Ch-u i wodoru, wystawiona na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, wybucha z wielką siłą. W podobny sposób działają rozmaite sztuczne źródła światła, obfitującego w promienie t. zw. aktyniczne, t. j. leżące w pozafioletowej części widma. Światło dzienne rozproszone sprowadza powolne łączenie się dwu pierwiastków bez wybuchu. Nakoniec w zupełnej ciemności Ch. nie łączy się bezpośrednio z wodorem i mieszanina ich może być przechowywana bez zmiany. Na tern szczególnie silnem powinowactwie Ch-u do wodoru opiera się znaczna część jego najważniejszych działań na ciała złożone. W istocie, o ile w składzie ciał takich znajduje się wodór, pod wpływem Ch-u zostaje on wydzielony, łączy się na chlorowodór, a na jego miejsce wchodzi równoważna ilość Ch u. Jeżeli jednocześnie i tlen jest obecny, albo jeżeli reakeya odbywa się w obecności wody, z której tlen uwalnia się pod wpływem Ch-u, to przebieg całej sprawy w wynikach swoich przedstawia się jako utlenienie. Takie działanie szczególniej łatwo odbywa się nad związkami organicznemi, które też wszystkie z wielką łatwością pod wpływem zajmującego nas pierwiastku ulegają zmianom bardzo głębokim. Na pozostałe pierwiastki niemetaliczne Ch. działa z mniejszą lub większą energią, łączy się jednak bezpośrednio ze wszystkiemi, z wyjątkiem tlenu, azotu i węgla, których związki chlorowe muszą być otrzymywane sposobami pośrednie-mi, oraz fluoru, którego związek z Ch-em wcale dotychczas nie jest znany. Wszystkie bez wyjątku metale łączą się wprost z Ch-em, a nawet znaczna ich liczba wydziela przy tern tyle ciepła, że złączeniu towarzyszy zjawisko płomienia. Na organizmy żywe Ch. działa nader szkodliwie: 0,001 część jego objętości w powietrzu sprawia przy oddychaniu silne zaburzenia w płucach, krwiotoki i t.p. gwałtowne objawy; szkodliwie bardzo jest oddychać jeszcze powietrzem, zawierającem O,0004°/o Ch-u, a nawet połowa tej ostatniej ilości w przykry sposób wpływa na organa oddychania.—Zastosowania praktyczne Ch-u są bardzo ważne i rozmaite. Służy on do otrzymywania mnóstwa przetworów, z liczby których dość będzia wymienić chlorki różnych metali, stanowiące w wielu razach najważniejsze dla techniki ich związki. Ciała te jednak rzadko kiedy tylko bywają otrzymywane przez łączenie pierwiastków (chlorek glinu, chlornik cyny, pięciochlorek antymonu i in.), daleko częściej — przez działanie chlorowodoru na metale, ich tlen-

ki, wodany lub węglany, albo przez odpowiednie Ch. jest cieczą przeszło 1.5 raza cięższą od wody, rozkłady podwójne, a w specyalnych wypadkach z p. wrz. 97°, z zapachem swoistym, bardzo ostrym, (chlornik złota, platyny) — przez działanie wody Łatwo ulega polimeryzacyi na twardy bezkształtny królewskiej. Innym szeregiem zastosowań jest metachloral, z nieznaną wielkością cząsteczki, wytwarzanie licznych i ważnych związków chlorowych organicznych, z których jedne, jak chloroform, wodan chloralu i t. p. są środkami apteczne-mi (chlorek metylu i etylu mają zastosowanie do sztucznego ochładzania), największa jednak liczba stanowi raateryały pośrednie w produkowaniu innych bardziej złożonych ciał organicznych. Najwięcej wszakże styczności z życiem codziennein mają dwa zastosowania Ch-u, w których używa się on zwykle w postaci nietrwałych, łatwo go wydzielających związków, a głównie w postaci t. zw. wapna bielącego, czyli chlorku wapna (ściśle: pod-chloron wapnia, Ca C1₂0₂): mówimy o bieleniu (ob. niniejsz. Enc. t. VIII, str. 759) i dezynfekcyi (ob.).—Posługując się chlorem w celach fabrycznych, wyrabiają go, jak w pracowniach naukowych, z kwasu solnego i braunstejnu, lecz starają się wyzyskać część Ch-u, pozostającą w postaci chlorku manganu, jako też regenerować braun-stejn. Z wielu metod, zalecanych w tym celu, największe uznanie wyrobiło sobie postępowanie Wel-dona, który miesza roztwór chlorku manganu z wapnem i przez mieszaninę tę przepuszcza ogrzaue powietrze, skutkiem czego tworzy się manganian wapnia, Mn Ca 0₃, wydzielający chlor przez działanie na kwas solny. Zastępując wapno przez magnezyę, można odzyskać i chlor z chlorku manganu, który w podobnem postępowaniu przechodzi w chlorek magnezu, a ten, ogrzewany w obecności pary wodnej, bardzo łatwo wydziela chlorowodór.

który w 190° wre i napowrót przechodzi w Ch. Łatwo utlenia się na kw. trójchlorooctowy. W wodzie rozpuszcza się z podniesieniem temperatury i łączy się z nią na tak zw. wodan Ch-u, CzHC1₃0 . H₂0, który w rzeczywistości jest trój -chlorowanym glikolem etylidenowym, CC1₃ . CH (OH)₂. Wiadomo, że niechlorowany glikol z podobną budową wcale nie jest znany i prawdopodobnie nawet istnieć nie może. Ten wodan Ch-u jest właśnie ciałem, mającem ważne znaczenie w lecznictwie. Przedstawia się w postaci pięknych kryształków skośno-osiowych, ma niezbyt silny i nie-przykry zapach, a smak ostry. Topi się w 57°, wre w 97° i przytem rozkłada się na Ch. i wodę. Z alkaliami tworzy odpowiedni mrówczan i chloroform, CHC1₃. Tern się objaśnia usypiające i znieczulające jego działanie na organizm, wykryte przez Liebreicha w 1869 r. Zresztą rozkład taki w organizmie odbywa się w małym tylko stopniu i większa część zadanej ilości Ch-u przechodzi do moczu w postaci tak zw. kw. urochloralowego, C₈HnCl₃0₇.

Chloranthaceae (bot.) Zielonokwiatowe. Gromadka roślin dwuliścieniowych, którą Jussieu zaliczał do Gązewnikowatych (Loranthaceae), Sprengel do Prze wiernio waty ch ( Caprifoliaceae . R. Brown utworzył z niej osobną rodzinę, M. H-Baillon,—pokolenie rodziny Pieprzowatych (Pipę-raceae). Oto jej charakterystyka: Drzewa, krzewy lub zioła zimujące, o liściach przeciwległych z przy-listkami bocznemi, kwiaty w kłosach lub kotkach; nasienie bielmowe. Należą tu tylko trzy rodzaje: Chloranthus Sw., Hedyosmus Sw. i Ascarina

Wł. M. K.

Zn.

Chloranthus Sw. Zielonokwiat. Rodzaj roślin, od którego pochodzi nazwa gromadki: Chlo-ranthaceae (ob.). Zioła trwałe lub krzewy niekiedy wiciowate, o liściach przeciwległych i drobnych kwiatach, zebranych w kłosy i umieszczonych w kątach przysadek. Owoc—pestkowiec o jednem ziarnie, z mącznistem bielmem. Główny gatunek Ch. officinalis BI., rośnie na Jawie, gdzie używają jego korzenia, mającego woń kamfory, jako środka silnie podniecającego. Ch. inconspicuus Sw., pochodzący z Azyi południowo-wschodniej, często spotyka się w cieplarniach europejskich. Chińczycy nazywają go Chulan i dodają kwiatów jego do her-

Wł. M. K.

Nakoniec zupełnie bez straty materyałów otrzymuje się Ch., nie czysty wprawdzie, lecz pomieszany z powietrzem, co w wielu razach wcale nie przeszkadza, za pomocą metody Deacona, polega- Forst. jącej na przeprowadzeniu mieszaniny chlorowodoru z powietrzem, przez ogrzane do temperatury bli-zkiej 400° cegły, napojone poprzednio roztworem siarczanu miedzi i wysuszone. Działanie polega tu na nieokreślonem bliżej ułatwieniu, jakie zapewnia obecność porowatego ciała, niebiorącego, przynajmniej widocznie, żadnego udziału w zjawisku che-micznem, działaniu tlenu z powietrza na wodór zawarty w chlorowodorze, który utlenia się na wodę.Zn

Chlorastrolit Jackson (miner.). Nazwę tę nadał Jackson drobnymgłazikom, barwy niebieska-wo-zielouej, jasnej, o budowie promienistej, tw. 5—6; pięknie polerować się dającym, znajdowanym na brzegach wyspy Królewskiej na jeziorze Wyższem {Lakę Superior) w Ameryce północnej. Są one krzemianem glinu i wapnia, zawierającym tlennik żelaza.

K. J.

Chlorek, nazwa obejmująca wszystkie związki chloru z pozostałemi pierwiastkami, w których chlor jest ciałem bardziej elektro-odjemnem. Metal, po-

Chloral. Nazwa ogólna, oznaczająca produkta trzykrotnego zastąpienia wodoru przez chlor w aldehydach; w szczególności stosuje się do trójchlo-rowanego aldehydu octowego, CC1₃ . CHO, najważniejszego w szeregu tych związków i, jeżeli jest baty dla wzmocnienia jej woni. użyta bez żadnego dodatku, zawsze oznacza tylko to ciało. Ch. powstaje podczas działania chloru na alkohol etylowy bezwodny. Należy mniemać, że pierwszym produktem tego działania jest aldehyd octowy, który w chwili utworzenia łączy się z alkoholem na acetal, C₂H₄(OC₂H₅)₂, ulegający chlorowaniu na trójchloroacetal; ten ostatni pod wpływem tworzącego się jednocześnie chlorowodoru rozpada się na chlorek etylu, Ch. i wodę:

CC1₃ . CH : (OC₂H₅)₂ + 2HCI = CC1₃ . CHO + 2C₂H₅Cl + H₂0.

■00

Chlorek aihmonu rodzimy — Chlorofil.

Biadający wartościowość zmienną: gdy tworzy związek chlorowy w niższej wartości, nazywamy go Ch - em, gdy w wyższej—c h 1 o r n i k i e m, np. Fe Cl₂ — chlorek żelaza, Fe₂C!₆ —chlornik żelaza. Dla niemetali takie odróżnienie nie bywa używane, lecz posiłkujemy się przystawkami liczebni-kowemi : P Cl₃—trójchlorek fosforu, P Cl₅—pięcio-chlorek fosforu. C h - a m i też nazywamy produkta zastąpienia wodoru w związkach węglowych, o ile a ją za ogrzaniem, grupa z chlorem złączona sama przez się jest uwa -

Chloris, ob, C h 1 o r y d a.

Chloro-bromek srebra (miner.), ob. Embolit.

Chlcrofan (miner.). Nazwę tę nadano odmianom fluspatu fosforyzującym, czyli świecącym w ciemności po ogrzaniu. Własność tę przypisywano dawniej szczególniej pewnym wielobarwnym odmianom z Freiberga i z Syberyi; obecnie przekonano się, źe wszystkie prawie fluspaty fosforyzuje. j.

Cłllorofeit Macculloch (miner.). Minerał niekry-żana za rodnik i ma własną nazwę : C₂H₅01, chlo- ( staliczny, wkropiony, najzwyklej zaś wypełniający roetan, zwie się też Ch-em etylu, C₂H₄C1₂, dwu-chloroetan—C h - e m etylenu, lecz C₂H,C1₃ już tylko trójchloroetanem, gdyż trójwartościowa grupa C₂H₃ nie ma oddzielnej nazwy, a znowu C₂H₃C1—

Ch-em winylu lub etenylu, ponieważ jednowarto-ściowa grupa C₂H₃ ma te nazwiska. Ch. wodoru stale nazywamy chlorowodorem.—Błędna nazwa potoczna podchloronu wapnia {chlorek wapna) przyzwyczaiła ludzi nieobezaanych z chemią do używania wyrazu Ch. na oznaczenie samego pierwiastku chloru.    Zn

Chlorek ammonu rodzimy (miner.), ob. Sal-miak rodzimy.

Chlorek ołowiu rodzimy (miner.), ob. Cotunnit.

Chlorek rtęci rodzimy (miner.), ob. Kałom el rodzimy.

Chlorek srebra rodzimy (miner.), ob. Kerar-

próżnię pęcherzyków w migdałowcach wielu bazaltów i melafirów; odłam muszlowy i ziemisty; ciało nader miękkie,; c. wł. 2.02; barwy pistacyowo-lub oliwkowo-zielonej, w powietrzu bardzo szybko czerniejące, co nie pochodzi jednak od dalszego utleniania się tlenku żelaza. Skład minerału tego z wysp Faroer: 32.85 krzemionki, 21.56 tlenku żelaza, 3.44 l magnezyi, 42.15 wody (Forchhammer), z czego wzór przypuszczalny: (Fe, Mg) ₂Si₃0₈-iT12H₂0. Pod dmuchawką stapia się w czarną magnetyczną perłę. Znajduje się na wyspach Faroer, i w Szkocyi na

K. J.

giry t.

cfc-

- ch

Hebrydach.

Chlorofil czyli zieleń roślinna (bot.) Barwnik nadający kolor zielony roślinom. A. Miejsce znajdowania się. Chloroplasty. Ch. znajduje się tylko w nadziemnych, wystawionych na światło częściach roślin, głównie zaś w liściach i młodej korze.—Barwnik ten spotyka się w roślinach zawsze w połączeniu z pewnemi utworami proto-plazmatycznemi, t. zw. ciałami c h 1 o rofil o wemi

wmm

li

y.Wj

er

,w§

fUĘk

a r-f )

10

(ch loroplast ami, lub ch 1 o r oleucy ta mi). Są to ciałka protoplazmatyczue, o budowie gąbczastej, których cała substaneya nasiąknięta jest oleistą zieloną cieczą—właściwym chlorofilem (fig. 279, 5, a, b, c, d). Rozmaitemi odczynnikami można oddalić barwnik z ciał

ę<

<L

.■x

FT’-

«•

mii

(i

chlorofilowych (np. alkoholem, który go rozpuszcza, wodanem chloralu, którego roztwór powoduje wystąpienie barwnika z chloroplastów w postaci kropli oleistych ciemno-zielonej barwy)-i wtedy zostaje bezbarwne proto-plazmatyczne podścieli sko ciał chlorofilowych. — Chloroplasty mają bardzo rozmaitą budowę w klasie wodorostów: tu występują w postaci wstążek (Spirogyra), pierścieni {Sphaeroplea), szta-

Fig. 279 Ziarnka chlorofilowe. 1 — 4 Ziarnka krochmalu, tworzące się w ciałkach chlorofilowych na świetle. 5, Budowa ziarnka gąbczasta i kropelki zieleni w niem bardzo silnie powiększone. 6 Położenie ciał chlorofilowych w komórce; zanurzone one są w pla- bek lub półksiężyców (Des-zmie, otaczającej ścianki. 7. Leukoplasty z bulwy kartofli, z utworzonemi ziarnkami midiaceae), blaszek większych mączki; protoplazma ich dozieleniała nieco w d, utworzyły się, pod wpływem kwasu sol- (MesocarpuS) lub spłaszczonego, kryształy chlorofilanu. 8 i 9 Ciała chlorofilowe, w których, pod wpływem kwasu '    .    •    , ,    +qK1£,.

solnego, utworzyły się krople chlorofilanu. 10 Kryształy chlorofilanu. 11 Też same kry- nycn ziarn (OD. laDiicę k0 0_ ształy we wstążkach chlorofilowych skrętnicy.    wą do art. Chlorophylla-

C = 73.4% H = 9.7 N=r 5.6

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

ceae). We wszystkich zaś roślinach wyższych, zaczynając od wątrobowców i mchów (wyjątek stanowią Anthocerotae) ciała te przybierają jednostajną postać ziarnek okrągłych, nieco spłaszczonych. Wielkość ich waha się tu pomiędzy 3 a 11 tysiącznemi cz. milimetra. Według nowszych badań ( Schmitz), chloroplasty powstają zawsze w komórkach przez dzielenie się poprzednio istniejących; po rozdzieleniu się wyrastają ciała chlorofilowe do pierwotnej wielkości. Konieczne-mi warunkami dla wytworzenia chlorofilu w chloroplastach są: 1° obecność światła; 2° zawartość pewnej nieznacznej ilości żelaza w gruncie. W braku jednego z tych warunków, t. j. w ciemności lub na gruncie zupełnie pozbawionym żelaza, tworzą się w komórkach ciała protoplazmatyczne, ale jako pozbawione barwnika zielonego są zwykle blado-żółta-we. Niekiedy też całe liście lub ich części, wskutek nieznanych bliżej przyczyn, ulegają chorobliwemu stanowi (albinizm), objawiającemu się tem, iż pomimo obecności światła i żelaza nie wytwarzają w komórkach swoich chlorofilu, lecz tylko bezbarwne ciała plazmatyczne. Takie liście, usiane białemi plamami, nazywamy pstremi (folia variegata).— Roślina, wyrastająca z nasienia lub z korzenia, czy to w zupełnej ciemności, czy w bardzo słabem oświetleniu (jak np. kartofle przerastające w piwnicy, lub jęczmień użyty na słód), odznacza się nie tylko brakiem barwnika, ale i osobliwością kształtu—międzywęźla jej są niezwykle wydłużone, liście słabo rozwinięte — tudzież wątłością, pochodzącą z braku tkanki mechanicznej. Rośliny takie nazywają się wypłonionemi. Dość jest wystawić je na światło, aby w krótkim czasie przybrały barwę zieloną i rosły dalej normalnie, a badanie drobnowidzowe przekonywa, że zielenienie owo jest skutkiem wytworzenia się chlorofilu w bezbarwnych dotychczas ciałkach protoplazmatycznych, czyli leu-cytach. Rośliny wyrastające przy braku żelaza są również pozbawione barwy zielonej, gdyż leucyty ich nie zawierają chlorofilu, nie mają atoli innych cech roślin wypłonionych. Nazywamy je chlorotycznemi. Przez długi czas sporną kwe-styę: czy sam barwnik zielony zawiera żelazo, świeżo rozstrzygnął ujemnie Molisch. Dowiódł on za pomocą bardzo ścisłych analiz, że w samym chlorofilu niema żelaza, natomiast nieznaczna ilość jego zawiera się w protoplazmie komórek. Chlo-roza więc, czyli bladaczka roślin, tłómaczy się tem, że protoplazma, chorobliwie rozwijająca się dla braku żelaza, nie zdołała wytworzyć chlorofilu.—W częściach rośliny, do których nie dochodzi światło (np. w bulwach kartofli), znajdują się w komórkach ziarnka protoplazmatyczne, z wielu względów podobne do chloroplastów, lecz pozbawione zieleni. Utwory te nazywają się leu ko pląs tam i (t. j. białemi ziarnkami) (fig. 279 7); na świetle mogą one niekiedy wytwarzać zieleń, przemieniając się w chloroplasty.— B. Chemiczne własności chlorofilu stanowiły przedmiot bardzo licznych poszukiwań. Mulder pierwszy (1844) zrobił dokładniejszą analizę zielonego barwnika i stwierdził w nim obecność azotu. Fremy (1860), dolewając benzolu do alkoho-

Incykl. Pown. nimti. T. III.

lowego roztworu chlorofilu, wydzielił z niego żółtą część składową, którą nazwał filloksantyną, (ks a n t o f i 1), pozostałą zaś, niebiesko-zieloną—f i 11 o-cyaniną, którą dziś uważają za chlorofil właściwy. Nowsze prace (Hansen 1889) wykazały, że barwniki te połączone są z ciałami tłuszczowemi. Hansen traktował liście alkoholem, a otrzymany w ten sposób roztwór chlorofilu i towarzyszących mu ciał tłuszczowych filtrował przez węgiel zwierzęcy, który zatrzymuje i chlorofil, i owe ciała. Węgiel ten opłukiwał alkoholowym roztworem potasu, aby rozpuścić powtórnie zatrzymane w niem ciała; w ten sposób otrzymał 4 ciała: 1° barwnik; 2° ciało nie zmydlające się; 3° kwas lotny; 4° kwas nielotny. Roztwór zaś bezbarwny, filtrujący się przez węgiel, zawierał substancyę niezmydlającą się, kwas lotny i kwas nielotny. Z mieszaniny wyciąga się żółty barwnik przy pomocy eteru; zielony zaś—działaniem mieszaniny eteru i alkoholu. Świeży roztwór chlorofilu (z liści) w alkoholu, wystawiony na światło, bardzo prędko odbarwia się, utleniając się na powietrzu. Również odbarwiają się na świetle i zielone komórki rośliny, jeśli protoplazmę ich zabijemy (np. zamrażając). Dla zachowania więc chlorofilu od utlenienia niezbędna jest obecność żywej protoplazmy, a utrzymanie zielonej barwy prawdopodobnie polega na ciągłem odtwarzaniu przez tę ostatnią rozłożonego barwnika. Przeciwnie, barwnik zielony, otrzymany przez Hansena (rozpuszczający się w 10 cz. eteru, lub w 1 alkoholu czystego i dający roztwór z objawami fluorescencyi) nie zmienia swej barwy na świetle. Zawiera on azot. Ciało żółte nie wykazuje fluorescencyi i azotu nie zawiera; po odparowaniu jego roztworu pozostają kryształy pomarańczowe, łatwo odbarwiające się na świetle. Ciało to identyczne jest z karo ty ną (C₂₆H₃₈) (barwnikiem zawartym w marchwi) i etioliną (barwiącą na kolor blado-żółty rośliny wypłonione).—Wyciąg alkoholowy z liści pochłania pewne promienie przechodzącego przezeń światła (przeważnie czerwone, niebieskie i fioletowe), wskutek czego widmo przepuszczonego przez taki roztwór światła wykazuje ciemne smugi (główne są cztery). Widmo światła przechodzącego przez żywy liść, lub otrzymane z pojedyńczego ziarnka za pomocą mikrospektroskopu, również jak i widmo roztworów otrzymanych przez Hansena, prawie niczem się nie różnią od poprzedniego.— Pod wpływem kwasów organicznych chlorofil daje zielone kryształy chlorofilanu (Gautier, Hoppe Seyler). Kryształy te powstają i w komórkach, jeśli podziałamy na nie kwasem solnym (fig. 279, 8, 9, 10, 11). W czystym stanie chlorofllan krystalizuje z alkoholu w cienkich igłach oliwkowo-zielo-nej, lub brunatnej barwy. Rozpuszcza się w alkoholu, tworząc roztwór brudno-zielony. W skład jego, prócz węgla, wodoru, tlenu i azotu, wchodzą fosfor i magnezyum: 0 = 9.6

p — 14

Mg = 0.34

87

Tl;

ł—<

Fig. 280. Widmo chlorofilu ze smugami absorpcyjnemu I chlorofilu w słabszym roztworze; II bardziej skoncentrowanego roztworu.

III ksantofilu; IV chlorofilanu.

Chautard zauważył, że przy tern w widmie rozkłada się pierwsza smuga ([3 fig. 280), na dwie; chlorofil pod działaniem alkoholowego roztworu potasu daje fillotaoninę.

Możemy więc w taki sposób przedstawić pochodne chlorofilu:

( zalkaliami daje filotaoninę. ,

Chlorom ( kwasami organicznemi daje c h 1 o- 1) r o f i 1 a n, który pod działaniem kwasu solnego

daje j

Znane są i związki z metalami, zwłaszcza z cynkiem. '

Schunck uważa chlorofil za glukozyd; Hoppe Sey- 3) ler za lecytynę, t. j. związek choliny (czyli neury-ny) z kw. fosfornym i gliceryną.    ¹

Literatura nowsza chemiczna: Hoppe Seyler | następnie zgęszcza się na cukier, a ten ostatni, „Zeitschr. fiirphys, Chemie" T. III i „Deutsch. bot. | tracąc wodę, daje krochmal. Cały szereg doświad-

C0₂ + H₂0

kw. węglowy v>oda

6 CH₂0 =

aldehyd mrówkowy

2)

h₂o = C₆H₁₀O₅

krochmal.

w< da

W kwasie siarczanym Chlorofilan rozpuszcza się, tworząc roztwór niebieski, który daje widmo fillocy ani-ny. Przepuszczając chlorowodor przez roztwór alkoholowy chlorofilanu, otrzymujemy fillocyaninę i pozostałość brunatną (filloksantynę). Fillocyanina krystalizuje się w igiełki indygowej barwy. Nierozpuszczalna w wodzie, rozpuszcza się w alkoholu, eterze i chloroformie. Daje widmo o 5 smugach absorpcyjnych. W kwasach mineralnych stężonych rozpuszcza się, dając ciemno-niebieskie roztwory. Z tych roztworów woda strąca niezmienioną fito-cyaninę. Jest ona słabą zasadą; nie łączy s’ę z kwasami organicznemi. Gorący roztwór alkoholowy ługu przemieniająca fillotaoninę (ob. niżej). Filloksantyna (nie Fremy’ego) rozpuszcza się w chloroformie, eterze, benzolu i w alkoholu wrzą-cynf, nie rozpuszcza się zaś w alkoholu zimnym. W stanie czystym daje kryształy ciemno-zielone, prawie czarne. Widmo jej podobne do widma filocyaniny.— Działaniem alkalij na świeże liście otrzymuje się barwnik zielony, odmienny od chlorofilu pierwotnego.

III,

sp

M,

filocyaninę (dział, alkalij daje filotaoninę) i filoksanty n ę

Ges.“ (1879); Hansen „Ann. der deutsch bot. Inst." (Wiirzburg 1884); Thirsch „Unters. iiber die Chlo-roplasten* (Berlin 1884); Wollheim „Bot. Central-blatt" 1887; Marchlewski „Wiadomości Farmaceutyczne" 1894, N-ra 2, 3.

G) Barwniki towarzyszące chloro fi łowi. Prócz żółtego barwnika (karotyny), znajdującego się razem z właściwym chlorofilem w liściach wyższych roślin, towarzyszą mu niekiedy inne, zwłaszcza u wodorostów. Tak Krasnorosty (Florideae) zawierają barwnik czerwony—fikoerytrynę, rozpuszczalną w zimnej wodzie.—Morszczyny (Fuca-ceae) zawdzięczają swoją barwę brunatnemu ciału, maskującemu chlorofil. U Okrzemek (Diatoma• ceae) chlorofil zamaskowany jest obecnością żółtego barwnika (diatominy). Przeciwnie, brunatne lub krwiste zabarwienie liści roślin wyższych zależy od rozpuszczonego w soku komórkowym czerwonego barwnika.

D) Fizyologiczna czynność chlorofilu jest niezmiernie ważna. Badając pod mikroskopem skrawek z liścia rośliny, która przez dłuższy czas była w ciemności, nie zauważymy żadnej zawartości w jej ciałkach chlorofi-lowych; lecz dość wystawić roślinę przez krótki czas na światło, a niebawem ukażą się w nich małe ziarnka (fig. 279, 1, 2, 3, 4). Reakcye mikrochemiczne wykazują, że składają się one z krochmalu. Niebawem ziarnka te wyrastają, tworząc typowe ziarnka mączki, jak na fig. 279, 7. Doświadczenie wykazuje, że dla powstania mączki potrzebne są dwa warunki: 1) obecność światła; 2) zawartość kwasu węglowego w powietrzu otaczającem roślinę. Mączka powstaje w ziarnku chlorofilowem pod wpływem światła z kwasu węglowego powietrza i zawartej w roślinie wody. W ten sposób z ciał nieorganicznych tworzy się substancya organiczna. Sprawa ta nazywa się przyswajaniem. Przytem wydziela się tlen (jak to zauważył poraź pierwszy Priestley w roku 1772), w objętości równej pochłonionemu kwasowi węglowemu. Całą sprawę przyswajania można przedstawić za pomocą następujących trzech zrównań chemicznych:

CH₂0 +    0₂

aidehyd tlen wydziela-mrowkowy jacy s ę z rośliny

^6^12^6 cukier gronowy

c₆H₁₂o₆

cukier gronowy T. j. z początku powstaje aldehyd mrówkowy, który

czeń przemawia za takiem przedstawieniem rzeczy; aldehydu mrówkowego wprawdzie nie znaleziono w roślinach, a mógłby się w nich znajdować tylko w nikłej ilości, jako wytwór fazy przejściowej, gdyż nawet bardzo drobna ilość jego zabija roślinę; natomiast wykazano, że rośliny zielone mogą na świetle tworzyć mączkę w nieobecności kwasu węglowego z ciał łatwo dających przy rozkładzie aldehyd mrówkowy. Przemiana aldehydu mrówkowego na cukier, który przedstawia drugie zrównanie, jest reakcyą, dokonywaną już obecnie drogą czysto chemiczną. Wreszcie dowiedziono, że rośliny mogą wytwarzać w ciemności krochmal z cukru, jak to pokazuje trzecie zrównanie. Czynność tę mogą wykonywać nawet pozbawione zieleni ciała chlorofilowe liści albinicznych, co dowodzi, że ta sprawa nie potrzebuje obecności chlorofilu. Tak więc cały przebieg przyswajania obejmuje 3 fazy: 1) odtlenienie kwasu węglowego i wody; 2) kondensacyę produktów tego odtleuienia (przypuszczalnie aldehydu mrówkowego) na cukier;

3) przemianę cukru na mączkę. Pierwsze dwie potrzebują obecności chlorofilu i światła; ostatnia może odbywać się w ciałach plazmatycznych eblo-releucytów i bez światła. (Po szczegóły oraz odmienne poglądy na sprawę przyswajania odsyłamy do pracy „Nowsze poglądy na przyswajanie u roślin" we „Wszech świeci e“ 3893 Nr. 4 i 5).

Różnicę tę łatwo zrozumiemy, jeśli zastanowimy się nad warunkami termo-chemicznemi podanych wyżej reakcyj. Dwie pierwsze pochłaniają znaczną ilość energii, idzie tu bowiem o wytworzenie ciał bardziej złożonej budowy z prostszych. Energii tej dostarczają promienie słoneczne w postaci światła pochłanianego przez chlorofil, a ten ostatni służy jako pośrednik, przekształcający energię cyne-tyczną (czynną) światła na potencyalną (zapasową), zawartą w ziarnkach krochmalu. Czarne smugi, które widzieliśmy w widmie chlorofilu, świadczą o znikaniu pewnych promieni przechodzącego przezeń światła; te promienie znikły jako światło, aby przekształcić się na robotę chemiczną (odtlenienia kwasu węglowego i wody, a syntezy cukru, stanowiącego przejście do krochmalu). Doświadczenia też wykazały, że ze wszystkich promieni widma najenergiczniej sprzyjają przyswajaniu czerwone, które najsilniej pochłania chlorofil.

Ponieważ niezbędnym warunkiem powstania chlorofilu jest światło, więc oczywiście wytwarza się on tylko w tych warstwach komórek, do których światło dochodzi, a im głębiej, tern mniej zawierają komórki ciałek chlorofilowych. Łatwo zrozumieć, że odpowiada to potrzebom rośliny i chlorofil byłby bezużyteczny w tych warstwach, dokąd nie dochodzi światło. Co innego leukoplasty, których zadaniem jest przerobienie gotowego już cukru na krochmal—co, jak wiemy, może odbywać się po ciemku. Leukoplasty znajdują się zwykle w organach podziemnych, gdzie nagromadzają się zapasy krochmalu (bulwy kartofli i t. d.).

i£)Znaczenie chlorofilu w ekonomii przyrody. Obecność chlorofilu niezbędna jest dla wytworzenia substancyi organicznej g pierwiastków

nieorganicznych; tylko więc rośliny zielone mogą żyć samodzielnie; rośliny pozbawione zieleni milszą się żywić albo sokami żywych roślin, albo ich trupami. Pierwsze nazywamy pasorżytami, drugie roztoczami. Jedyny wyjątek stanowią nowo odkryte organizmy nitr^fikacyjne, należące do rzędu najniższych, które mogą wytwarzać substancyę organiczną z nieorganicznej, chociaż pozbawione są zieleni.

Zwierzęta żywią się albo wprost roślinami — są to roślinożerne, albo temi ostatniemi (mięsożerne), żadne z nich, zarówno jak i rośliny bezchlorofilo-we, nie mogą wytwarzać pożywienia swego z ciał nieorganicznych. Chlorofil w i ęc, jako pośrednik w przekształcaniu energii cynetycznej promieni słonecznych na potencyalną związków organicznych, jest niezbędnym warunkiem wszelkiego

7-

fig. 281. Gałązka z liśćmi rośliny jednostronnie oświetlonej, światło pada z lewej strony.

życia na kuli ziemskiej. Prócz tego, zużywając na materyał roślinny nagromadzający się w powietrzu, wskutek oddychania zwierząt (i roślin), kwas węglowy, którego nadmiar wstrzymać - by mógł rozwój życia zwierzęcego, i wydzielając w zamian niezbędny dla zwierząt tlen, Ch. służy jako regulator, utrzymujący stałość składu powietrza i równowagę pomiędzy obu królestwami istot żyjących.

F) Tkanka chlorofilowa. Ciałka chlorofilowe znajdują się u roślin wyższych w komórkach osobnej tkanki t. zw. miąższu zielonego, czyli tkanki przyswajającej. Miąższ zielony pokrywa powierzchnię młodych pędów i stanowi przeważną

masę liścia (t. z w. środkoliście), leżącą tuż pod i promieni słonecznych, gdyż każdy z nich przecho-naskórkiem. Komórki naskórka nie zawierają zwy- dzi przez długi szereg ciałek chlorofilowych, Według kle chlorofilu, prócz komórek zamykających szparki, obliczeń Haberlandta na 1 milimetr kwadratowy Liście stanowią u ogromnej większości roślin powierzchni liścia przypada u rącznika (Bidnus) przeważne miejsce znajdowania się miąższu chlorofi- w górnej połowie liścia 403,200, w dolnej—92,000 lowego, mogą być przeto uważane za właściwe or- ciałek chlorofilowych, gana przyswajania. Kształt zewnętrzny i budowa są tu jak najlepiej przystosowane do tej czynności.

G) Ruchy ciał chlorofilowych. W roślinach niemających tkanki palisadowej (w liściach mchów lub rzęsy) można dostrzedz zmianę położenia ziarnek chlorofilowych, stosownie do stopnia oświetlenia: w silnem oświetleniu ziarnka przesuwają się na boczną powierzchnię komórek, t. j.

Liść jest płaski, t. j. posiada wielką powierzchnię.

Wskutek tego nie tylko mogą się na nim znajdować bardzo liczne szparki (ob.), t. j. otworki, przez które dostają się do środkoliścia, lub zeń wydzielają się czynne w sprawie przyswajania gazy; I zajmują takie położenie, jak w komórkach słupko-lecz, co najważniejsza, płaszczyzna liścia może prze- wych; w słabem oświetleniu, przeciwnie, zajmują jąć znaczną ilość promieni słonecznych. Przyczy- zwróconą ku światłu powierzchnię. Ruchy te odby-niają się do tego ruchy liści, spowodowane nie- wają się przy udziale protoplazmy, „w której zanu-jednostajnym wzrostem ich ogonków, skutkiem któ- rzone są ziarnka, a łatwo zrozumieć, że w pierw-rych blaszka liściowa zwraca się prostopadle do szym wypadku ruch ma znaczenie ochrony od nad-

******

WMw

k Mii

mm

mm*

61

(c Ć • jesk

i o.

mm.

o;

? t    © o

■Ł.    *

elm

X.

sjP

SJf

Fig. 282. Przekrój poprzeczny liścia burakowego (B e t a vulgaris) powiększony! kilkaset razy, e— naskórek, p—komórki słupkowe; i—komórki okrągłe; i przestwory międzykomórkowe; sp szparki (według Thirscha).

padających promieni światła, t. j. przyjmuje takie miernego oświetlenia (przy którem niknie chlorofil); położenie, aby wchłonąć jak najwięcej promieni (fig. w drugim—jak najlepsze wyzyskanie słabego źródła

281) (ob. Heliotropizm).

Wł. M. K.

światła. Do tegoż przyczynia się i zmiana kształtu Miąższ zielony środkoliścia (fig. 282), składa się samych ciałek zieleni: w słabem oświetleniu przyj-zwykle z komórek dwojakich. U górnej, t. j. zwró- mują one postać bardziej spłaszczoną, t. j. zwięk-conej ku światłu powierzchni liścia, znajdują się szają swoją powierzchnię; w silnem zaokrąglają się, komórki wydłużone słupkowe, czyli palisadowe t. j. wystawiają mniejszą powierzchnię na światło. (p) tworzące zbitą masę. Niżej leżą dość luźnie j (ob. Asymilacya, Chromatof ory). okrągłe komórki (f), zostawiając między sobą Chlorofilan, ob. Chlorofil, przestwory (i), po których krąży powietrze, Chlorofillit Jackson (miner.). Minerał identy-wchodzące przez szparki (sp). Ziarnka chlorofilo- czuy prawie z esmarkitem; występuje w dużych we zanurzone są w protoplazmie komórek i pokry- słupach dwunastościennych i w zbitych oddzielnych wają gęstą masą boczne ścianki komórek słupko- masach, często pokrytych miką. C. wł. 2.7; tw. wych; w komórkach okrągłych jest ich znacznie 3—4; barwa, blask i przeświecanie podobne jak mniej. Łatwo spostrzedz, że takie położenie pozwala w fahlunicie lub gigantolicie. Według rozbiorów zużytkować całą energię prostopadle padająeyeh ' Rammelsberga zawiera: 46.31 krzemionki, 25.17

K. J.

Zn.

K. J.

glinki, 10.99 tlenniku żelaza, 10.91 magnezyi, 0.58 wapna, ślady tlenku manganu, 6.70 wody. Jest to kordyeryt, który przybrał 3 do 4 cząsteczek wody, dla tego Dana [ słusznie go nazwał wodnym jo litem. Znajduje się w Unity (Maine) i w Haddam (Connecticut); często zawiera jeszcze wewnątrz swej masy kordyeryt niezmieniony zupełnie, który nadto często bardzo występuje obok w stanie świeżym.

Chloroform, trójchlorometan, CHC1₃. Odkryty przez Soubeirana w 1831 r. pomiędzy produktami działania chlorku wapna na alkohol etylowy, a jednocześnie przez Liebiga, który w powyższej reakcyi zastąpił alkohol przez aceton dwumetylo-wy. Liebig również otrzymał go z chloralu i wo-danu chloralu przez działanie ługu alkalicznego. W 1848 r. przez Sirapsona w Edynburgu zastosowany do znieczulania. Fabrycznie otrzymuje się z 430 gramów 25%-go chlorku wapna, rozmieszanego w 1.5 litra wody po dodaniu do tej cieczy 100 centymetrów sześć, alkoholu 88.5°/p- Mieszaninę poddaje się dystylacyi, część wodnistą dy-stylatu zlewa się z nad surowego Ch-u, ten ostatni wykłóca się kilkakrotnie ze stężonym kwasem siarczanym i rektyfikuje. Z powyższego stosunku tworzy się około 80 gramów Ch-u czystego. Wyrabiając Ch. z chloralu, należy 100 cz. na wagę tego ciała (bezwodnego) zmieszać z 300 cz. na w. ługu sodowego o c. wł. 1.1 i pozostawić na czas pewien. Tym ostatnim sposobem otrzymany przetwór po rektyfikacyi jest zupełnie czysty, gdy wytworzony z alkoholu nie może następnie być uwolniony od pewnych ciał obcych, którym przypisują bardzo szkodliwe działanie na organizm. W ostatnich czasach zaczął wchodzić w użycie Ch. oczyszczony sposobem Picteta przez wymrażanie, zdaje się jednak, że dobra sława tego przetworu nie jest należycie uzasadniona. Ch. jest cieczą z przyjemnym zapachem i smakiem, który, pomimo swej ostrości, pozostawia w ustach wrażenie słodyczy. W wodzie prawie się nie rozpuszcza. Krzepnie w temp. około—70°, wre w 61.2°, c. wł. 1.5 Rozpuszcza w sobie tłuszcze, żywice, fosfor, jod (z fio-letowem zabarwieniem), siarkę, alkaloidy, kauczuk i wiele ciał innych w wodzie nierozpuszczalnych. Za pomocą roztworu soli srebra nie można w nim odkryć obecności chloru; ogrzewany z mieszaniną Fehlinga, strąca tlenek miedzi według równania: CHCl₃+2Cu0+5KH0=Cu₂0+ 3KC1 -ł-K₂C0₃-ł-3H₂0,

na czem opiera się metoda jego oznaczania ilościowego; kwas chromny utlenia go na fosgen, COCl₂; środki redukcyjne kolejno wytwarzają z niego CH2 Cl₂, CH₃C1 i CH₄. Mieszanina Ch-u z aniliną i alkoholowym roztworem potażu gryzącego, ogrzewana, wydziela niesłychanie przykry i charakterystyczny zapach izocyanku fenilu, co stanowi najczulszą reakcyę jakościową na Ch.

Chloroform W medycynie używa się zewnętrznie do nacierania (z oliwą w stosunku 1 na 5—10) przy nerwobólach, reumatyzmie mięśniowym i t. p., jako środek drażniący skórę i kojący bóle; wewnętrznie używa się czasem w postaci t. zw.

wody chloroformowej (5 c. c. lub 7.5 gr. chloroformu rozpuszcza się w litrze wody w zupełności), jako środek lekko dezynfekujący i pobudzający, główne zaś zastosowanie chloroformu polega na użyciu go do znieczulania podczas operacyi chirurgicznych. Ob. w art. p. t. Znieczulanie. Dz-

Chlorokalcyt (miner.). Nazwę tę nosi chlorek wapnia rodzimy (CaCl₂) znaleziony przez Scacchie-go na okruchach wulkanicznych wyrzuconych w 1872 z Wezuwiusza, a to w postaci kory i w kryształkach sześciennych, pokrytych nalotem z łuszczek błyszczu żelaznego.

Chloroleucyty, ob. Chlorofil.

Chloromelan (miner.), ob. Cronstedtyt.

Chlorometrya. Wielkie znaczenie chlorku wapna w przemyśle tkackim i farbierskim, wobec niestałości składu tego przetworu, wywołało od-dawna potrzebę obmyślenia łatwych i pewnych metod oznaczania w nim ilości chloru, mogącego działać w żądanym kierunku, jako wyrokującej o wartości samego przetworu. Chlorek wapna jest mieszaniną, złożoną ze zmiennych ilości podchloronu wapnia, Ca (C10)₂, chlorku wapnia, Ca Cl₂, wodanu, tlenku i węglanu wapnia i wody. Z tych wszystkich ciał, jak wiadomo, w sprawie bielenia bierze udział tylko podchloron wapnia, wydzielający w odpowiednich warunkach chlor w stanie wolnym—i tę właśnie ilość chloru należy znać, stosując chlorek wapna w praktyce. Z bardzo wielu metod, podawanych różnemi czasy i przez różnych chemików, w tym celu dwie głównie mogą być uważane za podstawowe: metoda Gay-Lussaca i metoda Wagnera. Gay-Lussac oparł się na tern, że chlor w obecności wody utlenia kwas arsenawy na ar senny według równania:

As₂0₃+4Cl+2H₂0=As₂0₅ + 4HC1, a koniec reakcyi poznać łatwo, używając roztworu indyga w kwasie siarczanym, jako indykatora, którego błękitna barwa niknie ściśle w tej chwili, kiedy cała ilość trójtlenku arsenu została już przeprowadzona w wyższy stopień utlenienia. W celu wykonania doświadczenia przyrządza się roztwór 4.42 grama czystego trójtlenku arsenu w litrze wody dystylowanej, zakwaszonej zlekka czystym kwasem solnym, a z drugiej strony kłóci się aż do utworzenia jednorodnej emulsyi 10 gramów badanego chlorku wapna z litrem wody dystylowanej. 10 centymetrów sześciennych roztworu arszeniko-wego umieszcza się w zlewce, zabarwia paru kroplami indyga, rozcieńcza wodą i z biurety dodaje się emulsyi chlorku wapna, aż do chwili, w której zniknie zabarwienie indygowe. Do zupełnego utlenienia wskazanej powyżej ilości trójtlenku arsenu, zawartej w 10 cm³ roztworu, trzeba użyć według teoryi 10 cm³ chloru gazowego, uważanego w 0° temperatury i 760 mm ciśnienia, jeżeli więc w doświadczeniu użyliśmy np. 9 cm³ emulsyi chlorku wapna, odpowiadających 0.09 g stałego chlorku wapna, to, rozwiązując odpowiednią proporcyą, znajdujemy, że kilogram badanego przetworu może dostarczyć 111 litrów chloru gazowego o temp. 0° i ciśnieniu 760 mm. Mówimy wtedy, że badany chlorek wapna ma 111 francuskich stopni chloro-

K. J.

metrycznych, albo też, według zasady przyjętej przez chemików niemieckich, ilość powyższą przeliczamy na wagę, pamiętając, że litr chloru w normalnych warunkach waży 3.17 grama, i powiadamy, że kilogram naszego chlorku wapna zawiera w sobie 35.187 g chloru. W metodzie tej jest jednak pewna słaba strona: jeżeli eraulsyę chlorku wapna dolewamy zbyt szybko do kwasu arsenawego, albo jeżeli użyjemy roztworów bardziej stężonych, aniżeli w przepisie powyższym, część chloru wydziela się z mieszaniny, nie działając na trójtlenek arsenu. Chcąc uniknąć tego, Otto podał metodę, w zasadzie zbliżoną do Gay-Lussakowskiej, lecz w której ciałem, ulegającem utlenianiu pod wpływem chloru, jest siarczan tlenkowy żelaza, a indykatorem że-lazocyanek potasu. Jakkolwiek tutaj mniejsza jest obawa, żeby chlor uchodził bez działania, sposób Otta wymaga znacznej wprawy i przezorności w wykonaniu, ponieważ otrzymanie czystej soli tlenkowej żelaza nie jest łatwem zadaniem, a i żelazo-cyanek potasu musi być zupełnie wolny od nadźe-lazocyanku, co również pociąga za sobą konieczność oczyszczenia go w pracowni. Wreszcie i tutaj zbyt szybkie mieszanie cieczy powoduje wydzielanie się chloru wolnego. Sposób obliczania rezultatów rozbioru jest tutaj zupełnie analogiczny, jak w metodzie Gay-Lussac’a. Wielu chemików powprowadzało w obu powyższych metodach różne drobne zmiany i udogodnienia, z których warto zaznaczyć: wprowadzone przez Penota użycie papierków napojonych mączką i jodkiem potasu, zamiast indyga, w celu uchwycenia końca reakcyi, oraz dalsze rozwinięcie mo dyfikacyi Penota przez Mohra, który trójtlenek arsenu rozpuszcza w wodzie zalkalizowanej sodą gryzącą, dodaje roztworu mączki i nadmiar tej cieczy miesza z emulsyą chlorku wapna, a nieutlenio-ną ilość trójtlenku arsenu ocenia, dolewając mianowanego roztworu jodu, aż do wystąpienia błękitnego zabarwienia w mieszaninie. Nakoniec R. Wagner do emulsyi chlorku wapna dolewa w nadmiarze mianowanego roztworu jodku potasu, zakwasza kwasem solnym, a ilość wydzielonego jodu ocenia, odbarwiając mieszaninę mianowanym roztworem podsiarczanu sodu (Na₂S₂0₃ -f- 5 H₂0). Jeżeli przygotowana emulsya chlorku wapna zawiera tego ciała 10 g w litrze, a w litrze roztworu podsiarczanu sodu znajduje się tej soli 24.8 g, to ilość centymetrów sześć, tego ostatniego roztworu, potrzebna do odbarwienia, pomnożona przez 0.00355, odrazu daje ilość chloru działającego zawartą w 1 g badanego chlorku wapna. Według niektórych metoda Wagnera może być uważana za najściślejszą ze wszystkich metod chlorometrycznych.    Zn-

Chloropal (miner.). Minerał obdarzony niewłaściwą tą nazwą przez Bernhardiego i Bran-desa, przez innych zaś zwany TJnghwarytem, nie różni się istotnie, według Ko beli a, od nontronitu. Występuje niekrystaliczny, z muszlowym lub ziemistym odłamem; c. wł. 2.1—2.2; tw. 2.5—4.5; żółto-zielony z brunatnemi plamami, z blaskiem słabym, w rysie silniejszym, na brzegach prześwieca albo jest nieprzezroczysty, do języka] słabo$przyle-ga. Skład jego według Kobella: fe(Fea) Si₃0₉-f-3H₂0, co wymaga 45.7 krzemionki, 40.6 tlenniku żelaza, 13.7 wody; tymczasem Hauer wzór jego przyjmuje: Fe Si₃0₇-j-3H₂0, z 23.5 tlenku żelaza i 17.6 wody; dowodzi to zmiennego składu tego minerału, co i następne rozbiory stwierdziły. Zwykle bywa on ściśle zmieszany z opalem, w który przechodzi nawet całkowicie. Pod dmuchawką się nie topi, czernieje zaraz i staje się magnetycznym; kwas solny w części go rozkłada, w ługu potażowym daje roztwór ciemno-brunatny. Znajduje się w Unghwarze i Munkaczu na Węgrzech, w Haar pod Passau (Bawarya), pod Getyngą z opalem w szczelinach bazaltu.

Chlorophyllaceae. Zielenice. Klasa wodorostów przeważnie wód słodkich, których główną cechę wspólną stanowi czysta zieleń bez domieszki innych barwników. Należą tu organizmy roślinne dość rozmaite, zaczynając od takich, które przez całe życie składają się z pojedynczych komórek lub też mniej więcej luźnie spojonych kolonij komórkowych, a kończąc na wielokomórkowych, w których widzimy początki zróżniczkowania. Początki te są wszędzie jednak bardzo słabe. Nigdzie nie spotykamy prawdziwych członków, (liści, korzenia, łodygi itd.), chociaż niekiedy rozgałęzienia nawet pojedynczej komórki naśladują ich kształty (ob. niżej pełza tka). Ciało roślinne zielenic składa się wogóle z plechy, która może mieć kształt rozmaity: niciasty lub rozgałęziony, płaski, rurkowaty, bryłkowaty i t. p.

Kształty zewnętrzne należących tu roślin są bardzo rozmaite. Wśród wodorostów zielonych, które przez całe życie pozostają jednokomórkowemi, jednym z najprostszych jest pi er wotek (Protococcus), pokrywający w postaci pyłku zielonego wilgotną ziemię, korę drzew, dachy i t. p. Rozpatrując pyłek ten pod mikroskopem przekonywamy się, iż składa się on z zupełnie oddzielnych okrągłych komórek (Tabl. 1 pow. ok. 400 razy. 2—pojedyncza komórka pow. ok. 2,000 razy). Niekiedy takie jednokomórkowe wodorosty mają kształty bardzo złożone i symetryczne: gwiazd, półksiężyców, laseczek i t. p. Takie formy spotykamy wśród Desmidii, odznaczających się wielką rozmaitością i odrębnością budowy. (Tabl. fig. 18 i 19). Niekiedy jedyna komórka, z której się składa osobnik, wyrasta w długą nić, jak to widzimy uWoszeryi (Tabl. fig. 17. a powiększona ok. 200 razy); a w takim razie często daje się widzieć, że jej koniec lub boczne rozgałęzienia, zanurzone w mule podwodnym, a więc pełniące niejako rolę korzenia (przymocowujące roślinę do podłóźa) pozbawione są zieleni (fig. 17, a). U gronianki Botrydium (Tabl. fig. 13, a pow. ok. 20 razy) komórka, dosięgająca wielkości główki od szpilki, przybiera kształt gruszkowaty, dolna zaś jej część tworzy cały szereg strzępków bezbarwnych, zagłębionych w wilgotną ziemię, na której rośnie ten wodorost. Wreszcie jednokomórkowe plechy niektórych zielenic morskich dosięgające wielkości dłoni lub większej mają takie ukształtowanie, że wyglądają jakby roślina wyższa z łodygą, korzeniem i liśćmi. Do takich należy: pełzatka (Caulerpa fig. 283) Wymienione formy nazywamy jednokomórkowcami w ściąłem znaczeniu. Wśród zielenic, zło-

t

tan

ii

■MI

■■

Do art. Chłorophyllaceae. Str. 692.

ZIELENICE.

f\

T* * t ttP

Kil

\rZZZ2

03,

Hi (f

•vz

(IZ]

.. @

" eg

.c?.

■<?.

e>- , •

yT

3.

h)

Tl

ta

>£§||

ZN

■—Iiirn—T-.......r=£j^r^rr--^-    ~    iTiTĘ"

W.

\-

/SU

T't a.

_£Lcp,;i

7Jy3

W^łUS

12

a.

'Al

t>

i!

GS

7£

=5//

mc

Wlom

^SSES

k/; -.gg#

A>

fp

12 b

13 b-

X3

ul

-r

' x.

\w

2Ą

Oo_l

QB

wps

m

J:

*£

o-

. -■

]>&

11

72c.

Opa

■oz *

■W

%ja

foQd

ZM

Ty H

co=*

I3t

ftp

Ar

o<£oj

&0Ę$

Z.yy

■COg

Oti

\y=~

Y,

fsm

T-

\.16.

17b

12,

n*

8&g ( *•

wZm

2k

~^vi

pv

f Ohoi f \Tp\y #,

/O *    <7 \ \ N P\# /

/o* * * o \ \ z-.y /

Tcz> TOB

d> °

o.'0'o

O „

C a<*.    1/ O CS

o 5 0₀o 0%%*

c ći O. O o „ę/ «Q P

Łiś-

'0/

6/

7P

1. Gromada pierwotków (Protococcus) znacznie powiększona.

2. — jeden z nich bardzo silnie powiększony prły ustawieniu mikroskopu na powierzchnię; 3. — toż samo przy ustawieniu na przecięcie środkowe; 4. —toż samo pod działaniem mocnego alkoholu protoplazma skurczona; 5.—7. — dzielenie się pierwotka; 8. — tworzenie ph’wek; 9. — pływka wyrastająca w komórkę pierwotka. 10.— Wstężnica (Ulothruć);    11. — powsta

wanie z niej pływek wegetacyjnych;

12. a, ó, c powstawanie planogamet i ich spojenie. 13. Gronianka (botry₍num')■ jej pływki (/.»), pływeczki i Siemiona (c). 14. Pierściennica (Sphaeroplea). 15. Skrętnica (Spiro-fjyra). 16. Gwiazdnica (/'ediaslrum). 17. Woszerya (Vauclierio)> 18 i 19. Desmidie (Micrasteryas i Closterium). 20. Pandorina.

M ielka Kn

V

i

i

• r

, .

/

,

)

żonych z licznych komórek, kształty tych ostatnich są mniej rozmaite, rozmaitość zaś form wodorostów jest wynikiem sposobu spojenia komórek. Pod tym względem rozróżnić można trzy typy: l-o nici, 2-o płaszczyzny i 3 o ciała komórkowe. Pierwsze powstają wtedy, gdy komórki dzielą się

do dzielących je przegródek) mają zwykle kształt walcowaty.

Płaszczyzny złożone z komórek, jak naprzykład u Gwiaźdnicy Pediastrum (Tabl. fig. 16), Tetras-pora (fig. 284 i in.) powstają wtedy, gdy przegródki dzielące komórki tworzą z sobą kąty, ale zostają wciąż prostopadłemi do jednej płaszczyzny, która jest właśnie płaszczyzną z nich powstającą. Tak np. z jednej komórki, podzielonej dwiema płaszczyznami na krzyż leżącemi powstaną cztery, leżące w jednej płaszczyźnie i t. d.

Nareszcie ciała komórkowe tworzą się wtedy, gdy dzielenie odbywa się w rozmaitych kierunkach przestrzeni. Przy tern komórki mogą tworzyć albo mniej więcej zbitą masę np. Pandorina (Tabl. fig. 20), lub też ułożone są z przerwami, tworząc rodzaj siatki, jak u siatki wodnej Hydrodictyon utriculatum (fig. 285, b.). Obok tego w formach niciastych mogą tworzyć się rozgałęzienia wskutek powstawania skośnych przegródek, co nadaje tym roślinkom kształty krzaczaste (np. Draparnaldia, Cladophora). Piechy utworzone z jednej warstwy komórek mogą przybierać postać rurki (Enteromorpha i t. p.). Przy tej rozmaitości form wszystkie komórki, wchodzące w skład roślinki, mogą być, albo zupełnie jednakowe, np. j$[ u form swobodnie pływających, jak Skrętnica, Wstę-żnica i im, albo niektóre z nich, pełniące odrębne funkcye lub zajmujące odmienne stanowisko w skupieniu, różnią się także i kształtem. Tak u gwiazd-nicy (Tabl. fig. 16) brzeżne komórki mają kształt odrębny od środkowych, u pandoryny (Tabl, fig. 20), utworzonej z komórek skupionych w kulkę, n    nakształt jagody, morwy lub maliny, komórki po-

wierzchowiie zaopatrzone są w rzęsy, których MJj Ą Mm)    wiosłowanie wprawia w ruch całą kolonię. U form

WW* przymocowanych do dna, jak wstężnica (Tabl. fig. Vv    10), dolna komórka ma zwykle odrębny kształt

i rozszerzona jest w nóżkę, czepiającą się ziarnek piasku lub mułu.

W zależności od tego, czy jednakowe są ko-zawsze w jednym kierunku, t. j. gdy płaszczyzny j mórki pewnego osobnika oraz od trwałości ich spodzie] enia pozostają równoległemi do siebie. Do takich jenia, możemy rozróżniać wśród zielenic złożonych należą: wstężnica Ulothrix (Tabl. fig. 10), skrę- z wielu komórek: kolonialne, jednokomórkowe w sze-tnica (Spirogyra Tabl. 15), pie r ściennie a (Sphae- rokiem znaczeniu, i takie, które stanowią przejście roplea Tabl. fig. 14, a). Komórki tu wskutek wy- do roślin rozgałęzionych, t. j. wielokomórkowych rastania w jednym tylko kierunku (prostopadłym w ścisłem znaczeniu. Kolonialnemi formami

Iii

Vv\’

ii;

ji

Fig. 283. Caulerpa pr olifer a. — Wodorost jednokomórkowy morski—wielkość naturalna.

©£>

fi®

aa

*>%

<Ł-

a Ok o©

¹ og, <as> ^

o    /&[

m©

as

©a,

immM

mm

ii

j i-

■*«

■tt

> *•

"i

(s

Fig. 284. (Tetraspora gelatinosa. pow. ok. 300 razy. Komórki świeżo rozdzielone dwiema prostopadłemi do sie- naturalnej; z lewej jedno ogniwo powiększone dla pokazania sposobu spojenia bie płaszczyznami nie zdążyły jeszcze    komórek,

zaokrąglić się.

Fig. 285. Hydrodictyon utriculatumz prawej — siatka wielkości

Są jednak w tej klasie wodorostów i takie, które wykazują już pierwsze ślady zróżniczkowania komórek co do kształtu i czynności. Najprostszą formą tego zróżniczkowania są wspomniane już wyżej nóżki wstężnic. Znacznie dalej posunięte jest ono u takiej np. Draparnaldii (fig. 286),

li !

nazywamy te, w których spojenie komórek z sobą nie trwa przez całe życie roślinki, lecz jest tylko jednym z epizodów tego życia, bywają zaś chwile, że pojedyncze jej komórki pędzą żywot osobny i niezależny. Do takich należą gwiazdnica i pandorina (ob. niżej rozmnażanie się zielenic). W takich wodorostach, jak skrętnica i t. p., pojedyncze komórki nigdy nie uzyskują zupełnej niezależności i nie oddzielają się od całej rośliny; nie mniej jednak związek ten nie jest konieczny dla ich życia, gdyż wszystkie są zupełnie jednakowo zbudowane i każda pełni sama za siebie wszystkie czynności życia: każda przyswaja sobie z powietrza i wody potrzebne substancye, każda może stać się organem reprodukcyi (ob. niżej). Brak tu zupełny zróżniczkowania. Często też bywa, że wskutek rozdwojenia się błony lub rozerwania nić skrętnicy zastaje rozdzieloną na dwie lub kilka, z których każda żyje dalej osobno. Takie organizmy roślinne nazywamy jednokomórkowemiw szerokiem znaczeniu wyrazu, gdyż wszystkie komórki są tu jednozna-czące. Do takich należy przeważna większość zielenic.

fi

II

Fig. 286. Draparnaldia g lomer a t a—część głównej nici z boczną gałązką.

w której komórki głównej nici nie tylko różnią się kształtem od komórek rozgałęzień, ale te ostatnie są wyłącznem miejscem powstawania pływek, słu żących do rozmnożania się tych roślin. Czynność więc ta przywiązana tu jest tylko do pewnych części rośliny.

Błony komórkowe niektórych należących tu gatunków mają zdolność pęcznienia i przemiany galaretowej, tak, iż w pewnym wieku komórki wyglądają jakby zanurzone w bezbarwnej jednolitej massie galarety. Za przykład może służyć Tetraspora, (fig. 284) której plechy błoniaste lub kuliste mają pod mikroskopem wyżej zaznaczony wygląd.

Budowakomórkiu zielenic nie różni się w ogólnych zarysacn od typu komórki roślinnej. Błona składa się z typowego błonnika (Celulosa a..) w niektórych gatunkach ulegającego przemianie galaretowatej. Protoplazma wykazuje wszystkie własności żywej protoplazmy komórek innych roślin. Ciała chlorofilowe zielenic odznaczają się szczególną rozmaitością kształtów: spotykamy tu wężykowato skręcone na brzegach wycinane wstążki, jak u skrętnic (Tabl. fig. 15): płaskie blaszki, zajmujące całą długość komórki (Mesocarpus), pierścienie całkowite (Pierścienniea. Tabl. fig. 14, a) lub niezamknięte (Tabl. fig. 10), laseczki proste lub wygięte (Tabl. fig. 19), drobne okrągłe ziarnka (Tabl. fig. 13 a, 17, a) lub wielokątne blaszki (Tabl. fig. 2 i 3). We wszystkich formach, w których ciała chlorofilowe mają kształt większych blaszek lub wstążek, znajdują się w nich drobne ziarnka okrągłe—Pirenoidy. (Tabl. fig. 10; 14, a; 15; 19). Są to ogniska, w których wyłącznie osadza się wytworzona podczas przyswajania mączka. Ciałka te z budowy i czynności, zdaje się, że są zupełnie analogiczne do leu-koplastów (ob. Chlorofil); w nich - to przerabia się prawdopodobnie utworzony przez chlorofil cukier na mączkę. Pirenoidy łączą się zwykle za pomocą nici protoplazmatycznych z jądrem komórki. Mączka jest produktem przyswajania przeważnej większości zielenic; niektóre jednak (Woszerya) wytwarzają tłuszcz, nagromadzający się w postaci drobnych kropelek. Wszystkie zielenice mają w komórkach jądra, a niektóre nawet po kilka. Komórki Woszeryi i Cladophora zaopatrzone są w liczne jądra, zanurzone w protoplazinie, otaczającej ścianki i dające się wykryć tylko przy odpowie-dniem zabarwieniu. Jeśli w każdej komórce znajduje się tylko jedno jądro, co bywa w przeważnej liczbie wypadków, to leży ono, albo tak samo w masie plazmy przyściankowej, albo też zawieszone jest na niciach plazmatycznych, wychodzących od pi-ronoidów w środku komórki (skrętnica fig. 15), albo zajmuje położenie środkowe w massie plazmy bezbarwnej (fig. 19).—Sok komórkowy wodorostów zielonych zawiera mniej więcej też same ciała, które rozpowszechnione są w roślinach wyższych, jak cukier, rozmaite sole, garbniki i t. d. W niektórych (np. u skrętnic) dają się widzieć kryształy szczawianu wapna, tak pospolite w tkance zielonej roślin wyższych. Również i połączenia protoplazmy oddzielnych komórek, za pomocą cienkich nici, przechodzących przez błonę, zdaje się, są tu dość pospolite.

Ruchy. Wiemy już, że jedne zielenice przymocowane są do podłoża (ziemi, mułu rzecznego, kamieni, desek zanurzonych w wodzie i t. d.), inne pływają swobodnie na powierzchni wody. Jest też między niemi niewielka gromadka organizmów,

odbywających samodzielne ruchy (Volvodneae), przy J twarzania zupełnie niepodobnych do siebie form pomocy długich rzęs protoplazmatycznych, najeżę- w zależności od warunków, w których żyje roślina, ściej w liczbie dwóch na komórkę, które działają Tak wodorosty z rodzaju Ulothrix i Stigeoclonium, jak wiosła. Tu należą ze ściśle jednokomórkowych w zwykłych warunkach mające postać nici, złożo-Chlamidomonas (Fig. 287, IX), Chlaniidococcus, z ko- nych z szeregu komórek (pierwsze nierozgałęzione,

( ''

drugie rozgałęzione), niekiedy ulegają następującym przemianom: błony komórkowe pęcznieją i przybierają charakter galaretowy, a komórki podzielone są przegródkami podłużnemi, tak, iż z nici powstają płaszczyzny lub ciała utworzone z komórek zanurzonych w masę golaretowatą, kształtem swoim zupełnie przypominające formy zaliczane do rodziny Palmellaceae (fig. 288). W innych wypadkach ko-

& FI

u.

O-

XM

nr X §

i ?«•

4 nr

40J-

' JX

f#)

mm

mm

fu

in>

ja

v-(v;

(ń.

Fig 288. Ułotbrix mu co s a (pow. 760 razy). 1. pęcznienie błon i pierwsze podziały podłużne. 2. dalsze podziały podłużne. 3. forma palmelli (według Cienkowskiego).

Fig. 287. I. Kolonia Eudorina elegans. II. pojedyncza komórka bardzo silide powiększona. III. powstawanie nowej kolonii drogą dzielenia się jednej komórki; powstające przez podział komórki nowej kolonii tworzą początkowo płaski krążek. IV. Jajo w chwili zapłodnienia.

mo    «-£S.⁴°^£    podbielone są podłużnemi przegródka-

Vo ho x globator; przez jej podział, powstaje now"¹ mi bez pęcznienia błony, przez co powstają formy,

kolonia z początku w postaci płaskiego krążka, który sto- przypominające niektóre gatunki z rodziny Protococ-

pniowo wskutek dalszych podziałów zgina się w kulę próżną caceae (Schizomeris). Również i ruchome formy, jak

wewnątrz IX. Wegetacyjny osobnik Ch łamy dom o nas Chlamudomonas mojra w ncwnvph warunkach za p u 1 y i s c u 1 u s. X. żeńska, XI. męska pływka tegoż; ^amyaomonas, mogą w pewnycn warunkacn za

Xir; XIII ich sprzężenie, XIV Zygota otoczona błonka mienić się na nieruchome okrągłe komórki, two-

własną.    '    rżąc formę opisywaną pod nazwą chlorococcum, lub

też mogą zlewać się w kolonię (Gleocystis). (Cien-

lonialnych Volvox, Pandorina (Tabl. fig. 20), Eudo- kowski).

rina (Fig. 287, I). Kolonie tej ostatniej składają Rozmnażanie się. Rozmnożaniem się nasię z licznych komórek, zanurzonych w masie ga- zywamy wszelki akt, przez który z danego lub da-laretowatej wspólnych błon. Każda z komórek le- nych osobników powstają nowe. Rozróżniamy dwa żących u powierzchni wypuszcza po dwie rzęsy typy rozmnażania się u zielenic: a) rozmnożanie przez otworek we wspólnej otoczce (Fig. 287, II). wegetacyjne, przy którem nowe osobniki po-Większośó zielenic wytwarza w pewnym okresie, wstają drogą dzielenia się komórek i b) rozmna-rozwoju pływki ruchome (ob. niżej Roz mn aż a n ie), żanie się reprodukcyjne, w którem dzielenia, przekształcające się następnie w nieruchomą ro- wytwarzające nowy osobnik, poprzedzone są przez ślinkę, a więc przechodzi raz w życiu przez krót- zlanie się dwóch komórek.

kie stadyum ruchów. Ruchy pływek zależne są od 4) Rozmnażanie się wegetacyjne. Dziele-światła: jedne dążą w kierunku padającego światła nie się komórek tylko wtedy prowadzi do wytwa-(światłoczułość dodatnia); inne w przeciw- rzania nowych osobników, jeżeli przegródka oddzie-nym (światłoczułość ujemna). Bardzo orygi- łająca nowopowstałe komórki rozdwaja się na dwie nalne ruchy, zależne od światła, odbywają niektóre błonki, tak iż komórki potomne oddzielają się zu-desmidye.    pełnie od siebie. Za przykład tu może służyć

Zmienność form. Do charakterystycznych dzielenie się pierwotka Protococcus (Tabl. fig. 5—7). osobliwości niektórych zielenic należy własność wy- ! Na fig. 5 widzimy, że jądro rozdzieliło się już na

88

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Wielka Enc. ilustr. T. XII.

dwa, a protoplazmę przedzielać zaczyna wrastają- dnej swobody, łączą się znowu, aby utworzyć koca stopniowo przegródka; na fig. 6 przegródka ta lonię. U gwiazdnicy np. jedna z komórek kolonii jest zupełnie sformowaną; ciała protoplazmatyczne dzieli się na 16 pływek, które wydostają się na-rozdzieliły się, tworząc dwie niezależne komórki, które niebawem wskutek wzrostu przybierają kształty okrągłe (fig. 7) i oddzielają się zupełnie od siebie. Jeśli po rozdzieleniu się komórek nie następuje ich oddzielenie się od siebie, to powstają kolonie lub nici, ciała i t. d., (tak np. u skrętnicy, wstę-źnicy i t. d.), a sprawę tę nazywamy wtedy wzrostem. Rozmnażanie się więc wegetacyjne jest tylko szczegółowym wypadkiem wzrostu. Gdyby jednak mnożenie się drogą dzielenia było jedyną formą, powstające nowe osobniki gromadziłyby się tuż przy dawnych, a takie skupienie nie sprzyjałoby pomyślnemu rozwojowi młodych roślinek, utrudniając przystęp światła, powietrza i t. d„ To też znaczna część zielenic obdarzona jest formą rozmnażania się, pozwalającą szybko rozrzucać się i zaludnić nawet znaczny rezerwoar wodny. Są to pływki, które obserwować możemy u powyższego pierwotka (Tabl. fig. 8); w pewnej chwili cała zawartość komórki pierwotka dzieli się na 8 części (poprzednio dzieli się jądro, a następnie plazma); każda z Bich przybiera niebawem kształt jajowaty i wypuszcza na przedzie dwie nicie protoplazmatyczne, przy których pomocy pływa. Błona komórki pierwotnej przedziurawia się teraz w je-dnem miejscu, wskutek śluzowej przemiany błonnika, a przez ten otwór pływki wydostają się do otaczającej wody i rozbiegają się na wszystkie strony, dążąc przeważnie ku światłu. Po upływie kilkudziesięciu minut każda z pływek zatrzymuje się, wciąga rzęsy, wypuszcza błonę i przemienia się w mały pierwotek, który szybko rośnie.

zewnątrz razem z pęcherzem śluzu, powstającym wewnątrz komórki; pływki poruszają się jakiś czas wewnątrz tego pęcherza, później zaś łączą się z'sobą, wydzielają błony i tworzą nową kolonię, zupełnie podobną do macierzystej. (Tabl. fig. 16). Pływek nie tworzą wcale wodorosty, należące do rzędu sprzężnic (ob. niżej Systematyka). Oprócz tych, zastosowanych do rozrzucenia na jak największą przestrzeń, organów rozmnażania się, tworzą niektóre z zielenic komórki spoczywające, przystosowane do przetrwania nieprzyjaznego dla wegetacyi czasu (np. posuchy lub nadmiernej wilgoci, zimna i t. d.). Tak wyżej wspomniane pływki gronianki kiełkują wtedy jedynie, gdy dostaną się na grunt wilgotny (t. j. po wyschnięciu kałuży). Jeśli zaś woda trzyma się przez czas dłuższy, to otaczają się błonką, chlorofil ich przemienia się częściowo na barwnik czerwony, i zostają tak w spoczynku przez cały czas, póki nie opadnie woda, a wtedy dopiero wyrastają w młode roślinki. Prócz tego posiada gronianka inne formy rozmnożenia, przystosowane do posuchy. Wogóle zaś przystosowanie do przetrwania zimy łączy się najczęściej z drugą formą rozmnożenia, do której niebawem przejdziemy.

Zmienność form rozmnażania się wegetacyjnego w zależności od w;arunków zewnętrznych mieliśmy już sposobność poznać po części na groniance, której rozmnażanie się inne w wilgotnem powietrzu, inne w wodzie, inne podczas posuchy. Godnym uwagi jest również wpływ stężenia cieczy pożywnej, składającej się z rozmaitych soli mineralnych. Jeśli konoentra-cya soli w cieczy takiej nie przewyższa ¹/₂°/₀, to żyjący w niej pierwotek (Protococcus viridis) oraz zbliżony doń Chlorococcum infusionum rozmnażają się wyłącznie za pomocą pływek; przy podwyższeniu koncentracyi do 2°/₀ zaczyna się rozmnażanie przez podział. Zmieniając stopień koncentracyi roztworu, można dowolnie wywołać ten lub ów sposób rozmnożenia.

Przytem jedyne ciałko chlorofilowe pływki dzieli się, tworząc 8 nowych, t. j. tyle, ile było w komórce macierzystej (Tabl. fig. 9). Pierwotek mnoży się przy pomocy pływek, jeśli jest zanurzony w wodzie; jeśli zaś znajdzie się w wilgotnem tylko miejscu, mnoży się przez podział.

B. Rozmnażanie się reprodukcyjne. Rozróżniamy wśród zielenic trzy typy jego: l-o zlanie pływek; 2-o sprzężenie; 3-o utworzenie osobnych organów: lęgni i plemni. Komórki zlewające się w pierwszych dwóch wypadkach są do siebie zupełnie podobne lub stosunkowo mało się różnią; nazywają je gametami, powstający zaś przez zlanie utwór—zygotą (zarodnik sprzężony, siemię). W trzecim wypadku komórki zlewające się są do siebie niepodobne. Jedne, powstające w plemniach, są bardzo drobne i ruchome (plemniki lub komórki męskie), drugie, znacznie większe i nieruchome, spoczywają w lęgniach: są to ko -mórki jajowe. Produkt ich zlania nazywa się jajem zapłodnionem.

a) Zlanie pływek czyli planogamet (gamet ruchomych) można obserwować u większej części tych zielenic, które wytwarzają pływki przeznaczone do rozmnażania wegetacyjnego. Pływki

Zupełnie w ten sam sposób tworzą się pływki u wstężnicy (Tabl. fig. 11), z tą różnicą, że tu z każdej komórki powstają 2 lub 4 tylko pływki a każda z nich ma po 4 rzęsy i czerwony punkcik.

Po upływie pewnego czasu pływka zatrzymuje się, otacza się błonką i drogą następczych podziałów powstaje z niej cała nić komórek wstężnicy. U gro-nianki pływki tworzą się w wielkiej ilości i mają po dwa ciałka chlorofilowe i po jednej rzęsie (fig.

13, b i c, z prawej strony wyrastanie pływki w małą groniankę). Odrębny jest sposób powstania pływek u Woszeryi. Tu zwykle koniec jednokomórkowej nici (lub jej rozgałęzienie boczne), oddziela się przegródką od pozostałej części i, zaokrągliwszy się, wydostaje się przez powstający w błonie otwór (fig. 17, a, prawy koniec). Teraz można przekonać się, że cała powierzchnia tej dużej pływki pokryta jest ruchomemi rzęsami, a odpowiednie zabarwienie wykazuje w niej liczne jądra.

U form kolonialnych, jak Gwiazdnica, Hydrodic-tion, pojedyncze pływki nie wyrastają każda w osobną roślinę, lecz, używszy chwilowo ruchu i wzglę-

jednak przeznaczone do zlania się są zwykle znacznie mniej sze i powstają w większej liczbie. Za przykład może tu służyć znowuż wstężnica (Ulothrix Tabl. fig. 12. a, b). Pływki powstają w liczbie

tego są dwa razy mniejsze). Samo zlanie się następuje też w sposób odmienny: po złączeniu się dziobkami obie komórki otaczają się wspólną błonką, początkowo zachowując swoją odrębność (XII), dalej stopniowo zlewają się (XIII) przyczem 'męzka gameta przechodzi do żeńskiej. Po zupełnem zlaniu się utworzona zygota otacza się własną błonką (XIV). Przebieg tej sprawy zbliżony jest już do sprzężenia, o którem niebawem będzie mowa. Wreszcie u Eudorina (fig. 287) widzimy już ogromną różnicę w ukształtowaniu i wielkości obu spajających się gamet, a różnica pozwala zastosować do nich nazwy plemników i komórki jajowej. Kiedy bowiem gameta żeńska tworzy się z całej komórki wegetacyjnej (przedstawionej na rys. II), dla utworzenia gamety męskiej komórka ta dzieli się na bardzo liczne mniejsze, w ten sam sposób jak wtedy, gdy powstaje nowa kolonia drogą wegetacyjną (III), a powstające z niej plemniki przybierają kształt odrębny od komórki jajowej. Plemniki te wnikają do komórek jajowych w miejscu pozba-wionem zieleni, z którego wychodzą rzęsy (IV)— (plamka zapłodkowa). Jeszcze dalej posunięte jest zróżniczkowanie u Volvox.

b) Sprzężenie różni się od opisanego zlewania się pływek tern, że gamety nie wykonywają żadnych ruchów aż do samej chwili spojenia i że cała sprawa odbywa się wewnątrz błony komórkowej. Ten typ właściwy jest wyłącznie rzędowi sprzężnic (Conjugatae), składającemu się z dwóch rodzin: Zygnemaceae i Desmidiaceae, a nie tworzącemu,

8—32, w każdej komórce i wypływają tak samo jak i pływki większe (wegetacyjne), okazują jednak zupełnie odmienne zachowanie się wobec światła, a mianowicie uciekają od niego, czyli są ujemnie światłoczułe. Po upływie kilku minut pływki te zaczynają się spajać po dwie (fig. 12, b). Zaczyna się od tego, że dwie takie planogamety dotykają się swojemi białemi, pozbawionemi chlorofilu dziobkami; gdy te części spoją się, obie pływki stykają się bokami i stopniowo zlewają się w jedną całość. Wtedy rzęsy zostają wciągnięte, zygota przybiera postać kulistą i otacza się grubą błoną. W tym stanie może spoczywać przez czas dłuższy i przetrwać posuchę lub zimę. Skoro zaś wrócą sprzyjające wegetacyi warunki, zygota kiełkuje, t. j. wytwarza, drogą dzielenia się, nową nić wstęźnicy. W podobny sposób powstają zygoty gronianki (Tabl. fig. 13, c — lewa część rysunku) i wielu innych zielenic.

Odmiennie nieco zachowują się gatunki ruchome (Volvocineae). W opisanym przed chwilą przykładzie obie zlewające się gamety były zupełnie jednakowe, óbie dążyły ku sobie, aby się spotkać; nie było więc żadnych podstaw do ich rozróżnienia. U gatunków ruchomych zaczyna się wyróżnienie tern, że jedna (żeńska) jest większa, druga (męska)— mniejsza. Już u Pandorina (Tabl. fig. 20) planogamety nie są jednakowej wielkości: jedne są 1 jak wiemy, nigdy pływek.—Jako typowy przykład większe, drugie mniejsze. Ale przy zlewaniu łą- j sprzężenia służyć może łatwy do obserwowania przeczą się, to równe z sobą (większa z większą lub bieg tej sprawy u skrętnic (Tabl. fig. 14). Zaczy-mniejsza z mniejszą), to mniejsza z większą (fig. na się od tego, że dwie nici skrętnicy, leżące na-287—VI, a, b, c). U Chlamydomonas obie łączące przeciwko siebie, zaczynają dawać z komórek wy-się komórki różnią się stale wielkością (fig. 287, X rostki ku sobie (jak to widać na górnych komór-i XI; męskie powstają w podwójnej liczbie i dla | kach rysunku). Wyrostki te stykają się wreszcie

Ą Ul

pi

#\

Sm

Hm

Ii

mm

wik\

HP

Wi'

mm

Irl

Fig. 290. Sprzężenie: A. Zygogoninm pectinatuna; Fig. 2M. Sprzężenie desmidii (Staurastrum neglec-B Mesocarpus parvulus; C.Mesucarpas ple u- tum), a pojedyncza komórka Staurastru m (widziana rocarpns; we wszystkich zarodnik sprzężony tworzy się z boku); b dwie komórki, tworzące ku sobie wyrostki; c za-w rurce, łączącej sprzęgające się komórki; w pierwszych wartość obu wylewa się do kanału utworzonego przez wy-dwóch sprzężenie nazywa się drabinkowatem, w trzeciem rostki sprzęgające, które rozszerzają go i tworzą zygotę; bocznem. D. Spirogyra ąuadratum; zarodnik po- d zarodnik sprzężony; e ten sim zupełnie dojrzały z kol-wstał wskutel^.bocznego sprzężenia komórek.    czastą błoną.

sa-

na

ma-

roz-

za-

za-

końcami, przedzielająca błonka wchłania się tak, że powstaje rurka, łącząca naprzeciwległe komórki. W tym czasie ciała protoplazmatyczne komórek oddzielają się od ścianek i tworzą masę kulistą—gametę, a gdy błonka zostanie ostatecznie przedziurawiona, gamety z jednej nici przelewają się do . drugiej i spajają się z znajdującemi się w niej, tworząc zygotę (najniższa komórka rysunku). W tym przebiegu sprzężenia możemy rozróżniać nie tylko gametę męską (tę, która się przelewa) od żeńskiej (przyjmującej), ale i nici męską i żeńską, gdyż przelewanie dokonywa się zawsze z komórek tej mej nici do drugiej. Istnieje jednak u tych samych skrętnic taka forma sprzężenia, w której treść jednej komórki przelewa się do sąsiedniej tej samej nici przy pomocy wyrostków łączących obie (fig. 290 D). U niektórych gatunków obie gamety idą ku sobie spotkanie, a zygota powstaje w sprzęgającej rurce. W ten sam sposób odbywa się sprzężenie u Desmi-dii (fig. 291). W tych wypadkach nie mamy powodu do odróżniania męskiej gamety od żeńskiej, a pod tym względem umieścić je powinniśmy niżej od typu sprzężenia u skrętnicy. Z drugiej strony jednak u Mesocarpus daje się obserwować osobliwość, którą uważać można za zbliżenie do roślin wielokomórkowych. Kiedy bowiem cechą jest roślin jednokomórkowych, że cała masa protoplazmy zużywa się na gametę, a więc komórki giną, tworząc zygotę, u Mesocarpus część protoplazmy zostaje w komórce wegetacyjnej, która oddziela się błon-ką od leżącej w sprzęgającej rurce zygoty i jakiś czas jeszcze wegetuje. Zygoty sprzężnic przy kiełkowaniu dają wprost pierwotną formę.

c. Za typ trzeciego rodzaju rozmnażania służyć może Woszerya. W jesieni na jednokomórkowych niciach tego wodorostu zaczynają wyrastać obok siebie wypuklenia boczne, które stopniowo przybierają kształt odmienny: jedno zamienia się w haczykowatą plemnię (antlieridiam), drugie w jajowatą lęgnię (oogonium) (Tabl. fig. 17 a i b). Każda oddziela się błonką od reszty komórki: lęgnia u samej podstawy, plemnia—na pewnej wysokości. Następnie protoplazma pierwszej zbiera się w kulistą masę, stanowiącą komórkę jajową (oosfera); w drugiej zaś dzieli się na wielką ilość bardzo łych plemników (spermatozoida), Gdy jedno i drugie są dojrzałe, błonki plemni i lęgu⁵ ulegają miękczeniu; plemniki wypływają do wody i, wyko-nywając żywe ruchy, skupiają się dokoła kropli śluzu, zamykającej otwór lęgni, usiłując dostać się do jej wnętrza. Skoro nastąpi zlanie się jednego z komórką jajową, ta ostatnia otacza się błonką i tworzy zarodnik, który, jak wszystkie prawie rodniki sprzężone, kiełkuje dopiero na przyszłą wiosnę, dając nową nić woszeryi.—Daleko prostszą jest sprawa u pierścienicy Sphaeroplea annulina (Tabl. fig. 14, b). Ta nie ma osobnych organów jak plemnia i lęgnia; zawartość jednych komórek mienia się na liczne plemniki, drugich—na nieliczne komórki jajowe, z których każda zaopatrzona jest w plamkę bezbarwną, miejsce, w które wnika plemnik. Plemniki rozpuszczają błonę w miejscach, gdzie się z nią stykają, i w ten sposób dostają się

do komórek jajowych. Powstające zarodniki otaczają się grubą, nieco gwiazdkowatą błoną, i mogą przetrwać długi czas. Gdy kiełktiją, zawartość ich początkowo dzieli się na kilka pływek; te po niejakim czasie osiadają, otaczają się błoną i wydają nowe nici pierścienicy. Bardzo zbliżone do tego jest rozmnażanie się reprodukcyjne Oedogonium. Zielenica ta składa się z nici komórkowych. W pewnym czasie jedne z komórek nici zaokrąglają się (lub pozostają bez zmiany) i treść ich tworzy komórkę jajową; (fig. 292, A) inne zaś—na tej samej lub

*> '

mrm

a.\

Fig. 292. a Oedogonium gemelliparum; powstawanie pływek z nici męskiej *pow. 350). b — d Oedogonium ciliatum: b część nici z dwiema lęgniami i roślinkami karłowateini męskiemi (-[-) (pow. 250), c chwila zapłodnienia (pow 350j. d dojrzała jajo w lęgni—e, f p wstawanie pływek z jaja u Bulbochaete intermedia (pokrewny z Oedogonium rodzaj).

drugiej nici (stosownie do tego rozróżniamy gatunki jedno - i dwu-pienne) dzielą się kilkakrotnie, a w każdej z utworzonych w ten sposób mniejszych komórek powstaje jedna lub więcej pływek (f. 292 a). Te wychodzą przez otwarte nakształt skrzyneczki błony, a dostawszy się do lęgni, przymocowują się, staczają się błonką i dzielą się na kilka komórek, tworząc tak zw. karłowatą roślinkę męską (fig. 292 b, -}-). Gdy jajo dojrzeje, lęgnia otwiera się podobnież jak i górna komórka roślinki karłowatej męskiej, a wypływający z niej plemnik dostaje się do komórki jajowej (fig. 292 c). Powstające jajo otacza się grubą błoną (d). Gdy kiełkuje na wiosnę, zawartość jego dzieli się na 4 pływki (e, f), które wkrótce otaczają się błonami i wyrastają w nowe roślinki.

C. Systematyka. Klasę zielenic, przez niektórych uważaną za podklasę obszerniejszego działu „wodorostów w ściślejszem znaczeniu* wskutek wliczania do niej i raraiennic (ob. Gharaceae)—drugą podklasę stauowią . wtedy brunatnice (Pheopłiy-ceae)—dzielimy na 4 rzędy (lub pięć, jeśli zaliczymy do niej ramiennice): l-o Gonfervoideae, 2-o Siphoneae, 3-o Protococcoideae, 4-o Conjugatae. Do pierwszego

K. J.

należą zielenice, tworzące nici komórkowe często roz- do gazów nąjłatwiej się skraplających, brom jest cie-gałęzione. Rozmnażanie reprodukcyjne—albo zapo- j czą z punktem wrzenia 63° i z wysoką prężnością pary mocą jaj i plemników (Confewoideae oogamae—na- w temper, znacznie niższych od wrzenia, jod wreszcie, leżą tu rodziny: 1. Caleochaetae, 2. Oedogoniaceae, stały w zwykłej temperaturze, topi się w 114.2°, 3. Sphaeropleaceae)—lub też za pomocą pływek ru- a wre w 184.4°. W takiej samej kolei zmieniają chomych (Confervoideae isogamaez rodzinami Ulothri ■ ceae, Cladophoreae, Chaełophoreae, Ulvaceae). Do pierwszych należy ze znanych nam form Oedogo-nium i Sphaeroplea\ do drugich—Ulothrix, Drapar-naldia, Cladofora. Do rzędu Siphoneae należą zielenice, których cała plecha, niekiedy bardzo wielka, składa się z jednej komórki, często bardzo rozgałęzionej (Woszerya, pełzatka). Tu również rozróżniamy: 2 podgromady: Siphoneae oogamae z rodziną Yaucheriaceae i” Siphoneae isogamae z rodzinami morskiemi: Codieae, Dasycladeae i Gaulerpeae; z form wód słodkich do tej drugiej gromady należy znana nam gronianka (Botrydyum), zajmująca zupełnie odosobnione stanowisko.

Do rzędu Protococcoideae należą zielenice, w ści-ślejszem znaczeniu jednokomórkowe, tworzące trzy rodziny Protococcacóeae, Palmellaceae, Volvodneae.

Pierwszą znowu dzielimy na dwie gromady: a) tworzących kolonie (Goenobieae)—tu należy gwiazdnica (Pediastrum) —lub ściśle jednokomórkowe (Eremobiae).

Do trzeciej rodziny należą znane nam ruchome formy: Chlamydomonas, Pandorina, Eudorina, Volvox.

Rząd 4 Conjugatae (sprzężnice) charakteryzuje sposób wytwarzania się zygot, opisany już wyżej.

Należą tu rodziny: Zygnemaceae i Desmidiaceae, których przedstawicieli mieliśmy już sposobność po-

Wł. M. K.

znać.

Chloroplasty, ob. Chiorofil.

Chlorosis, ob. Błędnica.

Chlorospinel (miner.). Odmiana spinelu trawia-sto-zielonej barwy z łupku chlorytowego gór Szy-szymskich pod Złatoustem, c. wł. 3.59; w którym tlenkiem jest wyłącznie magnezya, tlennikiem zaś oprócz glinki jeszcze 9 —15°/₀ tlenniku żelaza. Wzór więc jego jest Mg (Al₂Fe₂)0₄; nadto jako lomieszka 0.3—0.6°/₀tlenniku miedzi.

Chlorotyczne rośliny, ob. chlorofil.

Chlorowce. Gromadka pierwiastków, złożona z chloru, bromu i jodu, do których dołączono następnie i fluor, zwracała uwagę dawniejszych już chemików przez liczne podobieństwa i prawidłowe stopniowania we własnościach. Była to pierwsza wyróżniona gromada naturalna pierwiastków chemicznych. Ponieważ uderzającą dia chemików z pierwszej połowy wieku naszego była przede-wszystkiem własność tworzenia z metalami soli niezawierających tlenu, jaką odznaczają się pierwiastki powyższe, nazwali je przeto solorodami (haloidami albo halogenami, od hals, po grecku sól). Oprócz tej własności, którą zresztą z Ch-ami dzielą inne pierwiastki, istnieje znaczna ilość cech, które tym pierwiastkom są wspólne, albo raczej stopniują się w nich w sposób nader prawidłowy i wyraźnie zależny od wielkości ciężąrów atomowych. Te ostatnie przedstawiają się, jak następuje:

Fl=19.00 , Cl=35.37 , Br=79.76 . 1=126.54. Fluor jest gazem dotychczas nieskroplonym, chlor gazowy w zwykłyoh warunkach fizycznych—należy

się barwy: Fluor, według Moissana, uważany w warstwie na metr grubej, posiada żółtawe zabarwienie, chlor jest wyraźnie żółto zielony, nawet w małych ilościach, brom—jako ciecz ciemno-czerwony—tworzy parę brunatno pomarańczową, nakoniec para stalowo zabarwionego jodu jest fioletowa i w niezbyt grubej warstwie już nie przepuszcza światła. Jeszcze wyraźniej dają się zauważyć stopniowania własności chemicznych. Ze wszystkich ciał znanych fluor okazuje najsilniejsze powinowactwo względem wodoru, łącząc się z nim (Moissan) wybuchowo w zwykłej temperaturze i w ciemności i wydzielając ogromną ilość—37.6 ciepłostek kilogramowych; fluor rozkłada szybko wodę, jeden z najtrwalszych związków, ja^ie znamy, wydzielając z niej tlen a łącząc się z wodorem, i dokonywa tego rozkładu również w nizkiej temperaturze i bez udziału światła. Powinowactwo chloru do wodoru jest już o tyle słabsze, że pierwiastki te łączą się dopiero pod wpływem jakiegoś bodźca z zewnątrz: światła, ciepła, elektryczności,—jakkolwiek słabego i niezbędnego tylko do rozpoczęcia zjawiska, które dalej już idzie samo przez się, podsycane przez energię, wydzielaną w znacznej ilości w postaci ciepła, skutkiem samego zjawiska; chlor także wydziela tlen z wody i łączy się z jej wodorem, ale dokonywa tego zwolna i tylko w wysokiej temperaturze, albo pod wpływem promieni słonecznych. Brom i jod z wodorem łączą się trudno i tylko w takich razach, kiedy ich powinowactwo jest ciągle podsycane przez dopływ energii z zewnątrz. Trwałość utworzonych związków jest tem większa, im łatwiej one powstają, tak że fluorowodór nie został dotąd rozłożony działaniem ciepła i niema wątpienia, że rozkłada się niesłychanie trudno, chlorowodór zaledwie doznaje początków rozkładu w 1500°, gdy bromowodór poniżej 500°, a jodowodór poniżej 300° rozpadają się na swoje części składowe. Wręcz odwrotnie zachowują się Ch. względem tlenu: związku fluoru z tym pierwiastkiem nie znamy wcale, pomimo licznych po-kuszeń otrzymania go jakimkolwiek sposobem; chlor wprost się nie utlenia, podobnież jak i brom, lecz sposobami | pośredniemi można wytworzyć nietrwałe, wybuchowe tlenki chloru i cokolwiek trwalsze (mało znane) tlenki bromu; jod nakoniec, pod wpływem cichych wyładowań elektrycznych, łączy się z tlenem bezpośrednio, a tlenki jodu są już związkami stosunkowo trwałemi. Rzecz godna uwagi w tlenkach Ch-ów i przeciwna temu, co przedstawia ogół związków chemicznych: ciała te są tem trwalsze, im więcej zawierają w sobie atomów tlenu. — Dalszy szereg analogij zawiera się we własnościach związków Ch-ów z metalami, tak np. przeważna większość tych związków są to ciała rospuszczalne w wodzie, lecz kilka metali (srebro, rtęć jednowar-tościowa, miedź jednowartościowa, ołów) tworzy z Ch-ami związki trudno rozpuszczalne i nawet przez to charakterystyczne zarówno dlą metali, jak i dla

niemetalicznych części składowych. Większość z wiąz- się pod wpływem jakiegoś bodźoa zewnętrznego — ków rozpuszczalnych są to ciała dobrze i łatwo j słabego ogrzania, iskry elektrycznej, promienia sło-krystalizujące się, a chlorki, bromki i jodki, najczęściej także i fluorki danego metalu krystalizują się w postaciach jednakowych, albo przynajmniej zbliżonych, do jednego układu należących, i jeżeli zawierają wodę krystalizacyi, to zwykle w jednakowej liczbie cząsteczek. — Wszystkie Ch. okazują dążność do tworzenia wespół z metalami i pewnemi niemetalami związków złożonych, charakterystycznych i znowu dla wszystkich Ch-ów analogicznie złożonych, podobne posiadających własności. Takiemi są np. tak zw. związki podwójne, wytwarzane przez baloidki metali z gromady platynowej z haloidkami potasowców, których najlepiej znanym przykładem jest chloroplatynian potasu, 2KC1 . PtCl₄. Tutaj wszystkie trzy pierwiastki mogą być kolejno zastępowane przez zbliżone z niemi pierwiastki inne bez zmiany zasadniczych własności związku. Jednowartościowe w najprostszych swych związkach, Ch. okazują jednak dą- z możliwą jeszcze dla pewnych pierwiastków fazą żność wybitną do zmiany tej wartości na wyższą pośrednią: w związkach bardziej złożonych, szczególniej, gdy tlen wchodzi do składu: dlatego-to formy kwasów tlenowych, im odpowiadających, są: HXO, HX0₂,

necznego — przebiega już do końca samo przez się, skutkiem tego. że w wydzielającem się podczas niego cieple znajduje ciągłe podsycenie. Objętość utworzonego Ch-u równa się sumie objętości użytych pierwiastków, mamy więc tu jeszcze przykład łączenia się bez kontrakcyi czyli bez zagęszczenia. Z tych i z wielu innych tu pominiętych względów, synteza Ch-u z pierwiastków jest jednem z najważniejszych doświadczeń, okazywanych w początkowych wykładach chemii (porówn. art. Chlor i Chlorowce). Inna, mniej prosta, re-akcya tworzenia się Ch-u zawiera się w działaniu wody na chlorki wielu pierwiastków niemetalicznych. Chlorki fosforu, arsenu, antymonu, boru, krzemu, cyny i innych pierwiastków, które oznaczmy wogóle przez wzór RCI według równania:

RC1X + x (H₂0) = R(OH)x + x (C1H),

ulegają działaniu wody

RC1X + x—a (H₂0) = ROy Clz -f qHCl. Największe znaczenie praktyczne ma reakcya, której ulegają wszystkie chlorki metaliczne pod wpływem silnych a trudno lotnych lub zgoła nielotnych kwasów. Metal zajmuje wtedy miejsce wodoru w kwasie i tworzy się Ch., a z drugiej strony sól metalu, poprzednio złączonego z chlorem. Tak np :

HX0₃ i HX0₄, gdzie X oznacza jakikolwiek Ch. z wyjątkiem fluoru, dotychczas z tlenem niezłą-czonego, a formy tlenków bezwodnych: X₂0, X₂0₃,

Zn.

X₂0₄, X₂0₅ i X₂Or

NaC! + H₂S0₄=NaHS0₄-fHCl i 2NaCl+H₂S0₄=Na₂S0₄ H-2HCI, Przemiana chlorku sodu na siarczan bywa dokonywana w przemyśle na olbrzymią skalę, jako pierwsza faza otrzymywania sody za pomocą metody Leblanca. Tutaj więc przypadkowo tworzą się bardzo wielkie ilości Ch-u, który, wprowadzony do wody, stanowi kwas solny handlowy. Na wypadek, gdyby Leblancowska fabrykacya sody została kiedyś całkowicie wyparta przez Solvayowską, przezorna technika ma już w zapasie inne sposoby wytwarzania kwasu solnego, jak np. ogrzewanie chlorku wapnia z kwasem krzemnym, ogrzewanie do wysokiej temp. chlorku magnezu krystalicznego (MgCl₂-ł-6H₂0) z węglanem magnezu, działanie przegrzanej pary wodnej na mieszaninę chlorku wapnia z siarczanem magnezu i wiele innych podobnych.—Ch. jest gazem bezbarwnym, ma zapach bardzo ostry swoisty, smak w najwyższym stopniu kwaśny; w powietrzu tworzy gęste obłoki pary, łącząc się z wilgocią na płynny roztwór, który przyjmuje postać mikroskopowych kropelek. C ężar właściwy w porównaniu z powietrzem, wziętem za jednostkę, 1.247 w temp. pokojowej i ciśnieniu nor-malnem. Skroplony po raz pierwszy przez Faradaya w temp. wrącego dwutlenku węgla na ciecz bezbarwną i bardzo ruchliwą, zamrożony przez Olszewskiego w temp.—115.7° na białą masę krystaliczną. W wodzie rozpuszcza się niezmiernie obficie: 1 obj. wody w temperat. 0° pochłania 505.1 obj. gazu, co odpowiada 43.09% na wagę. Do flaszki, napełnionej chlorowodorem gazowym i otwartej pod wodą, ta ostatnia wpada gwałtownie, jak do

Chlorowodór. Jeden z potężnych, sztucznie otrzymywanych czynników chemicznych, znanych od bardzo dawnego czasu. Chemicy arabscy otrzymywali go w pomieszaniu z kw. azotnym, jako t. zw. wodę królewską, destylując salmiak i saletrę z kwasem siarczanym. Bazyli Valentinus w w. XV otrzymał roztwór wodny Ch-u w stanie oddzielnym przez ogrzewanie soli kuchennej z siarczanem żelaza i nadał mu nazwę spiritus salis, „duch soli“, skąd poszło imię kwasu solnego, dodziśdnia stanowiące synonim Ch-o. Hales, a po nim Priestley otrzymali to ciało w stanie gazowym. W przyrodzie Ch. znajduje się niekiedy pośród gazów, wyziewanych przez wulkany. Kilka wulkanów Ameryki południowej odznacza się tak obfitem wytwarzaniem Ch-u, że źródła, a nawet duże rzeki (Rio Vinagre), z gór tych biorące początek, mają w roztworze dość znaczną, do 0.8% dochodzącą, ilość tego związku. W stanie wolnym znajduje się też w normalnym soku żołądkowym zwierząt ssących i człowieka: u tego ostatniego zawartość Ch-u w soku dochodzi do 0.32%

Sposobów sztucznego otrzymania Ch-u znamy bardzo wiele — wspomnimy z nich przedewszystkiem o paru takich, które mają ważne znaczenie teoretyczne. Tak przedewszystkiem równe objętości wodoru i chloru łączą się z sobą bezpośrednio, tworząc chlorowodór, jedyny związek, jaki wogóle powstaje z tych dwu pierwiastków. Łączenie się to jest nauczającym przykładem zjawiska chemicznego bardzo prostego, przebiegającego w warunkach łatwych do osięgnięcia, dającego proste i jasne rezultaty, na których oprzeć można bardzo wiele wniosków teoretycznych. Jest to zjawisko egzotermiczne, to jest takie, które, raz rozpocząwszy

Zn

Florę.

K. J.

prÓżni, i często ją druzgoce. Wiele innych cieczy: węglowodory płynne, alkohole, etery itp. rozpuszczają także znaczne ilości tego gazu. Węgiel, szczególniej porowaty, pochłania go do 150 objętości. Ch. gazowy działa bardzo szkodliwie na organizmy. Dla roślin jest zabójczą trucizną, człowiek nie może bezkarnie oddychać powietrzem zawierającem ledwie 0.05% tego gazu.—Z własności chemicznych Ch-u na pierwszy plan występuje jego charakter kwasowy. Był on przyczyną długich niepewności i sporów, o czem wzmianki znajdują się we właściwych ustępach art. Chemia. Na smak, na barwniki roślinne, a co ważniejsza—na metale, ich tlenki, wodany i sole oraz na wszelkie zasady jakiegokolwiek składu i pochodzenia Ch. działa jako typowy kwas o bardzo wybitnych, silnych własnościach kwasowych. Tworzy doskonałe sole ze wszyst-kiemi metalami wogóle trwałe sole wydaj ącemi i nasyca zupełnie najsilniejsze nawet zasady. Godny uwagi jest wysoki stopień trwałośoi tego związku, skutkiem którego, oprócz prądu elektrycznego, nie znamy czynnika, mogącego wywołać jego rozkład zupełny. Dyssocyacya jego zaczyna się powyżej 1500° i rozciąga się zaledwie na maleńką część użytej masy. Z wpływów chemicznych, oprócz zastępowania w nim wodoru przez atomy i grupy zasadowe, można wymienić tylko utlenienie, jako wybitną reakcyę rozkładową. Innym nie ulega zupełnie. — W zastosowaniach prawie wyłącznie posługujemy się-roztworem wodnym Ch-u, kwasem solnym w ściślej Bzem znaczeniu wyrazu. Ponieważ jednym ze skutków pochłaniania gazu przez ciecz jest znaczne zmniejszanie się jego objętości, stąd zawsze rozpuszczaniu się ciał lotnych w cieczach towarzyszy podniesienie się temperatury. W obecnym wypadku wydzielanie się ciepła jest tern znaczniejsze, że objętość roztworu nasyconego nie o wiele jest większa od objętości użytej wody. Tak np. 1 cm³ wody w 10° i ciśn. norm. pochłania 418 cm³ Ch-u gazowego, tworząc 1.34 cm³roztworu—objętość więc gazu zmniejszyła się przeszło 1200 razy, skąd już łatwo obliczyć, ile ciepłostek wydzielić się musiało. To sprawia, że przyrządzając roztwór podobny, musimy chłodzić go ciągłym strumieniem zimnej wody, opłókującej z zewnątrz użyte naczynia. Roztwór nasycony w 15° jest najsilniej stężonym przetworem fabrycznym; ma on c. wł. 1.20 i zawiera 40.78% aa wagę HC1. Zwykle używany kwas solny handlowy ma c. wł. 1.10, a zawartość HC1 na wagę 20.39%. Roztwory, nasycone w temperaturach nizkich, w zwykłej wydzielają część gazu i skutkiem tego dymią w powietrzu. Jeżeli do przyrządzenia użyjemy zupełnie czystych materyałów, kwas solny jest bezbarwny i nie zawiera w sobie żadnych ciał obcych, ale przetwór handlowy ma zawsze zabarwienie żółte, zależne od obecności chlorniku żelaza, materyj organicznych, a niekiedy i chlorku talu; oprócz tego zawiera w sobie często chlorek arsenu, kwas siarczany i dwutlenek siarki, czasami brom i jod. Dy-stylując taki kwas, otrzymujemy wprawdzie około 110° dystylat bezbarwny z c. wł. 1.102 i zawartością HC1 około 20.8% na wagę, ale całkowicie

oczyścić od ciał obcych tą drogą nie można. Przemysł zresztą prawie nigdy nie posługuje się czystym kwasem solnym, ale za to produkt surowy ma nadzwyczaj liczne i ważne zastosowania. Przede-wszystkiem jest to kwas najtańszy, ilekroć więc chodzi o użycie czynnika kwaśnego wogóle, bez względu na naturę otrzymanych produktów, jemu naturalnie oddaje się pierwszeństwo, a niepodobna wymienić całej rozmaitości zastosowań, opartych na kwasowości tego przetworu. Najznaczniejsze ilości kwasu solnego bywają zużywane w celu otrzymania chloru i—dalej—chlorku wapna. Bardzo wiele chlorków metalicznych, chlorany, dużo związków organicznych chlorowych, wogóle większość technicznie ważnych ciał, zawierających chlor w swoim składzie, za punkt wyjścia w swej fabrykacyi ma kwas solny.

Chloryda, Chloris. 1) Córka Nioby i Amfiona żona Nelesa, matka Nestora, dawniej zwana Melibeą jedyna ze wszystkich sióstr, którą wraz z Amikla-sem oszczędziły strzały Apollina i Artemidy; z prze, rażenia wszakże na widok śmierci swego rodzeństwa była tak zbladła, iż od owego czasu dostała imię Ch., t. j. blada.—2) W mitologii, Chloris (zielono kwitnąca), małżonka Zefira, a matka Karposa (owoc), z którą Rzymianie utożsamiają swoją

K. K.

Chloryt Werner—Ripidolit G. Rosę (miner.). Minerał układu sześciokątnego, kryształy tabliczko-wate, często w grzebieniaste, poduszko watę lub stożkowate grupy pozrastane, zwykle zaś w blaszkowych i łuszczkowych skupieniach lub w postaci łupku chlo-rytowego; często w drobnych łuszczkach rozsiany w masie innych minerałów lub na ich powierzchni; w licznych też pseudomorfozach po różnych minerałach; łupliwość podstawowa doskonała; miękki, w cienkich blaszkach giętki, ale nie sprężysty; c. wł. 2.78—2.95; tw. 1—1.5; barwy zielonej w różnych odcieniach; blask perłowy do tłustego; w blaszkach przezroczysty lub przeświecający. Skład jego ostatecznie nie jest ustalony; wzór, przyjęty przez Grotha za najwłaściwszy, jest: H₉ (Fe, Mg)5 (Al₂) Si₃ 02O; rozbiory dają: 25 — 28 krzemionki, 19—23 glinki (niektórzy przyjmują nieco tlenniku żelaza), 15—29 tlenku żelaza, 13—25 magnezyi,

9—12 wody. Pod dmuchawką topi się trudno i tylko w cienkich krawędziach na czarne szkło; stężony kwas siarczany i solny rozkładają go. Występuje jako główny składnik łupku chlorytowego, oraz jako samoistna skała chlorytowa ziarnisto-łuszczkowa z magnetytem, w Szwajcaryi, Tyrolu, Salcbur8kiem, Saksonii; często tworzy gniazda i okruchy w serpentynie.

Chloryt żelazisty. Delesse (miner.), ob. De-lessy t.

Chlorytoid G. Rosę—Chlory to wy spat (miner.). Minerał układu jednoskośnoosiowego; kryształy: tablice sześciokątne wydłużone, składające się z cienkich blaszek, zrosłych bliźn;aczo ze skręceniem na 120°; zwykle wszakże występuje w skupieniach blaszkowych lub łuszczkowych, czerepko-watych, zrosłych w gruboziarniste masy; jako główny wreszcie składnik niektórych łupków. Łupli-

K. J.

F. R.

legł.

And. S.

cie 1852).

wość równoległa do podstawy; c. wł. 3.52—3.56; tw. wyższa nieco nad 6.5; barwy zielonej ciemnej, blask perłowy słaby; nieprzezroczysty, tylko w cienkich łuszczkach przeświecający.— Wzór chemiczny: H₂ R (Al₂) Si0₇, w którym R. jest przeważnie żelazem jako tlenek, z niewielkim dodatkiem magne-zyi; procentowo: 24—26 krzemionki, 39—41 glinki, 26—28 tlenku żelaza, 2—4 magnezyi, 7 wody, ustępującej dopiero przy wypalaniu. Pod dmuchawką trudno topliwy w perłę ciemną, słabo magnetyczną; kwas solny nie działa na niego, siarczany stężony rozkłada go w zupełności. — Znajduje się z diasporem, żeleziakiem brunatnym i szmirglem w okolicach Jekaterynburga na Uralu, gdzie tworzą one kłęb w wapieniu ziarnistym; w Pregratten w Tyrolu, w górze Gumugh Dagh, w Azyi Mniejszej; obecnie stwierdzono, ze często stanowi domieszkę w łupkach glinianych i mikowych w Alpach, Voigtlandzie, Szkocyi: niektóre łupki w Kanadzie składają się z niego tak przeważnie, że Sterry Hunt nazwał je łupkami chloryto-i do we mi.

Chlotar, Ob. Klotaryusz.

Chlubownica czyli biegun. Jest to wielki kół drewniany, wbity w ziemię, używany przez flisaków do kręcenia wici, zwanych chlubami, a potrzebnych do wiązania spławianego wodą drzewa.

Chlum, wioska w Czechach, na północ od Kra-lowego Hradcu (Koniggriitzu), na wzgórzu, w pobliżu prawego brzegu Elby; w bitwie pod Koniggra-tzem d. 3 lipca 1866 r., była kluczem pozycyi Au-stryaków, zdobyły ją jednak wojska pruskie pod wodzą następcy tronu i tern zdecydowały zwycięstwo. W bitwie tej główny udział wzięła 1-a dywizya gwardyi, której dowódzca, Hiller v. Gartringen, po-

And 3.

ChlumotZ 1) Ch., miasto w Czechach, okręgu Nowy Bydżów, nad Cydliną (prawy dopływ Elby) i przy drodze żelaznej do Podjebradu, Koniggratzu i Nowej Paki; przeszło 5,000 rn-ców (wyłącznie Czechów), posiada sąd okręgowy, pałac hr. Kiń-skiego, cukrownię, browar, fabrykę machin i t. p.; ludność trudni się także rolnictwem i hodowlą koni. W okolicy źródła mineralne i rybne stawy.— 2) Ch., wioska w czeskim okręgu Wittingau (czyli Trzeboń), z fabrykami machin, szkła i odlewniami żelaza (dolina Josephsthal).

Chlnpp Jan Maurycy (* 1801 r. w Chlum-cu Wysokim), od r. 1837 profesor statystyki i innych przedmiotów na uniwersytecie lwowskim, w r. 1848 i 1849 był dziekanem wydziału praw; od r. zaś 1850 prof. uniwersyt. praskiego, a 1857 rektorem. Wydał „Systemat. Handbuch der direkten Steuern im Kaisert. Oestr.“ (trzy wyd. Praga 1854, 1856 i 1862). Rozprawy w piśmie „Juridische Zeitschrift“. — „Encykl. S. Orgelbranda Synów*.

Chłapowski Dezydery (* 23 maja 1788 — f 26 maja 1879), generał b. wojsk polskich. Urodził się w dziedzicznej Turwi z ojca, starosty Kościańskiego, i matki, Urszuli z Moszczeńskich, wo-jewodzianki inowrocławskiej. Ranny w bitwie pod Lii-tzen, wziął dymisyę z rąk Soult’a, leczył się w Paryżu, w r. 1814 wyjechał do Anglii, następnie osiadł na roli w dziedzicznej Turwi. Dobra te bardzo były obdłużo-ne, tak, że Ch. zaproponował wierzycielom układ, dając im do wyboru: albo ustąpienie na ich rzecz dóbr, albo cierpliwe wyczekiwanie, zanim zdoła podźwignąć gospodarstwo do tego stopnia, aby zapomocą zwiększonych dochodów popłacić długi. Wierzyciele obrali ten drugi sposób. Załatwiwszy zatem inte-resa, Ch. udał się w podróż do Anglii, gdzie przebył 18 miesięcy, zwiedzając znakomite gospodarstwa w tym kraju i pilnie się wczytując w dzieła Arthura Young’a. Studya te nadawały cechę prze-ważuie angielską gospodarstwu w Turwi po powrocie Ch-go do kraju. Wytrwale walcząc z prze-starzałemi uprzedzeniami, zaczął Ch. do uprawy roli używać szkockiego żelaznego pługa, zamiast dawnego drewnianego, odwiecznej budowy. Zamiast trzypolówki wprowadził płodozmian, z trzema oddzieluemi rotacyami, stosownie do gatunku gleby. Odpadki pól, niewchodzące do regularnego podziału poletek, obsadził dębiną i brzeziną; zagajone takie miejsca dostarczały w późniejszym czasie potrzebnego w gospodarstwie drzewa porządkowego. Nizkie wilgo'tne pola osuszył za pomocą krytych rowów, wypełnionych faszyną i kamieniami, ponieważ dzisiejsze sączki, czyli dreny z wypalanych glinianych rurek, nie były jeszcze w użyciu. Zaprowadził rasę bydła Schwytz, odznaczającą się znaczną stosunkowo mlecznością i zdolnością wołów do roboty; utrzymując ją w czystości, dochował się znakomitej zarodowej obory, zupełnie, zaaklimatyzowanej i nawykłej do twardych warunków klimatu i otoczenia. Zamiast owiec z wysoko cienką, lecz nie obfitą, wełną, zaprowadził owce o średnio-cien-kiej wełnie, ze stada w Malmaison, sprowadzonego z Hiszpanii przez marszałka Soult’a. Charakterystyczną ceohą gospodarstwa w Turwi było to, że wbrew przyjętemu wówczas zwyczajowi, za którym i Poznańskie podążało, wszystkie budowle gospodarskie były wznoszone w sposób jak najprostszy i najtańszy, aby nie obciążać gospodarstwa martwym, nieprodukcyjnym kapitałem. Założył Ch. gorzelnię, olejarnię i cukrownię, lecz tę ostatnią, po wprowadzeniu w Prusiech akcyzy od cukru, zwinął, nie przewidując z niej korzyści. Prowadząc dalej rozpoczęte dzieło doskonalenia gospodarstwa i oczyszczenia majętności z długów, czego też w zupełności dokonał, dokupił jeszcze folwarki: Manieczki, Brodnica, Karmin, Przylepki, których zarząd powierzył urzędnikom gospodarskim, wybranym z grona licznych praktykantów, wykształconych w twardej, lecz płodnej w błogie skutki szkole pracowitego turwiańskiego gospodarstwa. Nie mniejszą opieką otaczał włościan i czeladź gospodarczą, dla których założył szkółkę. Napisał też, szczupłe rozmiarami, ale bogate treścią, dziełko p. t. „O rolnictwie¹*, które się doczekało kilku wydań i dzisiaj jeszcze może z korzyścią służyć za treściwy podręcznik dla każdego prawdziwego rolnika. Ostatnie lata przepędzał na wsi, oddając się gospodarstwu i modłom. Ożeniony był (1821) z Antoniną Grudzińską (f 1857), siostrą Joanny, księżny łowickiej.—Wydał: „O rolnictwie* (Poznań 1835, drugie wyd. 1843, trze-

St. Rew.

Dr. J. P.

P. Chm.

Chłędowski Adam Tomasz (* 1790—f 1855), bibliograf i literat, urodził się w Galicyi, w obwodzie rzeszowskim, nauki uniwersyteckie pobierał we Lwowie; zamiłowany w literaturze polskiej i namiętnie poszukujący dzieł niewymienionych w „Hi-storyi literatury⁴⁴ Bentkowskiego, odczuł potrzebę pisma literackiego we Lwowie, jakiego tam nie było, i wspólnie z kilku rówieśnikami: Maryańskim, Karolem Łopuszańskim i Brunonem Kicińskim, założył 1816 „Pamiętnik lwowski⁴⁴, który wychodził co miesiąc aż do końca 1819. Główniejsze artykuły Ch-go tu pomieszczone są: „O początkowych pismach pe-ryodycznych polskich* (1816), rozbiór Sielanek Józefa

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

Chłapowski Franciszek (* w Czerwonej Wsi [w. ks. Poznańskie] w r. 1847), lekarz spół-czesny. Nauki początkowe pobierał w kolegium jezuickiem w Metzu (1857—1861) i w gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu (1861—1866), poczem zapisał się na wydział lekarski w Berlinie, r. 1868 spędził w Heidelbergu; powróciwszy następnie znów do Berlina, w r. 1870 po obronieniu rozprawy „Ueber Aphasie⁴⁴ dyplom doktorski uzyskał. Kilka lat przemieszkał na Szlązku górnym w Hucie królewskiej, gdzie rozwinął działalność bardzo chwalebną wśród ludu tamtejszego, zarówno jako lekarz i jako krzewiciel oświaty. W r. 1877 posłował na sejm berliński. Następnie, nie mogąc już powrócić na dawne pole swej działalności, osiadł na lat kilka we Wrocławiu. Obecnie mieszka stale w Poznaniu, letnie tylko miesiące spędza jako lekarz zdrojowy w Kissingen. Drukiem ogłosił szereg prac pomniejszych w czasopismach lekarskich polskich i niemieckich, oraz niektóre odczyty popularno-naukowe. W czasie pobytu swego na Szląsku górnym przyczyniał się do podniesienia piśmiennictwa polskiego w tej dzielnicy, a w r. 1889 należał do grona założycieli tygodnika „Nowiny lekarskie⁴⁴, wychodzącego w Poznaniu, i dotychczas w jego redakcyi bardzo czynny udział bierze, oraz zasila go pracami swemi.

Chłfdowska z Tabęckich Stefania (* 18 kwietnia 1850—f 7 marca 1884), literatka wielce utalentowana, urodziła się w Dłutowie, w królestwie Polskiem, kształciła się w domu, a potem, mając wielkie pragnienie wiedzy i zamiłowania artystyczne, doskonaliła swój umysł w czasie dłuższego pobytu w główniejszych ogniskach oświaty i artyzmu, jak: Paryż, Monachium, Drezno, Wenecya, lub wśród najpiękniejszych okolic włoskich. Obdarzona od przyrody smakiem wytwornym, rozwinęła go rozważaniem piękna natury i sztuki. Wyszedłszy w 23-im roku życia za mąż, za znanego publicystę, Kazimierza Chłędowskiego (ob.), osiadła we Lwowie, rzadko bywała w towarzystwie, ale chętnie przyjmowała u siebie grono wybrane, unikając popisywania się z wiedzą, dowcipem i skłonnością do autorstwa. Wprawdzie już w r. 1873 napisała opowiadanie p. t. „Pamiętnik Ewuni⁴⁴, ale z tworzeniem nie śpieszyła się. Dopiero od r. 1877, kiedy jej słabe zdrowie zdawało się ustalać, kiedy zaczęła częściej bywać w świecie i nabierać doświadczenia, nowelle jej i artykuły literackie następowały jedne po drugich, ukazując się w odcinku „Gazety Lwowskiej⁴⁴ lub w jej dodatku miesięcznym „Przewodniku naukowym i literackim⁴⁴. Nowelle, odznaczające się miękkością i delikatnością rysunku, subtelnością spostrzeżeń i dowcipem słowa, najlepiej przedstawiały ludzi zdenerwowanych, chorobliwych, goniących za wrażeniami dla zagłuszenia nudy, lekkomyślnych, nieszczęśliwych. Z nastroju i przekonań demokratka, lubo Ch. chętnie wprowadzała do swych utworów poBtaci z warstw niższych, nie umiała wskazać w nich nowej jakiejś strony, nie umiała zapełnić niemi krótkich nawet szkiców, i dlatego, jakkolwiek często główne im niby przeznaczała ro-

Encykl. łom Uaitr. X. XII.

le, daleko więcej mówiła o towarzystwie salono-wem, przez zestawienie tylko zepsucia tegoż ze zdrowiem moralnem ludu dając poznać sympatye swoje. Ch. nie posiadała siły słowa, ale tak umiejętnie potrafiła najprostszemi środkami wywoływać wrażenia nawet tragiczne, że się łatwo o owym braku zapominało. Z pomiędzy jej nowel najlepsze są: „Zuzanna między starcami“, mianowicie z powodu pięknej postaci majora i wybornych sylwetek dwojga samolubów: przeora i pułkownikowej; „Z hi-storyi niebohaterówu, z powodu postaci Julii, kobiety nerwowej, rozpieszczonej, zaczynającej od poetycznego rozmarzenia a kończącej najpospolitszym romansem z hrabiątkiem, oraz z powodu postaci jej syna, Antosia, w dziecinnym wieku. Wymieniamy nadto: „Niewydane arcydzieła⁴*; „Świetne alianse⁴⁴, „Dziecię Madonny⁴⁴; „Nienapisana powieść⁴⁴; „Marysia⁴⁴; „Panna Ludwika⁴⁴; „Babie lato⁴⁴; „Bażanty Julka⁴⁴.—Studya i szkice literackie Ch-ej odznaczają się trafnem poczuciem piękna, znajomością najświeższych kierunków w twórczości artystycznej, rozległem oczytaniem, mianowicie w literaturze francuskiej. Najwięcej się zajmowała po-wieściopisarstwem, zwłaszcza najnowszem. Tu należą rozprawki: „Nowe i dawne kierunki romansu⁴⁴; „Noweliści⁴⁴ (Ouida, Sienkiewicz, Bret-Harte, F. Ca-ballero); „Numa Roumestan⁴⁴; „Ostatnie romanse naturalistyczne⁴⁴. Pociągała ją również poezya we wszystkich swych rodzajach; nakreśliła tedy obszerną rozprawę p. t. „Poezya współczesna⁴⁴, dopełniła ją następnie artykułem „Jeszcze poeci angielscy44 i rozbiorem komedyi Dumasa-syna „Księżniczka Bagdadu⁴⁴. Sztuka plastyczna, a szczególniej malarstwo dostarczyło jej tematu do kilku szkiców, jako to: „Naturalizm w sztuce współczesnej⁴⁴; „Malarz kobiet⁴⁴ (Makart); „O portretach na wystawie wiedeńskiej⁴⁴; „Spełniło się⁴* (obraz Maxa). Muzyce poświęciła obszerną rozprawę: „Rewolucyonista w sztuce⁴⁴ (Ryszard Wagner). Kwestyi kobiecej dotknęła, rozbierając „Dwie książki o kobietach44 (Dumasa i Steina). Sylwetkę Henryety z Ankwiczów Kuczkowskiej, znanej wszystkim z życiorysu Mickiewicza, nakreśliła p. t. „Romantyczka⁴⁴. Wszystkie utwory Ch-ej wyszły r. 1885 we Lwowie i Warszawie w 4 tomach, p. t. „Nowelle i szkice literackie⁴⁴ (2 tomy nowel i 2 tomy szkiców). Na początku 1-go tomu mieści się biografia i charakterystyka autorki, napisana przez Władysława Łozińskiego.

89

Pajgerta, rzecz o Bogdanie Lubienieckim, malarzu wieku XVII, opisy „Kalwaryi” i „Pomnika bitwy pod Hodowem⁴⁴, jako też rozprawka o „Staropolskich przysłowiach* (1817); „Pytania z dziejów i literatury polskiej*; „Wiadomość o życiu Karola Łopuszańskiego*; „O teatrze polskim we Lwowie*

gi nad tkliwością*; „List do przyjaciela z uwagami nad chęciami i czynami”; „Odezwa do Izraelitów o napisaniu historyi zamieszkania ich w kraju polskim*; „Uwagi nad szydnością*. W r. 1825 wystąpił z gorącą i dobrze napisaną obroną powieści Niemcewicza „Jan z Tęczyna⁴⁴, przeciwko surowej i przeważnie niesprawiedliwej ocenie tego utworu, napisanej przez Tytusa Dzieduszyckiego w „Rozmaitościach*, wychodzących przy „Gazecie lwowskiej*; obrona ta ma napis: „Rozbiór uwag Philo-polskiego nad Janem z Tęczyna⁴⁴ (Lwów, str. 55; jest tu i przedruk recenzyi Dzieduszyckiego). Znać z tej pracy oczytanie się w literaturze niemieckiej, wytrawny i trzeźwy sąd o rzeczach literackich i filozoficznych; Ch. występuje śmiało przeciwko niewolniczemu trzymaniu się prawideł dowolnie utworzonych w sprawie smaku estetycznego. Tłómaczył trzy powieści Klaurena: „Pierwsza i ostatnia miłość* (1825); „Najczystsza miłości ofiara* (1826); „Trzy dni z życia mojego” (t. r.). Najważniejszem atoli wydawnictwem podjętem przez Ch-go był „Haliczanin⁴⁴, zbioropismo, którego 4 tomy Ch. zapowiedział, lecz dwa tylko ogłosił drukiem. Występuje tu Ch. wyraźnie z zamiarem przeciwstawienia się czasopiśmiennictwu warszawskiemu, po-glądającemu z góry na działalność literatów galicyjskich, i wytworzenia organu, któryby skupił rozproszone w Galicyi siły. „Niech zgromadzone tu rozprawy dowodnie przemówią -- mówi wydawca — czyli utwory umysłowe na naszej zrodzone ziemi mogą iść w porównanie z innymi, czyli i u nas przebija się świat śmielszych wyobrażeń o piękności i prawdzie, i czyli wspólne mamy prawo do chwały, gorliwości, usiłowań i wyższego w naszej literaturze dążenia*. Sam Ch. pomieścił w tern zbioropiśmie kilka obszernych artykułów, dotyczących filozofii, moralności i krytyki estetycznej. Uważając ówczesną filozofię niemiecką za „najszczytniejszy pomnik umysłu ludzkiego*, starał się rozproszyć uprzedzenie przeciwko niej, rozszerzone głównie przez Jana Śniadeckiego, i zamierzał przedstawić zarys jej ogólny w sposób przystępny dla wykształconego ogółu. W dwu atoli ciągach swej rozprawy zdołał tylko pomówić „o potrzebie i korzyściach filozofii, przeszkodach tamujących u nas jej postęp⁴⁴ i dać obraz rozwoju jej w czasach nowożytnych aż do Kanta. Inne rozprawy Ch. w „Ha-liczaninie* są: „O samotności i jej wpływie na umysł i serce*; „Arystoteles, sędzia romantyczno-ści⁴⁴, „O poezyi i poetach* (Twórczość, Czy formy są iściwym poezyi warunkiem, Młodzi poeci—mierność), „Wiadomość o dziele Sękowskiego Collecta-nea“, Ch. był entuzyastycznym zwolennikiem poezyi nowożytnej, ale podziału jej na klasyczną i romantyczną nie uznawał, gdyż „poezya, co do istoty swojej, jest tylko jedna* i „żaden naród nie ma wyłącznego przywileju* na nią. „Gdybyśmy byli — powiada Ch.—zamiast toczenia walki z naśladowczymi formalistami, zajmowali się raczej wyjaśnianiem pojęcia poezyi w duchu wyższych pomysłów i uzyskanych przez fiilozofię praw i estetycznych uczuć—poezya nasza byłaby na wyższym stopniu. Romantyczność

(1818); „O Karolu Lipińskim*; „Nadgrobek w Wie-niu Stanisława Potockiego¹⁴ (1819). Prócz tego pomieszczał Ch. w „Pamiętniku* dopełnienia.do dawnej bibliografii polskiej, a potem w r. 1818 wydał je w oddzielnej odbitce p. t. „Spis dzieł polskich, opuszczonych lub niedokładnie oznaczonych w Bentkowskiego Historyi Literatury Polskiej, zebrany i drukiem ogłoszony* (Lwów str. 176, a właściwie 186, zawiera przeszło 600 tytułów). Przełożył też w tym czasie broszurę lekarza lwowskiego, Antoniego Schmidfa, po niemiecku napisaną, i wydał p. t. „Dokładny wywód użyteczności sposobu leczenia przez kadzenie siarczane w rozmaitych ciężkich i uporczywych chorobach, wynalezionego przez lekarza Gales w Paryżu* (Lwów 1818). Przeniósłszy się do Warszawy, został w r. 1819 sekretarzem generalnym dyrekcyi dróg i mostów, a w 1821 bibliotekarzem biblioteki publicznej, z obowiązkiem wykładania bibliografii w uniwersytecie warszawskim; będąc na tych dwu stanowiskach przez lat dziesięć, mało się jednak niemi zajmował, mając przeważną skłonność do publicystyki. Przez dwa lata (1821—22) wydawał w Warszawie „Gazetę Literacką*, poświęconą rozbiorom nowo wychodzących dzieł oraz zaznajamianiu ogółu z tern wszystkiem, co było ważniejszego we współczesnych literaturach; był to u nas pierwszy organ krytyczny, starannie prowadzony. Od r. 1824 do 1828 był głównym redaktorem gazety przez rząd trzy razy na tydzień wydawanej p. t. „Monitor Warszawski*, oraz dyrektorem drukarni szkolnej. Artykuły swoje w „Monitorze* pomieszczane zebrał razem w 5 tomach i ogłosił drukiem w Warszawie r. 1828 p. t. „Rozmaitości literackie*; w zbioropiśmie tern jednak mieszczą się też artykuły innych autorów. W 1829 i 1830 redagował Ch. „Dziennik powszechny krajowy’⁵, również przez rząd wydawany, jak poprzednio „Monitor*. W przeciągu tego czasu, mianowany referendarzem stanu nadzwyczajnym, pracował r. 1826 w dyrekcyi wychowania przy Komisyi rządowej wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Uwolniony od obowiązków bibliotekarza, przeznaczony był do wydziału dyplomatycznego, wkrótce atoli postradawszy wzrok i sterawszy zdrowie, przeniósł się do majętności syna swego, Oberwerth

nad Renem, i tu dokonał życia.

P. Chm.

Chłędowski walenty (* 1798—f 1846), estetyk i filolog - publicysta, brat młodszy poprzedniego, kształcił się i działalność swą literacką rozwijał we Lwowie. Po wyjeździe brata do Warszawy objął w 1819 redakcyę „Pamiętnika lwowskiego* i prowadził ją starannie; w r. 1820 jako dalszy ciąg tego czasopisma wydawał „Pszczołę polską*

(3 tomy); artykuły w niej podznaczone literą A. jego, zdaje się, są pióra, jako to: „Ciekawość*;

„Uwagi nad wesołością*; „Zachęcenie do sztuk pięknych*; „Uwagi nad wierszem bohatyrskim*; „Uwa- | i klasyczność są to próżne nazwy stronnictw, które

nr

W⁷"⁵

Fig. 293. Chłędowski Walenty.

i powinna stanowić z nią jedność najzupełniejszą; karci zarozumiałą, naśladowniczą rzeszę młodych rymopisów, która same zewnętrzne cechy u wielkich reformatorów pochwy tuje,—i potępia mierność w poezyi, gdyż jego zdaniem „utwór poetyczny albo powinien być doskonałym, albo nie istnieć wcale; kto nie posiada zdolności coś doskonałego utworzyć, niech się nie puszcza w ten najwyższy umnictwa zawód, niech odmawia modlitwę: i nie wódź nas na pokuszenie⁸ (Halicz. II, str. 354). — Ch. należał także do redakcyi „Rozmaitości” lwowskich, „Dziennika mód paryskich⁸ (we Lwowie od r. 1841), oraz pisma zbiorowego p. t. „Album na korzyść pogorzelców⁸ ( 1844). Pisał językiem dość poprawnym, stylem jędrnym, wymownym, okresowym. Zmarł w Wietrznie, w obwodzie jasielskim.

Chłędowski Kazimierz (* 28 lutego 1843) pseudonimy: Ignotus, Kalasanty Kruk, literat i publicysta, urodził się we wsi Lubatóvce w Ga-lioyi, studya uniwersyteckie na wydziale prawnym odbywał w Pradze i w Krakowie, gdzie w r. 1867, po obronie tezy: „Zdania ze wszystkich umiejętności prawniczych i politycznych⁸ otrzymał stopień doktora praw, poczem został adjunktem przy namiestnictwie we Lwowie, a następnie radzcą ministe-ryalnym w Wiedniu. W piśmiennictwie zaczął pra- I do szczegółów powstawania i budowy, ob. Naczy-

P. Chm.

różni różnie biorą i tłómaczą. Poezya tylko ma wieczyste i jedno znaczenie, które samo w sobie jest jasne. Kto jej istoty nie pojął, nie pojął i życia, którego poezya najwyższym i najpiękniejszym jest kwiatem" (Halicz. I str. 156). Sądził Ch., że Arystoteles, gdyby znał Kalderona, Szekspira, Goethego i Schillera, byłby wprawdzie wytknął pierwszemu z nich pewne usterki, ale uznałby jego twórczość potężną, a z innymi byłby w zgodzie najzupełniejszej. Uznając natchnienie za pierwotne i niewyjaśnione źródło wszelkiej twórczości poetyckiej, domaga się jednak wielkiego od poety wykształcenia, mianowicie filozoficznego, występuje stanowczo przeciwko tym krańcowym zwolennikom romantyzmu, którzy dbałość o formę poezyi odrzucali, i dowodzi, że forma najściślej złączoną jest z treścią pomysłu

U,'. :

P. Chm.

cować wcześnie, gdyż od r. 1862 pomieszczał artykuły historyczne i ekonomiczno-społeczne w „Dzienniku literackim⁸ (Kilka słów o pojęciu szatana, Mikołaj Kopernik, Siła w historyi—w duchu darwinistycznym, Teraźniejsze szkoły materya-listów i t. p.), w „Bibliotece Warszawskiej" (Zygmunt Korybut 1864, Dawny Rzym i dzisiejszy Londyn jako ogniska konsumpcyi), „ Tygodniku Ilustrowanym⁸, w „Przeglądzie polskim⁸ (O kredycie rolniczym i jego instytucyach). Od r. 1870 zaczął występować jako powieściopisarz, wydając „Album fotograficzne⁸ (2 części), „Skrupuły⁸; „Ella⁸; „Po nitce do kłębka"; „Królowa Bona“; kreślił także satyry turystyczne: „Szkice z Włoch⁸ (1873); „Alpy⁸ (1876), rozprawy estetyczne: „O karykaturze", „O paszkwilu"; „Sztuka współczesna i jej kierunki8 (1873). Następnie pisywał korespondencye do „Gazety polskiej" i „Warszawskiej⁸; ogłosił pamflet polityczno-społeczny p. t. „Zwierciadło głupstwa⁸, (1878); w „Ateneum⁸ r. 1880 dał kilka rozpraw publicystycznych: „Zajęcie Galicyi⁸; „Walka z centralizmem w Galicyi"; „Rezolucya galicyjska⁸. Od r. 1882 do 1887 zasilał felieton „Słowa⁸, pisząc między innemi nowelle: „Przyjaciel Icek⁸ „Paralitycz-ki“. Jako powieściopisarz zasadzał rzecz głównie na nagromadzeniu ciekawych przygód, ale talentu opowiadawezego w wyższym stopniu nie posiada i o artyzm dba niewiele, powieści jego nazwaćby można właściwie gawędami, jeżeliby się nazwę gawędy rozszerzyło poza szczupły zakres żywota szlacheckiego; charaktery wogóle są u niego niewybitne, najczęściej szkicowane tylko. Rozprawki estetyczne odznaczają się trafnością spostrzeżeń, delikatnością smaku i lekkością stylu. W satyrze spółecznej, a mianowicie w „Zwierciedle głupstwa8 okazał najwięcej talentu, obejmując nią rozległą dziedzinę objawów życia galicyjskiego i poddając je ostrej, dowcipnej, a zazwyczaj Błusznej chłoście. Przewodnią myślą utworu tego jest wykazanie niedorzeczności doktrynerstwa, zarówno zachowawczego, jak postępowego, we wszystkich stanach i zawodach. Jako lekarstwo na te niedorzeczności przedstawia autor naukę doświadczenia oraz zahartowanie ducha. Bohater Bogorya w części I przechodzi różne stopnie życia politycznego; w części II działa jako obywatel ziemski; w części III kosztuje słodyczy rozmaitych zawodów: pedagoga, uczonego, sekretarza prywatnego, milionera, chłopca hotelowego, aktora; wrzeszcie, upominając się o zagrabioną sobie należność, dostaje się do domu obłąkanych; w części IV jedzie do Neo - Spąrty, gdzie rządzą niby-to ludzie mądrzy, bez przesądów, tworząc państwo kastowe z zajęć, przepełnione maszynami i niby rządzące się wynikami naukowe-mi. Obsłonka tej satyry jest fantastyczną; Bogorya doznaje wszystkich owych przygód pod wpływem Baliela, „ducha doświadczenia". — Od śmierci żony, Stefanii Ch-ej, mniej się udziela literaturze.

Chłoniaki (Lymphangiomata). Są to guzy, których główną część składową stanowią naczynia i przestrzenie limfatyczne, wypełnione limfą. Co

Dz.

D7„

ni a ki. — Rozlane chłoniaki bywają czasami przyczyną przerostu dotkniętego niemi organu, co najczęściej zdarza się u dzieci na języku. Ob. Macro-glossia.

Chłonice, naczynia chłonne lub limfatyczne, vasa absorbentia v. lymphatica. Głównym magazynem, z którego wszystkie tkanki czerpią niezbędny do podtrzymania swego życia materyał, jest krew, krew jednakże, będąc zawartą w systemie zupełnie zamkniętych kanałów (ob. Kr wioń ośn e naczynia), nie przychodzi w bezpośrednie zetknięcie z anatomicznemi elementami tkanek. Płynem, który bezpośrednio otacza anatomiczne pierwiastki tkanek (komórki), który jest dla nich środowiskiem, z którego tkanki bezpośrednio odbierają odżywcze materyały i do którego oddają produkty przemiany w nich zachodzącej, jest limfa. Ciecz ta powstaje wskutek ciągłego przesączania się płynnych części krwi z najdrobniejszych naczyń do otaczających je przestworów śródtkankowych, t. zw. kanalików sokowych lub przestrzeni limfatycznych. Spełniwszy swoje zadanie, t. j. oddawszy komórkom tkanek materyał odżywczy i przyjąw-szy od nich produkty przemiany, limfa powraca do krwi, naczynia zaś, które służą do powrotu limfy do krwi—nazywamy naczyniami chłonnemi lub chłonicami. Z powyższego widać, że jeżeli najdrobniejsze tkankowe rozgałęzienia naczyń krwionośnych porównamy do irrygacyjnego systemu, przyprowadzającego i odprowadzającego wodę, to naczynia chłonne będą wtedy niejako rurami drenowemi, które dają ujście nadmiarowi przesiąkłej wody. Pochłanianie i odprowadzanie tego nadmiaru cieczy śródtkankowej jest głównem zadaniem naczyń chłonnych: stąd i ich nazwisko. Jak z powyższego widać, za początki naczyń limfatycznych należy uważać wyżej wspomniane kanaliki sokowe. Kanaliki te bywają to szersze, to węższe, łączą się jedne z dru-giemi i w ten sposób przedstawiają jakby delikatną siateczkę; z tych kanalików tylko stopniowo powstają włosowate naczynia limfatyczne, te zaś dopiero łączą się w pnie znaczniejszej grubości. Budowa naczyń limfatycznych podobna jest wogóle do budowy żył mniejszego kalibru. (Ob. Naczynia krwionośne, budowa ich). Podobnie jak żyły, naczynia limfatyczne poszczególnych organów wchodzą w częste połączenia pomiędzy sobą, co zabezpiecza dobry i nieprzerwany odpływ limfy. Podobnie jak żyły, mają i naczynia limfatyczne zastawki na wewnętrznej swej powierzchni, tak, że ruch limfy w nich może być tylko postępowy, a nie zwrotny. Różnią się naczynia limfatyczne od żył tern, że kaliber ich jest bardzo nierównomierny; zamiast postępującego rozszerzenia, na każdym kroku widzimy w nich zwężenia i rozszerzenia. Drugą właściwością naczyń chłonnych jest swoiste połączenie ich z gruczołami chłonnemi (patrz niżej), z których głównie limfa czerpie swoje upostaciowane składniki. Przebiegają naczynia limfatyczne podobnie do żył, acz z jeszcze mniejszą prawidłowością. Ostatecznie zbierają się naczynia chłonne w dwa główne pnie, które wpadają do układu źylnego, blizko miejsca połączenia źył szyjowych wewnętrznych (v. ju-gulares internae) z żyłami podobojczykowemi. Pień prawy zbiera limfę z prawej połowy głowy, piersi, prawej kończyny górnej, pień zaś lewy, znacznie grubszy, z lewej połowy głowy, piersi, lewej kończyny górnej i, za pośrednictwem t. zw. przewodu piersiowego (duduś thoracicus) z kończyn dolnych i narządów jamy brzusznej. Stanowisko poniekąd odrębne zajmują naczynia chłonne odprowadzające limfę z przewodu pokarmowego: ciecz zawarta w naczyniach chłonnych jelit podczas trawienia nie jest właściwie limfą, w nieznacznej tylko części pochodzi z przestrzeni śródtkankowych jelit, głównie zaś źródłem jej jest treść zawarta w jelitach, i dla tego ciecz ta nosi osobną nazwę „mlecza* (chylus), naczynia zaś chłonne jelit nazwę „naczyń mleczowych* (vasa ladea s. chylifer a. Wskutek zawartości kulek tłuszczowych, pochodzących z pokarmów, mlecz ma kolor mniej lub więcej białawy: inde denominatio. Przy czczości żołądka i kiszek skład limfy w nacz. chłonnych jelit nie różni się od składu limfy innych części ciała. (Bliższe szczegóły o mleczu ob. Absorb(p)cy a). Naczynia limfatyczue pozostają w bezpośrednim związku, za pomocą właściwych otworków, nazwanych stomata (usta) z t. zw. jamami surowiczemi ciała, jako to: jama otrzewnej, opłucnej, przestrzenie pomiędzy oponami mózgu i rdzenia etc., wskutek czego jamy surowicze stanowią niejako część układu limfatycznego i uważane być mogą jako zatoki naczyń limfatycznych.

Chłonne gruczoły, grucz. limfatyczne, gland. lymphaticae. Tak nazywamy twory formy owalnej lub okrągłej, nieco spłaszczone, wielkości od kilku milim. do kilku centymetrów, które leżą na przebiegu wyżej opisanych naczyń chłonnych, lub, ściślej powiedziawszy, są w przebieg naczyń tych wkluczone. Gr. ch. znajdujemy zwykle w grupach po kilka; na kończynach znajdujemy je w przegubach (pachwina, łokieć, pacha). Dalej znajdujemy jeszcze znaczniejsze skupienia gruczołów chłonnych na szyi u kąta żuchwy i wzdłuż przebiegu naczyń krwionośnych szyi, za uchem, na karku, we wnęce płuc (gr. chł. oskrzelowe), wątroby, w krezkach kiszek; dłoń, stopa i plecy] grucz. chłonnych są pozbawione zupełnie. Na częściach ciała zewnętrznych odróżniamy gruczoły chłonne powierzchowne, odpowiadające naczyniom chłonnym powierzchownym, leżące tuż pod skórą, i głębokie, odpowiadające chłonicom głębokim, towarzyszącym pniom tętniczym. Co do budowy mikroskopowej, to gruczoły chłonne składają się z dwóch głównych składników: z naczyń limfatycznych i tak zw. tkanki re-tykularnej, t. j. tkanki, składającej się z siateczki cienkich włókienek, na których tu i owdzie, najczęściej na miejscu krzyżowania się włókienek, znajdujemy małe, płaskie, przezroczyste komórki. Oczka tej siateczki wypełnione są ciałkami limfa-tycznemi (tak nazywają się białe ciałka krwi, wchodzące w skład limfy). Tkanka retykularna nazywa się jeszcze adenoidalną, t. j. gruczołowatą, z powodu znajdowania się w gruczołach chłonnych, lub cytogenną (t. j. ciałkorodną), ponieważ znajdujące się w niej białe ciałka krwi tu ulegają rozmnożeniu. Stosunek tych dwóch składników w gruczole chłonnym jest taki, że naczynia chłonne doprowadzające w gruczole rozpadają się jakoby na drobne gałązki, które znowu się z sobą w wielu miejscach łączą (anastomozują), a przy wyjściu z gruczołu zlewają się w naczynie, po większej części jedno, i to kalibru węższego, względnie do światła naczyń doprowadzających. W ten sposób chłonne naczyuia w gruczole przedstawiają jakoby rodzaj siatki, w której pętlach znajduje się wyżej opisana tkanka re-tykularna. Dalej trzeba jeszcze dodać, że naczynia chłonne w gruczole z jednej strony tracą ciągłość swego endotelialnego wysyłania (obacz krwionośne naczynia, budowa ich), z drugiej zaś strony

które limfa w przebiegu swym przez gruczoł niejako wymywa. Oba te procesy, jako to: filtracya i wymywanie ciałek białych, odbywają się niekoniecznie w sposób czysto mechaniczny, gdyż wskutek tego, że białe ciałka krwi mają swój własny ame-boidalny ruch, mogą też same czynnie z tkanki re-tykularnej do toku limfy wychodzić, z drugiej zaś strony i osadzanie się w gruczole cząstek stałych może się spełniać nie tylko na drodze czysto mechanicznej, ale również wskutek pochłaniania owych cząstek przez znajdujące się w gruczole białe ciałka krwi. Własność gruczołów limfatycznych zatrzymywania w sobie cząstek stałych, znajdujących się w przepływającej przez nie limfie, ma wielkie znaczenie

mm

Gland.

submux

-:'A

filii

s mmii i fsMmm

mm

j.uj)

Gland.

octip.

Gland. eeroic. auperf Gland. jurjul. siip

Gland.

thyreoid

Gland. supraćkmc.

mm

Ductus

thorac

dexter

lilii

'vVVi

raHawl ^ k dy idn

;Ą

jflpl

§§§

SM

pip

W

ty

w/ m

mm

Fig. 294. Z atlasu Heitzmauu’a, przedstawiająca naczynia i gruczoły chłonne szyi i dołu pachowego.

i w świetle ich pojawia się wyżej wspomniana w patologii. Ob. Chłonnych grucz. zapale-tkanka retykularna, aczkolwiek oczka siatki tej nie. — Wyżej podany przez nas opis budowy mi-tkauki są tu większe i raniej ściśle jest ona tu wy- kroskopowej gruczołów chłonnych jest uproszczony, pełniona ciałkami limfatycznemi. Wskutek takiej schematyczny i dotyka tylko głównych, integral-budowy gruczołów chłonnych przebiegająca przez nych ich składników. W rzeczywistości budowa nie limfa wchodzi w zetknięcie ze znajdującemi się gr. chł. jest nieco bardziej złożoną. W gruczołach w nich elementami komórkowemi, następnie musi ! chł. znajdujemy jeszcze otoczkę ze zbitej tkank i się niejako przeciskać przez wązką i krętą drogę, j łącznej, w której wyżej opisane składniki gruczołu Skutkiem tego bywa z jednej strony zatrzymanie są zawarte; otoczka ta daje wyrostki do wnętrza w gruczole znajdujących się w limfie przed wstą- gruczołu, przez co podzielony on zostaje na mniej-pieniem do gruczołów ciał stałych, np. bakteryj, szą lub większą ilość pojedynczych zrazików. Na-ziarnek pigmentu, cząsteczek nowotworu etc. (ja- stępnie rozkład naczyń chłonnych w gruczole (owej koby filtracya limfy), z drugiej zaś strony wzbo- siatki) ma także pewne właściwości, co zaś do gacenie limfy w białe ciałka krwi (leukocyty), części integralnej samego miąższu gruczołu (t. j.

Dz.

Dz.

tkanki retykularnej), to i có do tej w gruczołach większych znajdujemy pewne zróżniczkowanie na część korową (corticalis), położoną bliżej obwodu, i wewnętrzną (medullarną), położoną w środku. Obie te jednak części: korowa i wewnętrzna, zasadniczo pomiędzy sobą się nie różnią. — W otoczce i wychodzących z niej do wnętrza gruczołu przegrodach rozgałęziają się naczynia krwionośne, których kapilary tworzą gęstą siatkę w tkance retykularnej.

Chłonnych gruczołów choroby. Najczęstszem bywa zapalenie — Lymphadenitis. Wyżej nadmieniliśmy, że gruczoły chłonne są jakoby filtrem, na którym zatrzymują się krążące w limfie przypadkowo składniki stałe. Składniki te mogą być różnej natury: a) obojętne, jak np. cząsteczki węgla (z dymu), które przedostają się do naczyń chłonnych z błon śluzowych dróg oddechowych; takie zatrzymują się w gruczołach chłonnych oskrzelowych, leżących we wnęce płuc, bez wielkiej dla tychże gruczołów szkody, wywołując tylko czarne ich zabarwienie, b) Inaczej rzecz się ma, jeżeli z tokiem limfy przenoszą się do gruczołów składpiki drażniące, jak np. bakterye, które przedostają się do limfy z zakażonych ran, wrzodów, lub też dotkniętych zapaleniem błon śluzowych. Te wywołują w gruczole zapalenie (porównaj Chłonnych naczyń zapalenie).—Z tego widzimy, że zapalenie gruczołów chłonnych bywa zwykle sprawą wtórną, przyłączającą się do spraw zapalnych, zachodzących w tej części ciała, z której limfa w swym toku dośrodkowym przez dany gruczoł przepływa. Stosownie do jakości przypływającego z limfą zarazka zapalenie gruczołów chłonnych bywa ostre (przy sprawach ostrych, ropnych, septycznych) lub chroniczne (przy sprawach natury chronicznej — zołzy, gruźlica). — Jako przykład ostrego zapalenia gruczołów chłonnych wymienimy zapalenie ich w pachwinie, które przyłącza się do spraw zapalnych na prąciu (babo venereus); podobne zapalenie może nastąpić od każdej, choćby najmniejszej, nieczystej ranki wrzodzianki, prostego obtarcia lub wyprzenia na nodze. — Przy sprawach podobnych na ręce, zapaleniu ulegają gruczoły limfatyezne pod pachą. Sprawom zapalnym w ustach lub gardzieli, np. zapalenie okostnej zęba, dyfteryt, ropień w migdałku etc., ulegają zapaleniu gruczoły chłonne na szyi, położone u kąta żuchwy (szczęki dolnej) i poniżej. Ostre zapalenie gruczołów cechuje się ich obrzmieniem i bolesnością. — Skóra z początku nad niemi jest ruchoma i niezaczerwieniona. Jeżeli interwencya lecznicza w tern stadyum zapalenia wpłynie na pierwotne ognisko dodatnio, to zapalenie gruczołu może się jeszcze rozejść. — Inaczej się ma, jeżeli zapalenie w gruczole dalej już postąpiło. Wtedy gruczoł ulega zropieniu, zapalenie przechodzi i na tkanki otaczające, ewentualnie i na skórę, ta ulega opuchnięciu, zaczerwienieniu, zlewa się z gruczołem w jeden guz; w tem stadyum zapalenia nie pomaga już leczenie ogniska pierwotnego, zabieg leczniczy (przecięcie) musi być już na sam chory gruczoł skierowany. Tu dodać należy, iż pierwotne ognisko może być nieraz małe i nieznaczne, może się samo nawet zagoić bez jakiejkolwiek interwencyi leczniczej, gdy tymczasem spowodowana przez nie sprawa wtórna w gruczole jest daleko gorsza i dosięga wysokiego stopnia rozwoju. — Jako przykład chronicznego zapalenia gruczołów chłonnych wymienimy zapal, grucz. chł. na szyi u dzieci skrofulicznych. Przyczyną ich bywają zwykle przewlekłe sprawy zapalne na skórze twarzy i głowy lub na błonach śluzowych oczu, nosa lub gardzieli (ob. Zołzy). Psujące się zęby również bardzo często bywają u dzieci przyczyną chronicznego zapalenia gruczołów chłonnych. Przewlekłe zapal, grucz. chł. cechuje się mniej lub więcej znacznem ich powiększeniem i małą bolesnością. Przy sprawach gruźliczych (ob.) zapalenie takie prowadzi jednak zwykle w końcu do zropienia; gruczoł wtedy się znacznie powiększa, mięknie, przy obmacywaniu palcami daje uczucie chełbotania, wreszcie zrasta się ze skórą, poczem ta ostatnia ulega przedziurawieniu, z gruczołu wylewa się rzadka ropa z serowa-temi kłaczkami, w rezultacie powstaje z tego fistu-ła, niemająca wielkiej skłonności do samoistnego zagojenia się. Gruźlicze gruczoły dają się dobrze i prędko leczyć na drodze operacyjnej, póki zapalenie nie przeszło z nich jeszcze na tkanki otaczające; po usunięciu gruczołów można się wtedy na pewno prawie spodziewać prędkiego zagojenia rany. Gdy sprawa przeszła już na tkanki sąsiednie, wtedy zabieg chirurgiczny mniej ma szans do doskonałego powodzenia, ze względu na trudności dokładnego usunięcia wszystkich chorych tkanek. — Chroniczne zapalenie gruczołów chłonnych spostrzega się przy przy miocie (ob.); zapalenie tego rodzaju nigdy nie prowadzi do zropienia, o ile przecież nie zajdą jakieś nadzwyczajne okoliczności, jak np. obrażenia traumatyczne lub kombinacya z szan-krem miękkim. (Co do zapalenia gr. chł. ob. także Bubo). — Powiększenie gruczołów chłonnych znajdujemy jeszcze przy innych chorobach, jak to: białaczce (ob. Białaczka), białaczce wrze-komej (ob. Pseudoleukaemia). Zmiany patologiczne w gruczołach mają tu charakter p rz e r o-stu (ob. Przerost), cechują się zupełną bezbole-snością, brakiem skłonności do ropienia, a również i rozległem zajęciem bardzo wielu gruczołów na całein ciele, a nie ograniozonem do pewnej okolicy, co zwykle bywa przy sprawach zapalnych (ex-clus. przymiot). — O porażeniu gruczołów chłonnych przy nowotworach (raku, mięsaku) ob. odpowiednie artykuły.

Chłonnych naozyń zapalenie. Lymphangoitis (a-fY— naczynie) Angioleudtis, jest cierpieniem wtórnem, przyłączającem się do zakażonych ran lub wrzodów, wskutek przedostania się z nich zarazka do naczyń chłonnych. Zapalenie powierzchownych naczyń limfatycznych na kończynach i prąciu (przy szankrze) przedstawia się w postaci bolesnych pręg czerwonyoh i opuchniętych, przebiegających w kierunku dośrodkowym. — Jeżeli zapalenie N. chł. nie jest jeszcze bardzo posunięte, wtedy, po zapewnieniu ropie z pierwotnego ogniska dobrego odpływu nazewnątrz, można je zupełnie rozpędzić;

wany ilustrowanemi opisami miast i wsi. — Oprócz opisów wędrówek tych, umieszczał on artykuły treści mieszanej w „Tygodniku Ulustrowanym⁴⁴, „Kłosach”, „Wieku", „Kraju", „Bluszczu", „Gazecie Polskiej", „Ognisku Domowem" i innych, jako to: obszerne korespondencye, studya ludowe, powieściowe opowiadania i liczne poezye, między któremi wyróżniał się szczególnie przekład arcydzieła Musseta p. t.; „Noc letnia⁴⁴. — W oddzielnych książkach wyszły: „Notatki z różnoczaso-wych podróży po kraju" (Warszawa 1863 roku); „Dzieje jedynaka”, przekład komedyi (tamże, roku 1872); Calderona „Alkad z Zalamei⁴⁴ (t-że, 1873). — Pisze starannie, dbając nawet o pewną wykwintność wyrażenia; powieściowego uzdolnienia na wyższą skalę nie posiada; największą więc wartość posiadają jego opisy ziemi i ludzi, z różnych stron kraju, które dobrze poznał.

w przeciwnym razie zapalenie się powiększa, na zapalnych naczyniach tworzą się w mniejszych lub większych odstępach zgrubienia, które wreszcie przechodzą w ropienie. Ciężkiemu zapaleniu naczyń chłonnych towarzyszą zwykle objawy ogólne w postaci dreszczów, gorączki etc. Zapalenie N. chł. prowadzi również do zakrzepu w nich limfy. Przy zajęciu zakrzepem licznych N. chł. danej kończyny, odpływ limfy może być znacznie upośledzony, skutkiem czego bywają obrzęki i rozrost tkanki łącznej w dotkniętej kończynie (ob. Słoniowaci-zna).

Dz.

Chłopicki Grzegórz Józef (* 14 marca 1771 —t 1854), generał b. wojsk polskich. Działalność jego w r. 1831 opisał generał Puzyrewskij w dziele: „IIoJifcCKo pyccKaa BOHHa 1831 ro^a" (Petersburg. 1-e wyd. 1886, 2-e 1890, na język polski przełożył Piotr Jaksa Bykowski w Warszawie 1887, nakład red. Przegl. Tygodn.). Umarł w Krakowie, pochowany został w Krzeszowicach. Był baronem państwa francuskiego, komandorem krzyża polskiego i legii honorowej; kawalerem żelaznej korony, orderu św. Stanisława I klasy, św. Anny

w. s.

P. Chm.

E. W.

I klasy.

Chłopicki Jan (f 1866), krewny i towarzysz broni w armii napoleońskiej generała Józefa. W r. 1814 powróciwszy w strony rodzinne, większą część lat dojrzałych i podeszłejszego wieku spędził w majętności swej dziedzicznej Krożach: na starość sprzedał tę ziemską posiadłość i przeniósł się do Wilna, gdzie życie swoje zakończył.

Chłopicki Edward, syn poprzedzającego, współczesny literat, podróżnik i etnograf (* 1830 w majętności Mazuryszkach pod Wilnem), nauki gimnazy-alne ukończył w Krożach, a na wyższe podczas dłuższego swojego pobytu w Paryżu uczęszczał jako wolny słuchacz do Sorbonny, w epoce, gdy wykładał

Chłopiec, wyrażenie używane przez orylów dla oznaczenia drążka 4 stopy długiego i nieco na płask wystruganego, w końcach którego wbite są kołki. Służy on do podważania sztuk drzewa przy zbijaniu ich w plenicę (ob. Tratwa).

J. Ł.

Chłopko Kosołap, główny ataman band rozbójniczych, trapiących carstwo Moskiewskie w początkach XVII w. Zjednoczywszy pod swoją władzą liczne oddziały zbójeckie, utworzone przeważnie na Ukrainie Siewierskiej podczas głodu i morowego powietrza (1601 — 1604 r.), Ch. obsadził niemi wszystkie drogi; rozbijał i rabował pod samą Moskwą. Car Borys Godunow wysłał na rozbójników Jana Basmanowa z licznym oddziałem wojska; pod Moskwą zaszła krwawa bitwa, w której Basmanow poległ; w końcu jednakże rozbójnicy zostali zwyciężeni i Ch. dostał się do niewoli.

Fig. 295. Chłopicki Edward.

Chłopskie wojny czyli bunty wielkich, krociowych mas ludu rolniczego przeciwko panom zaczynają się na schyłku Wieków Średnich, gdy stosunki poddańcze nabrały cech niewolnictwa starożytnego, za wpływem prawników, kształconych na księgach rzymskiego Corpus juris, i gdy rycerstwo, zatracając powołanie swoje wojenne wobec wojsk zaciężnych i nowej broni (palnej), zwróciło wysilenia swoje ku wyciąganiu największych możliwie dochodów z dóbr swoich ziemskich. Pierwsza wojna chłopska, zwana Żakieryą (Jacąuerie) wybuchła we Francyi w 1358 r. podczas „stuletniej wojny" anglo-francuskiej. Król Jan, pobity na głowę pod Maupertuis, zostawał w Anglii jako jeniec; lecz wielu rycerzy jego wróciło z niewoli za okupem. Dla zapłacenia umówionych kwot domagali się oni pieniędzy od poddanych swoich i niejednemu wydarli ostatnie mienie. Mówiono żartobliwie, że „poczciwy Kuba⁴⁴ (Jacgues Bonhomme w znaczeniu: chłop) ma cierpliwe plecy. Aliści „Kuba" wpadł we wściekłość. D. 28 maja w St. Leu de Córent zebrała się pierwsza gromada, potem wychodzili chłopi tłumnie z wiosek w Beauvaisis, w Ile-de-France, Szampanii, Pi-tam Juliusz Simon i Ozanam, oraz do College de kardyi i w okolicach m. Clermont. Wywierali France, za czasów Micheleta i Cypryana Roberta, okrutną zemstę na panach swoich i cudzych, pa-Po powrocie z Francyi zamieszkał w Warszawie, stwili się nad kobietami i dziećmi, zburzyli 160 i stąd przez lat 25 odbywał długie i częste z mło- zamków. Jeden z przywódzców, Guillaume Callet, dymi rysownikami wycieczki po kraju, zaintereso- był zwany „królem Kubów" (le roi des Jacgues).

Rycerze gromadzili się przy delfinie, formując hufce. W żelaznych zbrojach, na dzielnych koniach, mogli śmiało uderzać na wynędzniałe i ladajako uzbrojone pospólstwo. Zabijali też bez litości: do św. Jana wybili z górą 20,000. Niektóre gminy (cantons) zostały całkiem wyludnione. (H. Martin: „Hist. de France* V, 193—199; „Jacquerie“). Druga podobna wojna wybuchła wAnglii 1381 r. w czasie małoletno-ści króla Ryszarda II pod wrażeniem kazań, jakie wygłaszali „księża ubodzy*, Lollardowie, zwolennicy nauki Wicliffe’a. Jeden szczególnie, zwany tak „ksiądz szalony*, John Bali, karany przez arcybiskupa więzieniem i dotknięty klątwą, pociągał liczne rzesze wieśniaków wywodami swemi o równości ludzi z natury. W tych rzeszach dała się słyszeć słynna piosnka o Adamie i Ewie, przetłó-maczona na języki czeski i polski (Gdy Jadam drzewo rąbał, a Jewa zaś kądziel przędła, A gdzież wtenczas szlachcice byli?); bezpośrednim wszakże powodem wybuchu było grubiąństwo poborcy podatku pogłównego. Biedny ceglarz Wat Tyler wzbraniał się od zapłacenia, wskazując na swoją nędzę, na brak ruchomości do sprzedania. Poborca, widząc 14-letnią córkę, odpowiedział, że można ją sprzedać. Oburzony Tyler rzucił się na zuchwalca, zabił go i zwołał sąsiadów. W krótkim czasie zebrało się ze 100,000 ludzi z hrabstw południowych, a masa ta, mordując rycerzy i niszcząc ich dobra, przyszła do Londynu. Tu zabijali bogatych kupców, spalili pałac znienawidzianego Jana, księcia Lankastru, opiekuna królewskiego, rzucając w ogień srebra, klejnoty, jedwabie; z hałasem otoczyli Tower. Młodociany, 14-letni król, odważnie przyjechał do nich dla wysłuchania żądań. Mówili, że jest za dużo królów w Anglii, że chcą mieć jednego tylko, Ryszarda. Domagali się, aby im nadano grunta na własność i aby ich nie nazywano poddanymi (serfs). Ryszard II obiecał wydać stosowne przywileje dla każdej wsi, byle wracali do domów. Jakoż 30-tu sekretarzy zasiadło do pisania dyplomatów, a gromady, dostawszy je, ciągnęły uradowane z powrotem; ale jedna wdarła się do środka Toweru, zamordowała kilku dostojników i sędziwego arcybiskupa, plądrowała po pokojach matki królewskiej, która zemdlała z przerażenia. Chłopi bowiem kazali, aby damy całowały ich, rycerzy głaskali po brodzie i t. p. Wat Tyler wysuwał coraz nowe pretensye, żądał pozwolenia, czy prawa, ścinania prawników i poborców, chciał spalić miasto Londyn, wreszcie, spostrzegłszy jadącego króla, zbliżył się do niego i zuchwale zaczął się kłócić z giermkiem jego. Wtedy lord-major Londynu, Walworth, zadał mu ranę kordelasem, a giermek dobił go włócznią. Tłum chciał się rzucić na szczupły orszak, lecz król ocalił swych towarzyszy zręczną i śmiałą przemową. Tymczasem na krzyk lorda-majora przybiegło ze 7,000 mieszczan; ci rozproszyli tłum chłopów, kładąc niemało trupem. Zaczęły się następnie sądy: około 1,500 buntowników stracono za wyrokami wśród okrutnych męczarni, w tej liczbie i księdza Johna Balia. Parlament unieważnił wydane przez króla dokumentu i obostrzył jeszcze bardziej przepisy o poddaństwie. Zabroniono chłopom posyłać dzieci do szkoły, żeby nie marzyły o wydostaniu się ze stanu poddańczego (Wallon: „Richard 11“ Paryż 1864, 2 tomy, I 66—83).—W Niemczech wybuchały pomniejsze bunty w drugiej połowie XV w., np. 1468 Anselma z Massmiinster, 1476, 1478, 1486 w Bawaryi, 1491, 1492, 1513 w okolicy Freiburga; 1514 w Wurtembergii gromady, które się nazwały „biednym Konradem*, a wyrzekały na zbytkowanie i tyranię księcia Ul-ryka. Chłop niemiecki żałuje, ża nie bywa już powoływany na zgromadzenia markowe, że wyroki sądów pańskich układają się nie podług starego prostodusznego (das alte einfeltig Becht), lecz podług obcego (rzymskiego) prawa z torturami i okrutne-mi karami; nie lubi też doktorów prawa w biretach, którzy sądami kierują. Odkrycia morskie, przypływ nowych, dawniej nieznanych, towarów z Azyi i Ameryki rozszerza przedział między bogaczami a ludźmi ubogimi. Panowie stroją się w jedwabie, adamaszki, perły, pióra strusie; potrzebują do uczt cukru, szafranu, zamorskich korzeni i nakładają coraz większe daniny na poddanych. W miastach handlowych, jak np. w Augsburgu, kupcy dochodzą do ogromnych kapitałów. Albert Brandenburski, wielki mistrz krzyżacki, przegrał w Norymberdze podczas sejmu 600 złotych guldenów; krewny jego, Kazimierz Braudenburski, zrobił długów karcianych na 50,000 guldenów; syn i zięć bankiera augsburskiego, Hóohstetteraf fuszczali nu jeden bankiet po 10,000, przegrywali odrazu po 30,000 guldenów. Gdy Luter wystąpił jako reformator kościoła i wiary, gdy wzburzenie umysłów rozszerzyło się na całe Niemcy, wtedy wśród powodzi druków reformacyjnych ukazały się też odezwy w imieniu zniecierpliwionego pospólstwa z groźnym podpisem: „Chodak Związkowy* (Bundschuh). Podczas buntu obnosili też chłopi niemieccy chorągiew z wymalowanym chodakiem, lub sam chodak, zatknięty na żerdzi. Właściwa „Wojna chłopska* (der Bauernkrieg) wybuchła w lipcu 1524 roku w Szwabii, w Stiihlingen, dobrach hrabiego Liipfen, z błahego powodu, że hrabina kazała poddanym swoim zbierać muszle ślimaków do nawijania nici. Znalazł się wkrótce przywódzca, Hans Muller z Bul-genbach, śmiały, wygadauy i wcale dowcipny chłop, który bywał na wojnie we Francyi; ale doradzcą jego i rzeczywistym podżegaczem był kaznodzieja, dr. Baltazar Hubmaier, zwolennik „proroka* Tomasza Miinzera, który też niedługo przybył do Szwabii, żeby osobiście głosić braterstwo ewangeliczne i wyzwolenie chłopów wszędzie. Ustanowiono podatek na gońców. Tłum napadał na zamki i klasztory, mordował rycerzy i prałatów. Hans wystroił się w czerwony płaszcz i biret; jeździł na wysokim wozie, przystrojonym we wstęgi. Noszono chorągiew czarno - czerwono - białą. Bunt szerzył się od jeziora Konstancyeńskiego do Renu, Menu i Dunaju, a znajdował sympatyę u pospólstwa miejskiego. Nawet w bogatym Augsburgu mieszczanie wychodzili naprzeciwko tłumów chłopskich z muzyką i bębnami. W małych miastach oświadczali mieszkańcy wręcz, że „nie mają pik do kłócia chłopów*. W r. 1525 pożoga buntu rozlała się jesz-

cze dalej: na Odenwald, gdzie obok szynkarza Metz-lera przywodził rycerz Gotz von Berlichingen, zwany „z ręką żelazną", na Karyntyę i Tyrol, gdzie naczelnikiem był Geismayer, na Frankonię i Turyngię, gdzie prorokował Miinzer. Mieli już chłopi 12 artykułów na piśmie, żądających: zniesienia poddaństwa bez żadnego wynagrodzenia, ponieważ „Chrystus wykupił ich krwią swoją", wolności polowania, rybołówstwa i użytkowania z lasów, zniesienia dziesięcin przez duchowieństwo wymaganych; wypędzenia doktorów prawa zewsząd, oprócz z uniwersytetów, usunięcia prawa rzymskiego z sądów; księży chcieli mieć do głoszenia „prawdziwej" wiary, f szych wystawili 8,000 wojska konnego i wkroczyli bez której byliby tylko niezdatnem do niczego mię- , do Turyngii. Tu pod Frankenhausen ujrzeli 8-ty-sem z krwią (ohne Glauben sie nichts sein wiirden i sięczną rzeszę, otoczoną wozami. Zagrzewał ją do ais Fleisch und Blut und zu gar nichts niitze); wszak- ij odwagi Miinzer, wskazując na tęczę i zapewniając że księża powinni być przez lud obierani. Wilhelm, biskup strasburski, jako namiestnik arcybiskupa mo-gunckiego w Aschaffenburgu, biskup Spiry i elek-tor-palatyn musieli przyjąć te artykuły; pomniejsi panowie zaprzysięgali je na klęczkach. Krążyły też inne pisma bezimienne z gwałtowniejszemi żądaniami, np. aby wszelkie mury w miastach i zamkach były obalone, a panowie aby mieszkali w wiejskich chałupach; albo nawet z żądaniem wymordowania wszystkich panów i księży bez żadnych zgoła układów. Najwięcej goryczy i nienawiści zawiera drukowana broszura p. t. „An die Versammlung gemayner Pawerschaft (Bauerschaft) so in hochdeut-scher Nation und vil anderer Ort mit empdrung und uffrur (tak) entstanden“: „Przekleństwo wam za wasze niechrześciańskie, pogańskie postępowanie; ileż to męczarni zadajecie nam, biedakom!" Nie radzi więc autor wdawać się z panami w jakiekolwiek układy, ponieważ ich następstwem byłyby tylko większe jeszcze nieszczęścia: smaganie rózga- wynikła ta jeszcze szkoda, że jarzmo poddaństwa mi w najbliższej wieży, palenie szczęk, obcinanie stało się odtąd uciążliwszem dla ogółu włościan, palców, wyrywanie języków, ćwiertowanie, ścina- skutkiem zniszczenia dawnych umów i inwentarzy, nie. Cesarzów rzymskich było 76 od Juliusza do tudzież zwiększonej samowoli panów i książąt. Karola Wielkiego, a z nich 34 zamordowanych (Rankę: „Deutsche Geschichte im Zeitalter der okrutnie za tyranię. Więc najlepszym sposobem, Reformation" (Berlin, 1839 t. II str. 129 — 152). wedle autora, ma być krwawe wytępienie wszystkich książąt i panów. Działy się też w wielu miejscach wstrętne morderstwa. Tak np. hr. Helfen-stein w Weinsbergu został zamordowany okrutnie, a jakaś baba, krając trupa nożem, dobywała tłuszcz i smarowała sobie trzewiki; hrabinę wszakże posadzono tylko na wozie od gnoju i odesłano żywą do Heilbronu. W dyecezyi wiirzburgskiej spalono 120 zamków, zburzono 40 klasztorów, zniszczono 300 kuf wina i 10,000 korcy zboża; we Frankonii zrabowano i zrujnowano 292 zamki, 52 klasztory; w Odenwaldzie Gotz v. Berlichingen z Metzlerem zburzyli zamek Horneck, rezydencyę mistrza pro-wincyi niemieckiej krzyżaków (Deutschmeister). Na ogół w całych Niemczech zburzyli chłopi około tysiąca zamków, klasztorów i domów kościelnych.

tkał 15-tysięczny tłum, który jednak po pierwszych strzałach armatnich zażądał układów. I stanęła di 22 kwietnia 1525 r. ugoda, mocą której chłopi zobowiązali się do zwrotu łupów i uiszczania czynszów panom swoim, dopóki nie nastąpi ogłoszenie innego jakiegoś prawa. W maju tenże Truchsess, pobiwszy ze 20,000 chłopów pod Boblingen, wymierzył karę na dwóch mordercach hr. Helfenstei-na: kazał uwiązać ich do drzewa i upiec na wolnym ogniu. Książę Lotaryngii, Antoni, pobił wielką gromadę pod Zabern w Alzacyi. Elektor saski, Jerzy, landgraf heski, Filip, i kilku książąt pomniej-

o cudownej pomocy Boga. Na pierwsze strzały odpowiedzieli też chłopi pieśnią pobożną, bo prochu do swoich armat nie mieli; skoro jednak rycerstwo wdarło się do taboru, powstał popłoch powszechny i zaczęło się mordowanie bezlitośne: 300 jeńców ścięto niezwłocznie; sam Munzer, schwytany w mieście, był stawiony przed sądem i stracony w obozie pod Miihlhausen, w maju 1525 roku. Luter pismem p. t. „Wider die morderischen und rauberischen Rotten der Bauera" kazał ich kłóć, dusić, bić, zasypywać jawnie czy tajemnie, kto jak może, „bo nadszedł czas miecza i gniewu, nie zaś miłosierdzia i łaski", bo „niemasz nic jadowitszego, szkodliwszego, bardziej szatańskiego, jak człowiek zbuntowany". Po zwycięstwach znów zalecał srogie rządy i nakładanie wielkich ciężarów, inaczej bowiem „człek pracowity uzuchwala się łatwo". Okropne były skutki tej wojny: zabito ze 100,000 chłopów, a prócz niedoli pozostałych wdów i sierot

Janssen „Geschichte des deutschen Volkes“. Frei-burg w Bryzgowii; t. II edycyi 2-ej z r. 1879 str. 406—571).— Żrąca nienawiść do panów wybychła w węgierskim buncie „kuruców" czyli krzyżowców, zebranych na wyprawę do Turcyi 1514, lecz główny przywódzca, Jerzy Dozsa, był wojskowym z powołania, toczył umiejętnie bitwy z magnatami, Batho-rym, Zapolyą, głosił tylko zemstę bez żadnego programu dodatniego; niemniej ściągnął straszniejszą jeszcze zemstę na siebie i na zwołane groźnemi proklamacyami tłumy wieśniaków.—Bunt Mateusza Gubeczą w Kroacyi 1573 liczył tylko około 15,000 ludu pod bronią, (Fessier: „Geschichte von Un-garn“ (Lipsk, 1867 — 1883 wyd. 2-gie t. III str. 298 — 362, 613). W ogóle wiek XVI okazał się dla chłopów nieszczęsnym i fatalnym: obciążył i umocował jarzmo poddaństwa nader surowemi ustawami.—W Polsce podczas bezkrólewia 1573 r. wszyscy dziedzice - szlachta zagarnęli prawo karania poddanych swoich wedle własnego rozumienia, a więc też prawo karania śmiercią (ius vitae et neds).

Zgromadziły się nareszcie wojska rycerskie: najprzód związku szwabskiego pod dowództwem Jerzego Truchsessa-Waldburga. Ten pobił 4,000 chłopów pod Leipheim, a zdobywszy to miasto, ściął pastora i 8-u przywódzców. Pod Weingarten spo

Eneyklop. Pow»z. Uuttr. T. UL

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

90

T K.

J. Ł.

W carstwie moskiewskiem za panowania Fedora Iwanowicza Borys Godunow między 1584 i 1597 r. zniósł przechodzenie włościan od jednego „pomiesz-czykau do drugiego wjesienne święto Jerzego (Juriew dień), a zatem przymocował ich do gleby, utworzył t. zw. „kriepostnoje prawo". Wynikały też w ciągu XVII i XVIII w. zaburzenia ludowe, lecz te przybrały cechę buntów i wojen kozackich, działały w nich bowiem, oprócz nienawiści poddaństwa, inne jeszcze pobudki, religijne i polityczne. W wieku XIX rządy państwowe posiadły już taką potęgę, że bunty chłopskie były tłumione w samym zawiązku, a zniesienie poddaństwa, 1789 — 1862 w całej Europie dokonane, zatkało ich źródło w ustroju społecznym i nastroju mas pracowitych.

Chłopusza Atanazy (f 1774), rozbójnik, ulubieniec Pugaczewa. Za rozboje w ciągu lat 20-tu trzykrotnie zsyłany na Sybir, za każdym razem zdołał ratować się ucieczką; nareszcie, ponownie ujęty, po napiętnowaniu przez kata i wyrwaniu nozdrzy, został osadzony w więzieniu orenburskiem. W październiku 1773 gubernator orenburski, Rein-dorf, polecił Ch-y doręczyć bandom Pugaczewa manifesty, wzywające ich do posłuszeństwa rządowi i do wydania swego dowódzcy; za spełnienie tego polecenia Ch. miał otrzymać wolność i 100 rubli nagrody. Ch. oddał manifesty samemu Pugaczewo-Wi, lecz pozostał przy nim. Niebawem, z powodu doskonałej znajomości kraju, stał się Pugaczewowi niezbędnym. Mianowany pułkownikiem, ruszył Ch. z pod Orenburga wzdłuż rz. Sakmary, podburzając lud okoliczny; zjawił stę na przystaniach Bugul-czańskiej i Sterlitamackiej, następnie w kopalniach i fabrykach Uralskich, skąd wysłał Pugaczewowi działa i inną broń, zorganizował duży oddział z chłopów i Baszkirów, dawnych swych towarzyszy rozbojów. W początkach listopada Ch. odlał działa w giserni Owsiano-Pietrowskiej i wrócił pod Orenburg z nowemi tłumami. Następnie z 500 ludźmi i 6 działami zdobył twierdzę Zejińską, stracił ją, potem zdobył powtórnie przy pomocy Pugaczewa. W nieobecności tego ostatniego kierował oblężeniem Orenburga, potem zdobył osadę Ueckaja Zaszczyta. Nakoniec w marcu r. 1774, pojmany przez Tatarów i dostawiony do Orenburga, Ch. został ścięty w maju tegoż roku. — (A. Puszkin „McTopia nyraueBCKaro ÓyHTa").

ChłynÓW, dawna nazwa miasta Wiatki (ob.).

Chłystowszczyzna, sekta w Rossyi. Założycielem jej był żołnierz-dezerter, Daniło, syn Filipa, włościanin powiatu Jurjewieckiego w gub. Kostromskiej. W r. 1631 na górze Horodynie, w powiecie Muromskim, gub. Włodzimierskiej, ogłosił się on za „sabaotha" „najwyższego Boga"; zwał się też „bogatym gościem” i t. p. Według niego dla zbawienia człowieka potrzebnem być miało tylko zachowanie następujących 12 przykazań, które, jak mówił, otrzymał od samego Boga: 1) Jam jest Bóg, przez proroków przepowiedziany, zstąpiłem na ziemię dla zbawienia dusz ludzkich. Niema drugiego Boga przedemną. 2) Niema drugiej nauki. Nie szukajcie jej. 3) Na czem jesteście postawieni, na tern i stójcie. 4) Zachowajcie przykazanie boskie, a będziecie łowcami świata. 5) Trunków nie pijcie, nieczystości nie czyńcie. 6) Nie żeńcie się, a kto żonaty jest, niech żyje z żoną jak z siostrą. Nieżonaci, nie żeńcie się, żonaci rozwiedźcie się. 7) Słów sprośnych nie mówcie. 8) Na wesela i chrzciny nie chodźcie, na pijatykach nie bywajcie. 9) Nie kradnijcie. Kto jedną kopiejkę ukradnie, temu położą na tamtym świecie kopiejkę na ciemię, i kiedy się ona od ognia piekielnego roztopi, wtedy tylko ten człowiek [otrzyma przebaczenie. 10) Przykazania te zachowujcie w tajemnicy, ani ojcu ani matce nie wyjawiajcie. Knutem będą bili, ogniem palili—znoście. Kto wytrzyma, ten będzie wiernym, otrzyma królestwo niebieskie, a na ziemi radość duchową. 11) Jeden drugiego nawiedzajcie, jeden drugiego gościnnie przyjmujcie, miłość czyńcie, przykazanie moje zachowujcie, módlcie się do Boga. 12) Wierzcie Duchowi świętemu. — Osiadłszy w wiosce Starej (dziś w gub. Kostromskiej), Daniło nazwał swą chałupę „domem bożym"; był to pierwszy dom modlitwy Chłystów. Sam Daniło mało siedział w domu, najwięcej czasu spędzał na włóczędze po sąsiednich guberniach: Włodzimierskiej i Niżnienowgorodzkiej, krzewiąc swą naukę. Pomocnikiem Daniły, a później głową sekty, był Iwan S u s ł o w, włościanin wioski Maksakowa, w dzisiejszym powiecie Muromskim, w gub. Włodzimierskiej (* 1616—f 1716). W r. 1649 Daniło przelał nań „boskość" i posłał go nauczać lud. Susłow otoczył się 12 „apostołami"; znalazła się i „bogarodzica". Posługując się często kuglarstwem dla czynienia swych cudów, przebiegły Susłow zyskał wkrótce wielu zwolennników, przeważnie w okolicach Niższego Nowogrodu. Między r. 1655 a 1670 S., według podania, miał być przez rząd 2 razy ukrzyżowany i potem dwukrotnie zmartwychwstać; w rzeczywistości zaś wyzwalał się z rąk władzy tylko dzięki swej przebiegłości. Od r. 1672 stale mieszkał w Moskwie, znany pod nazwą „tiomnyj bohatinau. Około 1700, wskutek nowego prześladowania, zmuszony ratować się ucieczką, Susłow tułał się kilkanaście lat, nakoniec wrócił do Moskwy i tu umarł. Ch. wtedy już tak dalece rozszerzyła się, że nową naukę przyjęły w Moskwie 3 klasztory: Nikitskij, Iwanowskij i Wersona-pjewskij, razem ze swymi przełożonymi. Następnie głową Ch-y i „żywym bogiem" był epileptyk żołnierz, Prokop Łupkin (f 1732), który ogłosił się za „Chrystusa" i otoczył się „apostołami". Umarł podczas nabożeństwa, ogarnięty religijnym szałem. Sułów i Łupkin byli pochowani w klasztorze Iwanowskim, gdzie ich zwłoki spoczywały do r. 1739, kiedy z rozkazu cesarzowej Anny Iwanów-ny zostały wykopane, spalone przez katów a popiół rozrzucony na wiatr. Za Łupkina 5 nowych klasztorów: Simonow, Wysokopietrowskij, Nowodiewi-czyj, Czudow i Bogosłowskaja pustyń przyjęły nową naukę; oprócz tego w Moskwie podówczas było 5 oddzielnych „domów bożych;‘. W roku 1733, wskutek denuucyacyi niejakiego Szymona Karauło-wa, hrabia Sołtykow schwytał w Moskwie 78 chłystów, a w synodzie została utworzoną „najwyższa komisya" dla zbadania nieznanej dotąd nauki. Z wyroku tego sądu trzech ścięto, resztę zesłano

J. Ł

do odległych klasztorów. Mimo to w roli nowego „Chrystusa" wystąpił włościanin wioski Brasowa (dziś w powiecie Siewskim, gub. Orłowskiej) Andrzej Piętro w. Ten otoczył się tajemniczością, udawał jasnowidzącego, ściągał do siebie tłumy Chłystów i prawosławnych, miał wstęp do magnatów: Sze-remietjewa, księżny Czerkasskiej, hrabiny Gołowki-nowej, i dostawał tyle darów, że mógł trzymać konie, powozy i liczną służbę. Za niego Ch. rozwinęła się w Moskwie z nową siłą i pozyskała jeszcze 5 klasztorów: Jegąrjewskij, Roździestwienskij, Strastnoj, Nikołajewskij i Piererwinskij. W Petersburgu propagatorem w tych czasach był kupiec Czurkin. W r. 1745 schwytano w Moskwie Andrzeja Piętrowa. Komisya śledcza wykryła i aresztowała w ciągu lat sześciu 416 sekciarzy, z których 34 mężczyzn i 28 kobiet zesłano do robót ciężkich (1752). Około 1770—1780 wśród Ch-y powstał luch reformatorski: w gub. Orłowskiej utworzyła się nowa sekta, skopców (ob.), która odwróciła ku sobie od Ch-y, uwagę rządu. W w. XIX Ch. rzadko już ukazuje się na kartach akt sądowych: w Moskwie w r. 1838 i 1845; w gub. Tambowskiej w r. 1851 (tu w początku XIX w. żył „Chrystus" Kopyłow); w gub. Riazańskiej—około r. 1860; w Kałuskiej w r. 1802; w Kostromskiej w r. 1861; w Samarskiej w r. 1835; w Worone-skiej w r. 1857; w Niżegorodzkiej około r. 1880; we Włodzimierskiej w r. 1867; w kraju wojska Dońskiego w r. 1879.—Chłystowie dla ukrycia swego wyznania chodzą do cerkwi, spowiadają się i komunikują.—Kutiepow: „CeKTa iatiCTOBB n CKom^OBt" (Kazań 1882).

Chmara Adam, herbu Krzywda, syn Antoniego Szymonowicza, skarbnika mińskiego, i Katarzyny z Wiażewiczów, ostatni wojewoda miński (* d. 22 grudnia 1720—f 11 czerwca 1810 w dobrach swoich Siemkowie). Chmarowie pochodzili ze staro-bojarskiego rodu na Litwie, dawniej wszakże godności senatorskich nie piastowali, dopiero Adam tym zaszczytem dom swój uświetnił. Ch. kary erę swoją rozpoczął r. 1743 na dworze podkanclerzego, Michała Sapiehy, w Słonimie, gdzie był generalnym podskarbim aż do r. 1752, w którym, zostawszy łowczym mińskim, otrzymał także przy podkanclerzym urząd sekretarza mniejszej pieczęci litewskiej. Wierny i zaufany przyjaciel domu Sapieźyńskiego, dzięki jego orędownictwu wznosił się coraz wyżej, i tak w r. 1754 dostał starostwo Jezierskie i Kur-kleckie; w 1755 otrzymał od Michała Sapiehy dokument wieczysty na Siemków Sołomerecki z przyległościami; 1787 został podczaszym mińskim, w 1760 vice-instygatorem litewskim, a w 1761 r. starostą Gizowskim. W r. 1762 zrzekł się pod-czaszowstwa Mińskiego na rzecz Antoniego Swię-torzeckiego i marszałkowa! na sejniku poselskim w Mińsku. W r. 1763 był z Adamem Sapiehą na zjeździe w Białymstoku, z okazyi imienin hetmana Klemensa Branickiego, gdzie Sapieha usiłował pogodzić marszałka Mniszcha z hetmanem wielkim litewskim, Massalskim; gorąco mu do tego pomagał Chmara, ale te zabiegi spełzły na niczem. W 1766 został Ch. instygatorem litewskim;

10 marca 1779 roku dostał kasztelanię mińską po Rokickim i order św. Stanisława, a w ślad zatem wybrany był na komisarza do rady nieustającej, w której przez dwa lata zasiadał. W roku 1783, obdarzony orderem Orła białego, 4 lutego r. 1784 osiągnął po Radziwile godność wojewody Mińskiego, za którą składał dzięki królowi na sejmie w Grodnie, gdzie przytem wybrano go na deputata do konstytucyi. W 1785 roku piastował urząd marszałka trybunału litewskiego; a w 1786 roku otrzymał chorągiew kawaleryi narodowej w brygadzie petyhorskiej po Ogińskim, staroście mereckim. Obok tego Ch. był kilkakrotnie obierany posłem na sejmy z województwa Mińskiego, a mianowicie w latach: 1761; w 1764, na którym elekcyę podpisał; w 1766, na którym został zamianowany członkiem komisyi radziwiłłowskiej na Litwie ze strony ks. wojewody wileńskiego; oraz w 1782 roku. Po drugim podziale Rzeczypospolitej, gdy rząd russki ustanowił Namiestnictwo Mińskie i gdy namiestnik jego, generał Tutulmin, polecił obywatelstwu, aby złożyło hołd poddańczy Imperatorowej przez delegatów, wysłano ich do Petersburga 12-u z Ch-ą na czele. W nowym składzie rządu wojewoda nie brał już żadnego udziału, oddając się wyłącznie sprawom swym majątkowym, których zresztą nigdy nie zaniedbywał; dla poddanych wszakże był dobrym panem, o czem wymownie świadczy jego „Instruktarz" dla ekonomów, gdzie* między innemi w rozdziale XI „O poddanych" czytamy: „Z poddaństwem wiele cierpliwości, wiele dozoru, wiele pracy potrzeba, a mało surowości używać". — Folwarki wojewodzińskie odznaczały się wielkim porządkiem, ale najświetniejszym był Siemków, w którym Ch. przed rokiem 1780 zbudował gustowny pałac i napełnił go cennemi pamiątkami, a w r. 1784, spodziewając się przybycia Stanisława Augusta, urządził w nim wspaniały apartament królewski. Żarliwym też był wojewoda o chwałę Bożą, czego dowodem są trzy, przezeń fundowane, świątynie: w 1789—90 w starostwie Gizowskiem, w 1791 r. w Grodku Chmarzyńskim i w 1799 w Dubrowach. O Adamie Ch-rze, prócz wzmianek we współczesnych dziennikach, jak „Kuryer Warszawski", „Wiad. Warsz." i „Gaz. Warsz", „Kor. kraj. i zagr." oraz wierszy na pochwałę jego pisanych, dotąd niewiele wiadomości w druku napotykamy: wspomina go kilkakrotnie Marcin Matuszewicz w swych nader ciekawych pamiętnikach, a Rzewuski w tak zwanych „Pamiętnikach Bartłomieja Michałowskiego44 różne anegdoty o nim opowiada, pierwszy zaś jego życiorys podał J. Bartoszewicz w „Encyklopedyi" S. Orgelbranda, gdzie go charakteryzuje temi słowami: „Ch. był mężczyzną prześlicznym; bardzo grzeczny i słodki, ujmował sobie wszystkich wokoło. Nie było znajomego, o którymby zapominał, i stąd na imieniny, na urodziny, każdego z nich listem własnoręcznym obsyłał; zapisywał sobie te dni obo wiązkowe w kalendarzu, żeby ich nie opuścić. Najuboższego szlachcica odwiedzał w mieszkaniu, jeżeli tylko szlachcic był kiedykolwiek u niego. Kłaniał się nizko wokoło, i starszym, i młodszym od siebie, stąd też na Litwie najwyższą oznaczało pochwałę

ciężkim. Plantacje Ch-owe rozrzucone są po całej umiarkowanej strefie naszego globu. Ch. po wszystkie czasy cieszył się pewną trądycyą. I dziś jeszcze

wyrażenie, które weszło w przysłowie: „grzeczny jak p. wojewoda Miński. Bardzo był przytem wszyst-kiem pobożny i cnotliwy.® — Mowy sejmowe Ch-y wyszły w druku r. 1786 w Wilnie i są dziś rzadkością bbliograficzną.—Ob. także Wolffa: „Senatorowie i dygnitarze w. bs. lit.®

Chmara Adam, syn Hilarego, marszałka powiatu Mińskiego, wnuk Joachima (miecznika mińskiego, rodzonego brata Adama Ch-y, ostatniego wojewody mińskiego), zrodzony z Kostrowickiej w dziedzicznym Siemkowie, zmarz tamże w grudniu 1888 r. Literat i publicysta, kształcił się we wszechnicy Dor-packiej, znawca dzitejów Mińszczyzny. Zamieścił w „Słowniku Geograficznym® kilka ważnych prac, a w „Wędrowcu® za rok 1882 studyum historyczne p. t. „O masce żelaznej® (str. 202 i 218). W Siemkowie posiadał znakomite archiwa, bibliotekę i zbiór pamiątek krajowych, co wszystko po jego śmierci bezpotomnej zostało rozproszone lub sprzedane przez dalszych spadkobierców na licy-tacyi.

A. J.

SCtSSfe

mh

X¹

'i

f!

A. J.

Fig. 296. Climiel.

obsypują nim pannę młodą chłopi, żydzi, a w niektórych miejscowościach i mieszczanie nasi. Służy on widocznie za symbol płodności.

2. Historya Chmielu obchodzi nas bliżej ze względu na wysoce prawdopodobny udział Słowian w rozpowszechnieniu tej rośliny oraz związek z mitol. słowiańską. Linneusz w swoich „Amoenitates Acade-micae“ pisze, że Ch. nieznany Starożytnym, przywieziony był do Włoch dopiero przez barbarzyńców podczas wędrówki ludów. Nie ulega wątpliwości powiada Victor Hehn („Kulturpflanzen und Hausthie-re® Berlin 1877): 1) że Starożytni nie mieli pojęcia o roślinie, której kwiaty, dodane do piwa, polepszają jego smak; 2) że wcześniejsze pomniki średniowieczne, często wspominające o piwie i o produktach ogrodów południowych, nigdzie nie wspominają o niezbędnym później Ch-u, 3) że w wielu krajach Europy, jak Anglia i Szwecya, zaczęto używać w tym celu Ch-u dopiero w końcu Wieków Średnich lub nawet w XVI stuleciu. Najdawniejsza niewątpliwa wzmianka o Ch u znajduje się w kronice słowiańskiej Nestora pod datą 985. P. Erazm Majewski w bardzo zajmującej rozprawie p. t. „Roślina i wyraz Ch. ich pochodzenie i przedhistoryczne znaczenie® Warsz. 1893, na podstawie historyi rozpowszechnienia Ch-u, danych językoznawstwa, co do źródłosłowu nazw obcych tej rośliny, tudzież opierając się na licznych pieśniach polskich i litewskich, oraz obrządkaoh ludowych, wykazujących jej znaczenie w dawnej mitologii litewskiej i słowiańskiej, przychodzi do wniosku, że wyraz słowiański stał się źródłosłowem innych (w tej liczbie i łacińskiego humulus), a roślina sama (jak to twier-

Chmel Józef (* 1798 w Ołomuńcu — f 1858 w Wiedniu), historyk niemiecki, wy Chowaniec instytutu św. Floryana w Ołomuńcu, później bibliotekarz tamże; w r. 1834 otrzymał w Wiedniu posadę drugiego archiwaryusza przy nadwornem archiwum państwa, a w 1846 — wice-dyrektora. Pi-założeniu wiedeńskiej akademii nauk, został jej członkiem (1847) i przewodniczącym komisyi historycznej. Na tern stanowisku rozpoczął wydawać:

R. M.

„Archiy fur Kunde osterreichischer Geschichtsąuel-len* i „Monumentu Habsburgica®. Ch. zasłużył się głównie jako wydawca źródeł do dziejów austry-ackich. Ważniejsze jego publikacye są: „Materialien zur osterreichischen Geschichte“ (2 tomy, Wiedeń 1832—40); „Regesta chronologico diplomatica Ru-perti regis Romanorumu (Frkf. 1834); „Regesta chronologico - diplomatica Friderici III Romanorum imperatoris” (2 t., Wiedeń 1838—40); „Der oster-reichische Geschichtsforscher® (3tomy, t. 1838—42) i „Urkunden, Briefe und Aktenstiicke zur Geschich-te Maximilians I® (Stutg. 1844).

Chmiel (Humulus lupulus). /. Botanika. Jest to roślina pnąca się, z rodziny pokrzywowatych (Urticeae). Ch. cechuje się kwiatami oddzielno-płciowemi: męskie, zebrane w gronka zwisie z okwia-tem 5-o działkowym i 5 pręcikami, żeńskie—z okwia-tem łuskowatym. Włóknisty, giętki korzeń wydaje silne pędy. Łodygi ostrokątne, skręcone, nieco twarde, włochate, różnej barwy, wiją się około tyk w kierunku biegu słońca, t. j. w prawo, i dosięgają wysokości 15 do 20 łokci. Liście, naprzeciwległe, są nieco podobne do liści winnych, zwykle szerokie, na trzy, a czasem na pięć, klapek podzielone, u brzegu piłkowane. Z wierzchu ciemniejsze, od spodu w dotknięciu szorstkie. Górne zwykle są mniejsze, dolne większe. Gałązki, wyrastające między liśćmi, puszczają kwiaty. Według kwiatu odróżniamy osobniki męskie i żeńskie.

Ostatnie zawierają cenną dla piwowarstwa mączkę chmielową—lupulin, zwany także chmielikiem. Piwowar stotownie do ilości tego aromatycznego, odurzającego nawet, pyłku, nazywa Ch. lekkim, lub dził zresztą, chociaż bez dostatecznych dowodów

ffł. M. K.

Linneusz), przywieziona została do Europy przez Słowian. Słowiański kult Ch-u usiłuje p. Majewski zbliżyć do indyjskiego, (a raczej ogólnie aryjskiego) kultu Somy, którego jedną z odmian jest grecki kult Bachusa. Zestawiając opis świętej rośliny So-ma w Rig-vedzie (występującej i w Aveście pod nazwą Haoma), z własnościami rośliny Ch u, znajduje on wiele cech podobieństwa; napój zaś z niej wyrobiony podobny był do piwa lub miodu naszego. Słowiańską nazwę zbliża autor z perską haoma. Co do pierwotnej ojczyzny Ch-u za prawdopodobną uważane są okolice morza Kaspijskiego, skąd przybył do Europy (razem ze Słowianami) na kilka wieków przed Chrystusem, a od Słowian przeszedł do Niemców wraz z ziemiami sło-wiańskiemi około VII lub VIII w. po Chrystusie. Obecnie zdziczały znajduje się w całej Europie i w Ameryce północnej.

3. Uprawa Chmielu wymaga sporych nakładów, wiele nawozu, wielu rąk do pracy i gruntownej znajomości rzeczy. Ch. lubi umiarkowane ciepło, położenie słoneczne, zabezpieczone od północy wzgórzem lub lasem. Grunt pod Ch. powinien być ciepły, wilgotny, lecz nie mokry, głęboko (do 3 stóp) spulchniony, z przepuszczalną suchą warstwą podkładową. Najlepszy ma być grunt miernie gliniasty z pewną zawartością wapna. W razie drenowania należy uskuteczniać je w głębokości 2 łokci i baczyć, aby rząd karp Ch-ych nie padł nad linię drenową. Ważnym czynnikiem dla plantacyi jest ciepło i światło: to też pojedyń-cze sadzonki winny być sadzone w rzadkie rzędy, odległe od siebie 2¹/₂~S łokci. Na mórg przypada zwykle 2,200—2,300 tyk. Za najlepsze sadzonki uchodzą żateckie (Saaz w Czechach) i szpal-towskie (Spalt w Bawaryi). Brane z 3-o i 4 o letnich roślin rozsyłają się w wilgotnym mchu i słomie w skrzyniach z łat. Jeżeli zaraz nie mogą być sadzone, należy przechowywać je w wilgotnym piasku. Cena 1,000 sadzonek wynosi 8—12 rs. Zwykle sadzi się przy tyce od jednej do sześciu sadzonek razem, jakkolwiek jedna z drugą w zupełności wystarcza. Sadzonki oczkami sterczeć powinny ku górze; zakrywa je zwykle 5—6 calowa warstwa ziemna. Pielęgnowanie rośliny polega przeważnie na spulchnianiu ziemi i usuwaniu zielska. Sadzenie między karpy roślin okopowych wpływa ujemnie na ilość Ch-u przy następnym sprzęcie. Oprócz znacznej ilości narzędzi, jako to: noży, motyk, przyrządów do wsadzania i wyjmowania tyk, przenośnych drabin, łopatkowych pługów, wypielaczy, obsypników, miar, koszy, sit ramowych, potrzebne są znaczne pomieszczenia do suszenia. Tyki, zimą cięte, winny być w dolnych ostro zaciosanych końcach nasycone gorącą smołą, lub kreozotem. Gdzie tyki zbyt drogo wypadają można plantować na drutach. Plantacye nawozi się jesienią, najlepiej nawozem chlewnym. Wycinanie Ch u dokonywa się zwykle na wiosnę, rzadziej w czasie jesieni. Należy przytem karpy odkryć i górne ich części niezbyt głęboko ściąć. Nadto usuwa się nadgniłe części rośliny i boczne korzenie, nie należy jednakże kaleczyć korzeni, idących w głąb ziemi. Przy tej sposobności dosadza się brakujące sadzonki. W czasie wegetacyi należy pędy przywiązywać do tyk, a liście i wąsy aż do wysokości człowieka obrywać. Pielenie uskutecznia się specyalnie do tego zbudowanym pługiem, a przy samych roślinach— motykami różnego gatunku. Na Ch. napada bardzo wielu szkodników. Nie biorąc w rachubę wszystkich wpływów atmosferycznych, od których Ch. czernieje, żółknie i rudzieje, wymienić należy roślinne paso-rzyty: Kaniankę (Cuscutae uropaea Lin), rosę mącz-ną Ch ową (pleśń), murz (grzybek). Ze szkodliwych napastników świata zwierzęcego wyliczymy znaczną część: liszkę chrabąszcza (Melolentha mlgaris), gąsienicę motyla krótkowąsa [Heliopus humuli), mszycę (Aphis), rozczepkę ehmielarkę (Pyralis rostralis), sówkę - rdestówkę (Mamestra persicariae), saczka (Agromyza), pchełkę ziemną (Cryptocephalus), gąsienice rusałki (Vanessa Jo L), pająka Ch-ego (Tetra-nychus telarius L.), mszycę Ch-ą (Aphis Humuli) i t.p. Jedne z nich psują korzenie, inne łodygi, liście

1    kwiaty. Środków, przeciwdziałających tym szkodnikom mamy nie wiele, najlepszym zaś jest prawidłowe i staranne pielęgnowanie chmielników. Przy zbiorze, u nas zwykle między 15 sierpnia i 15 września, pożądana jest piękna pogoda. Roślinę, a raczej łodygę, obcina się przy sprzęcie w wysokości trzech łokci i wyciąga wraz z tyką. Obrywane szyszki należy starannie rozdzielać, zwykle na 3 gatunki. Na zimę ustawia się tyki w piramidy lub chowa pod dach. Łodygi, jako zimową siedzibę szkodliwych owadów, najlepiej palić. W ostatnich czasach znalazły one zastosowanie w papiernictwie i tkactwie. Plantacye rodzą zwykle 10 — 20 lat, wyjątkowo zdarzało się, że rodziły do lat 50. Mórg daje suchego Ch-u około 25 pudów, tyka skąpe ¹/₈ funta. Koszta produkcyi jednego puda wynoszą u nas około 6—8 rs. Suszenie Ch-u odbywa się na sitach ramowych w czasie pogody na powietrzu lub w specyalnie urządzonych suszarniach ogniowych, w których temperatura nie powinna nigdy pizewyższać 30° R. Siarkowanie konserwuje Ch. Pod centnarem spala się zwykle 1 —

2    funt. siarki. Suchy siarkowany Ch. prasuje się w worki i przechowuje najlepiej w suchych chłodnych pomieszczeniach. W blaszanych, hermetycznie zamkniętych puszkach, Ch. konserwuje się całe lata. Dobry Ch. powinien mieć całe, nie rozstrzępione główki. Barwa szyszki powinna być bialawo-zielona lub żółta, nie zaś wyraźnie zielona, brunatna lub czerwona. Ch. czerwony jest przestały, zepsuty; trawiasto-zielony—niedojrzały. Ch. przesuszony rozpada się, traci pyłek chmielowy i aromat. Niedosu-szony łatwo pleśnieje i tęchnie. Dobry Ch. winien być dojrzałym, tłustym i lepkim w dotknięciu, i silny posiadać zapach. Pod spodem dolnych łusek główki mieścić się powinno wiele mączki Chmielowej, lupuli-nu. Pojedyncze ziarna tego chmieliku powinny być pełne, kuliste, barwy jasno żółtej. Ch. z wiekiem, niemal z każdym dniem, traci na jakości: lupulin schnie, coraz więcej ciemnieje i ostatecznie wydaje nieprzyjemny, waleryanowy zapach. W produkcyi całego świata pod plantacye Ch-u zajętych jest około 7,000 naszych włók, dających rocznie około 6

R. M.

R. M

moyskiego i innych.

Chmielew, miasteczko w gubernii Połtawskiej, powiecie Romneńskim, o 18 w. na pn. od Romnów, nad rzeczką Chmielewką; około 4,000 m-ców; dwie cerkwie, przeszło 500 domów, stacya pocztowa, trzy jarmarki. — W r. 1764, przed zniesieniem hetmaństwa, zaliczone było do pułku w Lubnach.

Aąd. S.

Chmielewski Prokop (fw lutym 1664), biskup przemyski i Samborski, unicki. Rodem Mazur, poświęcił się stanowi duchownemu w cerkwi ruskiej unickiej i do wysokich doszedł godności. Od Władysława Zasławskiego, księcia na Ostrogu, otrzymał archimandryę dubieńską, później objął ar-chimandryę dermońską, wreszcie został biskupem-koadyutorem władyki przemyskiego. W r. 1661 metropolita Gabryel Kolęda instytuował go kanonicznie na biskupstwo przemyskie.— (Bartoszewicz

w. s.

milionów pudów suchego towaru. Z krajów produkujących najwięcej Ch-u wymienić należy w tysiącach pudów roczne produkcye następujących: Czechy ok. 180 (Saaz, Auscha, Dauba, Hirschberg) Poznańskie ok. 60 (Nowy-Tomyśl, Międzyrzec); Bawarya ok. 400 (Spalt, Hollertau Kinding), Anglia ok. 1,800 (Fornham, Canterbury), Badenia ok. 36, Prussy ok. 60 (Altmarker Hopfen, Frankfurt, Pomorze), Belgia ok. 180 (Alost, Poperinghe), Wirtembergia ok. 42, Hessya ok. 3, Brunświk ok. 36, Alzacya ok. 36, Lotaryngia ok. 15, Austrya ok. 6 (Linz), Morawia, Styrya, Bukowina, Rossya ok. 40. (Wołyń, Dubno;—Gub. Moskiewska daje Ch. guślic-ki), Królestwo Polskie ok. 30 (Opole—Radomskie, Kaliskie). Szwecya, Dania, Stany Zjednoczone około 900 (Kalifornia, Boston, New-Jork). Ch. jest artykułem zaufania. Piwowarzy też niechętnie kupują go od coraz nowych plantatorów, lecz posiłkują się pośrednictwem jednych i tych samych handlarzy, którzy gwarantują im jakość i dobrą konserwacyę towaru. Do niedawna zaopatrywała nas w Ch. zagranica. Kupcy zagraniczni usilnie twierdzili, że tylko w ich klimacie zrodzony Ch. zdatny jest do wyrobu dobrego i zdrowego piwa i ogół piwowarów nawet ślepo w to wierzył. Dzięki jednakże kilku osobistościom z grona piwowarów, którzy jawnie i otwarcie wygłaszali wprost przeciwne zdania i popierali je czynem, używając do wyrobu piwa wyłącznie Ch-u krajowego, dalej dzięki kilku plantatorom, którzy w jakości towaru postarali się dorównać zagranicy i innym drobniejszym za wzór posłużyli, Królestwo dziś setek tysięcy, a Cesarstwo milionów rubli za Ch. corocznie zagranicę nie wywozi. Bardzo wielkiej pomocy sprawa ta doznała i w podwyższonem (do 10 rs. w złocie od puda) cle ochronnem. Obecnie rozwinął się już nawet znaczny wywóz krajowego Ch-u za granicę. Ceny Ch-u stosownie do urodzajów bardzo są zmienne. Za pud dobrego Ch-u płacono różnemi laty u nas od 10 do 80 rubli. Dla uregulowania stosunków handlowych, prędszego ustanowienia cen i ułatwienia krajowego chmielarstwa wogóle, w Warszawie ustanowiono jarmark, który corocznie rozpoczyna się 25 września i trwa 5 dni do włącznie d. 29-go tegoż mieś. Przyjmowanie towaru do składów Banku Państwa przy ulicy Nowogrodzkiej, gdzie jarmark się odbywa, rozpoczyna się już dnia 17 września. Nad jarmarkiem tym czuwa deputa-cya, złożona z przedstawicieli kupiectwa, plantatorów i piwowarów, pod przewodnictwem prezydenta m. Warszawy, do którego w kwestyach rzeczonego jarmarku zwracać się należy. Dla tych więc powodów do rzędu ważnych punktów światowego handlu Chern, jako to: Norymbergi, Saazu, Bo-rough, New Yorku, Paryża, Alostu i Dubna, słusznie zaliczyć należy i Warszawę. Z pism specyalnie chmielarstwu poświęconych polecić wypada „Allge-meine Brauer-und Hopfenzeitung*, wychodzącą w Norymberdze. Z licznych zaś dzieł o Ch-u i jego uprawie za najlepsze uchodzi: „Chmiel, jego uprawa i użycie*, napisał C Fruwirtti, przełożył z niemieckiego St. Rewieński (Warsz., 1889). Nagrodzono to dziełko na ostatnim konkursie w Norymberdze.

Chmielak, wór chmielowy, około 3y₂ łokcia długi, 2 łokcie szeroki; napełniony, zwie się bel ą.

Chmielecius M., ob. z Chmielnik Marcin.

Chmielecki S t e f a n (f 1630), herbu Bończa, wo■ jewoda kijowski. Brał udział w wyprawie Zygmunta Iii-go pod Smoleńsk, pod Żółkiewskim walczył z Turkami, z pod Cecory uszedł szczęśliwie. W r, 1621 wstąpił do służby wojewody kijowskiego, Tomasza Zamoyskiego, od którego otrzymał dożywociem Nowy-Międzyboż, Szczuczyńce, Dewce, oraz dzierżawę włości Kraśniańskiej. Jako dowódzca sił zbrojnych ukrainnych, gromił Tatarów i Kozaków. Za wielkie zasługi, po śmierci Aleksandra księcia Zasławskiego w r. 1629, głównie za wpływem podkanclerzego koronnego, Tomasza Zamoyskiego, otrzymał województwo kijowskie, nie bez zgorszenia Zbaraskich, Sanguszków i t. p. Oprócz tego dał mu król starostwo owruckie. Um. w Mięazybożu, pochowany został w Barze; Birkowski w kazaniu pogrzebowem porównywał go z Aleksandrem Macedońskim. Istotnie Ch. postrachem był dla Tatarów. Majątku nie zostawił, król przeto synów jego utrzymywał swym kosztem. Zamoyski wziął ich na nauki do Zamościa.—Ob. Seweryna Gołębiowskiego monografię p. t.: „Stefan Chmielecki* („Biblioteka Warszawska* z r. 1853, t. II, str. 5137—549), do

której dołączył i kilka listów wojownika do Za-

w, s.

w „Enc. Org.“ V, 357).

Chmielewski Józef (* 12 stycznia 1842), pseudonim: Józef z Bochni, pisarz dla dzieci i ludu, urodził się w Bochni, tamże uczęszczał do gimna-zyum, a potem kształcił się w Krakowie i Lwowie, gdzie skończył kursa pedagogiczne, poczem zajmował się nauczycielstwem prywatnem i publicznem w kilku miastach, był okręgowym inspektorem szkół ludowych, a obecnie jest nauczycielem w se-minaryum nauczycielskiem męskiem w Krakowie. Na polu piśmiennictwa występuje od r. 1860, kiedy ogłosił w Bochni „Zbiór powinszowań dla dzieci, jako też i dorosłym służyć mogący na wszelkie uroczystości doroczne* (2-e wyd. Kraków—Lwów, 1868). Druga z kolei książka jego mieści w sobie już prace własne: „Wiązanka zawierająca powiastki, wiersze i opowiadania w nagrodę dla pilnych i grzecznych dzieci napisane“ (Krak. 1867). Potem

F. Chm.

0.75

18.76

12.53

4.05

7.85

56.06

wydał „Książeczkę do nabożeństwa dla szkolnych dzieci" (1868); „Zbiór pieśni dla młodzieży szkolnej, z muzyką Karola Niemczyka" (serya I, r. 1868 serya II r. 1870); „Zbiór pieśni dla klas wyższych szkół ludowych, z muzyką K. Niemczyka" (t-że, 1870); „Zagadki, zgłoskówki, 'łamigłówki, rebusy dla grzecznych i pilnych dzieci" (t-że t. r.); „Nauka przygotowawcza w klasie I szkoły ludowej przed użyciem elementarza, część 1-a teoretyczna⁶* (Lwów

1877). Był lub jest spółpracownikiem „Przyjaciela dzieci"; „Zorzy", „Tygodnika mód", „Włościanina", „Szkoły", pisując wiersze, powiastki prozą i rozprawki pedagogiczne.

Chmielik czyli Lupulin—aromatyczny, jasno żółty, z wiekiem ciemniejący, gorzki pyłek, znajdujący się w szyszkach chmielowych pod łuszczkami. W medycynie znajduje zastosowanie pod nazwą gruczołków (glandulae lupuli). Dla piwo-warstwa lupulin stanowi najcenniejszą część składową chmielu (8—18°/oh Według Wimmera w stu jednostkach wagi zawiera się:

Olejku eterycznego .    .

Materyi gorzkiej .    .    .

Żywicy......

Garbniku ......

Gummy......

Włókniku......

R. M.

Chmielnicki 1) Bohdan Zenobiusz, hetman wojska Zaporoskiego (f 1657 r.), syn Michała, setnika kozaków, a zarazem pisarza prowentowego i podstarościego u starosty czehryńskiego, Daniło-wicza, który dał mu kawał ziemi nad rz. Tasminą, o milę od Czehrynia, z obszarów tej rozległej kró-lewszczyzny. Kozacy wogóle siedzieli na gruntach królewskich, dostając je od starostów naddnieprzańskich. Z urodzenia należał przeto Bohdan do klasy rycerstwa kozackiego (łycar), lubo w r. 1650 w regestrze kozackim zapisał się jako szlachcic herbu Habdank. Kisiel w liście do Dołhorukiego z d. 28 marca 1648 r. (Aktu HLk. u 3an. Pocciu III w. 163 str. 167) nazywa go „prostym chłopem"; Pinoeci, sekretarz królewski, pisze: „Ojciec Chmiel, a syna zwał Chmielenkiem"; król Jan Kazimierz w instrukcyi Bieganowskiemu, wyprawionemu w poselstwie do Porty, zamieścił następne wyrażenie: „Chmielnicki... w taką wbił się hardość, że nie kontentując się swoją chłopską kondycyą“ etc. (Grabowski: Ojczyste Spominki I, 138, 93). Historyk Karpów określa też jego stanowisko społeczne wyrazami: „Kozak, nieomal chłop i przy tern ubogi". Legalnie szlachectwo nadane zostało dopiero jego synowi, Jurkowi, przez konstytucyę sejmową w r. 1659 (Vol. Leg. IV, fol. 649). W bitwie cecorskięj 1620 Michał poległ, a Bohdan dostał się do niewoli i spędził parę lat w Konstantynopolu, dopóki nie wykupiła go matka. Po powrocie zyskał niemałe znaczenie między kozakami, otrzymał zcza-sem urząd pisarza wojskowego, jako człowiek piśmienny, wychowany w szkole jezuickiej w Jarosławiu. Gospodarował dzielnie na odziedziczonym po ojcu, ale nie dziedzicznym, Subotowie; cieszył się względami nowego starosty, Stanisława Koniecpolskiego, hetmana w. kor., posłował dwukrotnie (1638 i 1646) do króla Władysława IV. Był żonaty z Anną Somkówną, która powiła mu czworo dzieci: Helenę, Stefanidę, Tymoszkę i Jurka. Po śmierci hetmana jego syn, Aleksander Koniecpolski, chorąży w. kor. i starosta czebryński, odebrał mu futor Subotów, a podstarości Czapliński vel Czaplicki zabrał mu nieznaną z imienia „Laszkę" i zaślubił ją. Oćwiczył też podobno syna, ale nie zabił, ponieważ ów syn, Timoszko, figurował później w wielu wypadkach i umarł od rany dopiero w 1653 r. w Suczawie. Chociaż znany osobiście królowi Władysławowi IV, jako jeden z posłów kozackich, którzy przyrzekli mu na tajemnej naradzie urządzić wyprawę zbrojną do Krymu, nie mógł Ch. na drodze prawnej odzyskać ani Subotowa, ani kochanki, więc zamierzył pomścić się szablą. Koniecpolski, powziąwszy jakieś wskazówki niebezpiecznych wich-rzeń, dał go pod straż pułkownikowi czehryńskiemu, Krzeczowskiemu, lecz Ch. zbiegł do Siczy, która się wtedy mieściła na wyśpię jednego z dopływów Dnieprowych, Ostrowie Buckim, zwanym inaczej Tow-makówką. Znalazł tu Ch. ze 250 mołojców, w końcu 1647. Nie śmiejąc rozpoczynać buntu z siłą tak szczupłą, pojechał do Bachczyseraju, żeby namówić hana krymskiego, Islam-Gireja, do najazdu na Polskę. Zaprzysiągł mu wierność na szabli, całował w nogę wezyra jego, Seferkazy-Agę, dał w zakład syna swego, Timoszka, i otrzymał nareszcie pomoc pożądaną: kilkanaście tysięcy Tatarów pod dowództwem namiestnika Perekopu, Tubaj-beja, kniazia Szyryńskiego. Rozesławszy po Ukrainie grodowej swoich agentów - podżegaczy, potrafił na wiosnę 1648 r. „wojnę wzniecić okrutną, sroższej której ani krwawszej nigdy nie było—z Kozaki i Tatary, potem Moskwą, Szwedami i z Węgry przez lat dwanaście". (Twardowski). Pod Żółtemi Wodami w pobliżu rzeczki Saksahani i miasteczka Targowicy (Torhowicze), skutkiem zdrady 6,000 regestrowych kozaków, Stanisław Potocki, syn hetmański, poległ z garstką wojska szlacheckiego w d. 16 maja; pod Korsuniem zaś d. 26 maja ponieśli klęskę hetmani koronni: wielki Mikołaj Potocki, i polny Kalinowski; obadwaj dostali się Tatarom w niewolę. Tymczasem, d. 20 maja zmarł Władysław IV w Mereczu i zaczęło się bezkrólewie. Ch. odrazu urósł na potentata. Napisał do cara Aleksego Mi-chajłowicza pod d. 8/18 czerwca 1648 list, zachęcający do starania się o koronę polską; oświadczał przy tern gotowość usłużenia „Jego Carskiej Wiel-możności" wraz z całem wojskiem zaporoskiem. Do sejmu wszakże konwokacyjnego zgłaszał się z zapewnieniem wierności i przesłał żądania, pomiędzy któremi jedno dotyczyło zwrotu cerkwi „starożytnej wiary“, czyli zniesienia unii kościelnej. Groźbą jassyru tatarskiego poruszył całą ludność poddańczą w województwach Bracławskiem, Kijow-skiem i Czernihowskiem, a pułkownicy jego, Ne-czaj, Morozenko, Krzywonos czyli Pere bij nos brodzili we krwi, zdobywając dwory, zamki, miasteczka i większe miasta, jak Bar. Pospolite ruszenie, prowadzone przez trzech regimentarzy, pierzchnęło ' w popłochu przed Ch m i hanem pod Pilawcami (23 września); Lwów okupił się sumą 200,000 talarów; dopiero Zamość, dobrze ufortyfikowany i dzielnie broniony przez swego dziedzica, zatrzymał hordy kozaków, chłopów i wszelkich stepowych nomadów do chwili, kiedy zaszła zmiana w położeniu rzeczy. Zakończyło się bowiem bezkrólewie obiorem Jana-Kazimierza, d. 20 listopada, i sułtan turecki zgromił hana za najazd na Polskę. Ch. cofnął się z oświadczeniami wierności dla nowoobranego króla, bo tracił pomoc Tatarów, którzy, wracając do Krymu, uprowadzili z województw ruskich setki tysięcy ludu w jassyr (213,000 wziętych w niewolę wymienił podkanclerzy koronny już d. 18 lipca w mowie, na sejmie konwokacyjuym wypowiedzianej). W Kijowie Ch. został powitany, jako tryum fator, przez ludność i przez patryarchę jerozolimskiego, Paisyusza, który nazwał go księciem Rusi i dał mu ślub z odzyskaną kochanką. Samego Czaplińskiego wszakże Ch. nie zdołał pochwycić, ani drogą układów dostać. Na układy zjechał Kisiel, wojewoda bracławski, na czele kilku komisarzy, lecz Ch. nie chciał i nie mógł wprowadzić wypłoszonej szlachty, dziedziców i dzierżawco w (20,000) napowrót do majątków ziemskich i królewskich: więc zapowiadał otwarcie wznowienie wojny w ciągu 3—4 tygodni i wyniośle mówił o zamiarach swoich: „Prawda, żem lichy, mały człowiek, ale to mi Bóg dał, żem jest jedynowładzcą samo-dzierżcą ruskim... Wybiję z niewoli lackiej wszystek naród ruski, a com dawniej o szkodę i krzywdę moją wojował, teraz wojować będę o wiarę prawosławną naszą; pomoże mi do tego czerń wszystka po Lublin, po Kraków, która jej nie odstępuje i ja jej nie odstąpię, bo to prawa ręka nasza, żebyście, chłopstwa nie zniósłszy, w kozaki nie uderzyli". Jakoż zebrał ze 400,000 ludu zbrojnego i porozumiał się z hanem Islam-Girejem, który przyszedł w 100,000. Przez 6 tygodni szturmował do Zbaraża, lecz Jeremi Wiśniowiecki bronił się do ostateczności poza umiejętnie usypanemi fortyfika-cyami. Tymczasem zbliżał się król z odsieczą, ale niedostateczną, zaledwo 25,000 ludzi liczącą razem z pospolitem ruszeniem trzech najbliższych województw. Pod Zborowem dał się zaskoczyć i otoczyć po całodziennej walce (15 sierpnia 1649). Nazajutrz zaproponował pokój hanowi, który wysłał pod wieczór wezyra swego na układy. Ch. uderzał dnia tego dwadzieścia razy swoją masą 360-tysięczną (resztę zostawił pod Zbarażem), lecz, nie zdoławszy zdobyć obozu królewskiego, podał swoje waruuki do „paktów Zborowskich": pomnożenie liczby kozaków - regestrowców do 40,000, zakaz wojskom polskim kwaterowania w trzech województwach ukrainnych, wydalenie z tychże województw jezuitów i żydów, zniesienie unii religijnej, obsadzanie urzędów samymi dyzunitami, miejsce w senacie dla błahoczestywego metropolity kijowskiego; poczem cały ustrój społeczny miał wrócić do dawnego stanu. Po zaprzysiężeniu wzajemnem tych paktów Cii. przyszedł z synem do namiotu królewskiego dla wykonania aktu przeprosin, do nóg upadając z płaczem (d. 20 sierpnia). Tym sposobem miało powstać państwo kozackie pod władzą króla polskiego, zjednoczone z Koroną, podobnie jak się połączyło przed stu laty w. księstwo Litewskie. Ale ta ugoda okazała się niewykonalną w praktyce: dziedzice i dzierżawcy, chociaż otrzymywali od Ch-ego stosowne listy i nakazy, nie odzyskali swych majątków i władzy nad poddanymi; metropolita dyzunicki, Sylwester Kossow, czyli Kossowski, nie otrzymał krzesła w senacie skutkiem oporu biskupów, wreszcie sejm pod wrażeniem breve papieskiego odmówił zniesienia unii religijnej, oświadczając, że to jest sprawa władzy duchownej, nie świeckiej. Gdy zaś poselstwo kozackie wystąpiło z wyrzutami w tonie ostrym, tenże sejm uchwalił jednomyślnie zaciągi żołnierza i pospolite ruszenie na wojnę (d. 24 grudnia 1650 r.). Od początku 1651 r. zaczęły się tedy przygotowania obustronne. Oh. pragnął ściągnąć na Polskę wojska wszystkich jej sąsiadów: Aleksego Michajłowi-cza, Rakoczego, Krystyny, królowej szwedzkiej, sułtana; zapraszał znów hana do „wykurzenia* łachów i wybrania ich miodu; wreszcie wysłał 2,000 podżegaczy w głąb korony, żeby podburzali chłopów katolickich wszędzie od Karpat aż do Bałtyku. Zamiary te nie dały się urzeczywistnić. Przyszedł tylko han z hordą. Jan Kazimierz przyprowadził pod Beresteczko(ob.) 36,000zaciężnego żołnierza i 40,000 pospolitego ruszenia, oprócz ciurów i czeladzi obozowej; Ch. miał 102,000 kozaków, 100,000 chłopów i 60 dział, Islam-Girej, jak zwykle, około 100,000 hordy. Po utarczkach 28 i 29 czerwca na trzeci dzień, 30 czerwca 1651, toczyła się tu walna bitwa, największa pod względem liczby walczących w XVII wieku. Król zwyciężył. Han, uciekając, porwał z sobą Ch-ego, a wojsko kozackie, cofnąwszy się o pół mili pod ulewnym deszczem, zamknęło się w taborze. Po 10-ciu atoli dniach walki, przerywanej układami, probowało uchodzić, lecz poniosło okropną porażkę: 50,000 legło. W obozie znaleziono dyplom sułtański, Ch-emu wydany na tytuł księcia Rusi. Po zwycięstwie szlachta pospolitego ruszenia zażądała zwolnienia od służby rycerskiej, ofiarując podatek na zaciągi zastępcze: więc i król odjechał. Ruszyli dalej tylko hetmani (wypuszczeni już przed dwoma laty z niewoli) z 20 tysiącami wojska. Tak szeroki był pas pustyni, wyludnionej przez hordy, że i ta garstka przeszła z trudnością, natraciwszy z głodu i ludzi, i koni. A Ch., wydo stawszy się od hana, potrafił władzę hetmańską odzyskać: utrzymywał Tatarów na koczowiskach przy rzece Rosi i otoczył się strażą przyboczną tatarską. Usadowił się w Białej Cerkwi i zgromadził znów z kilkadziesiąt tysięcy. Nie śmiał jednakże wystąpić do boju, gdyż hetmanem koronnym w. połączył się litewski, Janusz Radziwiłł, który przyszedł od Dniepru po zniesieniu oddziałów Krzeczowskie-go i Nebaby. Nowa ugoda, Białocerkiewska, zmniejszała liczbę regestrowców do 20,000 i pozwalała kozakom mieszkać tylko w dobrach królewskich jednego województwa kijowskiego; zresztą miał być przywrócony dawny porządek społeczny z pańszczyzną dla chłopów i z dawnymi urzędami. Ch. przy

był do namiotu Mikołaja Potockiego, hetmana w. kor., ukląkł i poprosił go o wstawiennictwo do obrażonego króla, d. 28 września 1651. Szlachta wróciła potem do swych dóbr dziedzicznych i dzierżaw.

Tu którego chcecie,

Czył mowę oświadczeniem: obierajcie*. W odpowiedzi ozwały się okrzyki: „Wolim pid Cara Wostocznoho, prawosławnoho*. Niezwłocznie udali się Ch. ze starszyzną i Buturlin z towarzyszami do cerkwi dla wykonania przysiąg. Kozacy bowiem sądzili, że posłowie carscy zaprzysięgną im zachowanie swobód, Ale Buturlin odpowiedział, że Car samodzierżca nie składa przysiąg poddanym; wszakże słowo jego jest niezmienne, a szczodrość dla wiernych poddanych wielka. Więc przysięga została wykonana tylko przez kozaków. Kronikarze małoruscy (najobszerniej Wieliczko w Lato-pisie I, 172) opowiadają, że były sporządzone i od

mu neuaTflMu). Po długich układach w poselskim „prykazie* otrzymali oni i przywieźli patent nadawczy miłościwy (JKajiOBajnmaa rpaMOTa) z d. 29 marca, oraz 14 artykułów, zatwierdzonych przez dumę bojarską lub przez ukazy carskie. Treść ich zaręczała podniesienie regestru kozackiego do 60,000 głów, pozostawienie ludzi wszelkiego stanu—szlachcica, kozaka, mieszczanina—na swych stanowiskach, zabezpieczenie wszelkich majętności, wolny obiór hetmanów, nadanie Ch-emu całego starostwa czehryńskiego na dziedzictwo; każdy hetman powinien był przyjeżdżać do Moskwy dla przedstawienia się Carowi, a w układy z obcymi monarchami wchodzić nie miał prawa. Oryginał tych artykułów moskiewskich t. zw. „Bohdana Ch-ego“ dziś nie istnieje, nie istniał już w 1709 r., kiedy chciał go widzieć Piotr W. Były jednak te artykuły wydane kozakom po śmierci Ch-ego na żądanie posłańca carskiego, Ki-kina, i w tej postaci wydrukowane zostały na str. 262—265 tomu IV Akt Rossyi Południowo-Zachodniej (Akth K)ro-3aua^HoS Poecin. Kijów). — W następstwie przysięgi perejasławskiej wkroczyły do Małorossyi wojska carskie: ks. P. S. Kurakin już w lutym 1654 r. stanął w Kijowie, Szeremietjew w Biełgorodzie; potem nadeszły większe siły, pod komendą okolniczego Buturlina i ks. Trubeckiego, do działań zaczepnych. Protasjew wypłacił d. 5 sierpnia 1654 r. żołd od cara kozakom na 42,000 głów. Ch., spełniając ukaz z d. 19 marca, wysłać musiał dwa pułki, 18,000 ludzi, pod Zołotarenką i Teterą, do Białej Rusi dla połączenia się z głównem, 200-tysięcznem, wojskiem, z któ-rem Car własną osobą ruszył do w. ks. Litewskiego. Jakoż kozacy niemałe wyświadczyli usługi przy zajęciu Wilna i Kowna, przy obsadzeniu brzegów Niemna w 1654 i 1655. Sam Ch. połączył

Starszyzna kozacka zajęła się gospodarką na swych futorach, naśladując łachów. I Ch. gospodarował na swoim Subotowie; wymurował cerkiew, urządził rynek, stworzył spore miasteczko. Żonę, Czaplińską, stracić kazał przed bitwą berestecką za przeniewier-stwo; ożenił się po raz trzeci z Pilipichą Zołotaren-ko, siostrą pułkownika. Marzył o wyniesieniu swego rodu do godności książęcej. Starał się w Konstantynopolu o hospodarstwo multańskie nad Dunajem, zmusił hospodara mołdawskiego, Lupula, do czytane pakta, a historyk Kostomarow twierdzi, że wydania córki, Domny Rozandy, za Timoszka. Wła- był zawarty traktat Perejasławski o zachowaniu śnie gdy odprowadzał go na weselną wyprawę we praw i swobód kozackich, lecz ani tekstu, ani ża-20,000 wojska kozackiego i w asystencyi Tatarów, dnych wiarogodnych dowodów nie okazał; Karpow zagrodził mu samowolnie drogę na Batohu pod La- zaś i Kulisz orzekli, że poddanie się kozaków od-dyżynem hetman polny kor., Kalinowski, a nieudol- było się bez żadnej ugody, bez żadnych artykułów, ną komendą wywołał bunt i pożar we własnym któreby zakrawały na polskiep acta conventa.Przy-obozie. Wśród płomieni i strzelaniny wdarli Bię do chodziła starszyzna kozacka d. 12 stycznia z żąda-okopów Tatarzy z kozakami i wycięli 20,000 do- niem piśmiennego zaręczenia do Buturlina, lecz ten borowego żołnierza prawie co do nogi. Zadawszy poradził, aby poselstwo udało się wprost do Moskwy, taki cios, Ch. podniósł swoje żądania i domagać Jakoż wyprawieni zostali pułkownik Tetera-Morz-się zaczął przywrócenia artykułów Zborowskich, kowski i sędzia wojskowy, Bohdanów-Bohdanowiez, Więc nowa wojna wybuchła w 1653 r. Jan Kazi- po przywileje z „pieczęciami wiszącemi* (ct> bhcjiłi-mierz wyruszył osobiście, a nadto posłał 4,000 pod Suczawę, gdzie się zamknął był Timoszko, żonaty już z Domną Rozandą. Ch. nie mógł już poruszyć mas krociowych w wyludnionej jassyrami tatarskie-mi Ukrainie; zaledwo 50,000 potrafił zgromadzić przez najsurowsze rozkazy. Hospodarstwa multań-skiego nie dostał; zwycięstwa nad królem nie wróżył sobie. Poratować go mógł tylko Car Aleksy Micbajłowicz wojskami swojemi. Wyprawił tedy Ch. w poselstwie do Moskwy Muźyłowskiego i Byrłaja, już nie jako „przyjaciel życzliwy* do „Jego Wiel-możności*, ale jako „nizko do ziemi czołem bijący* hetman do „Jego Carskiego Wieliczestwa, wielkiego hosudara, wielkiego kniazia i wielu ziem obładatela* „z błagalną prośbą o przyjęcie pod rękę wysoką* „w wieczne chołopstwo* (poddaństwo)⁴⁴. Ruszył tymczasem wespół z Tatarami na ratunek synowi i obsaczył króla, obozującego pod Żwańcem nad brzegiem Dniestru. Od października do grudnia 1653 r. trwało to obsaczenie. Dyak Pomiń przywiózł Ch-emu pożądaną i pomyślną odpowiedź z Moskwy, ale han, dowiedziawszy się o tern, pośpieszył zawrzeć ustną ugodę z Janem Kazimierzem, odstępująo dotychczasowego sprzymierzeńca.

Timoszko poległ w Suczawie i kozacy przynieśli zwłoki jego. Smutny był tedy powrót do Suboto-wa. Pa odprawieniu pogrzebu Ch. pojechał zaraz do Perejasławia za Dniepr, ponieważ przybył tam bojar Buturlin z towarzyszami. Dnia 8 stycznia 1654 na odgłos bębna hetmańskiego zeszła się „czarna rada”, czyli sejm ludu całego. Ch., wszedłszy w środek koła, przełożył, że po wybiciu się z pod ucisków łachów (=panów, dziedziców, du-ków) trzeba obrać jednego z czterech sąsiednich monarchów: hana krymskiego, sułtana tureckiego, króla polskiego, lub cara moskiewskiego. Zakoń-

En cyk. Powie. Hu itr T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

91

się z Buturlinem; pomimo niepomyślnej bitwy z hetmanem w. k., Stanisławem (Rewerą) Potockim, pod Ochmatowem (22 stycznia 1655), ciągnął jeszcze pod Lwów, lecz podczas oblężenia porozumiewał się z mieszkańcami tego miasta i zachowywał się względem Buturlina niechętnie, a nawet nieprzy-jaźnie. Gdy zaś w ciągu wojny polsko-szwedzkiej Aleksy Michajłowicz zmienił politykę swoją i, zwróciwszy swój oręż przeciwko Karolowi X Gustawowi, zawarł z Polską rozejm i przymierze (w Nie-mieźy d. 3 listopada 1656 r.), Ch. na własną rękę porozumiał się ze Szwedami i zawarł traktat z ich sprzymierzeńcem, Jerzym II Rakoczym, księciem siedmiogrodzkim. Wysłał nawet swego pułkowni- 1893, III i IV). ka, Antona (Zdanowicza), na spólną przeciwko Polakom wyprawę (1657). Utrzymywał też porozumienie z hanem i z Turcyą; ale i do Cara posłał uniżoną prośbę, aby hetmańska buława mogła przejść na syna, Jurka. Wtedy-to naczelnik „prykazu" poselskiego, F. M. Rtiszczew, oraz dyakowie Ałmaz Iwanow i Eflm Jurjew wytknęli, w łagodnej zresztą formie, liczne uchybienia zobowiązaniom: „Hetman

B. Ch. i tego nie dopełnił z przyrzeczeń swoich: nie pisywał do wielkiego hosudara, z jakich państw przyjeżdżali do niego posłowie i gońcy w dobrych sprawach; przyjmował i dawał im odprawę bez ukazu Carskiego Wieliczestwa, chociaż niektórzy byli w iuteresach nieprzyjaznych Carskiemu Wie-liczestwu, jako to: od nieprzyjaciela Carskiego W-stwa króla szwedzkiego. Posłów tych on przyjął i odprawił, nie przeprowadziwszy korespondencyi z Car-skiem W-stwem. Także połączył się z Rakoczym węgierskim i innymi i chodził na wojnę do ziemi polskiej bez rozkazu Carskiego W-stwa. Tylko wielki hosudar nasz J. C. W. pokrył to swoją łaską monarszą, ponieważ on, hetman... pisał pokornie i prosił ułaskawienia z tej winy... W Kijowie nie dają strelcom (moskiewskim) nie tylko żywności, ale i kwater po dworach... Władają (kozacy) miastami i miasteczkami królewskiemi, dobrami klasztornemi i państwowemi: dochody zbierają hetman i wszystko wojsko zaporoskie, a do skarbu Carskiego Wieliczestwa z tego nic nie dochodziu (Akth IOatHoii h Sana^Hofi Poccin, t. XI, dodatek N. 2, str. 743, 746, 750). W chwili, gdy takie rozmowy toczyły się w Moskwie, Ch. dogorywał i umarł w lipcu, czyli w połowie sierpnia 1654, zleciwszy opiekę nad nieletnim jeszcze synem swym, Jurkiem,

ale bywali hetmanem, i księciemSarmacyi z ramienia tureckiego. Kostomarow „Borkami XMhJibHHn;Km„ 3(t-y) „HcTopanecKia MOHorpaom t. II, B Xm. ,naH-

HHKT, OTTOMaHCKOH IIOpTLl" (BhCTHHKT. EBpOIIH

1878); Kulisz „OTna^eHie Majiopoccin ott> IIojil-nm“ (1340—1654) MocKBa 1890, tomów 3; Kar-pow „Ba. 3ain;HTy Bor,naHa XMhjiŁHHii,Karo hcto-pHKO-KpHTwnecKia oÓMCHeHia no noBo^y couirne-Hia II. A. Kynmua" (HTema bt. OómecTBt Mcto-pin n /^peBHOCTefi Poecibckhki. 1889, I); Korzon „O Chmielnickim sądy PP. Kulisza i Karpowa" (w „KwartalnikuHist.“ 1892); Dr. Antoni J. „Kobiety na dworze Czehryńskim" (w „Bibl. Warszawskiej"

2) Timoszko t. j. Timofiej=Tymoteusz, starszy syn Bohdana z Anny Somkowny (* 1635 — f 1653), wplatał się przygodami swego krótkiego życia w dzieje ojca i samoistnej roli nie miał. O charakterze jego w źródłach spółczesnyoh zaznaczyły się niepochlebne rysy. Macochę T. stracić miał przez obwieszenie samosieim, czy przez ścięcie w Subotowie w maju 1651, zapewne z rozkazu ojca za karę złamania wiary małżeńskiej i przywłaszczenia beczki złota ze skarbca hetmańskiego (Jerlicz, Albrycht Radziwiłł, Oświęcim, Wieliczko). Wreszcie o małżeńskiem pożyciu jego z Rozandą Lupulówną (30 sierpnia 1652—październik 1653) słychać, że bił swoją małżonkę. Zgruchotała mu nogę kula armatnia, z kolubryny, w oblężonej Su-czawie. Rozanda przebywała, jako wdowa na Ukrainie w kluczu Zieńkowskim, potem w Raszkowie podolskim nad Dniestrem; zamordowali ją kozacy Drozdeńka w 1666 r.

3)    Jurko, czyli Jury szko,także Juraszko, t. j. Jerzy, młodszy syn Bohdana z Anny Somkówny (* 1641—f 1685) był przez kozaków uznany hetmanem zaraz po śmierci ojca, lecz „sprawcą buławy" został opiekunTjego, Wyhowski, który posłał go na dokończenie¹] nauk do Kijowa. Uczył go mnich klasztoru Pieczarskiego, Hilaryon Dobrodziejaszko, potem wyższych nauk udzieliła mu zapewne akademia kijowska. Słabowity, trapiony atakami epilepsyi, J. objawiał pociąg do ascetyzmu i na razie nie sprzeciwiał się przywłaszczeniu tytułu hetmańskiego przez Wyhowskiego. Głęboką urazę uczuł wszakże do niego za podniesienie z lochów zamku Hadziackiego miliona talarów, które poczytywał za własność rodzinną, a nie za skarb publiczny. Wiadomo, że Wyhowski zniósł armię moskiewską pod Konotopem i zawarł ugodę Ha dziacką z komisarzami polskimi w 1658. Przeciwne stronnictwo wśród starszyzny kozackiej obrało w styczniu 1659 r. J-a hetmanem, jako już pełnoletniego, i uchwaliło odesłać carskiemu Wieliczestwu, „zdrajcę Iwaszkę Wyhowskiego" z żoną, dziećmi i bratem, Danielem. Ponieważ ugoda Hadziacka Die została wykonaną, więc Wyhowski, nie widząc możności utrzymania się przy władzy, odesłał J-wi buławę w październiku 1659; doręczenie nastąpiło w Rudkach pod Białą Cerkwią. J. obiegł żonę Jana Wyhowskiego w Czehryniu i wziął do niewoli;

Janowi Wyhowskiemu, pisarzowi wojskowemu, czyli kanclerzowi kozackiemu. Chociaż księstwa Rusi nie posiadł wedle marzeń z r. 1649 i dynastyi swojej nie ugruntował, jednakże w ciągu walk o władzę hetmańską następnego 25-lecia krewni i powinowaci jego znajdowali zawsze między kozakami licznych stronników i zdobywali buławę na czas jakiś, mianowicie: Wyhowski Jan, którego brat,

Daniel, był żonaty z córką, Heleną; Tetera, który tę samą Helenę w drugie małżeństwo pojął; Somko krewny pierwszej żony: Zołotarenko, brat trzeciej żony, Pilipichy; Doroszeńko, ożeniony z krewną Ch-ego. Zięć Neczaj, ożeniony ze Stefanidą, był tyl-k> pułkownikiem, gdy został jako więzień odesłany I Daniela Wyhowskiego, szwagra swojego, oddał do ćlo Moskwy. Syn Jurko przechodził różne koleje, Moskwy, a jego żonę, własną siostrę Helenę, osa-

dził w Subotowie pod strażą. W następnym, 1660, roku wojsko zaporoskie miało posiłkować wielką armię moskiewską Szeremietjewa w marszu do Polski. Jakoż Cieciura, pułkownik, połączył się z nią na czele 30,000 kozaków, a J. dążył z 40,000 pod Cudnów, gdzie obóz moskiewski został przez wojsko koronne obsaczony. Lubomirski Jerzy, hetman polny kor., nie dopuścił J-a, dowiedziawszy się bowiem o marszu jego, wybiegł o 5 mil na spotkanie z dwoma regimentami piechoty, przebrańszą konnicą i 20 tysiącami Tatarów sułtana Nuradyna. Zastał kozaków na stromej górze pod Słobodyszczem. Lubo słońce zniżało się ku zachodowi, atak rozpoczął się niezwłocznie. Jan Sobieski, wówczas chorąży koronny, ruszył przez wąwóz czwórkami od lewego skrzydła, a Zamoyski szedł z równą odwagą na prawem. W ciągu godziny oba skrzydła wdarły się do taboru i kilka tysięcy kozaków zrąbały, atoli przed zapadającą nocą ustąpić musiały (d. 8 października). Nazajutrz próbował J. cofnąć się, lecz skutkiem ponownych ataków zagaił układy. Prowadziło je ze strony polskiej czterech, a z kozackiej 18-tu komisarzy. Wysłanem też zostało stosowne wezwanie do Cieciury na mocy tej umowy i sam J. przyjechał na poblizką górę, żeby się ukazać pod buńczukiem na znak wiarogodności wezwania. Cieciura wyszedł wtedy z obozu moskiewskiego, a Sze-remetjew, nie zdoławszy przebić się i wyczerpawszy ostatnie zapasy żywności w ciągu 5 u tygodni, musiał oddać się w niewolę na warunkach, opisanych w kapitulacyi d. 31 października. Tak więc J. znalazł się w nowych i całkiem sprzecznych z poprzedniemi stosunkach, zrzekł się „wszelkich protekcyj postronnych panów“ i miał „na wieki" kontentować się „przyrodzonem panowaniem Jego Królewskiej Mości". Ale na Zadnieprzu wuj J-a, Somko, został ogłoszony hetmanem przez pułki: perejasławski, nieżyński, czernihowski i uznał się poddanym Aleksego Michajłowicza; na Siczy przewodził waleczny a niespokojny Sirko; nadto, intrygował Jan Wy-howski, obdarzony tytułem wojewody kijowskiego i ogromnemi dobrami: Rudą Hnizdyczowską w ziemi Lwowskiej, Lubomią w ziemi Chełmskiej i Barem na Podolu. Wywiązała się zaraz walka orężna. J. został pobity na głowę pod Kaniowem d. 16 czerwca przez Somkę i Romodanowskiego; uciekłszy do Czehrynia, przywołał na pomoc hordę, która obroniła go wprawdzie od nacierającego nieprzyjaciela, ale uganiając się za wojskiem kozacko-mo-skiewskiem aż pod Łubny, zabrała jassyr ogromny. J. utracił popularność u kozactwa i ściągnął powszechne złorzeczenia; otrzymał nawet groźne wezwanie z Siczy do usunięcia się od władzy. Trapiony melancholią i zgryzotami sumienia za popełnione okrucieństwa (rzeź w m. Łukomli), postanowił złożyć buławę. Jakoż uczynił to w Korsuniu przed czarną radą w końcu 1662 r., a następnie przywdział suknię mnicha pod imieniem Gedeona. Władzę po nim objął Tetera, ożeniony świeżo z Heleną, wdową po Danile Wyhowskim. J. mieszkał naprzód w Kijowie, potem przeniósł się do Smiły, gdzie pustelnię sobie urządził i kilku mnichów do niej zaprosił. Po wyprawie Jana Kazimierza pod

Głuchów i Siewek 1664 r. wybuchły nowe zaburzenia na Ukrainie. J. został oskarżony podobno przez szwagra, Teterę, że je podniecał: pojmany, został do Lwowa, a następnie do Malborga odesłany. Dopiero w 1667 odzyskał wolność i osiadł w Humaniu. Rozejm Andruszowski oddał Polsce połowę Ukrainy, ustanawiając Dniepr jako granicę z carstwem Moskiewskiem. Nie uspokoiła się jednakże kozaczyzna. Na lewym brzegu zginęli Somko i Zo-łotareńko za sprawą Brzuchowieckiego, który otrzymał od Aleksego Michajłowicza godność bojara, a potem chciał się poddać sułtanowi tureckiemu i przez swoich kozaków został zabity kijami (1668). Buławę hetmańską chwytali Mnohohriszny i Samojło-wicz na Zadnieprzu w imieniu Cara, Haneńko i Doroszeńko na prawym brzegu pod zwierzchnią władzą Polski. Wśród takiego zamętu J. uciekł w 1672 r. z Humania z hegumenem swoim, Filaretom, i z bratem Haneńki, do Krymu, skąd po niejakim czasie dostał się do Konstantynopola. Sułtan, zacząwszy wojnę z Polską i zdobywszy Kamieniec (1672), przy pomocy Doroszeńki, postanowił opanować Ukrainę. Do wykonania tego planu chciał posłużyć się J-iem i dał mu tytuł księcia Sar-macyi, wysyłając go w orszaku Ibrahima-baszy pod Czehryń (1677). Wyprawa ta nie miała powodzenia, gdyż kniaź Romodanowskij wespół z hetmanem zadnieprzańskiej Ukrainy, Samojłowiczem, odparł wojsko tureckie. • Ale w roku następnym 1678 przyszedł wielki wezyr Kara Mustafa z większą siłą i Czehryń został zburzony do szczętu. J. dopomagał Turkom w dziele podboju i niszczenia: sam wyrżnął całą ludność Kaniowa, zburzył Czerkasy, Korsuń, Steblów. Tatarzy nie omieszkali zapędzić w jassyr setek tysięcy; resztę ludności Samojłowicz wyprowadził na lewy brzeg Dniepru, spaliwszy wszystkie grody i futory. Więc „pełna zbóż", kwitnąca dawniej, Ukraina grodowa stała się teraz wielką puszczą, jak po pierwszem najściu Mongołów Batu-Hana w XIII wieku. Stanęła nawet umowa pomiędzy rządem moskiewskim a hanem krymskim i sułtanem tureckim (w Bachczy-seraju 1680, zatwierdzona w Stambule 1682), że cały pas ziemi pomiędzy Bohem a Dnieprem ma pozostać nieza-ludnionym dla rozdzielenia posiadłości spornych strefą neutralną (od Humania do Czehrynia i Kaniowa). Sam książę, J. Ch., znalazł rezydencyę dla siebie aż w Niemirowie o parę mil od Braoławia. Gnębił ludność podatkami i zdzierstwem, dopuszczał się okrucieństwa w napadach obłędu, posunął się nawet do rozstrzelania pułkownika bracławskiego bez sądu i winy. Basza turecki kazał go za to aresztować i odesłał do Konstantynopola 1681; lecz gdy Du-kas, hospodar mołdawski, został przez Polaków wzięty w niewolę, sułtan przysłał znów J-a w sierpniu 1685 r. Krótkiem było to powtórne panowanie „księcia". Bogaty kupiec ormiański, Orun, nie opłacił podatku weselnego; za to dom jego został spalony a żonę żywcem ze skóry obdarto z rozkazu J-a. Wskutek zaniesionej przez Oruna skargi, zasiadło trzech baszów do sądzenia tej sprawy w Kamieńcu. J., skazany na śmierć, został uduszony sznurem i strącony z moBtu w wodę, pod ko-

nieć tegoż 3 685 r. Na nim wygasł ród Bohdana.

został gubernatorem archangielskim; po roku jednak podał się do dymisyi i przeniósł się na stałe mieszkanie do swego rodzinnego miasta, Petersburga. Czasy M. Ch-go były okresem zaciętej walki między dwoma kierunkami, jakie wystąpiły do boju na polu russkiej literatury dramatycznej i na scenie. Była to walka tak zwanego dramatu mieszczańskiego, który pojawił się w Rossyi w drugiej połowie przeszłego wieku, z francuską klasyczną tragedyą i komedyą. Repertuar dramatu mieszczańskiego składał się przeważnie ze sztuk Kotze-buego, które ukazały się na scenie russkiej w ostatnich latach przeszłego stulecia. Komedye Kotze-buego były w wielkiej modzie; niektóre z nich, np. Syn miłości, Husyci pod Naumburgiem, dawane były bardzo często i z niezmiernem powodzeniem. To zachęciło russkich autorów do pracy na polu dramatu a liczne ich utwory oryginalne w rodzaju niemieckich dramatów mieszczańskich stały się tak popularnemi, że je nawet speoyalną nazwą „kocebiatinyw ochrzczono. Równocześnie jednak powodzenie niemieckiego dramatu mieszczańskiego

—Antonowicz W. i Bec W. „HeTopHuecKie jijni-Tejin IDro-3ana^Hoii Poccin bb óiorpa4>iaxrb u nop-TpeT3XT>“ (Kijów 1883, str. 31—34).

4)    Helena, córka Bohdana i Anny Somkowny, najstarsza z rodziny, zamężną była: l o voto za Dankiem Wyhowskim, a gdy ten zmarł w niewoli w Kałudze, czy w Moskwie 1659 r., wyszła powtórnie za mąż za Teterę w końcu r. 1660 lub w r.

1661. Na początku 1668 nie jest wzmiankowaną w testamencie Tetery, a więc nie żyła już wtedy (Dr. Antoni J. „Kobiety na dworze Czehryńskim"

„Bibl. Warsz.“ IV, 100, 103, 109; mylnie jednak nazywa autor ją Katarzyną, ponieważ Vol. Leg. IV, 767 wyraźnie wymieniają pod r. 1661 małżonkę urodzonego niegdy Daniela Wyhowskiego urodzoną Helenę Chmielnicką i potomstwo ich. Zgodnie z tern Kochowski: „Clim. 111“ str. 52).

5)    Stefa ni da, córka z pierwszego małżeństwa, zamężną była za Iwanem Neczajem, pułkownikiem (,Vol. Leg.IV fol. 747, Kochowski: „Clim.“ III str. 52),

Umarła około 1660 r. podobno z rozpaczy po śmierci męża, ujrzawszy przywiezione jego zwłoki (So- i szczególna sympatya, jaką mu okazywała publicz-łowjew „Hct. Poccinu XI, 21).    T-Ki    ność, wzbudziły silne niezadowolenie tych literatów,

Chmielnicki Paweł Jan, czyli Janienko był którzy w klasycznej komedyi i tragedyi Francu-krewnym Bohdana, pułkownikiem kijowskim; zde- zów widzieli szczyt doskonałości i prawdziwy ideał gradowany po upadku Wyhowskiego, znajdował się sztuki dramatycznej. Aby przeciwdziałać powodze-jednakże w otoczeniu Jurka Chmielnickiego za cza- niu dramatu mieszczańskiego, a z drugiej strony sów hetmaństwa; na jego „instancyę, stosując się bronić praw klasycyzmu, zwolennicy tego ostatnie-też do komisyi Hadziackiej“ otrzymał nobilitacyę go, mając na czele księcia Szachowskiego, załoźy-i przywilej na Buhajówkę i Berków (Vol. Leg. IV, li pismo „/(paMaTHuecKiS Bf.CTHHin^, które wszak-767). Później był głównym doradzcą tegoż Jurka, że nie osiągnęło swego celu. Dramat mieszczań-jako „księcia Sarmacyi", a więc współwinowajcą ski na scenie russkiej rozwijał się coraz bardziej, w spaleniu i rzezi Kaniowa, Czerkas, Korsunia, budząc sympatyę publiczności ogólnie-ludzką treścią Steblowa, oraz wielu miasteczek i osad nad Taśmi- swoją, i zwolennicy pseudo-klasycyzmu francuskie-ną, a nawet i na Zadnieprzu, w 1678 r. Córka je- go przemódz go nie zdołali. Miał jednak ten kla-go była zamężną za Piotrem Doroszeńką (Antono- sycyzm w dramatycznej poezyi russkiej swoje dowieź i Bec op. cit. str. 32, 33, 81).    T- K-    bre czasy i zdolnych przedstawicieli, których dość

Chmielnickij Mikołaj Iwanowicz, (* 1789 liczny szereg zaczynają Sumarokow (1717—1777), r. w Petersburgu — f 1846 tamże), pisarz drama- Kniaznin, Ozierow, Kriukowskij, a kończą współ-tyczny russki, zręczny naśladowca i tłómacz drama- cześni M. Ch-go, Gniedicz, Katienin, Kokoszkin, P. turgów francuskich XVII i XVIII w., mianowicie: Korsaków, Żandr, Zagoskin. Na tragedyę angiel-Regnarda i Moliera, na których kształcił się i wzo- ską i niemiecką dramaturgowie russey jeszcze ma-rował, jeden ze zdolniejszych przedstawicieli fran- ło w owym czasie zwracali uwagi. Pierwszym cuskiego klasycyzmu w russkiej literaturze drama- utworem dramatycznym M. Ch-go była kom. „To-tycznej, twórca pierwszych udatnych w guście fran- BopyHT>w wyd. w 1817 r.; w roku następnym wy-cuskim wodewilów, które w pierwszej połowie bieżą- szła kom. „Bo3,a,yniHHe 3aMKHu; w r. 1819 wode-cego stulecia były w Rossyi ulubioną nowością, wil „BaóyuiKHHH nanyran“; w 1820 kom. „CeMb Po ukończeniu szkół zaciągnął się do wojska nuTirnip. hr o^hoS HeAfcjrk, hjih HepfcnjHTejiBHBiH⁴* w 1812 r. i jako adjutant naczelnego wodza armii w 182L wodew. „ AKTepw Meat^y coóok), hjih nep-russkiej, księcia Kutuzowa, walczył z Francuzami bhh ^eóiorb t-jkh TpoenoJibCKoii"; w tymże roku podczas wielkiej wyprawy Napoleońskiej na Rossyę kom. „CyateHaro KOHeMB He oÓBń^euib"; a w 1822

W 1815 r. wstąpił do służby cywilnej i przez pewien czas pełnił obowiązki naczelnika kancelaryi generał-gubematora Miłoradowicza. W 1824 roku został mianowany gubernatorem smoleńskim i tern stanowisku miastu, srodze spustoszonemu podczas wojny, oddał wielkie usługi, podźwignąwszy je z gruzów i odbudowawszy na nowo, na co uzyskał od cesarza Mikołaja I-go milion rubli. Niezwykłą troskliwością i mądremi rozporządzeniami przyczynił się też niemało do dalszego wewnętrznego rozwoju Smoleńska. Później, w 1837 roku,

„HoBaa majiocTb, hjih TeaTpaJibHoe cpaaceHie“. Zasługują też na uwagę kom.: „IIIaJiocTH bjho-ÓJieHHbrc^⁴*, „CBhTCKifi: cjiyuaiP, „B3aHMHŁia hc-na ntiTama"; wodew. „KapaHTHHB", „Moh mhuhkb", „HobłiS Ilapncb" i in. Z Moliera Chm. przetłó-maczył Świętoszka i Szkołę kobiet. Do najlepszych jego prac oryginalnych należą: „3HHOBin Bor^aHB XMhjibHHi];Kifi, hjih upucoe^HHeHie Majropoccin* dramat hist.; „PyccKift <DaycTb“, kom.; „L(apcKoe cjiobo, hjih CBaTOBCTBO PyMHHn;eBa“, kom. historyczna, bardzo łubiana w swoim czasie i często da-

E. S.

W. S.

wana na scenie. Wszystkie prace Ch-go wyszły w jednym zbiorze z życiorysem autora pod tyt. „OonnHe-ma XMhjbHHu;Karo“ (Petersburg 1849,2 tomy). Drugi życiorys Ch-go ukazał się w czasopiśmie: „Ce-MefiHBiił Kpyri," za r. 1859, napisany przez Sawi-nowa. Główną i ogólną zaletą komedyj Ch-go jest żywy dowcip, a obok tego miła i wdzięczna krotochwilność kupletów, ton szlachetny, który nie razi widzów niesmaczną grą słów, lub nieprzyzwoi-temi dwuznacznikami, wreszcie ożywiony, lekki, potoczysty język.

Chmielnickie starostwo, na Podolu, w powiecie Latyczewskim. (Obecnie gub. Podolska, pow. Laty-czewski). Według lustracyi z r. 1765 płaciło kwarty złp. 24,050 gr. 6.—Jabłonowski Aleksander „Źródła dziej owe “ (Warszawa 1877, t. V, str. 43).

Chmielnik—nazwa plantacyi chmielu.

Chmielnik, 1) Ch. miasto nadetatowe w gubernii Podolskiej, powiecie Lityńskim, 172 wiorst na pn.-wd. od Kamieńca Podolskiego, a o 30 wiorst na pn.

domów (w tej liczbie 7 murowanych), 88 sklepów, 5 cerkwi prawosławnych 1 kościół katolicki, 1 synagoga. Na północno - wschodnim krańcu wyspy wznosi się stary zamek z basztami, między które-mi wyróżnia się ośmiościenna baszta z półksiężycem i krzyżem; weszła ona w skład budowli cerkwi prawosławnej w 1808 r. Do miasta należy 2;215 desiatyn gruntu, z którego 1,310 d. przypada na ziemię orną, prócz tego miasto posiada młyn wodny. Dochód kasy miejskiej wynosi przeszło 4 000 rs. Chm. słynie z klimatu zdrowego i żyznej okolicy; nosi on na sobie charakter podwójny: miasta przemysłowo-handlowego i osady rolniczej. Środek zamieszkują żydzi i tu występuje cecha miejska; krawędzie zaś miasta, równie jak futory zajęła ludność chrześciańska z charakterem wiejskim; wogóle przeważa pierwiastek rolniczy i dlatego handel miasta nieznaczny. Z rzemiosł wyróżnia się wyrób obuwia dla włościan całej okolicy, zatrudniający przeszło 700 ludzi, wszystkich

ii

&'■

■eWS.

i®

mii

IR¹

-- ‘ '

rrr—•-

Fig. 297. Zamek w Chmielniku.

zaś rzemieślników liczyć można do 900. Przemysł fabryczny prawie nie istnieje, jarmarków niema, tylko w niedzielę i święta odbywają się targi (Teorp. CJiOBapn PocciiłcKoft Hwnepiw).—Porówn. także: „Starożytna Polska“ Balińskiego i Lipińskiego.

2) C h. miasto w gubernii Kieleckiej, powiecie Stopnickim, na połuduie od Kielc i w równej odległości od Kielc i Stopnicy (po 31 wiorst), w okolicy piaszczystej i jednostajnej. W dniu 1 stycznia 1890 roku było 7,890 m-ców stałych (z tych 756 nieobecnych) i 215 niestałych, czyli razem obecnych 7,349 t. j. 3,63 L mężczyzn i 3,718 kobiet; z ogólnej liczby przypadało 19.4% na katolików i 80.6% na żydów. W tymże czasie wiejska gmina Ch. liczyła 5,645 m-ców stałych, 102 niestałych,

zd. od Lityna, na wyspach, utworzonych przez trzy ramiona Bohu i połączonych mostami. Na brzegach Bohu leży przedmieście Uhrynówka i kilka futorów, które zamieszkuje ludność miejska i które z miastem tworzą jedną całość. Kiedy Ch. założony został—niewiadomo; istniał on jednak już w XV w. i w 1448 r. otrzymał przywilej królewski na prawo magdeburskie. W 1500 r. spalili go Tatarzy krymscy. W 1795 r. po przyłączeniu tego kraju do Rossyi i po utworzeniu gubernii Bracławskiej,

Chm., miasto rządowe, stało się powiatowem— a w 1797 r. weszło w skład gubernii Podolskiej w tymże charakterze; wszakże w wykazach 1804 roku w liczbie powiatowych już się nie znajduje.

W 1570 r. było w mieście 320 domów w 1776 r.

497. Według dąnych za 1885 r., Ch. liczył 12,228 in-ców, a według danych za 1870 r., było tu 978 424 nieobecnych, czyli razem obecnych 5,323

(2,551 m., 2,772 kob.) 96.3°/₀ katolików, 0.6°/₀ protestantów ,3.1°/o żydów. Miasto po wielkim pożarze d. 2 sierpnia 1876 r. odbudowało się dość porządnie domami murowanemi, pokrytemi ogniotrwałym materyałem; ulice ma brukowane, rynek < bszerny. Kościół katolicki niewiadomej, lecz bardzo dawnej fundacyi, jest murowany i pochodzi z 1732 r.; wznieśli go swoim kosztem małżonkowie Ożarowscy, lecz wykończony został dopiero w 1787 r.

stępujące: 1) „Dissertatio de humoribus" (Bazylea 1619, 4-o); 2) „Dissert. de elementis" (t-źe 1623, w 4-ce i listy drukowane w Hornunga „Cista me-dica". — Por.: „Roczniki wyd. lek." III, str. 445; „Wizerunki i roztrz. naukowe" (1839), t. XI, str. 145; „Biographie medicale" t. III, str. 272; Mie-scher „Die med. Facultat in Basel" (1860), str. 27. — Jan Łukasz z Chmielnika, może syn poprzedzającego, ogłosił w Bazylei w r. 1621 dysertacyę:

Dr. J. P.

Chmielowa, wieś w król. Polskiem, gub. Łomżyńskiej, powiecie Ostrołęckim, posiada zdrój mineralny, bliżej nieoznaczony.—Porównaj: „Protokół posiedzenia komisyi balneologicznej w Pamiętniku towarzys. lekars. warszawskiego 1870“ (t. LXXIV Str. 18).    Dr. A. P.

Chmielowe, wynagrodzenie, udzielane piwowarowi przez sprzedającego chmiel. Od beli, zawierającej w sobie około 10 pudów, u nas płaci się rs. 5. Jest to powszechnie w chmielowym handlu przyjęty i uprawniony zwyczaj, o czem właściciele bro-

R. M.

Ch. posiada szkołę elementarną, sąd gminny, dom „De angina", przytułku, stacyę telegraficzną i pocztową; odbywa się tu rocznie 6 jarmarków: we środę po św. Wicie i we czwartki po 3-ch Królach, po św. Józefie po św. Idzim, po św. Michale i po św. Andrzeju Ap. Handel, mało ożywiony, spoczywa w ręku żydów. Przemysł większe ma znaczenie i zawiera się głównie w garbarniach; wyrabiają nadto piwo, machiny rc-lnicze, mydło i sukno pośledniejszego gatunku. Ch. jest jedną z najdawniejszych osad w Ma-łopolsce; w dziejach pamiętny jest klęską, jaką Polacy ponieśli od Tatarów d. 18 marca 1241 roku.

Krót-

Była to pierwotnie wieś, którą przywilej Zygmunta warów wiedzą.

Chmielowiec (.Hepialus. Fajir.), zwany kowąsem, jeden z licznych rodzajów rodziny Swidrowców (Xylotropha), owadów Ł u s ko-skrzydłych czyli Motyli. Przedstawiciele tego rodzaju odznaczają się wąsikami bardzo krótkiemi, zaledwie dłuższemi od głowy; trąbkę mają słabo rozwiniętą, skrzydła wązkie, tylne przy podstawie odsunięte od przednich. — Gąsienice o 16-u no gach, z główką połyskującą i tarczą ciemniejszą na karku. Znanych jest kilka gatunków tego owa du, z których najważniejszy jest: Cb, właściwy, H humuli L. Samiec ma skrzydła srebrzyste z wierz *chu, od spodu szaro-brunatne; samica posiada prze dnie skrzydełka blado żółte z ceglastemi podłuż nemi plamkami, tylne skrzydła szarawo-źółte. Do rasta do 43—68 mm. szerokości w siągu skrzydeł — Dorosłe owady pokazują się w maju, czerwcu i lipcu, na wilgotnych łąkach, mianowicie w oko licach górzystych. Gąsienica żółtawa, z ezarnem punktami, ciemną głową, żyje na korzeniach chmie lu od lipca do kwietnia. — Poczwarka ciemno żółto-brunatna. — H. lupulinus. L.. H. hectus L

Augusta z 1551 roku, dany Janowi Oleśnickiemu, podniósł do rzędu miast z prawem niemieckiem.

Nowe to miasto było przytułkiem dla różniących się w wierze i pod opieką możnych dziedziców, Samuela i Mikołaja Oleśnickich, wzrastało szybko i zaludniało się akatolikami, którzy posiadali tu zbór i utrzymywali szkołę; ich przełożeni byli zwykle ludzie uczeni, a w tej liczbie pastor Jerzy Scho-mannus, aryanin, zmarły w Ch-u w 1591 r. Popełniane w różnych miejscach gwałty na zboracli i doznawane prześladowania, sprawiły, że różnc-wiercy do Zygmunta III wysłali deputacyę z 25 osób, z Janem Płazą, starostą Lubaczowskim, na czele. Po Oleśnickich Ch. przeszedł do rodziny kalwińskiej Głuchowskich, którzy zbór utrzymywali tu aż do 1689 r. W tej epoce odbywały się aryańskie synody prowincyonalne wiatach 1644,1650,

1663, 1666, 1676. Zbór Chmielnicki należał do najznaczniejszych i najlepiej uposażonych w Mało-polsce. fo wyrugowaniu aryanów zajęli opuszczone siedziby żydzi, a rozszerzając się coraz bardziej, przewyższyli z czasem ludność chrześciańską. —

A. S.

Porów. „Starożytna Polska", „Słown. geograf".And-s- i t. p.

Chmielowski Benedykt, ksiądz, erudyt polski z połowy wieku XVIII, nieznany dotychczas ze szczegółów biograficznych; wiadomo tylko, że w r. 1745 był dziekanem rohatyńskim na Rusi Czerwonej, oraz proboszczem w miasteczku Firlejowie, na Pokuciu o 6 mil od Lwowa, a także w Podkamie-niu; potem został kanonikiem kijowskim. Znany jest głównie z dzieła encyklopedycznego, ułożonego chaotycznie i bez krytyki, językiem makaro-nicznym p. t. „Nowe Ateuy albo Akademia wszelkiej scyencyi pełna, na różne tytuły, jak na clas-ses podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana" (Lwów 1745/6, dwie części, str. 896, 789). Pierwsze to wydanie widoczuie miało powodzenie w czasach ciemnoty saskiej, gdyż

Z Chmielnika Marcin [Chmielecius, a Cłimiel-nick] (* w Lublinie d. 5 listopada r. 1559 — f w Bazylei d. 3 lipca r. 1632), lekarz i filozof polski. Mając lat 18 udał się do Bazylei i wstąpił na wydział filozoficzny; ukończywszy go, przeszedł na lekarski i obroniwszy rozprawę „De pleuritide"

(Bazylea 1587. Oporinus w 4-ce str. 7), przez dziekana ówczesnego, słynnego Feliksa Platera, na doktora med. był promowanym. W r. 1589 objął w uniwersytecie bazy lej skim katedrę logiki i przed-. miot ten wykładał przez lat 21; w 1610 mianowany profesorem fizyki i medycyny wewn.; w r. 1612 wybranym został na radzcę wydziału lekarskiego (consiliarius) i pięciokrotnie godność dziekańską piastował. Jako praktyk cieszył się powodzeniem wielkiem i był też lekarzem przybocznym dwu biskupów bazylejskich. Oprócz wyżej przytoczonej dys- j niebawem znacznie powiększone wyszły „Nowe Ate-sertacyi, znane są bibliografom jeszcze prace na- j ny“ w 4 grubych tomach od r. 1753 do 1756 i bar-

P. Chm.

dzo długo, zwłaszcza w zapadłych kątach prowin-cyi, były poczytywane za księgę istotnie pełną mądrości. Dla historyka cywilizacyi mają one tę wartość, iż są zwierciadłem tego stanu umysłowości naszej, jaki się pod wpływem lichego wychowania i zerwania stosunków naukowych z Europą wyrobił. W pierwszem wydaniu wylicza autor dzieła, z których korzystał przy układaniu „Nowych Aten“; szczupła to biblioteczka, około 30 utworów wynosząca. Drugiem dziełem Ch-go jest „Zbiór krótki herbów polskich, oraz wsławionych cnotą i naukami polaków" (Warszawa 1763); jest to wyciąg z Nie-sieckiego. Jemu też zazwyczaj przypisują „Kazania na niedziele, święta, pasye i na niektóre nabożeństwa w ciągu roku przypadające", oraz przeszło 18 razy, nawet w XIX wieku przedrukowywany: „Bieg roku całego na chwałę i cześć Boga w Trójcy jedynego etc. przepędzony, albo Modlitwy na wszystkie święta etc." (Lwów 1777), ale na tern ostatniem dziele przed imieniem Benedykt czytamy Joachim, czego w „Nowych Atenach* nienapoty- , kamy. Ch. wystawił sobie w Firlejowie plebanię, ] która uchodziła za arcywzór przybytku nauk. Pełno tam było wierszem i prozą, po polsku i po łacinie, napisów wewnątrz i zewnątrz domu, nad bramą, nad furtką, nad studnią, nawet nad budą dla psów; pełno było allegorycznych na ścianach zdań z pisma św. W ogrodzie urządzona była kalwarya, pustynia, pieczary, posągi świętych, altany, a wszędzie górnolotne napisy i uwagi. W kościele podo-bneż napisy na nagrobkach, po ścianach i ławkach. Wszystko budziło u spółczesnych podziw dla mądrości uczonego plebana.

Chmielowski Adam, malarz polski, kształcił się w Monachium około r. 1870, mając lat około 30, rozwinął się też daleko głębiej estetycznie i teoretycznie niż technicznie. Wysokie napięcie uczuciowe i zdolności umysłowe sprawiły, że Ch. w pracach swych okazywał skłonność największą do przedmiotów allegorycznych, dramatycznych, poetycznych i religijnych—lubo nie kościelnych. Stąd też płynęło poczucie kolorytu wielce wytworne i trafne, przewyższające o wiele technikę rysowniczą, której nie mógł rozwinąć w sobie, późno dziedzinę sztuki malarskiej objąwszy, stąd też Ch. został pierwszym u nas i najczystszej wody impre-syonistą, t. j. zasadzającym wrażalność obrazu na koloryźmie. Jednym z najwyborniejszych obrazów tego kierunku był Ch-go „Ogród miłości", w którym formy postaci mgliste i niedość wyraźnie określone, lubo poprawnością tchnące, tonęły w barwach niezmiernie poetycznych, o miedzę grapiczą-cych z niedającą się ująć w formy plastyczne muzyką. Nie należy utrzymywać wszakże, żeby Ch. rysować nie umiał, świadczą o tern obrazki figurowe; „Kwaterunek", „Polowanie", „Widzenie' ś-tej Małgorzaty", „Kameduła" (ostatni), z dawniejszych zaś „Pogrzeb samobójcy". W r. 1888 Ch. porzucił sztukę i poświęcił się z całym zapałem pięknej duszy sprawom miłosierdzia; przebywa stale w Krakowie, Pracował w Warszawie pomiędzy latami 1874 a 1880, następnie w Krakowie. w- °-

Chmielowski Antoni ks. (* 1841 r. we wsi Za-wadyńcack, w gub. Podolskiej). Początkowo uczył się w Zawadyńcach, a od r. 1855 uczęszczał do progim-nazyum w Warszawie na pl. św. Aleksandra. R. 1862 wstąpił do seminaryum duchownego u św. Krzyża w Warszawie i w d. 19 września 1865 r. przyjął mino-res (święcenia mniejsze) z rąk biskupa, Henryka hr. Platera, sufragana Łowickiego. Studya akademickie rozpoczął r. J864 wWarsz. a ukończył 1868 w Petersburgu ze stopniem magistra św. teologii. Biskup Maksymil. Staniewski, suffr. Mohylewski, udzielił mu wyższych święceń; presbyterem został Ch. w d. 16 marca 1868 r. Powróciwszy do Warszawy, spełniał przez 10 lat obowiązki wikaryusza parafii św. Trójcy, a następnie u św. Krzyża, wykładając jednocześnie naukę religii w szkołach i ochronach, oraz pomagając młodzieży w przygotowaniu się do stanu duchownego. W r. 1875 przez trzy miesiące odbywał pielgrzymkę do Jerozolimy, Lourdes i Padwy. Od r. 1878—1888 był wikaryuszem przy kollegiacie

V-,

Ł.

Sm

Kig. ?98. Chmie'ows'<i Antom ks.

Łowickiej, gdzie odnowił kaplicę Najśw. Sakramentu i uporządkował bibliotekę, a z rękopismów wydał życiorysy niektórych znakomitych osób. Od r. 1888 dotąd jest rektorem kościoła po-Bernardyń-skiego w Łęczycy i przyprowadził tę świątynię do należytego porządku, poprawiwszy dachy, odnowiwszy 6 ołtarzy, ambonę i t. d.; nadto zaś wyre-staurował mieszkanie, a w ogrodzie zasadził 200 sztuk drzew owocowych. Kapłan to cichy, pobożny i pracowity. Obok obowiązków swojego stanu wytrwale zajmuje się jako autor i wydawca ogłaszaniem dzieł treści religijnej; z jego własnych jedne są przeróbkami, inne całkiem oryginalne 1) „Kazania o rzeczach ostatecznych* (1879, 2 wydania); 2) „Kazania o dobrych uczynkach" (1880); 3) „Kazania na niedziele i święta całego roku" (2 tomy, 1880 i 82); 4) „Nauki na niedziele i święta całego roku" (3 tomy, 1887, 92 i 93); 5) „Życiorys Stanisława Karnkowskiego, arcybiskupaGnieźn." (1885); 6) „Życiorys Jana Dymitra Solikowskiego, arcybiskupa Lwowskiego" (1891); 7) „Życierys Andrzeja Załuskiego, biskupa Płockiego" (1883); 8) „Żywot św.

storya Now. Test.* (tamże).

Ks

Ignacego; 9) „Żywoty św. Leonarda, Antoniego, Aleksandra, Józefa, Kazimierza, Stanisława, Wiktora, Emilii i Natalii": 10) „Życie według wiary i rozumu* (1890); 11) „Maksymy św. Ignacego* (1886);

12) „Rekollekcye ks. Tomasza Młodzianowskiego* (1889); 13) „Pamiątka rekollekcyj“ (1883); 14) „Żywot Małgorzaty Bosko* (1893); 15) „O prawdziwej skrusze serca” (1891); 16) „Zachęta do doskonałości* (1890); 17) „Konferencye o rzeczach ostatecznych F. R. R. Belarmina, kardynałau (1888); 18) „Kwiateczki duchowne Ludwika Blozyusza (1888); 19) „Konferencye o sprawie zbawienia* (1894); 20) „Kazania wielkopostne Andrz. Załuskiego, biskupa Płockiego*; 21) „Kazania o chwalebnej Eucharystyi Stan. Karnkowskiego. arcybiskupa Gnieź. “ 22) „Kazanie o dwojakim kościele Stan. Karnkowskiego, arcybiskupa Gniez.* (1884); 23) „Histo-rya Star. Testamentu* (Częstochowa 1884); 24) „Hi-

R. F.

Chmielowski Piotr (• 19 lutego 1848), współczesny krytyk, historyk literatury, profesor, urodził się we wsi Zawadyńcach, malowniczo położonej nad małym dopływem Smotrycza w pow. Kamienieckim, około 50 wiorst od Kamieńca Podolskiego. — Kościół parafialny znajduje się w poblizkiem miasteczku Gródku. Skąd pochodzili i kiedy się osiedlili tu Chmielowscy—niewiadomo; rodzina tego nazwiska ukazuje się na Wołyniu w okolicy Łucka już w XVI w. Ch.—ojciec Ignacy, wraz z dwoma synami: Antonim i Adamem przeniósł się r. 1855 do Warszawy, dokąd we dwa lata potem pośpieszyła też matka (Marya z Węglowskich) z trzecim synem Piotrem. Ten nauki początkowe pobierał w szkole dwuklasowej przy ulicy Bednarskiej, a następnie w 5-klasowym oddziale gimnazyum realnego przy placu św. Aleksandra. Oddział ten przekształcony został r. 1862 na gimnazyum filologiczne. Nauczycielami języka polskiego byli tu: E. Siwiński, Fuk, Boczyliński, F. S. Dmochowski. Po ukończeniu gimnazyum r. 1866 wszedł Ch. do Szkoły Głównej na wydział filologiczno-historyczny i zapisał się na sekcyę klasyczną. — Ostatni rok swych studyów (1869 — 1870) przebył w świeżo utworzonym, na miejscu zwiniętej Szkoły Głównej, uniwersytecie. W trzy lata później wyjechał do Lipska i tam (w r. 1873 i 1874) uzupełniał swe studya, słuchając wykładów Drobischa, Heinzego, Peschla. Dla uzyskania stopnia doktora filozofii, napisał rozprawę: „Die Bedingungen der Entstehung des Willens* (Lipsk 1874). Zetknięcie się bliższe z pracowniami, prze-rabiającemi i zbogacającemi nieustannie zasoby wiedzy ludzkiej, dostarczyło zapewne Ch-mu wielu pożytecznych wskazówek i wzorów dla dalszej pracy naukowej, lecz nie wpłynęło ani na kierunek tej pracy, ani na zasadnicze pojęcia, które spotykamy już w spoistej całości, dobitnie i jasno wypowiedziane w rozprawach ogłoszonych przed wyjazdem do Lipska. W czasie pobytu w Szkole Głównej uzupełniał on wiadomości nabywane z wykładów rozległą lekturą. Obok rozczytywania się w dziełach pisarzów starożytnych, przyswajał sobie najważniejsze rezultaty pracy naukowej i myśli filozoficznej Zachodu, a jednocześnie! rozszerzał *i pogłębiał — w częśoi pod wpływem wykładów Tyszyń-skiego — znajomość pomników dawnej i nowszej literatury polskiej. — Wraz z całem gronem zabierających się wtedy do działalności literackiej towarzyszów, zaczyna Ch., pod wpływem reakcyi przeciw wybujałemu idealizmowi lat niedawnych, nie od poezyi, lecz od krytyki i filozofii. Już w r. 1867 pomieszcza w „Przeglądzie Tygodniowym* sprawozdanie z literatury niemieckiej. Od r. 1868 do 1871 zasila dział sprawozdań krytycznych w „Bibliotece Warszawskiej*. Między innemi umieszcza tu obszerne i gruntowne oceny wydanych podówczas przekładów polskich Horacego i Cycerona, oraz przeglądy całorocznej produkcyi powieściopi-sarskiej i dramatycznej. Od r. 1872 ogłasza prace swe w dwu pismach, które stały się organami grupy „młodych*, a mianowicie: w założonym wtedy dwutygodniku, p. t.: „Niwa" i przekształconym pod nową redakcyą „Opiekunie DomowyraM. W pierw-szem z tych pism pomieszcza między innemi obszerną rozprawę, p. t.: „Geneza fantazyi", (osobno wydana, Warszawa 1873), w której złożył dowody zarówno swego uzdolnienia do analizy zjawisk i procesów życia duchowego wogóle, a twórczości artystycznej w szczególności, jak i rozległego oczytania i znajomości rezultatów najnowszych badań na polu psychologii, językoznawstwa, mitologii porównawczej i krytyki artystycznej. Rozpoczynając zawód krytyka, Ch. zaznaczył w tej pracy stanowisko, z jakiego oceniać będzie pojawy twórczości duchowej. Otóż stanowisko to, scharakteryzowane jasno i stanowczo w „Genezie fantazyi*, jak i w rozprawie „Artyzm i artyści", pisanej w Lipsku (r. 1873), przedstawiało doniosły krok naprzód, dokonany w rozwoju naszej krytyki. Od czasów Brodzińskiego i Mochnackiego za podstawę oceny utworów literackich brano stosunek ich do ducha narodu, ducha ludzkości i ogarniającego wszystko ducha ogólnego. Dzieła sztuki czy pomniki piśmiennictwa były uważane za mniej lub więcej szczęśliwe i wierne odbicie pewnych stanów i stron tyoh nieujętych duchów. Stopniowo jednak wprowadzano do krytyki tło historyczne, charakteryzując faktami dziejowemi ducha narodu i zaczęto doszukiwać się oddziaływania wzajemnego różnych literatur na siebie, znaczenia odrębnych epok w rozwoju jednej literatury i wpływu wydatnych pisarzów na całe grupy naśladowców. Najsumienniejszy i najwięcej zasłużony z krytyków poprzedniej epoki, Aleksander Tyszyński, w wydanych r. 1870 „Zasadach krytyki powszechnej* postawił niejako kamień grobowy dla kierunku i metody, której był przedstawicielem. Skreślona r. 1865 przez Spasowicza „Hi-storya literatury polskiej* opiera pomniki literatury na podścielisku stosunków społecznych i życia politycznego. Pierwszy dopiero Ch., pod wpływem nowych kierunków w nauce, filozofii i krytyce, na Zachodzie rozwiniętych, uznaje dzieła sztuki i literatury za zjawiska, wynikające ze skombinowa-nych procesów psychicznych, zależnych zarówno od indywidualnych właściwości, jak i ogólnych praw duchowych, opierając przez to ocenę krytyczną i objaśnienie tych zjawisk na trwałym real-

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

nym gruncie. Skoro rozwój duchowy jednostki zostaje w ścisłym związku z jej otoczeniem i działa-jącemi na nią wpływami, przeto dzieła tej jednostki będą odbijały nastrój otoczenia, tudzież prądy pojęciówe i uczuciowe danej chwili. Nowe to stanowisko i związana z niem naukowa metoda badania zjawisk artystycznych, o ile ułatwia osiągnięcie trwałych rezultatów i zmniejsza tak szeroki dawniej wpływ subjektywnych poglądów i upodobań na ocenę i klasyfikacyę zjawisk, o tyle znowu zwiększa znacznie zakres pracy przygotowawczej. Ch. jeszcze przed wyjazdem do Lipska zapoznaje się z nowemi kierunkami myśli filozoficznej i nauki w Niemczech, Francyi i Anglii. Zna już prace Wundta, Helmholtza, Maxa Mullera, Milla, Bain’a, Taine’a. A obok tego zapoznał się zarówno z klasykami starożytnymi, jak i ważniejszymi tworami literatur nowożytnych, polskiej przedewBzystkiem. Gdy najznakomitsi przedstawiciele naszej krytyki, jak: Klaczko, Siemieński, Małecki, Tarnowski, Ty-szyński, rozbierając pewne utwory lub oceniając całkowitą działalność pisarza, bardzo pobieżnie traktują łączność zachodzącą między danem dziełem lub postacią a pokrewną grupą poprzedzających i współczesnych, za podstawę zaś sądu swego biorą pewne idee metafizyczne, estetyczne, etyczne, religijne i polityczne niekiedy, — to Ch. przeciwnie bada starannie związek rozbieranego utworu ze współczesnemi zjawiskami i stosunek jego do poprzednich, a pojmując należycie konieczną zależność utworu od psychicznej organizacyi autora, jej właściwości bierze za podstawę główną swego sądu. Nie wyłącza to u niego stosowania w ocenie odwiecznych, ogólnie przyjętych wymagań estetycznych, wypływających z naszej organizacyi duchowej. Przeciwnik zasady „sztuka dla sztuki*, którą potępił w rozprawie „Artyzm i artyści*, wprowadza Ch. do swej krytyki, jako stały czynnik, wzgląd na użyteczność społeczną dzieła sztuki. Ten wzgląd jedynie ogranicza szeroką tolerancyę, z jaką rozbiera on najsprzeczniejsze z własnemi przekonania i dążności, rozwijane w ocenianych utworach. Na złagodzenie indyferentyzmu, z jakim, odpowiednio do wymagań nowej metody, stara się traktować rozbierane dzieła, wpływa także punkt widzenia pedagogiczny, ze względów użyteczności społecznej zajmowany przez Ch. w ocenach, zwłaszcza prac poczynających pisarzów. Poglądy te i przekonania stanowić będą podstawę róź-nokierunkowej działalności Ch-go, przedstawiającej trzy główne pola pracy: pedagogiczne, redaktorsko-wydawnicze i historyczno-krytyczne. Zawód pedagogiczny rozpoczął przyjęciem w roku 1870 miejsca nauczyciela prywatnego na wsi. Powróciwszy po roku do Warszawy, obok prac literackich, oddawał się nauczaniu języka i literatury polskiej, zarówno w zakładach prywatnych żeńskich, jak i prywatnie. — Zajmując się żywo sprawą wychowania, ogłaszał w tej kwestyi rozprawy i dziełka: „Dom i szkoła" w „Opiekunie Domowym* (r. 1872); „Co wychowanie z dziecka zrobić może i powinno* (Warszawa 1874); „Książka do czytania"

Encykl. Powił Uaitr. T. XII.

(Warszawa 1875); „Dziesięć lat z dziejów wychowania w Polsce* (w „Bluszczu" 1877); „Pierwsza w Polsce książka o wychowaniu" (w „Bluszczu*

1878); „Poezya w wychowaniu" (Wilno 1881). — Jako współpracownik „Encyklopedyi wychowawczej", pomieścił w niej cały szereg żyoiorysów pedagogów polskich i pisarzów wybitniejszych i prócz tego obszerny, wyczerpujący artykuł: „Czasopisma dla dzieci". Jako główny kierownik pożytecznego wielce dzieła: „Złota przędza poetów i prozaików polskich* ("Warszawa 1884 — 87, 4 t.) opracował tam, obok ogólnego zarysu dziejów dawniejszego piśmiennictwa (do r. 1820), cały szereg treściwych biografij pisarzów polskich, poprzedzających starannie dobrane wyjątki z ich dzieł. Jako krytyk rozpatruje i ocenia oryginalne utwory z zakresu literatury dla ludu i młodzieży. — Pracę redaktorską rozpoczął już w roku 1872 jako członek redakcyi

Si?

HH

ii

Fig. 299. Chmielowski Piotr.

„Opiekuna Domowego*. W r. 1878 objął kierownictwo założonej przez Lewestama „Biblioteki najcelniejszych utworów literatury europejskiej* i w tern wydawnictwie, obok starannych przekładów najwybitniejszych utworów obcych literatur, pomieścił dzieła ważniejszych pisarzów polskich, zaopatrzone we wstępy biograficzn o-krytyczne, słowniki archaizmów i wydane z możliwą dbałością, o poprawność tekstu. Naprzód ukazał się wybór pism Krasickiego (w części tylko pod kierunkiem Ch-go), następnie wyszły: „Wojna Cho-cimska" Wacława Potockiego (Warszawa 1880), pierwszy raz pod nazwą autora ogłoszona (z dodaniem „Peryodów* na śmierć syna i „Wetów parnaskich" z rękopisu wydanych), następnie Naruszewicza „Wybór poezyi" (Warszawa r. 1882), mieszczący wszystkie godniejsze uwagi utwory ze-

92

sce".

brane z oddzielnych druków i pism peryodycznych, tudzież kilka listów (z rękopisu) i memoryał o napisaniu historyi polskiej. W tejże „Bibliotece" wyszło pierwsze zbiorowe, o ile można zupełne, wydanie poezyi Andrzeja Morsztyna (Warszawa 1883) i jedyne zbiorowe wydanie pism Łukasza Górnickiego (Warsz. 1886, 3 t.). Pod redakcyą Ch-go wychodzą też zbiorowo opracowane obszerne „Dzieje literatury powszechnej" (obecnie IV tom rozpoczęty), jedyna w naszem piśmiennictwie wyczerpująca, oryginalnie opracowana książka. Od r. 1880 jest Ch. redaktorem „Ateneum", miesięcznika, zajmującego jedno z najpoważniejszych miejsc w szeregu czasopism polskich. Bierze przytem Ch. czynny udział jako członek komitetu redakcyjnego i kierownik działu literatury polskiej w wydawnictwie niniejszej „Encyklopedyi", w której, obok licznych życiorysów, znajdujemy obszerniejszą pracę jego o „Akademiach" polskich. Obok tego od czasu do czasu pomieszcza oceny krytyczne, studya literackie w ważńiejszych pismach codziennych i tygodniowych, jak: „Tygodnik illustrowany", „Wędrowiec", dawniej w „Kłosach”, „Bluszczu", „Echu muzycznem", „Świecie" krakowskim. — Jako krytyk i historyk literatury, rozpocząwszy swą działalność od sprawozdań i rozbiorów nowo - pojawiających się utworów, ogłosił naprzód dziełko: „Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego" (Warsz. 1873, 2 wyd. 1880, 3 wyd. 1886), cieszące się, dzięki żywej i barwnej charakterystyce postaci bohaterek utworów wielkich poetów, po-czytnością i uznaniem daleko większem, niż późniejsze, większej znacznie wartości, prace. Przygotowując się studyowaniero arcydzieł obcych literatur do oceny pomników ojczystego piśmiennictwa, ogłasza kilka prac świadczących o rozległości horyzontu umysłowego u młodego krytyka. Jako dalszy ciąg wspomnianych powyżej ocen przekładów klasyków starożytnych pisze teraz rozbiory tłó-maczeń Sofoklesa („Aten." 1875), Iliady („Aten." 1877) i Eurypidesa („Aten." 1883), obok tego rozprawy: „Rousseau w setną rocznicę zgonu" (Warszawa 1878); „Goethe, zarys biograficzno-literacki" („Ateneum" 1878 r.). Do tej grupy prac Ch-ego należy także przekład „Wilhelma Meistra", Goethego, ogłoszony świeżo (1893 roku) w „Bibliotece najcelniejszych utworów", jedyny w naszem piśmiennictwie.—Siedząc bacznie wpływ prądów pojęciowych zachodnich na rozwój filozofii w Polsce, pomieszcza Ch. swe rezultaty w pracach: „Pierwszy uczeń A. Comte’a („Niwa" 1874); „Kremer i Taine o sztuce w Grecyi" („Niwa" 1875); „Józef Kremer" („Niwa" 1875); „Karol Libelt" („Gazeta Polska" 1875 r.); „Najnowszy, a jednak stary zwrot w filozofii naszej" (Aten." 1881); „Hipolit Taine" (t-że 1893); „August Cieszkowski" (t-źe 1894). — Przełom w pojęciach, jaki się dokonał w naszem społeczeństwie i odbicie się tego przełomu w piśmiennictwie, przedstawił Ch. w pracy: „Zarys literatury polskiej z ostatnich lat szesnastu" (Wilno 1881), wydanej następnie w szerszych rozmiarach p. t.: „Zarys literatury polskiej z ostatnich lat dwudziestu" (Warszawa 1886), a obecnie

wyjść mającej w trzeciej edycyi (lat 30). — Charakteryzując w niej śmiało dwa główne obozy i ich przedstawicieli, wywołać musiał Ch. niezadowolenie wielu i żywe protesty. W imieniu niezadowolonych wystąpił z namiętną oceną Adam Goraj (w „Kur. Warsz.“), a po części Henryk Sienkiewicz (w „Gaz. Pol."); w obronie Ch-ego stanął Jeż w ogłoszonym osobno liście, Józef Kotarbiński iin. Wyjątkowo tylko zwraca się Ch. w swych studyach ku postaciom i zabytkom dalszej przeszłości. Do tej grupy prac należą: „Sobótka" (rozbiór dwu utworów: Kochanowskiego i Goszczyńskiego — pomieszczony w „Tyg. Ilustr." 1874); „Charakterystyka Ignacego Krasickiego" („Niwa" 1879); „Zapomniany poemat Wacława Potockiego" (w „Tyg. Ilustr." z r. 1881); „Epopeja z czasów saskich" (w Aten." z r.

1883); „Ostatnie lata życia Kochanowskiego" („Kłosy" z 1884). Prace te weszły też w skład I-go tomu zbioru prac Ch-ego p. t.: „Studya i Szkice" (Kraków 1886). Oprócz tego pomieścił w „Echu Muzycznem": „Szkice z dziejów dramatu w Pol-— Pojmując doniosłość obowiązków krytyka jako kontrolera pokarmu umysłowego szerokich kół czytelników, oddaje się Ch. z nieporównaną sumiennością i wytrwałością rozpatrywaniu i ocenie zarówno dawniejszej literatury powieściowej, jak i wszystkich nowych utworów w tej gałęzi piśmiennictwa. Zacząwszy od oceny pism Zbigniewa (Maryi Sadowskiej) i charakterystyki Zacharyasie-wicza, pomieszczonych r. 1873 w „Opiekunie Domowym", ogłasza z kolei cały szereg gruntownych zawsze, a niekiedy świetnych pod względem pochwycenia właściwości duchowych pisarza, rozpraw o nowszych powieściopisarzach, jak: Michał Czajkowski (r. 1871), Henryk Rzewuski (w r. 1877), Zygmunt Kaczkowski (1876 — 79), Józef Kraszewski (w „Książce pamiątkowej" z r. 1879), Teodor Tomasz Jeż (1882 r.), Henryk Sienkiewicz (1880—84). Studya te, drukowane pierwotnie przeważnie w „Niwie", zostały pomieszczone z pewne-mi zmianami w zbiorowem wydaniu p. t.: „Nasi powieściopisarze" (Kraków 1887). Dalszym ciągiem tych studyów są ogłoszone później: Ludwik Sztyr-mer (w „Aten." z r. 1882), Charakterystyka i ocena utworów Orzeszkowej, pomieszczona przy jubi-leuszowem wydaniu jej powieści „Bene nati" (r. 1893) i obszerna praca o Józefie Korzeniowskim, drukowana w „Tygod. Ilustr." (1892—1893). Do tej grupy prac można też zaliczyć obszerną ocenę działalności literackiej Blizińskiego („Wiek" z r.

1893) , Kazimierza Zalewskiego (w „Echu Muz."

1894) , Klemensa Junoszy (w „Aten." 1894). Naj-zasłużeńszemu wytwórcy tego chleba powszedniego dla dusz, Kraszewskiemu, poświęcił Ch., jedyny zapewne człowiek, który przeczytał wszystko, co napisał ten niewyczerpany pracownik, oddzielną książkę p, t.: „Józef Ignacy Kraszewski — „ZaryB biograficzno-literacki" (Kraków 1886 r.). Zarazem dbając o zużytkowanie tego, co w olbrzymiej ilościowo spuściźnie literackiej Kraszewskiego posiada trwalszą wartość, zajmuje się Ch. wydaniem „Wyboru pism Kraszewskiego", w którym pomieścił między innemi bogaty zbiór drobnych obrazków

w osobnej broszurze.

i artykułów tego pisarza, odgrzebanych z roczników różnych czasopism. Każda z 10-u seryi tego zbioru jest poprzedzona wstępem objaśniającym zawarte w niej utwory, ugrupowane na podstawie pokrewieństwa treści i formy. Z wyjątkiem dwu seryi, mieszczących utwory dramatyczne i powieści z czasów rzymskich, wszystkie inne wyszły pod redakcyą i według wyboru Ch-ego. Interesując się żywo występami nowych pracowników na polu po-wieściopisarstwa, ocenia on każdy nowo-pojawiają-cy się utwór, juź-to w oddzielnych recenzyach, już w zbiorowych przeglądach, umieszczanych w „Ateneum** p. t.: „Debiuty powieściopisarskie*. Rozwój umysłowy kobiet i objawy ich działalności piśmienniczej zajmują żywo Ch-ego. Oprócz wspomnianego już studyum o Zbigniewie (Sadowskiej), ogłosił on cały szereg rozpraw poświęconych objawom umysłowej działalności kobiet naszych. Część tych rozpraw weszła w skład dzieła: „Autorki polskie** (Warsz. 1885). Przedstawia tu nam Ch. kolejno: Maryę ks. Wirtemberską (Czartoryską), Klementynę Hofmanową, Elżbietę Jaraczewską, grupę Entu-zyastek i najwybitniejszą z nich Narcyzę Żmichow-ską, wreszcie Julię Wójkowską, Eleonorę Ziemięcką, Ewę Felińską. Rozmiarami, bogactwem szczegółów i trafnością oceny, wyróżniają się tu rozdziały poświęcone Tańskiej i Żmichowskiej. Oceny twórczości autorek należących do następnego pokolenia; Zbigniewa, Konopnickiej, Orzeszkowej, Ostoi, Estei, skreślone w różnych czasach przez Ch-ego, tworzą gotowy już niemal materyał dla drugiego tomu „Autorek**. — Najważniejszym ze zjawisk naszego życia duchowego w zakresie literatury jest rozkwit poezyi narodowej za sprawą Mickiewicza. Zbadaniu warunków, które przygotowały ten rozkwit i rozbiorowi jego pojawów poświęcił Ch. cały szereg studyów. Pierwszemi pracami z tego zakresu były: „Towarzystwo szubrawców* („Tyg. Ilustr.* 1878) i świetny rozbiór „Listów z podróży Odyńca* (Aten.* 1878). Do wydanego w r. 1879 przekładu dzieła M. Carrióre’a „Sztuka i literatura w XVIII i XIX w.“ dodał obszerny rozdział: „Pogląd na poezyę polską w XIX stuleciu*. Praca ta i z tych lat pochodzące rozprawy o Kazimierzu Brodzińskim, Bohdanie Zaleskim, „Towianiźmie* Słowackiego, „Korespondencyi** Krasińskiego i „Balladach* Zana, wypełniają drugi tom „Studyów i Szkiców* wydanych r. 1886. — W r. 1879 pomieścił w „Ateneum** rozprawę „Towiański i Mickiewicz*, a w roku 1883 obszerną pracę p. t.: „Liberalizm a obskurantyzm*, opartą na mozolnie zebranym materyale z czasopism, druków ulotnych i innych dokumentów a przedstawiającą proces przekształcania się pojęć śród intelligencyi litewsko-russkich obszarów w pierwszej ćwierci obecnego stulecia.— Praca ta, niepospolitej wartości, oczekująca dotąd oddzielnego wydania, stanowi właściwie wstępny tom do najważniejszej z prac Ch-ego, poświęconej Mickiewiczowi. Dzieło to p. t.: „Adam Mickiewicz, zarys biograficzno-literacki*, ukazało się w r. 1886 (Warszawa-Kraków, 2 tomy). Biografię wielkiego poety, opowiedzianą z możliwą ścisłością, jasnością, przy uwzględnieniu wszelkich danych mogących

rzucić światło na rozwój duchowy wieszcza, splata Ch. z genezą i charakterystyką jego utworów. Jeden z najznakomitszych pracowników na polu dziejów literatury polskiej, prof. uniwersytetu berlińskiego A. Brueokner, powiada w swej chłodnej i treściwej ocenie tego dzieła: „Poważną a mądrą swą książką zapełnił P. Ch. lukę, która w historyi literatury dotkliwie czuć się dawała, spłacił dług, który na niej wobec wielkiego poety od lat trzydziestu ciężył* („Kwart, histor.”, t. I, 265). Uzupełnieniem tego dzieła jest ogłoszone następnie przez Ch-ego w „Pamiętn. To w. Mick.“, studyum: „Estetyczno-krytyczne poglądy A. Mickiewicza*. — Wyrazem uznania zasług Ch-ego jest, między inne-mi wybór na członka-korespondenta Akademii Umiejętności w Krakowie w 1893. Zajmuje też Ch stanowisko członka komitetu i wice-prezesa „Kasy pomocy naukowej imienia Mianowskiego** To, czego dotąd dokonał Ch., przewyższa rozmiarami i wartością umiejętnej i sumiennej pracy spuściznę każdego z poprzedników, od Brodzińskiego do Tyszyń-skiego. Wielkie zasoby wiedzy, rozległe oczytanie, rzadka pamięć, wyjątkowa pracowitość, umysł metodyczny, rozważny w kombinacyach i wstrzemięźliwy w sądach, pozwalają oczekiwać po Ch-m, obok dalszych specyalnych studyów, dzieła ogarniającego całość dziejów literatury polskiej. Oprócz kiku artykułów o Ch-m, głównie w r. 1892 ogłoszonych w czasopismach, a pomiędzy któremi napisany przez A. A. Kryńskiego w „Wędrowcu* najwięcej faktycznych danych zawiera, obszerniejsze zarysy o nim napisali H. Biegeleisen (w „Prawdzie**

1884), Józef Kotarbiński (w „Echu Muzycznem* i później w „Tyg. Illustr.w) i Władysław Prokesch

B Ch.

Chmury, zbiorowiska pary skroplonej w postaci drobnych kuleczek wodnych, są więc tylko mgłą (ob.), unoszącą się w wyższych warstwach atmosfery, podobnie jak mgła, powiedzieć można, jest Chmurą w pobliżu powierzchni ziemi rozpostartą. Niektóre Ch. składają się też z drobniutkich igiełek lodowych. Ch., jakkolwiek na pozór unoszą się bez zmiany niekiedy przez dnie całe, zwłaszcza na stokach górskich, nie są to bynajmniej utwory stateczne, ale ulegają bezustannej zmianie: z dolnej ich powierzchni kropelki wciąż opadają i ulatniają się, gdy w górze nowe się tworzą; w Chmurze zachodzi bezustannie żywy ruch kropelek. Ch. wciąż się zmienia; nie jest ona, według określenia Dovego, utworem skończonym, nie jest produktem, ale procesem tylko, powstaje wciąż i ginie. Tworzenie się tedy Ch. polega na skraplaniu się zawartej w powietrzu pary wodnej, co może być jedynie następstwem oziębienia. Oziębienie wywołane być może niekiedy przez to, że dwie masy powietrza, z których jedna jest zimna, druga ciepła i wilgotna, spotykają się w ten sposób, że cieplejsza masa powietrza na powierzchni granicznej oziębioną zostaje aż do swego punktu rosy (ob.), przez co następuje wydzielanie pary w postaci ciekłej. W atmosferze często przypadają ponad sobą dwa prądy powietrza kierunków przeciwnych, a na ich granicy łatwo w opowiedziany sposób Ch. powstawać

wydziela się 6.58 gramów pary w postaci wody ciekłej, która, gdy dalej pozostaje w powietrzu zawieszoną, tworzy chmurę. W okresie następnym powietrze dalej się jeszcze wznosi, a idąca za niem woda wydzielana marznie w lód, podczas gdy temperatura utrzymuje się statecznie przy 0°, a stąd w okresie tym nie wydziela się nowa ilość pary. Okres ten sięga do wysokości 3,800 m., obejmuje przeto warstwę 176 m. Jeżeli woda wydzielona nie wznosi się ze wstępującym prądem powietrza, ale wylewa się jako deszcz, to okres trzeci odpada. W okresie czwartym powietrze dalej się jeszcze wznosi, znowu przy ciągiem oziębianiu. Wydzielana para wodna przechodzi teraz bezpośrednio w lód, tworzy przeto chmurę złożoną z igiełek lodowych. W wysokości 7,117 m. temperatura opada do—20°. Spadek temperatury na każde 100 m. wynosi przeczyli 0.6 L° i jest przeto nieco szyb-

to

mogą. Częstszą wszakże daleko przyczyną powstawania Chmur są wstępujące czyli wznoszące się prądy powietrza, które znaczne ilości pary wodnej ze sobą unoszą. Powietrze, wznosząc się w górę, ma na sobie ciśnienie coraz mniejsze i musi się rozszerzać; wymaga to nakładu ciepła, a skutkiem tego temperatura powietrza opada. Jeżeli powietrze jest suche, temperatura jego na każde 101 metrów wzniesienia zniża się o 1° C; przy powietrzu wszakże wilgotnem zachodzi stosunek inny: skoro bowiem wzniesie się ono o tyle, że temperatura jego opadnie do punktu rosy, następuje wydzielanie się pary wodnej, przyczem oswobadza się utajone jej ciepło, a stąd zniżanie się temperatury w miarę wysokości staje się daleko wolniejszem, aniżeli było przy powietrzu suchem. Według zasad teoryi mechanicznej ciepła obliczyć można, jak znacznem jest zniżanie się temperatury wraz z rosnącą wysokością w danych wypadkach, i ile pary wodnej wydziela się podczas wznoszenia się prądu pionowego w powietrzu. Rozróżnić tu należy kilka okresów. Okres pierwszy trwa dopóty, dopóki powietrze jest wprawdzie wilgotne, ale jeszcze parą nienasycone (ob. Para). Skoro punkt nasycenia zostanie osiągniętym, rozpoczyna się okres drugi, w którym para wodna podczas wznoszenia się częściowo się skrapla. Okres ten trwa póty, dopóki temperatura nie spadnie do 0°. Teraz następuje okres trzeci, który trwa tak długo, dopóki wszystka w powietrzu zachodząca woda o temperaturze 0° nie przejdzie w lód o takiej samej temperaturze. Okres ten jest przeto okresem marznięcia, podczas którego temperatura utrzymuje się niezmiennie na 0°. Jeżeli para wodna przy swem skraplaniu się natychmiast opuszcza powietrze, tworząc deszcz, to trzeci ten okres odpada i rozpoczyna się natychmiast okres czwarty, w którym temperatura schodzi niżej 0° i para wodna krzepnie w lód. Objaśni to następujący przykład. Dajmy, że temperatura powietrza wynosi 20°, ciśnienie zaś pary 15 milimetrów. W temperaturze 20° powietrze nasycone jest parą wodną, gdy ciśnienie jej wynosi 17.4 mm., wilgotność przeto względna rozważanej masy powietrza

jest    czyli 86 odsetek. Dajmy dalej, że

ciśnienie powietrza jest 760 mm. W okresie pierwszym powietrze podnosi się tak samo prawie, jak gdyby było suchem, temperatura więc maleje o 0.98° na każde 100 metrów wzniesienia. W wysokości przeto 306 m. temperatura opada do 20°, a powietrze staje się nasyconem parą. Ciśnienie atmosferyczne zniżyło się do 733.3 mm., a ciśnienie pary do 14.4 mm. W okresie drugim powietrze podnosi się do 3,684 m., gdy współcześnie temperatura z 17° opada do 0°, ciśnienie atmosferyczne do 486 mm., a ciśnienie pary do 4.6 mm. Temperatura przeto w tym okresie zniża się o 0.5° na każde 100 m., dwa razy zatem prawie wolniej aniżeli w okresie pierwszym. Przy powierzchni ziemi kilogram rozważanego powietrza zawierał 12.53 gramów pary wodnej, na granicy okresu drugiego tylko 5.95 gramów; przez oziębienie zatem podczas wznoszenia się z każdego kilograma powietrza 20.100 7117-3860

szy, aniżeli w okresie drugim, ale daleko wolniejszy aniżeli w pierwszym. W wysokości 7117 m. ciśnienie powietrza wynosi tylko 311.6 mm., a ciśnienie pary 0.9 mm. Kilogram powietrza zawiera tylko 1.86 grama pary wodnej; podczas tego więc okresu z każdego kilograma powietrza wydzieliło się i zamieniło w lód 5.95—1.86 czyli 4.09 gramów wody. Podczas całego zaś ruchu wstępującego z każdego kilograma powietrza wydzieliło się 12.53—1.86 czyli 10.67 gramów wody w postaci ciekłej i stałej.—Dolna granica okolicy chmur oznaczona jest tedy przez wysokość, przy której powietrze wstępujące dochodzi swego punktu rosy. Dla wyjaśnienia, w jaki sposób Chmura, wbrew sile ciężkości, w górze utrzymywać się może, przyjmowano dawniej, że składa się ona z pęcherzyków parą wodną wypełnionych, lżejszych przeto od powietrza i utrzymujących się w niem na wzór drobnych baloników. Cząstki wszakże Chmury nie są ta-kiem; pęcherzykami, ale istotnemi kropelkami lub igiełkami lodowemi, a złożone z nich Ch. są rzeczywiście od powietrza cięższe i zawsze przeto dążą do opadania ku powierzchni ziemi. Opadanie to jednak dokonywa się bardzo wolno, częścią dla tego, że kropelki i igiełki są to ciała bardzo lekkie przy znacznej stosunkowo powierzchni, napotykają więc znaczny opór powietrza; częścią zaś dla tego, że prąd wstępujący, któremu Ch. powstawanie swe zawdzięczają, ich spadkowi właśnie przeciwdziała. Niekiedy, gdy temperatura prądu wstępującego wzrasta, jak się to dzieje zawsze w czasie dni ciepłych, a tern samem także okolica punktu rosy powietrza coraz się wyżej podnosi, dostrzedz można, że i Ch. zarazem także wyżej się podnoszą. Gdy natomiast prąd wstępujący stanie się słabszym lub zupełnie ustanie, a tern samem też oczywiście i Cb. opadają, najniższe ich warstwy dochodzą do cieplejszych warstw powietrza, a wskutek tego rozwiewają się, tak, że pozornie się tylko wydaje, jakoby Ch-a w górze się unosiła, gdy rzeczywiście części jej składowe wciąż opadają. Unoszenie się więc Chmur w górze zależy po części od prądu wstępującego, po części jest tylko pozornem. Szczyty wysokich gór widzimy pospolicie otoczone Ch-mi. Góry, mia-

wraz

nowicie stawiają wiatrom opór i zmuszają powie* rzone są w niższych pokładach atmosfery przez trze do wznoszenia się po swych stokach, skutkiem prąd wstępujący powietrza. Występują głównie czego para icb wodna zostaje wydzieloną i przed- przy temperaturze wysokiej i dlatego w okolicach stawia się jako Chmura dokoła szczytu góry. Gdy zwrotnikowych są najpospolitszą formą chmur; u nas wszakże prąd powietrza po drugiej stronie góry są to zwykłe Ch. letnie. W zimie w okolicach znów się zniża, wydzielone cząstki wody opadają z nim do cieplejszych warstw powietrza i roz-

ze

Wei

na

Fig. 300. Chmura pierzasta.

naszych nie występują. Chmurę kłębiastą poznać można po jej poziomej, płaskiej, nieco ciemnej powierzchni podstawowej, ponad którą skupiają się jej szczyty białe, sklepiste, mniej lub więcej kuliste, silnie błyszczące w blasku słonecznym. Podstawa

KBKS

Fig. 301. Chmura kłębiasta.

pozioma Chmury kłębiastej oznacza tę warstwę powietrza, w której prąd wstępujący dochodzi swego punktu rosy; są to jakby szczyty kolumn wznoszących się prądów powietrza, a wraz ze wzrostem lub słabnięciem natężenia tych prądów wznoszą się

Hai

pg II

mg

;.-%S

------------. -

=—_.•ąssasy?.......—

g§|t!gg|jj||g

Fig. 302. Chmura warstwowa.

lub opadają Ch. kłębiaste w ciągu dnia. Stratus czyli Ch-y warstw o we (fig. 302) są to Ch. nizkie, wznosząca się mgła. Pomiędzy temi głównemi ty-

wiewają się znowu. Dla tego-to wydaje się, jakby Chmura na szczycie spoczywała, tu bowiem tylko, gdzie prąd powietrza przechodzi przez punkt swój najwyższy, para wodna staje się widoczną. Z tego też powodu wyspy na morzu dostrzegamy często znacznej już odległości.—Oznaczenie wysokości chmur nastręcza znaczne trudności. Metoda najprostsza, którą wskazał Rioccioli (1651 r.) polega tern, że dwu obserwatorów rozpatruje jeden i tenże sam punkt danej Chmury, oznaczając kąt pod jakim go widzą. Tworzy się tedy trójkąt, którego podstawą jest odległość obu obserwatorów, a wierz chołkiem obserwowany punkt Chmury; jeżeli więc zna ną jest odległość obserwatorów, to wraz z ozna czonemi przez nich kątami mamy dane do rozwią zania trójkąta, a tem samem obliczenia odległości Chmury. Jest to więc w zasadzie taż sama metoda, która służy do oznaczania odległości ciał niebieskich (ob. Paralaks a) i wymaga zawsze dwu obserwatorów. Dla tego też Jakób Bernoulli (1744), by usunąć potrzebę drugiego obserwatora, podał metodę inną, polegającą na obserwacyi Chmury tuż po zachodzie słońca; jeżeli mianowicie oznaczymy dokładnie położenie punktu Chmury (t. j. jego azymut i wysokość kątową) w chwili, gdy przestaje być przez słońce oświetlanym, to, przy znanem w tejże chwili położeniu słońca, można odległość tego punktu trygonometrycznie obliczyć. Metodę tę ulepszył Gru-nert przez wprowadzenie poprawki, zależącej od refrakcyi atmosferycznej. Obserwator pojedyńczy posługiwać się też może metodą Prestla, która wymaga obserwacyi cienia, rzucanego przez przesuwającą się Chmurę. Należy w tym razie oznaczyć brzeg cienia na ziemi, wysokość kątową brzegu Chmury i współczesną wysokość słońca, a dane te wystarczają do obliczenia wysokości Ch-y. Do tych, i kilku podobnych metod przybyła jeszcze w ostatnich czasach z pomocą fotografia, fotogramy bowiem Chmury, z różnych punktów zdejmowane, dają również wskazówki do oceny jej wysokości. Przeprowadzone według różnych tych metod pomiary okazały, że wysokość chmur jest bardzo różna: niektóre dotykają niemal powierzchni ziemi, gdy inne wznoszą się na tysiące metrów, a Pouillet obserwował Chmurę nawet w wysokości 12,315 metrów.—Niemniej rozmaitą jest i postać chmur, a według Howarda (1802) rozróżniać się zwykło trzy główne ich formy: cirrus, cumulus, słratus, obok których zachodzą wszakże i formy pośrednie. Cirrus czyli Ch. pierzaste (fig. 300) podobne są do pierza; cienkie i dosyć przezroczyste, układają się niekiedy na niebie w regularne, długie szeregi. Są to Ch. najwyższe, przypadają na wysokości co najmniej 8,500 metrów i składają się z delikatnych igiełek lodo- parni istnieją formy pośrednie. Cirro stratus czyli wych. Cumulus czyli Ch. kłębiaste (fig. 301), Ch. pierzasto-warstwowe stanowią formę przez żeglarzy zwane worami bawełny, utwo- chmur, która się jakby przezroczysta zasłona po

S. K.

niebie ciągnie; ponieważ Ch. te przeważnie wywołują rozmaite zjawiska świetlne, jak pierścienie dokoła słońca i księżyca, boczne słońca i boczne księżyce, można stąd wyprowadzić wniosek, że podobnie jak Ch. pierzaste składają się z kryształów lodowych. Girro- cumulus, Ch. pierzasto-kłębiaste, zwane barankami, stanowią lekkie obłoczki, złożone z mnóstwa oddzielnych, zaokrąglonych, często w rzędy ułożonych chmurek. Cu-mulo-stratus, Ch. kłęb i as to-warstwowe, są najzwyklejszą formą chmur. Należą do niższych warstw powietrza i opadają niekiedy zupełnie aż na powierzchnię ziemi. Zarysy ich są nieokreślone, często nieregularne i poszarpane; są ciemne i pokrywają częstokroć całe niebo. Nazywamy powietrze pochmurnem, gdy taka Chmura kłębiasto-war-stwowa zakrywa całe niebo jednostajną, szarą warstwą. Niebiesko-czarne Ch. kłębiaste lub kłębia-sto-warstwowe, które wydają deszcz albo i burzę, nazywają się nimbus albo Ch-ami deszczowemi (fig. 303, ob. Burza).—Podział ten chmur dotąd się

Fig. 303. Chmura deszczowa.

w ogólności utrzymuje, jakkolwiek okazał się niedostatecznym, gdy meteorologia zapragnęła i z różnych form chmur korzystać do prognozy, czyli przewidywania pogody. W tym tedy celu nowy podział chmur, na daleko liczniejsze kategorye, zaproponował meteorolog angielski Ley, a najważniejsze z wprowadzonych przez niego zmian tyczą się Chmur pierzastych, które, według Leya, mogą dawać bardzo doniosłe wskazówki co do prognozy pogody; rozróżnia on mianowicie, oprócz cirrusów zwyczajnych, jeszcze drro-filum (Ch. nitkowata), drro-velum (Ch. zasłonowa), drro-granum (Ch. ziarnista). Przewidywania swe pogody wyczy-tuje wszakże Ley nietylko z samej postaci chmur pierzastych, ale i z kierunku ich ruchów, które są oznaką prądów atmosferycznych, a w szczególności biegu cyklonów (ob.). Inny wszakże znawca chmur, Weihrauch, sądzie że wystarczyć może i dawna terminologia Howarda, jeżeli dodamy do niej jeszcze tylko wprowadzony przez Poey’a rodzaj chmur drro-pallium, t. j. płaszcz pierzasty.—Wielkość zachmurzenia oznacza się w ten sposób, że wyobrażamy sobie wszystkie Ch., po niebie rozrzucone, zebrane w jedną całość i oceniamy, jak znaczna część nieba byłaby tą masą chmur pokryta. Lekkie Ch. pierzaste i pierzasto-warstwowe, gdy wyobrazimy je sobie skupione, pokryłyby tylko małą część błękitu nieba. Po takiem skupieniu oznacza się zachmurzenie liczbami od 0 do 10, tak, że 0 określa niebo zupełnie czyste, a 10 zupełaie zachmurzone. Liczba 1 oznacza zatem, że dzie-

9

siąta część nieba pokryta jest Ch-ami, a — Qjest

pogodnych; liczby 2 i 3 oznaczają niebo słabo zachmurzone, 4 prawie półpogodne, 5 półpogodne, 6 nieco mniej niż półpogodne, 7 i 8 zachmurzone, 9 prawie zupełnie zachmurzone.—Zachmurzenie posiada okres dzienny, który u nas w miesiącach zimowych słabo tylko występuje, ale w miesiącach letnich wybija się wyraźnie, gdy w okolicach zwrotnikowych prawidłowość taka utrzymuje się przez rok cały. Zachmurzenie mianowicie wzmaga się przed południem, w kilka godzin po południu jest największe, a w godzinach wieczornych znowu maleje; noc jest pogodniejszą, aniżeli dzień. W okresie tym rozpoznać możemy łatwo bezpośrednie działanie prądu wstępującego, wytwarzającego Ch. kłębiaste, których ilość wzmaga się ze wzrastającą siłą prądu, maleje zaś, gdy Ch. opadają znów do cieplejszych warstw powietrza. Zachmurzenie posiada też i okres roczny, który wszakże w różnych miejscowościach jest różny. W okolicach zwrotnikowych między obu pasatami (ob.) przypada pas, który odznacza się wielką ciszą czyli brakiem wiatrów; w pasie tym ciszy, obejmującym najgorętsze punkta ziemi, istnieje silny prąd wstępujący, który z obu pasatów otrzymuje znaczną ilość pary wodnej, co wywołuje tak silny rozwój chmur, że okolice te pierścieniem chmur nazwano. W Indyach Wschodnich miesiące zimowe zą pogodne, gdyż w tym czasie panuje monsum północno-wschodni, zatem wiatr lądowy; miesiące letnie mają silną powłokę chmur, monsum bowiem południowo-zachodni prowadzi nad ląd pary ciepłego morza Indyjskiego. Tak samo w Azyi Wschodniej, gdzie wiatry zimowe pochodzą z lądu, letnie zaś z morza. W Europie miesiące zimowe, gdy przeważają wiatry połuduiowo-zachodnie, są najbogatsze w Ch., gdy tymczasem miesiące letnie, ze swojerai więcej zachodaiemi wiatrami i przy cieplejszej powierzchni ziemi, okazują niebo pogodniejsze.— Co do literatury przedmiotu, odsyłając do traktatów meteorologii (ob.), wymienimy tu tylko następne rozprawy: Howard „An essay of the modi-fication of clouds i t. d.“ (1802); Pouillet „Mómoi-re sur la hauteur, la vitesse, et la direction des nuages (Comptes rendus de l’acad. des sc. t. XI)“; Feussner „Ueber zwei Methodea zur Hóhenmes-sung der Wolkenu (1871); Zenker „Die photogra-phische Beobachtung der Wolken“ (Meteorologische Zeitschrift, t. I); Poey „Comment on observe les nuages pour prevoir les temps“ (1879); Weihrauch „Sur les formes des nuages* (1881); Ley „Notę on a proposed scheme of the upper clouds* (1882), oraz tegoż odczyt „Wolken - und Wetterzeichen* w zbiorowem dziele „Moderne Meteorologie* (przekład niemiecki 1882).

Chnodcmar, wódz lub konung Alamanów, 353 do 357 r. plądrował po Galii; pobity pod Argento-ratum (Strasburgiem) i wzięty do niewoli przez Juliana, który odesłał go do Rzymu, do cesarza Kon-

280—305).

_n

55, 177).

And. S.

And, S.

And. S.

J. K.

lonia fundata* (1695).

stancyusza II. Zmarł w niewoli.—Hertzberg „Gesch. des romischen Kaiserreichs“ (745, 785); Dahn „Ur-gesch. der germ. u. romanischen Volker“ (II 268,

T. K.

Chnum, także C hn u m-R a, bóg egipski, zwany po grecku Chnumis lub Knufis „ojciec bogów, który powstał sam z siebie, który tworzy ludzi i kształtuje bogów⁸. Tak określają istotę jego napisy święte. Żoną jego była Nebuu = Neit; dziecię ich zwało się Ka-hi. Dziś jeszcze istnieje wspaniała świątynia w Esne, staroźytnem Seni lub Ani, która była miejscem czci Ch-a. O drugiej, zbudowanej na wyspie Elefantynie, wiemy tylko z pism. Miasto Sahu-ra było także mieszkaniem Ch a (Pa-chnum) i z''Esne

nn i?

Fig. 304. Chnum.

chodziła tam zwykle proeesya. Święto tego „pana Esne⁸, święto podniesienia firmamentu, było obchodzone dnia 1 miesiąca phamenot. Wszystkie trzy tu wymienione miejscowości znajdują się w okolicy pierwszej katarakty Nilu, w promieniu kilkumilo-wym od Assuanu, a więc w południowych nomach Górnego, czyli południowego Egiptu. Był uznawany za pana i w Szashotep, dzisiejszej wiosce Szo-tob, ale i ta miejscowość leży jeszcze w Górnym Egipcie o 10 kilometrów od miasta Siut. — Diim-michen „Gesch. des alten Aegiptens* w Oncken’a A lig. Gesch. (Berlin 1878, I str. 22, 32, 53,

T. K.

Choba (w Vulgacie Hoba). W księgach Mojżeszowych czytamy (Ks. I., r. 14,), że gdy królowie Chodorlahamor, Thadal, Amrafel i Ary och, pobiwszy królów sodomskiego i gomorskiego, zabrali wszystką majętność sodomską i gomorską i uprowadzili, między innymi, Lota, synowca Abrahamowego, który mieszkał w Sodomie, Abraham, zawiadomiony o tem, zebrał domowych sług swoich trzysta ośm-

naście i pogoń uczyniwszy aż do Dan, poraził napastników, i gonił ich aż do Hoby, która jest po lewej stronie Damaszku. Euzebiusz, dziejopis kościelny, podaje że za jego czasów mieszkali tam Ebionici. Jest to prawdopodobnie ta sama miejscowość, co wykazana w nowszych czasach Hoba o 60 kra. na północ od Damaszku.    *

Chobienickie jezioro, niem. Kobbnitz, w zachodniej części w. ks. Poznańskiego, w powiecie Babimojskim (Bomst),—przepływa je z południa na północ rzeka Obra, przez którą zostaje ono w bezpośredniej łączności z jeziorami Zbąszyńskiem (Bent-schen) i Wielkowiejskiem (Grossdorfeu).

Choceń, jezioro, w gubernii Warszawskiej, powiecie Włocławskim, gminie Smiłowice, zwane także Borzymowickiem, przyjmuje kilka strug, odpływu widocznego nie ma, w każdym jednak razie znajduje się w dorzeczu Zgłowiączki; na wschodniem, wyniosłem wybrzeżu leży wieś Ch. z kościołem, obok którego widać ruiny jakiejś starodawnej budowli.

Choceń, (niem. C hot zen), miasto w Czechach wschodnich, okręgu Hobenmauth (Wysokie Myto), nad Cichą Orlicą (Stille Adler) i przy drodze żelaznej do Pardubic, Brna i Nachodu, w pięknej pagórkowatej okolicy; zamek z 1564 r., ratusz z 1723 r., przędzalnie lnu, gorzelnia, browar 3,712 m-ców (1885) czeskiej narodowości.—Na początku XIV w. było siedzibą rozbójniczego szlachcica, Mikołaja z Potsztajna.

Chochlik, nazwa istoty fantastycznej, w rodzaju Latawca, Skrzatka, Gospodarczyka i t. p., niedawno do języka naszego przez poetów i literatów wprowadzona, jak się zdaje, z języka białoruskiego. Sam wyraz oznaczał istotę czubatą (od chochoł = czub), bo tak sobie lud wyobraża Latawców, przynoszących zboże, pieniądze, uwijających się w Docy koło koni i t. d.

Chochlik, pseudonim Włodzimierza Zagórskiego.

Chochłowski Stanisław, polemista religijny z drugiej połowy XVII wieku, był gwardyanem franciszkanów wileńskich, a wdawszy sią w spór pomiędzy biskupem wileńs. Konstantym Brzostowskim (ob.) a Kazimierzem Sapiehą, wojewodą wil. i hetmanem, którego biskup wyklął, uciekł do Rygi i tam przyjął wyznanie ewangielickie, podając za główny powód „nadużycia Brzostowskiego⁸. Głownem jego pismem są listy do niejakiego Lip-semberga w Czechach, wydane r. 1695 p. t. „Epi-stolae Stanislai Chochłowski... de episcopo litigio-so et seditionum in Ecclesia Dei et in Republica con-citatore..w których starał się wykazać niesłuszność postępowania biskupa Brzostowskiego, powołując się na dotyczące owej sprawy listy królewskie, papieskie, biskupie i t. p. Zdaje się, że Ch-go również utworem jest dziełko pisane po polsku, lecz z tytułem łacińskim, a odnoszące się także do owych sporów: „Enuoleatio nullitatis excom-municationis ratione praetensae devastationis Eocle-siarum, bonorumąue dioecesis yilnensis publicatae* (r. 1696). Wreszcie jest Ch. autorem satyry na duchowieństwo katolickie p. t. „Nova Babylon in Po-

P. Clhta

Chochoł (Mijogale Cuv.). Rodzaj, do rodziny Pilchów — Soricidae, rzędu Ssących Owado-żernych (Insedivora) należący. — Ciało ma krępe, nogi nizkie o 5-u palcach, spiętych błoną, ogon długi, z boków ścieśniony, łuskowaty, przy podstawie z gruczołami wydzielącemi piżmo; ucha zewnętrznego nie posiada; nos przedłużony w długą, ruchomą, walcowatą trąbkę. Zębów ma 44, z których przodowe górne bardzo duże, trójścienne i prostopadle osadzone, dolne zaś tępo zaokrąglone, ukośnie ku przodowi zwrócone. — Znane są 2 gatunki, oba w południowej Europie, trzymają się nad wodami. — M. moschata, Brandt, mieszka w południowej Rossyi, pomiędzy Donem i Wołgą, siedlisko obiera na brzegach jezior, gdzie kopie nory z wejściem schowanem pod powierzchnią wody. —

denburskiej, regencyi Frankfurckiej, nad Sprewą, w węźle siedmiu dróg żelaznych do Berlina, Frankfurtu, Poznania, Wrocławia, Zgorzelca, Drezna i Lipska; 34,910 m-ców (1890), a z najbliższą okolicą przeszło 39,000. Jest to największe miasto na Dolnych Łużyoach, siedziba superintendenta protestanckiego, głównego urzędu podatkowego, sądu ziemskiego, izby handlowej; posiada trzy kościoły protestanckie (przy jednym z nich nabożeństwo odbywa się w języku łużyckim), jeden kościół katolicki, synagogę, kościół reformowany, gimnazyum z biblioteką druków łużyckich, zebraną głównie staraniem dyrektora Tschirnera, szkołę realną, szkołę dla dziewcząt, oraz szkoły: muzyczną, tkacką, rysunkową, handlową i rzemieślniczą; — są tu nadto liczne związki i towarzystwa, jako to: związek nauczycieli elementarnych, towarzystwo missyjne, eko-

Jest bardzo żarłoczny, żywi się robakami i owadami. Jest pokryty siercią z wierzchu czerwono- | nomiczne, literackie, muzyczne i t. p. Serbowie łu-

5==.=5==

gBBRii

..

_ -

mm

i: i ' . •    ■ “ ! V

4"

jajajl

Tl

.1

i - sifigm

"'M

iwttEm

HiKIS

aamm

f3i

Eajfe.

Fig. 305. Chociebuż.

brunatną, od spodu jasno-popielatą i ma białą pla- | życcy stanowią zaledwie dziesiątą część ludności, mę w okolicy uszu. Ogon ma krótszy od ciała, maja. jednak swe własne pismo i pilnie krzątają się przy podstawie zgrubiały, z boków ścieśniony, wy- około spraw oświaty; d. 27 maja 1880 odbyło się dzieła ciecz zapachu piżma. Długość ciała 40.5 cm., w Ch-u pierwsze zebranie dolno-łużyckiego oddziału długość ogona 19 cm.— M. pyrenaica, Geoff. Ogon Maticy serbskiej.—Przemysłowość miasta jest. b. długości ciała, tylko w l/₃ części z boków ście- znaczna i pod tym względem Ch. zajmuje pierwsze śniony, jest z wierzchu brunatno-kasztanowaty, po miejsce w całej regencyi. Fabryk sukna oraz przę-bokach szaro-brunatny, od spodu szaro-srebrzysty. dzalni i tkalni wełny znajduje się do 50 , zatruli stóp Pyreneów na brzegach wód.    A s- dniających przeszło 4,000 robotników i produkują-

wości.

And. S.

And. S.

Chociebórz, Chotieborz, stolica obwodu (het- cych rocznie towaru za 25 mil, marek; godne są maństwa) t. im. w Czechach, w pobliżu lewego również uwagi fabryki dywanów, machin, wód mi-brzegu Dubrawy, (lewy dopływ Elby) i przy dro- neralnych, drożdży, papieru, kapeluszy, wielkie od-dze żelaznej Pardubice - Bród Niemiecki, siedlisko lewnie żelaza, browary, dystylarnie, słodownie, gar-władz obwodowych i sądu okręgowego, browary, barnie i t. p. Herb miasta: złoty rak na białem gorzelnie; zamek; 4,000 m-ców czeskiej narodo- polu. Ch. od połowy XV w. należy do Brandenburgii; w 1807 dostał się Saksonii, lecz 1813 wró-ChociebuŻ, dolnołuż. Chosiebuz, niem. Kott- cił do Prus. bus, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Bran- Chocim, miasto powiatowe, w gubernii Bessa-

rabskiej, na prawym brzegu Dniestru, poniżej uścia Żwańczyka, odległe 1,519 w. od Petersburga, 1,262 w. od Moskwy, 269 w. od m. gub. Kiszyniowa, a 5 w. od granicy austryackiej w Galicyi, 20,111 m-ców (1890). Leży na stromej wyniosłości dwu pagórków naddniestrzańskich i składa się z właściwego miasta, oraz z przedmieść: Magała Kacap-ska, Magała Ruska (dawna twierdza, dziś zniesiona) Słobódka Żołnierska, Rumni i Jar Kamienny. — Ch. jest miastem bardzo dawnem; założenie jego odnoszą do I w. po Chr. i przypisują Choti-zonowi, królowi Daków, skąd ma pochodzić nazwa (ross. Chotin, tur. Chutim); według latopisów rusekich Ch. był osadą słowiańską. — Bądźcobądź w XIII w. widzimy go w posiadaniu Genueńczyków, lecz za każdym razem wracała go Turcyi, czwarty raz zdobył Ch. w bieźącem stuleciu generał Essen w 1806 r., lecz dopiero pokój w Bukareszcie 1812 r. zawarty przyłączył go do Rossyi. W 1818 podniesiono Ch. do rzędu-miast powiatowych.—Twierdza tutejsza zaliczoną została przez Rossyę do drugorzędnych; zrazu nietylko podtrzymywano dawne fortyfikacye, ale i wznoszono nowe; lecz gdy przekonano się, że warownia ta, i ze względu na swe położenie w kotlinie, i ze względu na systemat obronny, nie odpowiada nowoczesnym wymaganiom, zniesiono ją w 1856 r. i całość oddano pod zarząd władz cywilnych. W cytadeli prócz „genueńskiej" baszty widać ruiny dawnego minaretu tureckiego i głęboką, w skale wykutą, studnię bez wody.

ł=~==

r-

fe=

pr""-

gę#

¹ iii I

mm

S-SSK

rgj-^gfjrj

V-:

SB

HftlB

E2

Ifeifefefr

W:

ii

lii

&h

Si

mm

Ki

i-d

>SBi

ti

pi

i •?

Hi

i&r¹" •. -

^ś=^'r~Łk=£-Pftra

■L-    - Vrti^V

ii

. . -

ŚĄ -■ -    -^^^0

■ J-~- *c

• X;

rxvv^

. ji’.

fi,i

h;

2?#'

im

Bi

:.a

a- pi

Fig. 306. Chocim od strony północnej.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

którym przypisują zbudowanie „genueńskiej* baszty, na urwistym brzegu Dniestru; miała ona służyć za cytadelę twierdzy tutejszej.—Po upadku władzy Genueńczyków na m. Czarnem Ch. należał do Mołdawii, co widać z traktatu, jaki hospodar Mołdawski Stefan IV zawarł z królem polskim, Kazimierzem Jagiell. 1459 r. Odtąd Ch. przechodzi ustawicznie to do Turcyi, to do Mołdawii, to chwilowo do Polski; dla tej ostatniej był on, jako forteca pograniczna turecka, ważnem stanowiskiem w wojnach przeciw muzułmanom.—Turcy przy pomocy inżynierów francuskich znakomicie go umocnili w 1718. Rossy a zdobywała Ch. trzykrotnie w XVIII wieku, mianowicie w latach: 1739, 1769 i 1788;

Wielka Enc. ilustr. T. XII.

„Zewnętrzny wygląd i; porządek -miasta ~ mówi „reorpa-Mmecicm cjiOBapt Pocci&CKoS Hmiepm", wiele utracił z przyłączeniem go do Rossyi i z napływem żydów; dawne, piękne budowle tureckie, ogrody, bruki znikły powoli i Ch. ma dziś pozór brudnej osady".— W obecnej chwili miasto posiada 5 cerkwi prawosławnych (z tych 4 murowane), jeden kościół porządku ormiańskiego murowany, dwa katolickie drewniane i kilkanaście żydowskich domów modlitwy i synagog.—Parafia katolicka, jedyna w całym powiecie, należy do dekanatu Bes-sarabskiego w Ch-iu.—Domów mieszkalnych przeszło 2,000, prawie wszystkie drewniane—Jest tu szkoła powiatowa męska, szkoła dwuklasowa żeńska, kilka

93

Sło-

And. S.

szkół elementarnych cerkiewnych i żydowskich, trzy szpitale, stacya pocztowa i telegraficzna, młyn parowy, kilka wodnych i wiatraków, fabryka tytoniu, mydlarnie, fabryka świec, dwie olejarnie, trzy browary, cegielnie i t. p. Rzemiosła w zastoju: przyczyną tego blizkość granicy austryackiej i sąsiedztwo z Kamieńcem Podolskim; natomiast kwitnie ogrodnictwo i sadownictwo oraz pszczelnictwo. W 1881 r. liczono tu 914 basztanów, 120 sadów owocowych i 24 pasieki z 290 ulami; te ostatnie dostarczyły 34 pudy miodu i 24 p. wosku. Położenie miasta w najurodzajniejszej części Bessarabii, łatwość komunikacyi Dniestrem z Odessą, sąsiedztwo z Galicyą mogłyby uczynić je ważnym punktem handlowym pod względem wywozu zboża i bydła do AuBtryi; lecz mimo tak przyjazne warunki handel Ch-a nie ma znaczenia, zato kwitnie tu kontrabanda z za granicy towarów łokciowych, herbaty i wyrobów galanteryjnych.—Po wiat Chocimski zajmuje północno-zachodnią część gubernii na przestrzeni 3,502 w. □.—Między Prut i Dniestr wkracza wyniosłość, stanowiąca odgałęzienie systematu Karpackiego i będąca wododziałem obu tych rzek; największe wzniesienie dosięga 440 m. w blizkości granicy austryackiej oraz 345 m. około osady Gwozdauce. Grunt przeważnie składa się z tłustego, nader żyznego, czarnoziemu, stąd uprawa pszenicy, prosa, kukurydzy i jęczmienia zajmuje pierwsze miejsce, natomiast mniej sieją owsa, kartofli i żyta; drzewa owocowe, winna latorośl i tytoń, równie jak arbuzy, dynie, melony, ogórki udają się znakomicie; lasów niewiele (15% ogólnej przestrzeni). Pszczelnictwo kwitnie; hodowla zwierząt domowych znajduje się w niejakiem zaniedbaniu.— Z królestwa kopalnego zasługuje na uwagę alabaster, wj dobywany w wielu miejscach, a głównie na brzegu Dniestru, bywa on dwojakiego gatunku, czerwonawy i biały; ten ostatni ma wielką wartość i nadaje się, nietylko do sztukateryi, lecz i do rzeźby; znajduje się także piaskowiec, gips, kamień młyński, oraz sól kuchenna, używana tylko dla bydła. — Przemysł ogranicza się do przerobu płodów rolniczych: w 1881 było 15 młynów parowych, 778 wodnych i wiatraków, 8 gorzelni, dwa browary, jedna cukrownia, kilka mydłami i fabryk świeG, a nadto kilka garbarni, olejarni, cegielni i t. p. — Handel powiatu nieznaczny, dróg żelaznych niema, są bite w ilości niedostatecznej; żegluga na Dniestrze mało ożywiona; najważniejsze przystanie: Wasiłujce, Łomańczyce, Ataki i Korman. Ludność wynosi przeszło 200,000 dusz i składa się głównie z Ruśniaków i Małorosyau, po nich idą Mołda-wianie i Żydzi; Polacy i Russcy stanowią część nieznaczną. — Pod względem wyznań 90°/₀ na-leży do kościoła prawosławnego, 1% do katolickiego, reszta przypada na roskolników i żydów. — Poro wn, „Teorpat. cjtob. Pocc. Umu."; Zaszczuk „MaTepinjiH ^jia cTa-racr. Beccap. o(5ji.“; m wnik geograficzny"; „En^yklopedya Orgelbranda" większa.

Pod Ch-em Polacy i Rossyanie toczyli po kilka-kroć srogie boje z Turkami: 1) A naprzód w r. 1621, podczas wojny pomiędzy Rptą Polską a Tur-cyą. Wojna ta powstała z próżności młodego i niedoświadczonego cesarza Osmana II, który zapragnął sławy wojennej. Pretensye swoje do Polski wywodził sułtan z napadów Zaporożców na wybrzeża morza Czarnego. A lubo poddani jego, Tatarzy, podobnie najeżdżali też kraje Rptej, niebyło to dla niego żadnem usprawiedliwieniem. Zebrany w Warszawie sejm w listopadzie 1620 r. uchwalił podatki, których ledwie na 35,000 wojska wystarczyło. Rachowano atoli na pomoc Zaporożców, którzy mogli drugie tyle wyprowadzić w pole, a przytem uchwalono i pospolite ruszenie. Dowództwo naczelne nad wojskiem, w niebytno-ści hetmanów koronnych, z których Żółkiewski zginął w wyprawie cecorskiej, a Koniecpolski znajdował się w niewoli, polecono hetmanowi wielkiemu w. ks. Litewskiego, Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, przydawszy mu za pomocnika Stanisława Lubomirskiego, podczaszego koronnego. Ale popełniono przytem błąd nie do darowania, że tak doświadczonemu wodzowi dodano radę z komisarzy. Zaledwo w drugiej połowie lipca 1621 zebrało się na polach Orynińskich, dokąd ze Skały wyruszył Lubomirski, około 20,000. Tymczasem Osman już 30 kwietnia przeniósł się z Seraju do obozu pod Konstantynopolem, w początkach lipca stał już nad Dunajem, bajram zaś obchodził w Akierma-nie: był więc już niedaleko od granic Polski. Chodkiewicz przybył 23 lipca do obozu pod Ory-ninem i, podzieliwszy zgromadzone tu wojsko na 10 pułków, ruszył ku Dniestrowi pod Brahą. Tu przechodziła granica Państwa Ottomańskiego, a więc zdałoby się, że pozycya z tej strony Dniestru, który bronił do niej dostępu, byłaby najodpowiedniejszą. Takie tu zdanie wypowiadano na consilium z komisarzami. Ale Chodkiewicz przybył z gotowym planem, na który uzyskał pozwolenie króla i, przeprawiwszy się na drugą stronę Dniestru, zajął stanowisko pod Ch-em, które zaraz umocnić kazał. Stanowisko to przedstawiało tę ważną korzyść, że rzeka Dniestr, która, płynąc z zachodu, zmienia tu kierunek biegu swego ku południowi, broniła z dwu stron obozu, co w wysokim stopniu ułatwiało obronę dla nielicznego wojska. Szacowano siły Osmana w ludzie bojowym na 150,000; ale ta liczba miała uróść po przyłączeniu się Tatarów, oraz posiłków z Mołdawii i Wołoszczyzny, do 250,000. Polacy liczyli 6,600 usarzy, 1,050 rajtarów, 6,600 kozaków polskich, 5,900 piechoty również polskiej, 1,050 piechoty cudzoziemskiej, 1,200 Lisowczyków, którzy przybyli do obozu 23 sierpnia,—wszystkiego około 22,000. Za przybyciem zaś pułku królewicza Władysława, wynoszącego 10,110 głów, oraz Kozaków Zaporoskich, cała armia Chodkiewicza mogła obejmować około 70,000 głów. Już przed przyjściem do obozu królewicza i Zaporożców ukazali się Tatarzy, z wodzem swoim Kantemirem, zawziętym wrogiem Polaków. Korzystając ze mgły, podpadli oni pod obóz i wy-siekli przed wałem, być może na placówce, rotę Piotrowskiego. D. 2 sierpnia pojawili się nareszcie i Turcy, którzy o milę od Polaków stanęli obozem. Tak więc sam pochód zabrał Turkom 4-y miesiące czasu i pozostawało im ledwie około miesiąca na wojnę z Rptą, ponieważ z początkiem października, gdy się zaczynały pluty i śniegi, wracali zwykle do domu. Niecierpliwy Osman kazał natychmiast szturm do obozu polskiego przypuścić. Usiłowania Turków były skierowane przeciwko Zaporożcom, którzy stali na skraju lewego skrzydła nad Dniestrem; hetman kazał ich wspierać stojącym za nimi Lisowczykom i innym rotom z tegoż skrzydła. Nazajutrz 3 września Turcy już od rana zaczęli się pokazywać z lasu, znajdującego się na przeciwko prawego skrzydła, którem komenderował Lubomirski. Ale piechota, wypadłszy z za wałów, wystrzelała ich stamtąd. Podobnież nie miały powodzenia usiłowania ich skierowane przeciw innym punktom. Stracili oni tego dnia beglerbeja Bośnii. D. 4-go września Osman, zniecierpliwiony oporem, wytężył wszystkie swe siły. Usypawszy wielką bateryę, ostrzeliwali Turcy przez jakiś czas obóz polski, a potem poszli przeciw Zaporożcom. Ale ci, przy pomocy Lisowczyków, odparli znowu atak Turków z poza wałów, a potem, zrobiwszy wycieczkę, ścigali nieprzyjaciela aż do jego bateryi, opanowali nawet działa, których jednakże z powodu wielkiego ciężaru uprowadzić nie mogli. Dnia 7-go rozpoczęli Turcy nową próbę i tym razem z początku nieco pomyślniej, gdyż, demonstrując na różnych punktach, wpadli na jeden z szańczyków, pobudowanych przed głównym wałem, zapewnie dla strzelby bojowej i obrony dostępu do głównego wału. W szańczyku tym stało dwu niedbałych rotmistrzów, którzy, pomimo blizkości nieprzyjaciela, spali bezpieczni; zginęli też wraz z załogą tego szań-czyka. Ośmieleni tern powodzeniem, wyprowadzili Turcy znaczne siły, przeciwko którym Chodkiewicz wystąpił z trzema tylko pułkami: swoim, kasztelana połockiego Zienowićza i kasztelana poznańskiego. Z tych 4 usarskie chorągwie postawił na czele, mianowicie: swoją w środku, krajczego koronnego na prawem i kasztelana połockiego na lewem skrzydle, roty zaś Rudominy w posiłku. Kazał się naprzód potkać chorągwi Sieniawskiego, który stał na straży, a potem sam osobiście poprowadził usarzy, wezwawszy Lubomirskiego na posiłek. Ale nim ten przybył, już Turcy odparci zostali z wielką stratą. Powodzenie to wlało otuchę w hetmana i za jego staraniem uchwalono na consilium wojennem wycieczkę na Turków w nocy. Dnia 11 - go września zaozęli się Polacy gotować do natychmiastowego ataku. Dołem po nad brzegiem mieli iść Zaporożcy, a górą obok nich piechota polska i połączonemi siłami uderzyć na obóz. Jazda zaś miała stać w odwodzie, z wyjątkiem rot kozackich, które powinny były uczynić okrzyk, sprawiając za pomocą surm i bębnów jak najwięcej hałasu, a potem bić wybiegających z obozu Turków. Atoli spóźniono się z wyborem, a do tego deszcz zaczął padać i za przełożeniem Sahajdacznego, wodza Zaporożców, cofnięto wojsko do obozu. Tymczasem przybył Turkom posiłek, w liczbie 6,000 najdzielniejszych żołnierzy, za jakich uważano garnizony zamków węgierskich. Przyprowadził ich basza budyński

Karakasz, który, obejrzawszy obóz, dał słowo sułtanowi, że go łatwo zdobędzie. Poprowadził też 15-go września wielką siłę z lasu przeciwko prawemu skrzydłu polskiemu. Polacy nie spodziewali się tego dnia napadu i stąd powstał wielki alarm w obozie. Atoli wszystko, co żyło, biegło ku miejscu zagrożonemu. Tymczasem Karakasz, przodujący wojsku, rażony dwiema kulami, poległ, wojsko zaś jego, pozbawione wodza, cofnęło się, co niezmiernie zmartwiło Osmana, przypatrującego się temu dramatowi. Pomimo tego zwycięstwa, źle się działo w obozie polskim. Tym, którzy się źle opatrzyli, zaczęło brakować żywności; wielu zbiegało do kraju; brakło też prochu i ołowiu, a na dobitkę i Chodkiewicz, na którym głównie obrona polegała, śmiertelnie zaniemógł i 24-go września życie zakończył. Turcy, dowiedziawszy się o tern, zaraz nazajutrz szturm przypuścili, ale zostali odparci, podobnież jak i szturmując powtórnie 28-go września. Te niepowodzenia zbiły pychę i zawziętość Osmana i uczyniły go skłonniejszym do pokoju, który, że już przedtem ciągnęły się układy, d. 9-go października zawarty został. Obowiązali się nim Polacy nie wtrącać do spraw Mołdawii, zastrzegając sobie, ażeby na tronie hospodar-skim siedział wojewoda im przychylny. Obiecali także uskromić Zaporożców; Turcy zaś ze swej strony przyrzekli utrzymywać na wodzy Tatarów. — Źródła: „Dyaryusze z wyprawy choeimskiej*, wydane przez Żegotę Pauli.— Opracowanie: Tre-tjak „Wojna chocimska“ (Lwów 1889).

2) W roku 1673 role się przemieniły w ten sposób, że broniący się w poprzedniej wojnie znalazł się w położeniu napadającego w drugiej i na odwrót. Autorem tej nowej wojny był cesarz Mahomet IV, który, uroiwszy w swej głowie rozszerzenie granic państwa Ottomańskiego do brzegów Bałtyckiego morza, postanowił opanować Polskę. Sejm, zgromadzony w Warszawie, postanowił wystawić 31,300 głów wojska, a w tej liczbie 15,000 jazdy i 16,300 piechoty, którym służba miała się począć od 1-go maja. Oprócz tego uchwalono wyprawy dymowe. W końcu w razie potrzeby miało wystąpić pospolite ruszenie. Litwa obowiązała się wyprowadzić w pole 12,000 wojska. Przeszło jednakże całe lato, a pomimo gorących nawoływań króla i hetmana, ani jednego żołnierza nie było w obozie. Dopiero we wrześniu zaczęło się gromadzić wojsko pod Lwowem. Ale na szczęście i cesarz turecki opóźnił się w tym roku z wymarszem. Z obawy jednak o nowo nabyty (1672) Kamieniec, rozkazał baszy Sylistryjskiemu, Hussejnowi, jako obrońcy granic, aby, przyłączywszy do siebie baszę Bośnijskiego, oraz Mołdawian i Wołochów, w 16,000 wojska stanął pod Kamieńcem. Sam cesarz dopiero 8 lipca wyruszył do Adryanopola i ledwie 29 września przybył nad Dunaj. W tak późnej porze niepodobna było myśleć o wojnie z Polską. To też, wysławszy oddział wojska dla wzmocnienia Hus-sejna, postanowił Mohomet zimować w Babadagu i wyruszyć na wojnę z wiosną następnego r. Tymczasem 25 września zgromadziło się już pod Lwowem 40,000 wojska; 7-go października król Michał zdał komendę Sobieskiemu. A że Litwa, pod dowództwem hetmana Michała Paca, była już pod Szczurowicami, wyruszył przeto Sobieski 11 paźdz. z wojskiem koronnem. Celem tego marszu był oczywiście Cb., gdzie się znajdowały, jak wiemy, nieliczne siły tureckie. A ponieważ prosta droga do tego miejsca przechodziła przez kraj zniszczony w roku poprzednim przez nieprzyjaciela, obrano więc kołową drogę na Dobrowody ku Dniestrowi, który przebyło wojsko pod Łukami i Rakowcem. Wojsko litewskie ciągnęło się z tyłu i, z powodu zepsucia mostów na przeprawie przez rzekę, znacznie się spóźniło. Sobieski, pomimo wszelkich usiłowań i pośpiechu, spóźnił się z powodu ociągania się Paca i gdy stanął pod Ch-em, już 9 listopada, Turcy byli w kupie i siła ich wynosiła, jak sam hetman powiada, mniej więcej 30,000. Nie więcej, jeżeli nie mniej, liczyło i wojsko polskie w swych szeregach, gdyż wielu, szczególnie z wypraw dymowych, rozbiegło się po drodze do domów. Rozciągłość okopów w Ch-iu była dla Turków za wielką, a stąd i obrona na każdym punkcie za słaba. Ponieważ pod Ch. przybyła tylko konnica, piechota zaś i tabor zostały jeszcze w tyle, więc ograniczono się dnia tego kanonadą i harcami, na które Turcy niechętnie wyjeżdżali. Nazajutrz wojsko stanęło w sprawie: Polacy od południa poprzek cesarskiej drogi, czołem na północ, Litwini zaś od zachodu, czołem na wschód. Tak przestali cały dzień w szyku, oczekując skutku działania artylleryi. Na noc przybliżyło się wojsko ku okopom tureckim na strzał muszkietowy, a dla zabezpieczenia się od niespodzianego napadu przez całą noc w szyku stało. Sobieski, który noc mroźną przepędził częścią na lawecie, częścią chodząc dla zagrzania się od zimna, kazał przed świtem ołtarz przygotować i mszę odprawić, a gdy dnieć zaczęło, poszedł piechotą obejrzeć obóz turecki. Był to dzień św. Marcina 11 listopada. Przy oglądaniu szańców tureckich wpadło Sobieskiemu w oczy, że szeregi Turków były przerzedzone i, chociaż na wałach stała taż sama liczba chorągwi, ale mniej daleko janczarów dla ich obrony. Rzekł wtedy do oficerów: „Turcy są wrażliwsi na zimno i niewczasy wojenne, aniżeli Polacy. Znużeni 24-godzinnem czuwaniem, poszli, kto wypocząć, a kto się posilić, będąc pewni, że w biały dzień nie poważymy się na nich uderzyć, i dla tego jest to właśnie chwila, w której szturm przypuścić wypada". A lubo panowie słabego serca odradzali mu to śmiałe przedsięwzięcie, hetman uspokoił ich i upewnił, że przy Boskiej pomocy w półgodziny nieprzyjacielskim obozem zawładnie. Rozesłał tedy natychmiast rozkazy, sam wystąpił na czoło swego pułku dragonów (a byli to chłopi polscy) i z szablą w ręku poprowadził ich na wały. Inna dragonia i piechota, na czele której stanęli generałowie i pułkownicy, ruszyła także. Jednocześnie z drugiej strony poszli do szturmu Litwini, i okopy tureckie w mgnieniu oka zdobyte zostały. I nic w tern dziwnego nie było. Chwila do szturmu obrana była bardzo trafnie. Uderzenie było dla Turków niespodzianką. Biegli oni zewsząd ku wałom, ale poje-dyńczo, w pośpiechu, popłochu i nieładzie, spotykali nieprzyjaciela, szturmującego w sprawie i w porządku. Z powodu ciasnoty miejsca, którego znaczną przestrzeń zajmowały namioty, zapewnie i odwodu nie było. Nadto jazda, nim konie osiodłała, nim się z labiryntu, jakim był zwykle obóz turecki, na wolny plac dostała i do kupy zebrała, nie zdążyła poratować piechoty. Jedni więc parli Turków, inni wał rozkopywali, aby dać możność jeździe swojej posiłkować piechotę. I stało się to bardzo szczęśliwie, gdyż tylko sama piechota i dragonia właśnie zdawała się już upadać na siłach i ustępować, gdy część jazdy tureckiej, która się zebrała na lewem skrzydle, zaczęła posiłkować swoich. Ale w tej właśnie krytycznej chwili, wojewoda ruski, Jabłonowski, i pułk strażnika koronnego, obszedłszy u wierzchołka wąwóz, wstąpili do tureckiego obozu. Wszyscy teraz uderzyli na Turków. Tymczasem zgromadziła się ogromna kupa, może z kilka tysięcy jazdy tureckiej, która, widząc się w położeniu bez wyjścia i chcąc sobie przebojem drogę otworzyć, rzuciła się ze straszliwą furyą w Bramę Cesarską. Ale zostały tu jeszcze zewnątrz wałów oba pułki województw bełskiego i bracławskiego. Pułki te dały potężny odpór jeździe tureckiej i na-powrót ją do obozu wegnały. Straciwszy głowę, jak szalona rzuciła się ona na hufiec, w którym walczył Sobieski, i byłaby go zupełnie stratowała, ale w popłochu, ścigana z tyłu przez jazdę polską, nie miała czasu z nadarzonej sposobności skorzystać. W rozpaczy tedy, jakby ślepa, skoczyła ku rzece i tu, spadając ze stromego brzegu, całą górę z koni i ludzi, jednych z drugie-mi zmieszanych, utworzyła. Odtąd energia zupełnie opuściła Turków i już słabo się tylko bronili. Położenie ich było bez wyjścia, gdyż hetman polny litewski, Radziwiłł, odciął im odwrót do mostu, który już przedtem groził był załamaniem się pod tłumami uciekających. Polacy i Litwini nie dawali pardonu, a starszyzna, jeżdżąc, wołała: „Przebóg żywy, bijcie to pogaństwo". Janczarowie, około 8,000, wszyscy w pień wycięci; 66 dział, mnóstwo chorągwi i buńczuków, moc koni i wielbłądów, ogromne zapasy żywności i amunicyi, wiele złota, srebra, futer, odzieży, w którą się itaraz żołnierze za Turków poprzebierali, i cały tabor turecki dostał się w ręce zwyciężców. Bitwa ta skończyła się o l-szej po południu. Polacy i Litwini stracili około 2,000 zabitych i drugie tyle rannych, co może służyć za dowód, że Turcy bronili się zawzięcie i że sprawa nie była łatwą. Po zwycięstwie odprawiono mszę świętą i Te Deum w namiocie Hus-sejna odśpiewano. Część Turków ratowała się do Chocimakiego zamku, który, z powodu ciasnoty wewnętrznego placu, wiele ich pomieścić nie mógł; 12 go bito z dział do zamku, a nazajutrz, 13-go listopada, Turcy wywiesili białą chorągiew i 14-go wyszli.—Pogrom Chocimski ogromnie zmartwił i przeraził padyszacha. Dla Polaków świetny tryumf, oprócz sławy, żadnych następstw politycznych nie przyniósł. Nie zdołali oni osłabić potęgi Turków, strata bowiem 30,000 ludu nie wiele ważyła dla sułtana. Jedynym owocem zwycięstwa był wybór So-

K. G.

nie Rossyi.

■v

ski).

Fig. 307.

Chociroirski (herb).

bieskiego na króla. — Źródła: Kochowski Wespa-zyan „Roczników polskich Klimakter IV“ (z łacińskiego tłómaczył Aug. Mosbach, wydanie Bobrowi-cza); Ambroży Grabowski „Ojczyste spominki w pisarzach dziejów dawnej Polski” t. II. Konfederacya Gołąbska (X. L. Wyrwicza); Hammer „Histoire de 1’Empireottoman ouvrage traduit d’allemand p. Heller"; „Akta historyczne, do objaśnienia rzeczy polskich służące" t. II. Pism do wieku i spraw Jana Sobieskiego t. I, (cz. 2-ga od 1672—1674); Zubrzycki „Kronika miasta Lwowa“; „Collectanea" Sękowskiego.

3) Rossyanom dostał się Ch. po raz pierwszy w r. 1739 w czasie wojny austryacko - russko - tureckiej, w następstwie waluego zwycięstwa, jakie odniósł pod Stawuczanami feldmarszałek Miinnich (ob.). Trwoga ogarnęła aałogę turecką i zajęcie twierdzy odbyło się prawie bez ofiar w ludziach. Łomonosow upamiętnił ten fakt słynną odą (Ha B3flTie XoTHMa). Ale tymczasem wódz austryacki Neipperg zawarł traktat pokoju w Belgradzie. Opuszczona przez sprzymierzeńca Rossya nie mogła wtedy wziąć wojny z Turcyą na swoje barki. Wskutek odebranych z Petersburga rozkazów Miinnich musiał zwrócić Ch., Oczaków i całą zdobytą krainę. — 4) Powtórne zdobycie Ch-a przez Rossyan. Na początku wojny z Turcyą w roku 1769, komenderujący 1-ą armią russką, ks. Goli-cyn Aleksander Michajłowicz, dowiedziawszy się, że, oprócz załóg tureckich w Benderach i Chocimiu, Turcy mieli tylko 20,000 wojska nad Dniestrem, powziął zamiar zdobycia tej ostatniej twierdzy. Zebrawszy tedy d. 11-go kwietnia swe wojsko w Antonówce, niedaleko od Mińkowiec, i przeprawiwszy się przez Dniestr po moście pontonowym, stanął obozem w odległości 5 wiorst od Ch-a. Zdało się księciu, że dość mu było ukazać się, aby otrzymać klucze twierdzy. I stałoby się tak niezawodnie, gdyby 20,000-ny korpus Turków, pod dowództwem Karaman-baszy, nie przybył w posiłek załodze. Dowiedziawszy się o zamiarze komendanta poddania fortecy, Karaman i słyszeć o tem nie chciał, a żołnierze, zabiwszy komendanta, jego ogłosili swoim wodzem. Ks. Golicyn, nie doczekawszy się dobrowolnego poddania Ch-a, przedsięwziął zdobyć go szturmem; ponieważ znaczna część Turków, nie mogąo pomieścić się w twierdzy, stała przed jej wałami w szańcach słabego profilu, więc w sam dzień Wielkiej Nocy, 19 kwietnia, kazał generałowi Olicowi poprowadzić atak na te szańce. Generał z 11-tu pułkami piechoty, 8-iu batalionami grenadyerów i wszystkimi jegrami, sekundowany przez 10 pułków jazdy i 5 pułków huzarów, ruszył przeciw Turkom, którzy, z samego strachu przed następującym na nich nieprzyjacielem, pierzch-nęli i rozbiegli się: jedni do Bender, drudzy do twierdzy chocimskiej. Atoli wojsko russkie, które się spodziewało wpaść za uciekającymi do bram fortecy, dalej niż do sztakietu dojść nie mogło, gdyż Turcy zdążyli pozamykać bramy. Nie mając ciężkiej artyleryi i uczuwając brak żywności, odstąpił ks. Golicyn dnia 21-go kwietnia od Ch-a. D. 1-go lipca ruszyło znowu wojsko russkie pod tenże Ch.; ale już nazajutrz, d. 2-go lipca, gdy awangarda zbliżyła się do fortecy, została zaata kowaną przez Turków, pod dowództwem seraskiera rumelijskiego. Wszystkie atoli jego usiłowania, aby rozprządz czworobok, w który się uformowało wojsko russkie, otoczywszy się rogatkami — były próżne. Po nieco dłuższej walce uciekli Turcy z placu. Jedni z nich rzucili się do Bender, a inni umknęli do Chocimia. Ks. Golicyn, znalazłszy szańce przed - forteczne opuszczonemi przez Turków, zajął je 6-iu pułkami piechoty. Usypawszy potem ba-terye, które miały działać wspólnie z bateryami generała Rennenkampfa, umieszczonemi z drugiej strony rzeki, bombardował twierdzę i nawet wzniecił pożar w mieście; ale widząc, że Turcy wcale o poddaniu się nie myśleli, powziął zamiar wymo-rzyć ich przez oblężenie głodem. Atoli ledwie że otoczył fortecę, gdy ukazali się w liczbie 25,000 Tatarzy krymscy i zaczęli niepokoić oblegających. Nie mogąc jednak sprawić nic bez piechoty i artyleryi, poszli do Lipkan, dla połączenia się z se-raskierem Mołdawaczy-baszą, który z 30,000 wojska śpieszył na odsiecz swoim. Ks. Golicyn, dowiedziawszy się o zbliżaniu się znacznych sił tureckich, ściągnął swe wojsko do kupy i tym sposobem odkrył dostęp do Ch-a i dał Mołdawa-czemu sposobność zaopatrzenia załogi w żywność, a widząc zupełną niemożebność uskutecznienia swych zamiarów, odstąpił powtórnie od Ch a. Ośmielony tym seraskier przeprawił się za russkiem wojskiem na drugą stronę Dniestru, z zamiarem stoczenia walnej bitwy. Atoli po całodziennej walce, gdy wszystkie jego ataki odparte zostały, wojsko tureckie tak dalece upadło na duchu, że nie znalazło ani jednego baszy, któryby się zgodził pozostać w Ch-u. Uszli oni wszyscy, pozostawiwszy bramy otworem i to dało możność ks. Golicynowi zajęcia 9 września twierdzy. Wszakże przy zawarciu pokoju w Kuczuk-Kajnardży Ch. wrócił jeszcze do Turcyi. Dopiero przyłączenie Be-sarabii na mocy traktatu, podpisanego w Bukareszcie (1812), oddało i Ch. ostatecznie w posiada-

K. G.

Ćhocimirski, herb polski. Na tarczy w złotem polu troje grabi, każde o 7 zębach, dwoje zębami ku górze, trzecie w dół. Grabi-ska końcami osadzone są w sre-brnem jabłku. Grabie tworzą trójkąt. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć strusich piór. Herb ten prawdopodobnie pochodzi z Czech, a pieczętują się nim Cho-

cimierBcy. — (Niesiecki — Borkow*

w. k. z.

Chocimowski Jan, senior zborów ewangiel. - reformowanych na Podolu, polemista religijny z początków XVII wieku, wydrukował w Paniowcach u W. Malchrowieza r. 1609 „Discurs krótki o do-nacyej Konstantyna cesarza, w której papieźowie wszystkę moc dostojności swojej i królowania ziemskiego niezmiernego założyli, jeśli jest prawdziwa,

P. Ohm.

P. Chm.

Ani S.

Ks. R. F.

And. 8.

Chód ludzki. Chodzenie jest czynnością fizyo-logiczną, polegającą na posuwaniu ciała w kierunku poziomym, bez większego natężenia mięśni. Chód ludzki określić można inaczej, jako posuwanie środka ciężkości ciała, położonego w blizko-ści dolnego końca kości krzyżowej, w kierunku poziomym, w zależności od kolejnej czynności obu kończyn dolnych. Akt chodzenia odbywa się w sposób następujący: jedna noga (np. prawa) stoi prawie pionowo, nieznacznie zgięta w kolanie, i sama podtrzymuje środek ciężkości ciała („noga czynnaw); druga noga, zupełnie wyciągnięta, dotyka ziemi tylko końcem wielkiego palca („noga bierna"). Przypuszczając schematycznie, iż środek ciężkości ciała jest w O (fig. 308, I), dopiero co opisane położenie obu kończyn dolnych możemy przedstawić przez OC (noga czynna) i OB (noga bierna). Następnie

czyli czym inszym trąci*. Przypisał tę broszurę Janowi Potockiemu, wojewodzie bracławskiemu. Dowodzi w niej, że wszelkie prawa świeckie, jakie mają papieże, są bezpodstawne.

Chociszewski Józef, pseudonim Tworzymir, ruchliwy wielce pisarz spółczesny dla ludu i dla młodzieży, urodzony i wykształcony w w. ks. Poznań-skiem, tam działalność swoją rozwijał, począwszy od wydania r. 1862 „Książki dla ludu, w której są zawarte opowiadania, powieści i wiersze" (część II tejże książki w r. 1863, część III w 1864). Prócz czasopism, wydawał kalendarze dla ludu, mnóstwo nakreślił powiastek, opracował podręczniki historyi i piśmiennictwa polskiego z ilustracyami, kreślone w sposób jak najprzystępniejszy. Pod względem poprawności język jego i styl nie celują.

Choco, prowincya w stanie Cauca, w rzeczypo-spolitej południowo-amerykańskiej Kolumbii, na wybrzeżu oceanu Wielkiego, z wielką obfitością złota i platyny, ale z zabójczym dla Europejczyków klimatem, stąd ludność w liczbie około 20,000 głów składa się z Indyan, Negrów i Mulatów. W stronie południowej leży bezpieczna zatoka Ch. z portem Buonaventura.

Choctaw, Choclaw, Chacla, plemię indyjskie, ob. C z o k t a w o w i e.

Chocz, dawniej miasto, teraz osada, ma przeszło 100 domów, przeważnie drewnianych, z 1,140 mieszkańców, prawie wyłącznie katolików; jest tu szkółka elementarna i 4 jarmarki do roku.—Gmina Ch. 6,010 m-ców (1890), w tej liczbie 81.4% katolików, 17.6% protestantów, 1% żydów.—W połowie XIV w. zbudował tu Kazimierz W. zamek obronny na wysepce rzeki Prosny, która obecnie stanowi granicę między królestwem Polskiem a w. księstwem Poznańskiem. W czasie bezkrólewia po śmierci Ludwika węgierskiego starosta odolanowski, Bartosz, popierając na tron Ziemowita, księcia Mazowieckiego, przeciw Zygmuntowi Brandenburskiemu, zamek w Ch-u opatrzył załogą, a sam z rycerstwem przeprawił się za Prosnę i obiegł miasto Koźmin. W XVI w. dziedzic Ch-a, Wojciech Marszewski, uczęszczając do szkoły w Wittenber-dze, przyjął naukę Lutra, a wróciwszy do domu, wypędził księży katolickich, kościół zaś, z funduszami mu przynależnemi, oddał w zarząd Braciom Czeskim, zwolennikom luteranizmu. W następnym wieku odziedziczyli Ch. Mycielscy, również dyssy-denci, więc dalej utrzymywali pastorów. Dopiero r. 1620, gdy Ch. z obszernemi dobrami przeszedł na własność Lipskich, katolików, ci sprowadzili kapłanów swego wyznania. Andrzej Lipski, biskup Kujawski, a potem Krakowski, gdy został kardynałem, wystawił w Ch-u przy dawnym zamku wspaniały kościół i wyjednał dlań przywileje kol-legiaty, co zatwierdził Zygmunt III r. 1629. Kościół zbudowano na palach olszowych, a że Prosną zmieniła koryto, więc pale spróchniały, świątyni zaś obecnie zagraża ruina od strony południowej; stronę tylko północną powstrzymuje pałac, łączący się z kościołem. Proboszcz Ch-a był infułatem i miał prawo mianowania kanoników do swej kollegiaty. Ostatni infułat, Lipski, umarł przed 10 laty. Za rządów pruskich zabrano fundusze kolle-giaty i wyznaczono pensye. Pałac, piętrowy, urzą-dzonyjest z wielkiem gustem, lecz dla braku funduszu trudno go utrzymać należycie. W oratoryum przechowują piękną urnę, przeznaczoną na serce kardynała Lipskiego. Tuż za ogrodem wije się Prosną, a za nią rozciągają się obszerne błonia. Widok tu prześliczny. W miasteczku na wzgórzu sterczy piękny kościółek z klasztorem, zbudowane dla ks. Reformatów także przez kardynała Lipskiego. Od r. 1864 pełni obowiązki religijne kapłan świecki.

Chocz, Chocs, szczyt w Tatrach Liptawsko-Orawskich, złożony z Wielkiego i Małego Chocza; pierwszy wzniesiony jest nad p. m. 1,613 m. według nowego pomiaru sztabu gen. austr. Trzon Chocza wypełnia ostry kąt wideł rzecznych między Orawą i Wagą, po jego stronie zachodniej biegnie gościniec bity z Rosenberga do Kubina, a po wschodniej droga zwyczajna z Łuczek d© Kubina.

o,

Fig. 308.

Zmiany położenia kończyn dolnych przy chodzeniu.

położenie pionowe nogi czynnej przechodzi w skośne, nachylone ku przodowi (II). Aby środek ciężkości ciała utrzymać mniej więcej na tym samym poziomie, noga czynna wydłuża się przez wyprostowanie w kolanie i podniesienie pięty do góry. Jednocześnie noga bierna podnosi się od ziemi, zgina się nieco w kolanie i ruchem wahadłowym

zostaje wyrzucona naprzód, przed nogę czynną (III), . wewnątrz (osie obu stóp przecinają się stale napra-aby podeprzeć przesunięty znowu ku przodowi śro- wo od linii środkowej), dek ciężkości ciała, a tem samem stać się kończyną czynną. Poprzednia noga czynna jest teraz bierną, a ruchy obu kończyn powtarzają się dalej w sposób opisany, przesuwając tułów znowu naprzód. Prócz ruchu postępującego w kierunku poziomym wykonywa tułów przy chodzeniu i inne, mniejszej wagi, poruszenia, zginając się naprzód oraz skręcając się przy wahadłowym ruchu nogi biernej około główki kości udowej kończyny podpierającej (czyunej). Ten ostatni ruch idący stara się zrównoważyć przez ruch obrotowy kończyn górnych, wykonywany w kierunku przeciwnym: przy wyrzucaniu naprzód nogi lewej ramię lewe posuwa się ku tyłowi, prawe zaś ku przodowi. Czas trwania kroku (od pewnego położenia nogi prawej do takiegoż położenia lewej), wynoszący średnio Y125 minuty, zależy: 1) od czasu trwania wahania, który zgodnie z prawami wahadła jest dłuższym przy większej długości kończyny; 2) od długości czasu, w którym obie kończyny dolne dotykają jednocześnie ziemi: najszybszym chód jest wtedy, kiedy (czas ten [równy jest 0; bywa to wtedy, gdy w chwili dotykania ziemi przez nogę czynną, bierna przestaje się z nią stykać, t. j. podnosi się.

X)r. Ant. K.

Vł

_Jli

Hg. 309. Ichnogram F. 310. Ichnogram chodu kobiety chodu prawidłowego. ze zwichniętem prawem udem.

Długość kroku, czyli droga, przebyta podczas jednego wahania (zwykle 0.6—0.8 metra), jest tem większą, im znaczniejszą jest długość kończyn. Chód zatem, którego szybkość zależy od czasu trwania kroku i od jegó długości, tem jest szybszy, im częściej wykonywane są wahania i im dłuższe są kończyny. Średnia szybkość chodu wynosi 6 kilometrów na godzinę (na minutę 125 kroków po 8 decymetrów). Zbadanie czynności chodzenia zawdzięcza fizyologia głównie pracom braci Wilhelma i Edwarda Weberów (1836), Hermana Meyera (1858), Carleta (1872), Mareya (1873), Vierordta (1881) i w. i. Autorowie ci posiłkowali się przy badaniu chodzenia najrozmaitszemi metodami i aparatami; w nowszych czasach wielkie usługi na tem polu oddała fotografia momentalna. W naszej literaturze w czasach ostatnich Dr. Fr. Neugebauer („Gazeta lekarska" 1893) zwraca uwagę na znaczenie chodu dla rozpoznawania rozmaitych nieprawidłowości skieletu, zalecając w tym celu swoją metodę badania śladów chodzenia. Osobnik badany, z natartemi proszkiem karminowym podeszwami, przechodzi po chodniku papierowym, pozostawiając na nim ślady podeszew, — pelmatogramy (pelma = po grecku „podeszwa"). Ślad chodzenia w całości,czyli ichnogram (ichnos=rpo grecku „ślad") pozwala oznaczyć odstępy obu stóp od linii środko- i wej chodnika oraz kąty, jakie z tą linią tworzą osie podłużne stóp, jako też kąty między osiami obu stóp. Na zasadzie tych właśnie danych oraz kształ- Chód zwierząt odbywa się za pomocą kończyn, tu samych pelmatogramów rozpoznawać można które, zmieniając swoje położenie, mogą powo-chód prawidłowy i patologiczny. Podajemy tutaj dować ruch przenośny zwierząt. Wszystkie zmia-z pracy Neugebauera ichnogram chodu prawidło- ny położenia kończyny głównie redukują się do wego (fig. 309), oraz dla porównania ichnogram cho- ruchu dolnego i do ruchu górnego końca kończy-rej ze zwichnięciem uda prawego fig. 310), gdzie ślad ny. Przy przenoszeniu się dolnego końca kończy-nogi prawej wskazuje rzekome skrócenie koń- na zabiera przestrzeń na ziemi, opiera się, a zna-czyny (chodzenie na palcach), oraz skręcenie jej ku lazłszy stały punkt podpory, stara się do tego

punktu przyciągnąć środek ciężkości ciała. Tym więc sposobem ruchy kończyn składają się z dwóch faz: wahania i podpierania. W pierwszej fazie dolny koniec końozyny robi ruch wahadłowy, górny zaś pozostaje na miejscu; przeciwnie, w drugiej fazie, górny koniec przesuwa się, dolny zaś nieruchomo opiera się o ziemię. Zatem ruchy kończyn polegają na zmieniającym się naprzemian ruchu, to dolnego, to górnego końca. Pierwsza faza właściwie nie ma czynnego wpływu na ruch przenośny zwierzęcia; ona tylko przygotowuje kończynę do następnej fazy, podczas której górny koniec kończyny, odbywając ruch, pociąga za sobą cały organizm. Każda zatem kończyna odbywa kolejno wahanie i podpieranie, a z wzajemnego połączenia tych faz powstają różne rodzaje chodu. Rozpatrzmy naprzód ruchy jednej pary kończyn, a następnie przejdziemy do dwóch. Zwierzę, używające podczas chodu dwóch kończyn, naprzemian podpiera swoje ciało to jedną, to drugą kończyną; jedna z nich odbywa wahanie, druga w tymże czasie—podpieranie. Taki chód graficznie możemy sobie przedstawić w następujący sposób:

"O

Fig. 312.

W tym chodzie nogi również odbywają ruchy parami, lecz parami przekątnemi, t. j. jednocześnie

Pt

Ta

Tl

na ru-

Fig. 311.

Na rysunku tym linia prosta oznacza czas podpierania, ałuk— czas wahania, p nogę prawą, Z nogę lewą. Przytem widzimy, że w jednostkach czasu a i c kończyna prawa odbywa podpieranie, a lewa—wahanie; przeciwnie, w jednostce czasu b prawa—wahanie, a lewa—podpieranie. Stosunek czasu wahania do czasu podpierania może być różny; im więcej przeważa czas wahania, tern szybszy jest chód i odwrotnie. Jeżeli stosunkowo czas wahania jest dłuższy, wtedy można zauważyć chwilę, w której obie kończyny zawieszone są w powietrzu, jak to bywa przy szybkim biegu, a przeciwnie gdy czas podpierania jest dłuższy, wtedy jest chwila, kiedy obie kończyny podpierają ciało, jak to się dzieje przy powolnym chodzie. Przy używaniu 4-ch kończyn kombinacye są daleko liczniejsze i stąd powstają różne rodzaje chodu. Ważniejsze są następujące. l)Stęp i krocz. Jest to najpowolniejszy rodzaj chodu. Czas wahania jest krótszy lub, co najwyżej, równy czasowi podpierania. Porządek podnoszenia się nóg, przedstawiony na fig. 312, jest następujący: przednia prawa (Pp), tylna lewa (Tl), przednia lewa (PI), tylna prawa (Tp). Ponieważ w tym chodzie najdłużej odbywa się podpieranie, które ma bezpośredni wpływ chy zwierzęcia, przeto podczas tego ruchu zwierzę może wykazać największą siłę roboczą: 2)Inochod czyli Jednochód. Jest to chód, w którym jednostronne nogi jednoczesne odbywają ruchy. Taki chód możemy zauważyć u wielbłąda, żyrafy i wielu innych zwierząt. 3) Kłus albo trucht (fig. 313).

Fig. 313.

podnoszą się i opuszczają prawa przednia (Pp) z lewą tylną (Tl), a lewa przednia (PI) z prawą tylną (Tp). Przytem ten chód należy do rzędu szybszych; czas wahania jest w nim dłuższy od czasu podpierania.

Pa ?t

ta

r.t

Fig. 314.

4) Galop albo cwał (fig. 314). Najczęściej galop zaczyna się z prawej przedniej nogi (Pp) i wtedy porządek podnoszenia się i opuszczania nóg jest następujący: prawa przednia (Pp), lewa przednia (PI) z prawą tylną (Tp) i nakoniec lewa tylna (Tl). Stosunek czasu wahania do czasu podpierania jest różny, lecz zawsze czas wahania jest dłuższy od czasu podpierania, i im szybszy jest bieg, tern stosunkowo krótszy jest czas podpierania. Przytem daje się spostrzedz, że w miarę wzrastania szybkości opóźnia się przedostatnia tylna noga (Tp), przez co porządek w podnoszeniu się i opuszczaniu nóg zauważyć możemy następujący: prawa przednia, lewa przednia; prawa tylna, lewa tylna. W biegu wyścigowym opóźnienie się prawej tylnej nogi jest tak znaczne, że ruch tylnych nóg prawie jednoczo

źysera opery.

P. Chm.

go), drugi na 1,340,000 głów.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

śnie następuje.—Z tego, co dotychczas było powiedziane, łatwo zrozumieć, że uderzeń nóg o ziemię możemy słyszeć w stępie 4, w inochodzie 2, w kłusie 2, w galopie 3 i w biegu wyścigowym 4. —Opis chodu zwierząt znajduje się w każdej fizyologii zwierząt, a szczególniej w Colin’ą „Traite de Phy-siologie comparee des animaux domestiąues" (Paryż 1871); w polskim języku w tłómaćzonem przez Niewiadomskiego dziele Mareya: „Machina zwierzęca". (Warszawa 1874).    M żór-

Chodaki, zwane także kurpie, kerpcie, po-stoły, postolniki i łapcie, jest to rodzaj obuwia prostego, które bywa albo urobione ze skóry bez szwu, albo też uplecione z łyka lipowego. Tak jedno jak drugie okrywa zazwyczaj tylko podeszwę, palce i boki stopy, owiniętej płachtą płócienną lub wełnianą (onuczą), po której przytwierdza się do nogi sznurowadłem. Od tego-to obuwia poszło przezwisko szlachty chodaczkowej, pod którem dawniej w Polsce rozumiano tak zwaną szlachtę zagonową, lub szaraczkową, władającą ziemią bez poddanych, odziewającą się w szare sukmany i często. zamiast butów, noszącą chodaki łyczane, co wszakże nie przeszkadzało jej korzystać z takich samych swobód i przywilejów, jakie służyły braci starszej, i dumnie się przechwalać, że „szlachcic na zagrodzie, równy wojewodzie".    *

Chodakowski Zoryan Dołęga, pseudonim Czarnockiego Adama (ob.).

Chodakowski Józef (* 1850 w Rawie), bary-tonista opery warszawskiej. Po ukończeniu gimna-zyum Piotrkowskiego 1860 r. pracował w Warszawie w biurze prywatnem, w wydziale assekuracyjnym; kierując się jednak radą znawców, którzy w nim odkryli piękny talent wokalny, porzucił służbę prywatną i poświęcił się karyerze scenicznej. Naukę śpiewu ukończył pod kierunkiem Quattriniego, na scenie warszawskiej wystąpił po raz pierwszy w 1876 roku. Od 1890—2 Ch. śpiewał na scenie lwowskiej, następnie wrócił na warszawską i dotąd na niej pozostaje. Obecnie pełni nadto obowiązki re-

A.Pol

Chodani Jan Kanty (* 16 pażdz. 1769 — f 19 lipca 1823), teolog i wierszopis, z ubogich rodziców pochodzenia włoskiego, urodzony w Krakowie, w 12 roku życia oddany został przez matkę do zgromadzenia kanoników regularnych lateraneńskich tamże, gdzie po otrzymaniu wykształcenia średniego, na wyższe wykłady fizyki, matematyki, filozofii i teologii uczęszczał do akademii krakowskiej; prócz tego sam własną pracą nabył znajomości języków nowożytnych: francuzkiego, włoskiego i niemieckiego. Na kapłana wyświęcony w r. 1793, po złożeniu wprzód ślubów zakonnych. Wsławiwszy się kazaniami w katedrze krakowskiej, uwolniony został od ślubów przez Stolicę Apostolską w r. 1804. Wezwany następnie do Wilna na kaznodzieję kościoła akademickiego; po trzyletniej gorliwej pracy na tern stanowisku obrany w r. 1808 na profesora nadzwyczajnego, a we dwa lata potem na zwyczajnego profesora teologii moralnej i pasterskiej w uniwersytecie wileńskim, obowiązki te spełniał

&acjkl. Powił. Illuitr. T. XII.

przez lat 15. „Nadzwyczajna pamięć, żywa imagi-nacya, wiernie zachowująca raz widziane wielkie obrazy, rozum czysty i zdrowy rozsądek, ciągiem czytaniem dzieł pożytecznych ukształcony, przy znajomości języków i naukowych pomocy, miłość pracy i dobrego porządku, postawiły go w rzędzie pierwszych teologów w uczonym ś wiecie i chrzęści-ańskich filozofów.u On pierwszy zaprowadził w Wilnie lepszy system wykładu nauk teologicznych i zapoznał z najznakomitszemi dziełami z tej dziedziny. Kilkakrotnie sprawował urząd wizytatora szkół; przez 6 lat blizko był dziekanem oddziału nauk moralnych i politycznych; w r. 1819 został kanonikiem katedralnym wileńskim. Bawiąc w Krakowie, zajmował się głównie poezyą, przekładając wierszem potoczystym utwory literatury obcej, jako to Pope’a: „Wiersz o człowieku* (1795), Gessnera „Sielanki" (1800), Woltera „Henryada" (1803). Przybywszy do Wilna i zajmując katedrę teologii, temu właśnie przedmiotowi oddał się i w pracy piśmienniczej. Z dzieł Antoniego Karola Reybergera, opa ta benedyktynów, przetłómaczył „Etykę chrzęści -ańską czyli teologię moralną do użycia szkolnego zastosowaną" i z tekstem łacińskim obok wydał w Wilnie w 3 tomach r. 1821 — 22. Według dzieła Franciszka Giftschiitza ułożył „Teologię paster-skąu (Wilno 1824). Oryginalnie napisał „Naukę chrześciańskiej katolickiej religii w 3 częściach44 (tże. 1823; znajduje się tu także kazanie M. Bobrowskiego, miane na pogrzebie Ch-go) i „Kazania" (1828, drugie wyd. 1832 w 2 tomach). Prócz tego wiadomo, że w rękopiśmie pozostał przekład dramatu Lessinga; „Natan mądry," poematu Wielanda: „Muza-ryon czyli filozofia gracyi," dalej tłómaczenie dzieła opata Maury „O wymowie kaznodziejskiej;" Krzysztofa Schmidta: „Historya biblijna dla młodzieży szkolnej,“ Garwego: „Rzut oka na celne zasady nauki obyczajów od wieku Arystotelesa do Kanta," wreszcie „Myśli względem poprawienia edukacyi krajowej." Język Ch-go jest poprawny i jędrny, wiersz gładki, chociaż zalet poetyckich niewiele posiada.

Chodawendikiar, Wilajet turecki w Azyi Mniejszej, obejmujący część dawnej Mizyi, Frygii i Bitymi, dobrze nawodniony, górzysty (Ke3zisz - Dagh czyli Olimp Mizyjski 2.530 m.), dzieli się na pięć sandżaków: Brussa, Balikesr, Kutahija, Karchissar i Ertogrul; stolicą jest Brussa. Powierzchnia według Cuineta wynosi 68,000, a według Wagnera 73,800 km. □; ludność zaś pierwszy podaje na 1,300,000 (przybliżone oszacowanie rządu tureckie-

And. S.

Z Chodcza Stanisław, herbu Poraj, starosta Halicki, w 1493 roku z sejmu przeznaczonym został do poboru czopowego w ziemi Halickiej. W 1496 roku otrzymał kasztelanię Lwowską, oraz starostwa Lwowskie i Kamienieckie. Na sejmie 1496 roku w Piotrkowie podpisał statuta króla Jana Albrechta. W 1505 roku był na sejmie w Radomiu, gdzie podpisał statuta króla Aleksandra i wkrótce potem zrzekł się kasztelanii Lwowskiej, którą uzyskał młodszy brat jego, Otto z Chodcza. W dwa lata później, 1507 roku został marszałkiem

94

And S.

And S.

Chodkiewicz Iwan (fok. 1483), wojewoda Kijowski. Protoplastą Chodkiewiczów herbu Koście-sza był bojar Chodor (zepsuta forma imienia Fedor), zwany Chodkiem, żyjący w stuleciUfc XV. Syn Chodki Jurjewioza, Iwan, był marszałkiem dworskim wielkiego księcia Lit., później króla Kazimierza Jagiellończyka, jednocześnie namiestnikiem Witebskim i Łuckim. * Jeździł w r. 1453 od Litwinów do Parczowa, w celu domagania się zwrotu Podola i Wołynia, bił krzyżaków podczas wojny pruskiej, towarzyszył królowi w r. 1474 na wyprawę szląską przeciwko Maciejowi węgierskiemu. Około r. 1480 po Gasztołdzie Marcinie został wojewodą Kijowskim. Podczas napadu Tatarów na Kijów 1483 r. uprowadzony do niewoli, umarł wkrótce w hordzie. Z żony, kniażny Bielskiej, zostawił syna Aleks an-draicórkę Ahrefinę, wydaną za kniazia Bohdana Iwanowicza Zasławskiego.—(Boniecki „Poczet rodów", str. 21).    w- s-

wielkim koronnym. Od roku 1499 Multany i Wołoszczyzna, przez układ zawarty pomiędzy czterema braćmi Jagiellończykami, uznawały władzę tylko króla węgierskiego, a zostały przy obowiązku do-syłania Polsce zbrojnych posiłków. Jednakże hospodar, Jan Bohdan, robił na Polskę najazdy, a wojska polskie wpadały do jego kraju. W sprawie tej posłował Stanisław z Ch. dwukrotnie, 1507 i 1510 roku. Powtórnym razem, za pośrednictwem Władysława, króla węgierskiego, przyszło do pokoju w Kamieńcu, dokąd wraz z marszałkiem w. k. wysłany był Jan Łaski, wówczas koadjutor arcybiskupa gnieźnieńskiego. Stanął tam traktat wzajemny, umieszczony w „Kodeksie dypl ornaty cny m“ Dogiela (tom l doc. VIII). W 1525 roku, będąc w Krakowie, S. z Ch. podpisał znany w dziejach traktat z Albertem ks. pruskim. Na zjeździe 1515 roku w Wiedniu, towarzyszył Zygmuntowi I. Umarł 1529.— „Encyklop. S. Orgelbranda" (tom V).

Z Chodcza Paweł, herbu Poraj, w 1502 roku był kasztelanem Połanieckim. W 1505 roku podpisał na sejmie w Radomiu statut króla Aleksandra. Umarł około 1514 roku. — „Encyklop. S. Orgelbranda" (tom V).

Z Chodcza Otto, herbu Poraj, starosta Halicki, Lwowski, kołomyjski, w 1505 roku mianowany kasztelanem Lwowskim, po zrzeczeniu się Stanisława z Chodcza, marszałka wielkiego koronnego, postąpił wkrótce na kasztelanię Halicką, z której otrzymał 1507 roku województwo Podolskie. W 1512 roku na sejmie w Piotrkowie podpisał przywilej dla kapituły warmijskiej. W 1515 r. przesiadł się na województwo Ruskie, przyczem otrzymał w dożywocie miasta Śniatyń i Kołomyję. W 1527 r. dnia 10 maja mianowany wojewodą Sandomierskim, 23 marca 1533 roku postąpił na województwo Krakowskie. Umarł 1536 r.—„Encyklop. S. Orgelbranda" (tom V).

Chodecz, dziś osada, przedtem miasteczko, w gub. Warszawskiej, powiecie Włocławskim, w malowniczej okolicy, nad jeziorem Chodeckiem, które przez nieznaczne strugi zostaje w łączności z sąsiednie-mi jeziorami i z rzeką Zgłowiączką; jest siedliskiem urzędu gminy, która w 1890 roku liczyła 6,303 m-ców, w tej liczbie 3,373 m. i 2,930 kob. 81% katolików, 0.2% prawosławnych, 7.3% protestantów, 11.5% żydów. — Samo miasto miało w 1885 roku 1,241 m-ców, w połowie chrześcian (katolików i protestantów) i w połowie żydów. Są tu dwie szkółki elementarne (katol. i protest.), dwa kościoły katolickie (parafialny i cmentarny), jeden kościół ewangielicki, bożnica żydowska. Parafia tutejsza należy do dekanatu Włocławskiego; kościół parafialny, po spaleniu się w 1844, został porządnie odrestaurowany ze składek parafian. Ch., pierwotnie wieś, przywilejem króla węgierskiego i polskiego, Władysława, z dnia 2 listopada 1442 r. podniesiony został do godności miasta na prośbę jego właściciela, Jana Kretkowskiego, podstolego Brzeskiego, i otrzymał prawo chełmińskie.

Chodel, przedtem miasteczko, dziś osada w gubernii i powiecie Lubelskim, na samej granicy powiatu Nowoaleksandryjskiego, nad rzeczką Chodel,

jest siedliskiem parafii katolickiej i urzędu gminy, która w 1890 r. liczyła 4,740 m-ców, w tej liczbie 2,363 m. i 2.377 kob., 88.1% katolików, 0.3% protestantów, 11.6% żydów. Jest tu kościół katolicki murowauy, w stylu ostrołukowym, wzniesiony w pierwszej połowie XVI w. przez Bernarda Maciejowskiego, kasztelana lubelskiego; zbudowano go z cegły bez tynku i ozdobiono wyniosłą wieżą o pięciu koudygnacyach. Parafia należy do deka natu lubelskiego, a gmina do sądu gminnego okr I w Bełżycach. Ch. posiada nadto szkółkę ele mentarną, dom przytułku, garbarnię i cegielnię Miasto założone w 1440 r., nie miało nigdy więk szego znaczenia, nie było też w niem ani targów ani jarmarków; w XVIII w. tak dalece npada, że schodzi do rzędu wicsek, w bieżącem zaś stuleciu, podniesione do godności miasta w 1825 r., przemianowane zostało na osadę w 1866 r. Ludność prawie wyłącznie oddaje się rolnictwu — jej liczba w 1885 r. wynosiła 783 gł. Najpomyślniej miało tu być za czasów, gdy Ch. z przyległemi wioskami, Ratoszynem i Godowem, należał do jezuitów, którzy założyli tu ogród przy letuiej swej rezyden-cyi i wznieśli kaplicę M. B. Loretańskiej oraz szpital drewniany.    And s>

Chodel, prawy dopływ Wisły w gubernii Lubelskiej, powstaje w powiecie Lubelskim z połączenia dwóch strumieni, z których jeden wypływa z pod Wierzchowisk, drugi z pod Kłodnicy, oba zaś zlewają się we wsi Chrzanowie. Stąd rzeka dąży do miasteczka Ch., poza którem rozlewa się w staw Budzyński, mija stawy i jeziora w Rudzie Maciejowskiej, Trzebieszy i Zajączkowie, gdzie przyjmuje z prawej strony strumień od Kraczewic, przepływa potem lesistą, nieco podmokłą, ale niezłemi łąkami zajętą równinę i podąża do Żmijowisk, gdzie łączy się od prawego boku ze strumieniem Rogowskim.—Od Żmijowisk płynie już w dolinie Wisły, do której zbliża się coraz bardziej, aż jej wreszcie dosięga między Zastawem a Podgórzem powyżej Kazimierza, ubiegłszy około 45 wiorst. Wiosenny przybór wody dość znaczny; rzeka do spławu nie jest zdatna, porusza jednak kilka młynów i tartaków.

w. s.

w. s.

w. s.

sińskich⁸ t. IX—XII, str. 330).

w. s.

Chodkiewicz Aleksander (f 28 maja 1549), wojewoda Nowogrodzki. Syn Iwana, wojewody Kijowskiego, w r. 1501 był namiestnikiem Pińskim, w 1506 r. marszałkiem królewskim. W r. 1518 jest dzierżawcą Ostryńskim, w 1522 r. Wilkiejskim, w 1529 r. starostą Brzeskim, w 1530 Knyszyńskim. Wojewodą Nowogrodzkim został w r. 1544 po Ostyku Hryhorym. W puszczy Zabłudowskiej w r. 1500 fundował monaster Bazylianów w Supraślu, gdzie też i pochowany został. Z żony, kniaźny Wasilisy Iwanowny Jarosławiczówny, zostawił synów: Iwana, który roli historycznej nie odegrał,;Hieronima, Hrehorego i Jurja, oraz córkę Zofię (f 15 października 1593), wydaną najprzód za Stanisława Mikołajewicza Kieżgajłę, powtórnie za Jarosza Koryckiego.—(Boniecki „Poczet rodów⁴*, str. 22.; Wolff „Senatorowie i dygnitarze w. ks. LiłP**, str. 37).    w-s-

Chodkiewicz Hieronim (f w jesieni 1561), kasztelan wileński. Syn Aleksandra, wojewody nowogrodzkiego, w r. 1542 mianowany podczaszym Litewskim, 1544 kasztelanem Trockim, jednocześnie dzierżawca Oszmiański, Płotelski, Telszewski i Wil-kiejski, starosta Żmudzki. Kasztelanem Wileńskim został w r. 1559 po Ostyku Hryhorym. Posłował do papieża Pawła IV i do cesarza Ferdynanda, u którego wyjednał dla Chodkiewiczów tytuł hrabiów św. państwa Rzymskiego; walczył w roku 1560 w Inflantach pod Kiesią. Z żony, Hanny Janówny Szemetówny, pozostawił syna, Jana Hieronima, i kilka córek, z których Krystyna wyszła za Stanisława Paca. 01 niego idą hrabiowie na Szkłowie i Myszy.—(Kossakowski: „Monografie historyczno-genealogiczne⁴⁴; Wolff: „Senatorowie i dygnitarze⁸. w s-

Chodkiowicz Hrehory (f 9 listopada 1572), kasztelan Wileński i hetman wielki Litewski. Syn Aleksandra, wojewody Nowogrodzkiego, w r. 1544 został podkomorzym Lit., w 1554 wojewodą Witebskim, 1555 Kijowskim, 16 października 1559 postąpił na kasztelanię Trocką po Prońskim, w 1564 na Wileńską, po bracie Hieronimie, jednocześnie d. 9 listopada 1561 hetman polny, od 1566 wielki Lit., po Radziwile. Był obok tego starostą Kowieńskim, Tykocińskim, Żmudzkim i Grodzieńskim, dzierżawcą Wilkiejskim, Kormiałowskim, Rumszyskim. W roku 1564 brał udział w bitwie nad Ułą. W sprawie stosunku Litwy do Korony zajmował stanowisko separatystyczne; razem z kanclerzem Radziwiłłem zwoływał panów do Wilna w celu niedopuszczenia do przygotowywanej w r. 1569 unii. W Zabłudowie zbudował kościół parafialny rzymsko-katolicki i cerkiew, przy której ufundował drukarnię ruską, tłoczącą książki religijne. Ożeniony z księżniczką Katarzyną Iwanówną Wiśniowiecką, pozostawił synów: Andrzej a (f 1575) i Aleksandr a (f 1578), oraz córki: Aleksandrę, żonę kniazia Romana Fedorowicza Sanguszki, i Zofię, wydaną za Filona Kmitę (Boniecki „Poczet rodów⁴*; Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁴⁴; Bartoszewicz: w „Enc. Órg.‘ V, 394).

Chodkiewicz Jurij (f 5 czerwca 1569), kasztelan trocki. Najmłodszy syn Aleksandra, wojewody Nowogrodzkiego, z dzierżawcy Ormiańskiego

mianowany 1 września 1554 stolnikiem Lit., od 1555 krojczy lit, 23 marca 1566 został kasztelanem Trockim. Był obok tego starostą Bielskim i Puńskim. Posłował w r, 1562 i 1565 do MoBfewy.

Z pierwszej żony zostawił syna Konstantego (f 1571), żonatego z kniażną Barbarą Iwanówną Sołomerecką, i córkę Zofię, l-o voto Czartoryską, 2-o v. Sieniawską; z drugiej, ks. Zofii Jurjewny Słuckiej(f 1571), miał synów; Jerzego i Hi er on i-ma (Boniecki „Poczet rodów⁸; Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁸).

Chodkiewicz Jan Hieronim (f 4 sierpnia 1579), kasztelan Wileński, administrator Inflant. Syn Hieronima, kasztelana Wileńskiego, był stolnikiem Lit. w r. 1559, jednocześnie hetmanem „nad pieszymi⁴* w wyprawie inflanckiej, w końcu r. 1563 starosta Zmudzki, w 1566 marszałek wielki Lit. Na miejsce Kettlera 26 sierpnia 1566 mianowany został administratorem Inflant, w marcu r. 1574 otrzymał kasztelanię Wileńską. Urząd administratora Inflant złożył do rąk króla Stefana w dzień św. Trójcy r. 1578. Był oprócz tego dzierżawcą Płotelskim i Telszewskim. Odznaczył się w wojnach inflanckich za Zygmunta Augusta i Stefana Batorego. Sprzyjał kalwinizmowi, lecz podczas Sejmu Warszawskiego r. 1572 wrócił do katolicyzmu. Z żony Krystyny Zborowskiej zostawił synów: Aleksandra wojewodę Trockiego, Jan a Karo la hetmana.—(Kossakowski „Monografie⁴⁴ t. I.; Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁴⁴).

Chodkiewicz Jerzy (f 26 października 1595), starosta Żmudzki. Syn Jurja Aleksandrowicza, kasztelana Trockiego, 31 marca 1588 został kraj czym Lit., 12 lutego 1590 starostą Żmudzkim. Pochowany we wsi w Brzostowicy Wielkiej, gdzie dźwignął kościół.—(Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁸; Kossakowski „Monografie⁸ t. I).

Chodkiewicz Hieronim (f 1617), kasztelau Wileński. Syn Jurja Aleksandrowicza, kasztelana Trockiego, był starostą i administratorem generalnym ekonomii Brzesko-Litewskiej, brał udział w wojnie Inflanckiej za Zygmunta III, którego był stronnikiem. Z Anny Tarłóway, wojewodzianki lubelskiej, zostawił synów: Jana Hieronima (f 1618), pod- * stolego Lit., i Krzysztofa, wojewodę Wileńskiego.— (Błeszczyński w „Enc. Org.⁴⁴ V, 397; Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁸ str. 301; „Bibl. Ord. Kra-

w. s.

Chodkiewicz Aleksander (* ok. 1565), wojewoda Trocki. Syn Jana Hieronima, administratora Inflant, Kształcił się za granicą, brał udział w bitwie pod Kirchholmem, w r. 1606 jako wojewoda Trocki, podpisał w imieniu króla układ z Zebrzydowskim pod Janowcem, w roku następnym walczył z rokoszanami pod Guzowem. Data śmierci niewiadoma.—(Kossakowski „Monografie⁴⁴1.1; „Bibl. Ord. Krasińskich⁸ t. IX—XII, str. 330).

Chodkiewicz Jan Karol (* ok. 1560—f 24 września 1621), hetmau wielki Lit., wojewoda Wileński. Syn Jana Hieronima administratora Inflant, kształcił się w akademii Wileńskiej, w której witał w imieniu młodzieży Stefana Batorego, udającego się pod Połock. Po ukończeniu szkół zwie-

— 512).

W. S.

400).

Org." V, 400).

Chodkiewicz Adam Tadeusz (f 3 sierpnia 1745), wojewoda Brzeski. Syn Jana Karola, pułkownika wojsk Litewskich, po którym objął starostwa: Błudeńskie, Wielońskie i Daugieliskie. W bezkrólewiu po Auguście II trzymał się stronnictwa Saskiego, ztąd po śmierci Władysława Sapiehy otrzymał w r. 1734 województwo Brzeskie, Zajmował się literaturą, wydał „Annotacye historyczne o początku, dawności .... orderu Orła Białego" (Warszawa 1730), z ryciną, przedstawiającą króla Przemysława. Z żony, Rozalii Ewy Czapskiej, wojewodzianki pomorskiej, miał syna Jana Mikołaja Ksawerego.—(Bartoszewicz w „Enc. Org." V,

w. s.

dził całą Europę, walczył w szeregach hiszpańskich przeciwko Hollandyi, wszedł w stosunki z głośnymi wodzami, jak książę Alba i Maurycy Nassau. Po powrocie do kraju 27 maja 1596 został podczaszym wielkim Lit., 19 lipca 1599 starostą Żmudz-kim, 1600 hetmanem polnym, 1603 administratorem Iuflant, 1605 hetmanem wielkim Lit., 20 czerwca 1616 wojewodą Wileńskim, po Radziwile. Miał starostwa: Wielońskie, Luboszańskie, Dorpac-kie. Wsławił się, jako wojownik w walce przeciwko buntom Nalewajki, z Zamoyskim brał udział w wyprawie do Multan, nieśmiertelną okrył się chwałą w bitwie pod Kirchholmem w r. 1605, po której papież i monarchowie obsypali go listami i podarkami. W rokoszu Zebrzydowskiego stał po stronie króla. Po nieudanych wyprawach na Moskwę, podejmuje ostatnią akcyę przeciwko Turkom i umiera w zamku Chocimskim. 23 lipca 1593 ożenił się Ch. z Zofią Mielecką, wojewodzianką Podolską, wdową po Siemionie, ostatnim z książąt Olelkowiczów Słuc-kicb, z której miał syna jedynego, Hieronima (f 2 lipca 1613); powtórnie—24 listopada 1620 z 20 letnią Anną-Aloizą księżniczką Ostrogską, z której potomstwa nie zostawił.—O wielkim wojowniku pisali: Naruszewicz „Żywot Jana Karola Chodkie-wicza“ (Warszawa 1781; 2-e wydanie Mostowskiego, tamże, 1805; 3-e w Lipsku Bobrowicza, 1837, 4-e Turowskiego, Przemyśl, i Kraków 1857—1858); Seweryn Gołębiowski „Strona moralna Jana Karola Chodkiewicza, wyczytana z jego listów" (Bibl. warszawska z r. 1854, t. III); Kudelka „Bitwa pod

Kirchholmem" (Ateneum z r. 1883, t. III, str. 478

w. s.

Chodkiewicz Krzysztof (f 5 października r. 1652), wojewoda Wi’eński. Syn Hieronima, kasztelana Wileńskiego, w r. 1610 był chorążym wielkim Lit., od 14 marca 1623 koniuszym, 23 lipca 1633 mianowany kasztelanem Trockim, 15 sierpnia 1636 Wileńskim, w lipcu r. 1642 został po Tyszkiewiczu wojewodą Wileńskim. Miał starostwa: Kre-wskie, Wiszniewskie, Bielickie. Z Janem Karolem Chodkiewiczem walczył w Inflantach, Zygmuntowi III dopomagał do stłumienia rokoszu. Z pierwszej żony, Kiszczanki, zostawił synów: Aleksandra Krzysztofa, Jana Kazimierza, Hieronima i Karola (+ 1650), z drugiej, Horskiej, potomstwa nie miał.—(„Wolff „Senatorowie i dygnitarze") w- s-

Chodkiewicz Aleksander Krzysztof (fok. 1676),biskup Wendeński. S^n Krzysztofa, wojewody Wileńskiego, zaledwie otrzymał cztery mniejsze święcenia, a już został kanonikiem Wileńskim (1634). — W roku zaś 1649 mianowany biskupem Wendeń-skim; że jednak ayecezyajego odpadła po za panowaniu Szwedów, mieszkał przeto w Wilnie. Trzymał w dyecezyi Wileńskiej probostwo Remigolskie i Pobojskie, oprócz Grodzieńskiego, posiadanego dawniej; miał też w zarządzie dobra stołowe biskupie: Sołok, Jeziorosy i Biskupice. Żadnej roli politycznej nie odegrał.— (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ V, 397).

Chodkiewicz Jan Kazimierz (* 1616 — f 13 marca 1660), kasztelan Wileński. Syn młodszy Krzysztofa, wojewody Wileńskiego, kształcił się w Gracu, Wiedniu i Bononii; po powrocie do kraju został 20 lipca r. 1633 koniuszym wielkim Lit., 3 kwietnia 1646 kasztelanem Wileńskim. Umarł w Królewcu, gdzie szukał schronienia przed najazdem Szwedów. Za żonę miał Pacównę, córkę Stefana, podkanclerzego Lit.—(Wolff „Senatorowie i dygnitarze"; Błeszczyński w „Encykl. Orgelb." V,

w. s.

Chodkiewicz Jan Karol (f26 grudnia 1712), pułkownik wojsk lit., syn Jerzego Karola (f 1691), oboźnego Lit., starosty Błudeńskiego i Maryauny Tekli Naruszewiczówny, podkanclerzanki Lit., wnuk Hieronima Karola, starosty Mozyrskiego i Błudeńskiego, prawnuk Krzysztofa, wojewody Wileńskiego. Był starostą Błudeńskim, Wielońskim i Daugieliskim, pułkownikiem wojsk Litewskich. Z Cecylii Sapie-żanki (f 1762), wojewodzianki Trockiej, zostawił syna, Adama Tadeusza.—(Bartoszewicz w „Encykl.

w. s.

401).

/ Chodkiewicz Jan Mikołaj Ksawery (f 26 lutego 1781), starosta Żmudzki. Syn Adama Tadeusza, wojewody Brzeskiego, kształcił się w akademii Wileńskiej, której profesor, Naruszewicz, dedykował mu przekład rymów Sarbiewskiego. Po krótkim pobycie we Francyi, w r. 1757 został pułkownikiem, 1762 r. generałem adjutantem królewskim, przy czem trzymał po ojcu starostwo Wie lońskie. Jako stronnik Czartoryskich, należał do zawiązanej w Grodnie 16 kwietnia 1764 r. konfe-deracyi litewskiej, której był konsyliarzem; na sejmie konwokacyjnyin posłował z księstwa Żmudz-kiego. Po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta, dostał chorągiew petyliorską litewską i stopień ge-nerała-adjutanta królewskiego; w marcu r. 1765 — kasztelanię Żmudzką, następnie starostwo Żmudź-kie, na które wjazd uczynił 15 maja 1766 r. Od sejmu w r. 1767 występował przeciwko królowi z oppozycyą, po pierwszym rozbiorze porzucił Polskę i wstąpił wkrótce do służby russkiej. — Umarł w Czarnobylu na Ukrainie, pochowany w grobach familijnych u Bazylianów w Supraślu. Z żony, Ludwiki Rzewuskiej (f d. 16 lutego 1816), lietraa-nówny i wojewodzianki krakowskiej, zostawił synów: Wacława (* 1766 —f 27 września 1784), Józefa i Aleksandra, uczonego chemika; córka Rozalia (* 16 wrześ. 1768), wydana za kasztelana kijowskiego Aleksandra Lubomirskiego, gilotynowana była w r. 1793 w Paryżu; młodsza, Elżbieta, żona kasztelana Wileńskiego, Macieja Radziwiłła,

umarła w Montpellier i tam pochowana w grobach niezależnie od zajęć wojskowych, którym zupełnie deTurennów. Po śmierci rodzeństwa, Aleksander, podobnie jak ojciec i dziad, był jedynym potomkiem Chodkiewiczów.— (Kossakowski „Monografie";

poważnie się oddawał, założył w swym domu na ul. Miodowej pracownię ohemiczną, bogato zaopatrzoną we wszelkie najkosztowniejsze nawet przetwory i środki naukowe. Że nie dla parady ona istniała, temu świadectwo dają częste w jego głównem dziele (Chemia) wzmianki o doświadczeniach i spostrzeżeniach osobiście przez autora czynionych. Ze zdobyczy samodzielnych, dokonanych w tej pracowni, większego rozgłosu doczekało się „narzędzie, służące do otrzymywania najwyższych stopni ciepła. “ Była to dmuchawka tleno-wodorna, zapewniająca bezpieczne spalanie mieszaniny piorunują cej i dozwalająca wyzyskiwać wysoką temperaturę płomienia tej mieszaniny do celów naukowych. Jeszcze przed kilku laty można było widzieć w pracowni chemicznej uniwersytetu warszawskiego, walające się między staremi rupieciami, szczątki dmuchawki Ch-a, na których znać było ślady starannego, wytwornego nawet niegdyś wyrobu. Jednocześnie z zadaniami teoretycznemi ruchliwy umysł Ch-a zaprzątał się i praktyką. Brał na siebie uciążliwe nieraz zadania, jak np. obliczenie stosunku dawnych miar i wag polskich i litewskich do francuskich dziesiętnych, dokonane na zlecenie ministra spraw wewnętrznych. Niemniej zajmowały go wynalazki i ulepszenia techniczne: Pierwsza w kraju naszym litografia była założona przez Ch-a, który, niezadawal-niając się sprowadzeniem rzeczy gotowej z za granicy, próbował ulepszyć papier i tusz do litografii i zaprowa • dzić na miejscu wyrób tych rzeczy. Zajmował się też gorliwie nowerai jeszcze wówczas doświadczeniami nad stosem Volty i sprowadzał mnóstwo, niedostępnych dla kogo innego, kosztownych przyrządów elektrycznych. Zbiory Ch a dla wszystkich żądnych nauki, a zwłaszcza dla młodzieży, najswobodniej dostępne, w wielu kierunkach były jedynem w kraju źródłem, w którem współcześni mogli zapoznawać się z postępem nauki i techniki u obcych. — Literaturę ścisłą i techniczną Ch. wzbogacił nastę-pującemi broszurami i książkami: „Tablica stosunku dawnych miar i wag francuskich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowemi a przyjętemi we Prancyi" (Warsz. 1811); „Nauka robienia piwa" (Warsz. 1811); „Chemia" tomów 7 (Warsz. 1816— 1820); „Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszo-nego czylichlorynie" (Warsz. 1819); „Rozprawa o ciężarze światła" (Wilno 1837). W Pamiętniku warszawskim ogłosił kilka rozpraw, z których wymienić należy: „Krótka wiadomość o narzędziu służącem do otrzymywania najwyższych stopni ciepła" (1815); „Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego" (1817). Ogłaszał też artykuły techniczne bezimiennie w innych pismach ówczesnych. — Kapitalne dzieło Ch-a, „Chemia," podobnie, jak znaczna większość naszych dzieł naukowych, nie doczekała się jeszcze należytej oceny. Współcześai, jak słusznie uważa Bieliński („Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów wszechnicy wileńskiej"), olśnieni wielkością Śniadeckiego, nie przypuszczali, ażeby obok niego mógł ktokolwiek w Polsce pisać o chemii rzeczy godne czytania i nie czytali Ch-a; potomni o nim zapomnieli. Że to był los wcale nie-

w. s.

Bartoszewicz w „Enc. Org.“ V, 401).

Chodkiewioz A le ks a nd er (* 1776 — f L838), wierszopis i chemik, urodzony w Czarnobylu, w gu-bernii kijowskiej, nauki początkowe pobierał w domu rodziców, średnie w Warszawie w zakładzie Marcina Nicuty, poczem wstąpił do wojska. W początkach XIX wieku bawił w Wilnie, zajmując się naukami i literaturą, oraz wykładając chemię w uniwersytecie, jako jego członek honorowy.

Był także członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Przy organizacyi wojska Polskiego przez wielkiego księcia Konstantego otrzymał stopień pułkownika: w r. 1818 uwolniony został ze służby w stopniu generała brygady, a uzyskał go-gność senatora kasztelana; w r. 1819 złożył kasztelanię i jako deputowany sandomierski zasiadał na następnych sejmach. Resztę życia spędził w Mły-nowie. Działalność literacką rozpoczął młodo, ogłaszając w Warszawie r. 1797 przekład pięcioaktowej tragedyi Kotzebuego p. t. „Hiszpanie w Peru albo śmierć wodza Roili." Zamiłowany w twórczości dramatycznej według wzorów francuzkich, a widząc brak w naszej literaturze t. zw. wówczas „regularnych" tragedyj, przerabiał cudze pomysły lub tworzył własne i obrabiał je gorliwie na modłę francuską. W ten sposób powstała 5-aktowa tra-gedya przerobiona z Addisona p. t. „Kato“ (1809), w ten sposób powstały dwie inne tragedye: „Teana"

(1816) i „Wirginia" (1817). Zbiorowego wydania „Pism wierszem i prozą- wyszedł w Warszawie w r. 1817 tylko tom l-szy i zawarł powtórne wydanie „Katona" i „Wirginii." (str. 194.) Spółcześni wysoko cenili te utwory Ch-a, a wyrazem opinii ogólnej był wiersz Kazimierza Brodzińskiego „do Aleksandra hr. Chodkiewicza," gdzie powiada, że Ch. umiał „nad rzecz piękną, przenieść pożyteczną, że pierwszym przykładem na świecie zaniechał rymów, lubo mógł „niejednemu być wzorem poecie," i że „ten kto Katona śpiewał, czuł cnoty Katona."

Opowiada nadto, iż słyszał w księgarni, jak Cli., przeglądając tomy, mówił, „że kraj nasz ma pisarzów pełno bez użytku, filozofów zamało, poetów do zbytku.u Przyznając, że filozof jest „duszą, którą żyją milionów dusze,® Brodziński wnosi wszakże wyino wną obronę poezyi, dając tem samem poznać, jak wysoko ceni prace poetyczne Ch-a. Napisał też Ch. tekst do wydawnictwa, ilustrowanego przez Walentego Sliwickiego, p. t. „Portrety wsławionych Polaków" (Warszawa, 1820, portretów mieści się tu 30 i tyleż biografij.) W rękopiśmie zostawił powieść 6-tomową: „Paulina" na tle życia Ksawery ze Szcze-

niowskich Chodkiewiczowej.

Ch. ogromny swój majątek i niepospolite zdol ności oddawał z gorącą chęcią na usługi ogółu, jakkolwiek brak systematycznego wykształcenia, a jeszcze hardziej uprzedzenia, żywione do niego, jako do wielkiego pana, który w oczach współczesnych uchodził za pragnącego się bawić dyletanta, stawały mu często na przeszkodzie. W Warszawie,

P. Chm

Zn.

K. J.

go

zasłużony, o tera wątpić nie można. Książka napisana przez autora niezależnego, nie przeznaczona do użytku szkolnego, oparta na doskonałej i obszernej znajomości literatury specjalnej zagranicznej, z której przytoczenia zupełnie współczesne znajdują się w wielkiej obfitości, powołująca się często na własne doświadczenia autora,—w każdem piśmiennictwie jest zjawiskiem niecodziennem, cóż dopiero u nas! Ch. jednak nie miał tej nieporównanej piękności języka, którą tak po mistrzowsku władał wielki uczony wileński, miał zaś odwagę— nietylko uzupełnić stosowuie do potrzeb książki obszerniejszej i wychodzącej pomiędzy drugiem a trze-ciem wydaniem Początków chemii — ale nawet w znaczny sposób odmienić słownictwo chemiczne Śniadeckiego. Gdy więc, po wyjściu dwu pierwszych tomów Chemii, ukazało się trzecie wydanie dzieła „ojca terminologii chemicznej polskiej,” w przedmowie znalazła się gorzka odprawa dla Ch-a, pomimo pełnej czci i uwielbienia dedykacyi Chemii „temu, który pierwszy upowszechnił chemią na ziemi naszey.“ Nie pozostał Ch. dłużnym w odpowiedzi i na czele swego tomu III umieścił długą obronę swoich zamiarów i chęci, w której z wytworną grzecznością i bez cienia nawet obrazy wyjaśnia przyczyny, które każą mu jednak pozostać przy swojem. Duch szczerości i serdecznego uczucia wieje z całej tej przedmowy i sprawia, że ona jedna lepiej charakteryzuje Ch-a, niż wszystko, coby dzisiaj można było o nim napisać. Posłuchajmy kilku słów jej zakończenia: „Oby móy przykład innych zachęcił, oby każdy piszący, nie osobistość, lecz dobro ogólne mając na względzie, dążył statecznie do nayświętszego celu, jakim jest

upowszechnienie nauk w narodzie.....“

Chodkiewiczowa Anna Aloiza, córka Aleksandra, księcia Ostrogskiego, woje w. wołyńskiego, i Anny z Sztembergu Kostczanki. W r. 1621, przed samą chocimską wyprawą, zaślubiła hetmana, Jana Karola Chodkiewicza, a w 10 miesięcy po weselu odebrała wieść o śmierci męża. Przywdziawszy szaty wdowie, poświęciła żywot cały sprawom miłości bliźniego i religii. Objeżdżała często dziedziczne miasta i włości, przyczem zalecała najsurowiej starostom i podstarościm, aby nie krzywdzili w niczem poddanych, lecz przeciwnie, aby rozciągali nad nimi opiekę, nie dopuszczając żadnego nadużycia i bezprawia. Nawiedzała szpital urządzony w Ostrogu, opatrywała wszelkie potrzeby ubogich i wydawała lekarstwa z apteki, która pod jej wyłącznym była zarządem. Nadworny lekarz obowiązany był do codziennego odwiedzania chorych. Ogromne dochody majątku obracała na czyny miłosierdzia. Szerzenie się wiary z wielką popierała usilnością. Ludność miasta Ostroga składała się z mieszkańców różnych wyznań, między innemi z żydów, tatarów i muzułmanów. Ch. otworzyła w swym zamku ob- ! szerną szkołę w celu nawracania i wychowywania dzieci żydowskich, tatarskich i muzułmuńskich. Zebrała tu znaczną ilość dzieci płci obojej, które, oprócz ćwiczeń naukowych i religijnych, miały wyznaczone odpowiednie ręczne roboty. Dziewczęta przędły, szyły i haftowały. Starsze uczyły młodsze i czytały im żywoty świętych, inne nawiedzały chorych i im usługiwały. Niezamożnych domów dziewice, wchodzące w skład jej dworu, dopomagały pani w licznych zatrudnieniach, mianowicie w sprawie wychowania. Hetmanowa wyznaczała spore fundusze na wyposażanie wychowanie, wstępujących w związki małżeńskie. Miłosierna, jak prawdziwa chrześcianka, nawet względem wjnowajców, wstawiała się za więźniami i wykupywała skazanych na śmierć, wynagradzając hojnie krzywdy poszkodowanym. W czasie rozruchów ludowych w Ostrogu ułaskawiła skazanych na śmierć i zupełną udarowała wolnością. Roku 1624 fundowała kolegium jezuickie w Ostrogu, a roku 1653 w Jarosławiu. W epoce wojny kozackiej, w ostatnich latach życia zmuszona była opuścić dwór swój w Ostrogu i majętności, któremi zarządzała długo, z prawdziwie macierzyńską troskliwością. Umarła wRacacie, (w dziś. w.ks. Pozna ńskiem) 27 stycz. 1654 r. Źródło do życiorysu tej matrony mamy przeważnie w rządkiem dziś nader dziele: „Życie ku podzi-wieniu chwalebne j. o. ks. Ostrogskiej Anny Aloizy Chodkiewiczowej, wojewodziny krakowskiej hetmanowej w. ks. Lit., od kollegium Societatis Jesu jarosławskiego, od niejże po ostrogskiem kollegium w Polu u Najśw. Panny fundowanego, na wzór wysokiej cnoty wydane r. p. 1698,“ w Krakowie, w drukarni M. Schela, 8-vo str. 120.— „Enc. kośc.u

Chodniewit (miner.). Nazwę chodniewitu albo nifolitu nadano pewnej odmianie chiolitu, któremu przyznawano wzór: 4NaF + (Al)₂F₆ i c. wł. 3. Groth dowiódł jednak, że Ch. jest poprostu chio-litem zanieczyszczonym przez kryolit.

Chodnik, in. Trotoar, stanowi tę część drogi, w ogólnem znaczeniu pojętej, która przeznaczona jest do komunikacyi pieszej. Chodnik od drogi przejazdowej oddzielony jest rynsztokiem (ob.), służącym dla ścieku opadów atmosferycznych, powierzchnia zaś Ch-a, posiada pewne nieznaczne pochylenie ku rynsztokowi, uwzględniane również dla łatwiejszego ściekania wody deszczowej (ob. Bruk). Szerokość i urządzenie Ch-a zależne jest od warunków miejscowych, zwykle jednak, nietylko na drogach miejskich ale i poza-miejskich, Ch. znajduje się z dwóch stron drogi przejazdowej a minimalna jego szerokość wynosi 3 stopy. Tylko w bardzo starych dzielnicach miast, zwykle o wązkich ulicach, na których rynsztok w środku się znajduje, Ch. z jednej tylko urządzony jest strony, lub zupełnie niema. Utrwalenie powierzchni Ch-a bardzo jest różnorodne. Na drogach szosowych, po stoso-wnem sprofilowaniu i wysadzeniu drzewkami, Ch. pozostawia się bez dalszego zabezpieczenia. Na ulicach drugorzędnych Ch. zwykle bywa zabrukowany takim samym materyałem, jak i droga przejazdowa; czasem wykładany deskami na legarach (ob.), jak na ulicach Wilna, rzadziej utrwalany gruzem, szabrem lub cegłami na sztorc stawianemi. Na ulicach pierwszorzędnych, gdzie komnikacya piesza bardzo jest ożywiona, urządzanie Ch-ów dokonywa się z wielką starannością, tak dla udogodnienia komunikacyi, jak dla uregulowania drogi przejazdowej, która, z powodu zaniedbywania w dawniej-

szy, fundowany przez Ksaw. Nitosławskiego w 1742 r. z kościołem, poświęconym przez bisk. Kajetana Sołtyka 1753 r.; drugi, erygowany przez Kajetana Rościszewskiego w 1763, miał przy sobie szkółkę i szpital. —Kościół dominikański, spalony przez hajdamaków, odbudowany został w 1779 r. i jest dziś parafialnym, klasztor zaś w 1832 r. zniesiony. — Ch. liczy około 3,000 mieszkańców, w połowie żydów; ma cerkiew prawosławną drewnianą, wzniesioną w 1724 roku, kościół katolicki, synagogę, dwie szkółki żydowskie, browar i gorzelnię. Parafia katolicka należy do dekanatu Skwirskiego. Ch. jest miejscem urodzenia hetmana Iwana Samuj-łowicza. W okolicy mnóstwo kurhanów, zwłaszcza w miejscu, gdzie była niegdyś wioska Hrubsk. Porów n. „Słów. geogr.;“ a także Pochilewicz: „CKa3. o HacejieHHLix'i> MhcTax'B KieBCKoii Fy-óepHiti.*

szycb czasach przepisów budowlanyoh bardzo bywa nieprawidłową. Brzegi Ch-ów od strony rynsztoka utrwalają się kamieniami granitowemi lub be-tonowemi, a w pewnych odstępach zasadzane bywają drzewa dla ocienienia drogi przejściowej. Co do rodzaju utrwalenia powierzchni Ch-ów na ulicach pierwszorzędnych, praktyka nie ustaliła jeszcze stanowczych danych i próby z różnemi materyałami są dotąd dokonywane. Początkowo, dla udogodnienia komu-nikacyi na części Ch-a, wzdłuż niego układano płyty z kamienia piaskowego lub granitowego. W Warszawie Ch-i tego rodzaju po dziś dzień jeszcze istnieją i koszt 1 sąż. □ z ułożeniem na 4" warstwie piasku wynosi 27 rs. Ponieważ płyty piaskowe łatwo się wydeptują, granitowe zaś w czasie zimy są ślizkie i niebezpieczne, zaczęto od lat 40 używać na utrwalanie powierzchni chodnikowych asfaltu i betonu. Asfalt rozlewa się na gorąco warstwą od 1"—2" grubości i wygładza drewnianemi łopatkami na fundament przygotowany ze zwykłego bruku, gruzu zalanego przyprawą wapienną, cegieł na płask lub na sztorc położonych, wreszcie betonu 4" grubości. Względnie do rodzaju fundamentów pod asfaltem się znajdujących cena za 1 sążeń kwadratowy tego rodzaju Ch-a wynosi od 9 do 21 rs. W nowszych czasach w powszechne zaczynają wchodzić w użycie Ch-i betonowe, układane z płyt betouo-wych kwadratowych 21" X 21", grubości Płyty te układa się na warstwie piasku 4" grubości, a szpary pomiędzy, taflami pozostałe zalewa rzadkim cementem. Jak dotychczas, są tego rodzaju Ch-i najpraktyczniejsze a względnie i najtańsze. W* Warszawie ułożenie jednego sążnia □ wraz z materyałem kosztuje od 10—12 rub.

And. S.

podziemna bez względu na jej rozmiary, kierunek, spadek a także grubość. W grubych warstwach pokładów kopalnych, jak np. solnych, Ch-i bywają szerokie, regularne i poziomo przeprowadzone; w węglowych zwykle bywają nizkie, ze spadkiem odpowiadającym pokładom węglowym. Jeśli materyał kopalny znajduje się wśród iłów i ziem miękkich, Ch-i bywają zabezpieczone od obwałów szalowaniem drewnianem.

E. D.

P. Chm.

go“ (Poznań 1869).

Wedle Rawlinsona („The five great monarchies“ str. 161-163) i Maspero („Hist. ancienne des peuples del’Orient, 1886 str. 188) C hodorl ah orno r, czyli Kud u r-Lagamer,|był jednym z najdawniejszych i najśmielszych zdobywców. Już poprzednik jego, Kudur-Naohunta, był możnym panem miasta Suzy, nad rzeką Choaspes i kraju Elam czyli Suzyany, około 2052 r. przed Chr. i pobierał daninę od kró • lów dolnej Mezopotamii, osiadłych między rzekami Tygrys i Eufratem, zaś Ch. wybrał się na dalsze

Chodorlahomor, znaczy dosłownie: człowiek nabawiający niewoli. Był to król Elamitów, (ob.) wielki wojownik, odznaczający się odwagą i przezornością. Pobił pięciu sąsiednich królów i uczynił ich hołdownikami. Przez lat 12 płacili mu daninę, a potem zapragnęli wyłamać się z pod jego zwierzchnictwa. Dumny władzca postanowił ich ukarać surowo, a że nie ufał swym siłom, więc zmówił sobie królów: Amrafela z Sennaar, Arioha z Pontu i Tagala z Galilei narodów. Razem z nimi wybrał się na zbuntowanych królów: Bara z Sodomy, Ber-sę z Gomory, Sennaaba z Adamy, Semebera z Se-boim i na króla z Segoru. Wojska zebrały się w dolinie leśnej, gdzie teraz morze Martwe. Ch. ze swymi odniósł zupełne zwycięstwo. „Król tedy So-domski i Gomorski podali tył... a którzy zostali W górnictwie Ch-iem zowie się wszelka droga uciekli na górę.“ (Gen. 14—0. 10). Razem z jeńcami zabrano Dota do niewoli. O czem, gdy się dowiedział Abraham, uzbroił czeladź swoją w liczbie 318 i pogonił za zwycięzcami. Złączyli się z nim przyjaciele jego Mambre, Aner i Eschol ze swą służbą. Abraham napadł w nocy znienacka na nieprzyjaciela, poraził go i gonił aż do Hoby, położonej z lewej strony Damaszku. Odbił wszystkich jeńców i pobrał łupy (r. św. 2093). Uradowany król Sodomski prosił Abrahama, żeby przyjął wszyst-Chodoręski Józef jest autorem rozprawy p. t. kie korzyści zdobyte na nieprzyjacielu, lecz on „Rys historyczno-bibliograficzny prawodawstwa cy- odmówił, a tylko zażądał działu, przypadającego wilnego i kryminalnego w dawniejszych Prusach na Mambrego, Anera i Eschola. Wtenczas Melchi-południowych i teraźniejszych W. Ks. Poznańskie- sedech, król Salem, będąc zarazem kapłanem, ofiarował chleb i wino na podziękowanie Bogu za ChodorkÓW, miasteczko w gubernii Kijowskiej, zwycięstwo, a przez to stał się figurą Chrystusa powiecie Skwirskim, nad Irpeniem, o 120 w. na po- Pana i Jego kapłaństwa, które trwać będzie na łudnio-zachód od Kijowa, a 50 wiorst od miasta wieki. Odtąd już niema wzmianki o Ch-e. Ks R- F-powiatowego, sięga początkiem bardzo odległych czasów. Było ono czas długi w posiadauiu rodziny Tyszów i unikało szczęśliwie napadów tatarskich, wszakże wojny kozackie z XVII w., oraz bunt hajdamaków w 1768 r. wiele się przyczyniły do spustoszenia i zupełnego upadku Ch-a. Później Ch. przechodzi do rodziny Rościszewskich, Hadziewiczów, wreszcie Swidzińskich, z których Konstanty przemieszkiwał tu stale od 1838 do 1850, gromadząc niezmordowanie słynne swe zbiory naukowe. — Były tu dwa klasztory: dominikanów i kapucynów; pierw- j podboje do Sinear, gdzie panował Amrafel, do El-

P. Chm.

Aspar (w Assyryi, państwo Aryocha), do posiadłości oraz literaturze, wreszcie wszedł do biura zarządu Targała, króla barbarzyńców Mezopotamii, a potem aż do Syryi południowej, którą podbił. Po dwóch latach zbuntowali się królowie Palestyny, lecz ponieśli porażkę od niego w dolinie Siddim, a miasta ich zostały zrabowane. Ale na wracające z tej wyprawy wojska elamskie uderzył niespodzianie Abraham, wyzwolił Lota i innych jeńców, zdobył znaczne łupy. Nie sprowadziło jednakże to zwycięstwo skutków stanowczych, gdyż panowanie Ch-a nad Syryą trwać miało lat 12. Później najeżdżał jeszcze Syryę król Elamu, Kudur-Mabuk.

ChodorÓW 1) Ch., miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Kaniowskim, na prawym brzegu Dniepru, przy uściu Chodorówki, wspominane już w 1506 r., gdy je han krymski, Mengli-Giraj, zwracał Zygmuntowi 1. W początkach XVII w. należał do Teodora Tyszkiewicza, podstolego Brzeskiego, później do Szczeniowskich, wreszcie do Jankowskich.

Jest tu cerkiew prawosławna, wzniesiona 1768 r.; synagoga, szkółka żydowska, cegielnia i przystań na Dnieprze, mało ożywiona i coraz bardziej chyląca się do upadku; mieszkańców około 1000, z których blizko połowa żydów. — 2.) Ch., miasteczko w Gali-cyi, niegdyś powiatowe, dziś w powiecie Bobreckim (Bobrka); przy drodze żelaznej Lwów-Stanisła-wów, 251 m. nad p. m., na prawym brzegu rzeki Ług (systemat Dniestru), która rozlewa się tu w obszerny staw; około 2,000 m-ców, z których 25°/₀ rz* katolików, 43% unitów, 32% żydów.

Parafia katolicka należy do dekanatu świrskiego, a unicka do dekanatu Chodorowskiego, obie do dye-cezyi lwowskiej właściwego obrządku. W Ch-wie jest sąd powiatowy, należący do sądu obwodowego w Złoczowie, urząd pocztowy i telegraficzny, szkół-

And. S.

P. Chm.

T. K.

ka elementarna.

Chodorowicz Ignacy (* 1 lut. 1839), dziennikarz współczesny warszawski, urodził się w Sokółce (gub. grodzieńs.), z Józefa i Zofii ze Stan kiewiczów, początkowe nauki pobierał w szkole powiatowej w Białej Radziwiłłowskiej, następnie w gimnazyach w Lublinie i Warszawie, wreszcie w Szkole Głównej warsz. Zawód dziennikarski rozpoczął w „Kuryerze warszawskim" pod przewodnictwem Wacława Szymanowskiego, pracował następnie w „Echu", „Nowinach" i „Kuryerze Codziennym". Nabywszy to ostatnie pismo jako współwłaściciel i współredaktor prowadził je aż do chwili sprzedania go firmie Gebethner i Wolff w roku 1887. Razem z Fryzem wydał w Warsz. roku 1873: „Przewodnik po Warszawie i jej okolicach*⁴. W czasopismach pomieścił mnóstwo artykułów treści przeważnie ekonomicznej. W „Echu" drukował kilka nowel z życia rumuńskiego.

Chodorowicz Juliusz (* 1842), literat i nauczyciel, brat poprzedniego, urodził się w Białej Radziwiłłowskiej, gdzie też pierwsze początki nauk pobierał, poczem skończył gimnazyum w Lublinie; studya uniwersyteckie odbywał w Kijowie i w Szkole Głównej na wydziale filologiczno - historycznym. W 1869 roku wyjechał do Cesarstwa i przemieszkiwał tam do r. 1874. Osiadł potem stale w Warszawie, oddając się pracy nauczycielskiej drogi żel. Warsz.-Wiedeń, i Warsz.-Bydg., gdzie dotąd urzęduje. Drukował w czasopismach nowelki i obrazki („Szlachetna zemsta", „Sielanka", „Trafiła kosa na kamień", „Ostatnia partyjka⁴⁴, „Na stepie", „Opowiadanie plebana", „Pan Euzebiusz", „Wieczorek dla Liszta", „Nie żal sercu, czego oczy nie widząw, „Natura ciągnie wilka do lasu", „Kto był Mahomet", „Nie masz to jak z księciem⁴⁴), opisy podróży (nad Wisłą, na św. Krzyż i w Kieleckie, do Ojcowa, na Czarnohorę i Pokucie, do Wieliczki, Niepołomic, Tuhanowicz). Należąc czas jakiś do składu redakcyi „Przeglądu pedagogicznego" zamieszczał tu artykuły oryginalne, streszczenia, przekłady z literatury wychowawczej (z obszerniejszych wymieniamy: „Duch karności w wychowaniu" z Grćarda). Drukował też w wydawnictwie podjętem przez Lessmana w Warszawie przekłady: S.Zaborowskiego: O początku mowy“(1883), Hericourta: „O wrażeniach muzykalnych".

Chodowie. W okolicy Domażlic (po niemiecku Taugst, Taus), w Czechach, znajduje się kilkanaście wsi, których mieszkańcy, znani pod nazwiskiem Chodów, są jakoby pochodzenia polskiego. Początek tej kolonii miał być taki: Książę czeski, Brze-tysław 1, (r. 1037 do 1055), w ciągłych będąc zatargach z cesarzem niemieckim z powodu napadu Niemców na ziemię czeską, zamierzył położyć skuteczną tamę idącym za tern łupieżom i pożogom. Ponieważ odwieczny nieprzebyty las Szumawski zasłaniał z tej strony, i nieprzyjacielskie roty tylko tam mogły się przedzierać do Czech, gdzie na to pozwalały przystępniejsze przesmyki, przeto Brze-tysław takie miejsca osadził zbrojnym ludem, którego obowiązkiem za daną rolę było strzedz granic, w razie zbliżającego się najazdu donosić o tern do Pragi i, robiąc zasieki, wstrzymywać uajezdników. Jeden taki przesmyk istnieje w górach pomiędzy Domażlicami a Nowym Terhem (Targiem). Miejsce to wymagało szczególniej czujnej straży, ponieważ Brzetysław gotował się do wojny przeciw cesarzowi Henrykowi III. Że zaś powinnością tych osadników byłojpilnować, czyli chodzić wzdłuż granic na straży, więc nadano im nazwisko Chodó w. Ch. tedy byli wojskową pograniczną strażą, jak to niejako stwierdzają miejscowe nazwy: Straż, Ujezd Cnodowy, Brona (brama), Bronka (bramka), Brwi-żów (tyle co Orężów), Proporzyszcze. Wiadomo, że Czesi pod Nowym Terhem odnieśli w roku 1041 nad Niemcami świetne zwycięstwo, do którego Ch. wielce się przyczynili męstwem i wykouanemi zasiekami. W nagrodę za te usługi Brzetysław obdarował ich znacznemi swobodami. Ch. nie byli nikomu poddani, lecz podlegali bezpośrednio tylko panującemu, mieli swój własny proporzec, a na nim jako znak wierności głowę psa; w ważnych wypadkach zgromadzali się około swego proporca na wspólne narady, bywali obecnymi przy zgromadzeniach krajowych i w sejmie, mogli zawsze broń uosić, mieli prawo polowania i inne. Obierali także z pomiędzy siebie do rozstrzygania spraw naczelnego sędziego, który mieszkał w Domażlicach. Dom sędziego nazwano później po niemiecku Choden-

Chodowiecka Zofia — Chodowiecki Daniel.

s. Ł.

W-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

schloss. Swobody Cli-ów były odnawiane i potwierdzane przez wszystkich następców Brzetysława I. Te swobody działały bardzo dobroczynnie, bo gdy ucichł huk wojenny, Cb. pilnowali gospodarstwa, uprawiali rolę, karczowali lasy, zaczem byt ich znacznie się polepszał. W takich stosunkach żyli bez przerwy aż do roku 1569, lecz odtąd swoboda ich zaczęła chylić się ku końcowi. W tym bowiem roku Maksymilian II dał Chody w zastaw za 20,000 złotych Piotrowi Szwamberkowi. Zamianę tę wnet uczuli Ch., gdy ich nowy pan zaczął uciskać. Nie namyślając się długo, uradzili, że się sami z zastawu wykupią, zebrali w kilku tygodniach 20,000 i oddali cesarzowi z prośbą o wyswobodzeuie. Prośba ich uskutecznioną została w roku 1570, lecz nie na długo, bo w r. 1584 znowu cesarz Rudolf II oddał ich w zastaw miastu Domażlicom za 60,000. Tym razem jednak Ch. byli spokojni, bo miasto Doraażlice obchodziło się z nimi po ludzku. Atoli i to nie miało trwać długo. Wiadomo, co się działo w Czechach od roku 1618 do 1620, gdy strona protestancka obrała falzgrafa Fryderyka na króla czeskiego. Po bitwie na Białej Górze rozpoczął się sąd przeciw stronnikom Fryderyka. Do liczby ich należało też miasto Domażlice, a wraz z niem utracili Ch. na zawsze przywileje swoje. Następnie cesarz Ferdynand II oddał Chody w zastaw Wolfgangowi Lamingarowi, który wkrótce państwo to całkiem zakupił. Ch., pomni jeszcze dawnyoh swobód, zanosili ponownie skargi do cesarza, ale bez skutku. Gdy rodzina Lamingarów wymarła, przeszło państwo Ch-ów do hrabiego Stadiona i ta rodzina dotąd je posiada. Sąsiedzi nazywają Ch ów także Bulaka-nami, dla tego, że wymawiają bul zamiast byl. Ch. różnią się od swych sąsiadów ubiorem. Mężczyźni noszą bardzo szerokie kapelusze, długie żupa-ny, z dużemi żółtemi guzikami; kobiety zaś—długie fałdziste suknie, czerwone pończochy, rękawy u koszuli krótkie, a bardzo szerokie. W tańcu, zwanym do koła, podziwiać trzeba ich zręczność, jak każdy, obracając się w koło, podnosi swoją tancerkę w górę. Ulubioną zabawą młodzieży jest następna: dziewczęta robią koło, chłopiec staje w pośrodku, i udając żołnierza, śpiewa:

Ja sem chlapee z Polskę,

Dobrze mi ide egzercirka,

Ja sem chlapec z Polskę,

Dobrze mi to ide i t. d.

Dziewczęta powtarzają ostatnią zwrotkę, zataczając koło. (Encyklop. S. Orgelbranda).—Czy Chodowie są pochodzenia polskiego—wątpić można. Z kroniki Kos-masa wiemy, że Brzetysław I roku 1039, w czasie najazdu na Polskę, którą zniszczył rabunkiem i pożogą, uprowadził w niewolę całą ludność starodawnego grodu Gdecza (dziś Giecz na drodze ze Śremu do Gniezna) i osadził jeńców w lesie Czernin, gdzie ich długo nazwą Giedczanów wyróżniano. Kosmas był potomkiem jednego z jeńców, wiadomości więc jego w zupełności ufać można. Owóż, jeśli ten las leżał nad Lutawą, w okolicy Zdic (jak to zwykle przyjmują), a więc daleko bliżej Pragi, aniżeli po-

Eacyklop. Powti. Iluiti. T. 11L

granicznej puszczy Domażlickiej, to trudno strażników, zwanych „chodami", wyprowadzać od Giedczan, osiedlonych w sercu ziemi czeskiej.

Chodowieoka ZofiaZuzanna, córka Daniela, ob. Henry.

Chodowiecki Daniel Mikołaj, malarz i ry-, townik, Polak (* w Gdańsku r. 1726 d. 16 października—f w Berlinie 1801 7 lutego). Niemcy mają go za swojego, ale przeciwko temu uroszczeniu świadczy własnoręczny list Ch-go, w którym artysta mówi „zaszczyt sobie czynię być prawdziwym Polakiem“ i wywodzi się z Wielkopolski, od r. 1583 progeni-turę swoją przytaczając. (List w Bibliotece Jagiellońskiej—-Rastawiecki). — Wedle Łukaszewicza rodzina Cb-go pochodzi z Chocza nad Prosną.—(Rastawiecki). Ojciec Daniela Ch-go był kupcem w Gdańsku i do stanu kupieckiego syna sposobił, lubo sam dla rozrywki miniatury malował „i dał synowi pierwsze wskazówki w tej sztuce". Siostra matki Daniela, panna Ayrer, była drugą i lepszą

' ¹ V"J -.V

i§ggp

-v,

jgjlj

mm

Fig. 315. Chodowiecki Daniel.

jeszcze nauczycielką siostrzeńca. W r. 1743, posłany do Berlina w interesach kupieckich, był u wuja w handlu, w wolnych chwilach malował miniatury na tabakierkach, sprzedawanych przez wuja. Stosunek z malarzem na emalii, Haydem, obudził w Ch-im dążność do systematycznej nauki rysunku, a znajomość z dobrymi artystami: Pesnem, Fallem, Rodem i Le Sueurem sprawiła, że w r. 1754 porzucił kupiectwo a poświęcił się rysunkom, dla zarobku malując miniatury i czyniąc „niekiedy doświadczenie w malowaniu olejnem". W kilka lat potem wykonał pełen uczucia obraz: „Pożegnanie nieszczęśliwego Calasa z rodziną"; w tym czasie z malarstwa miniaturowego przerzucił się stanowczo do rytownictwa. W r. 1773 był w Gdańsku. O tym pobycie mówi w pamiętniku: „odwiedziłem drogą moją ojczyznę"; tu pomiędzy innemi zrobił miniaturę prymasa Podoskiego (13 cali wysokości, 10 cali szerokości). Z obrazów olejnych Ch-go znane są jeszcze, oprócz „Calasa", znajdującego się w Berlinie w Galeryi Muzeum: „Zabawa w ogro-95

- 71

Jm

:cĄ

i-fmi

<oi

'fli

⁴1

Wmm ppmffi

;2 m

Wk-ml:

pfi

7'}

pgj

-' - ⁽!s

SSK':

V:

Fig. 316. Winieta. Sztych Chodowieckiego.

fi - - i -

s- ;s -

lasSmi

RAi

Km

ĘS^fejlK* V'"

ii

-fi

-z - §

. ■

jwiijBHaipi

MSS

ii

ii

■■§§

'•')

-V

"i

r'-*

--

|S|

‘■Ą0

is

■«

■'■ /■ :■ ■ fij'

fi

fi

i fi

,Ł

fcŁ

HPHR||

rirfJyB i

-

L 1§|§§-

‘9mm

...:tś6Mn

00

mM

fi;

'r

,:\l:

W.

mm

go^ka

(bm * m

Wf>

sw

^•,-

I,

£ ■■

fi

i¹

fi

f*

;•

'fi

as

'fi

■ rg§

fuj

iw.

..

:J§

LW-fi

wm

■■ '

fi =_-1

ggi

rL

HI

. 1- c ;

Fig. 317. Część ryciny Ch-ego z własnego obrazu jego „Pożegnanie Calasa z rodziną".

'tli

HI

y

/ >)■

V

ć

/

sm

,1

'■

'•'iśj-

<T"

r

e

SU!

p-

i'i

4«K

Cf|g|gf

w.

&

'mm

B

!n

r

¥

foEi

3=J

i}’

•\s

V

i

z?-

k

m

t/

i

i

<2*S).

Jj

ffl

rą

X

\

V

.#■> ,y

10

•V

r#

Mm,

rmm

W

3'

£l

*^5:

:

f

£

..1^4-Mk

|P5M

wż

*s? >

•a?**

O

M

&

fj ^

Łv.

#Wj

ś'iJ

=

4SP

~x5&#

i-

•w

2g

‘‘'Ł

Fig. 318.]XGł⁰wy charakterystyczne. Z dzieła Lavatera „O flzyognomii¹⁴. Rysunki Chodowieckiego.

I

754

■"/;V

. /.:2

J3ą

aa

■JFsis^

ISsi

S§is@ąiSifiiiS g ąsfe ® ■-. +J

#, i,(i■.■

■    4 * ■l-iiM

.-.■ 'Ifłfk.' i- ' ^iLS999db9hS'^I

Śąir

H-

ag

i'

lA\ r.

aj

*«

4-.

ujWFhbsJZf

,K

«»

f.;

: ,:l: 'Zu/Zm

Ka/imtr t/er (rrofe*<yhtrz/- at^/ et rur Jfir/cA.i j</(f</' a,*</yłir/ć. tfeić*. OZ.    |

(i^imir /e (rra/u/ meurt c/une, CAut.&' (/&y^n ĆAeoa/ en co ter ant /e    /anfj?i

’~~....."    “*    ,u“ <.4-ć/ohaifiić

*Jtantr/aur Jler^y,«rAt ftucAtetr ~ ^rA/etc/tt von-D«tnzia naoA jłfanentoerde* yf

zi₉

ffanis/ao djtrisSjfrur/t/f&^au^ _ <Ve'jft*{/Śe' </e JDrtnzi' x ^farts/iu; eter Z7-34'

Fig. 319, Kazimierz Wielki w pogoni za jeleniem.

Fig. 321.

Stan. Leszczyński w Gdańsku.

ggppggl

(§§

SS

igr¹*"

V • H *

iux,

Jgj

§1

■sŚjFŹ

jr

- V

v.\\

V i

fHSśS|

IK

rrn

VVi

II1

lii

ljlCi Hk . i

?$mn

t;|

mm

W/Ęsr

£3SlsSa

(sź: y Fj 1

s*?sj|f]§

_    _4 ~Tr~r-~~~~

JieitcpLori+r - ^e^jordcA zte T&om, S

JLe Loiloyuo Je- JTfiornr, fó~}S.

Four.s a la Modę.

yjerat/, eć euttour <Zc lxi.i ./<v i

- y»*c>/⁴ r/erffeo

j\ToDE Th OH HEJ TE jV.

L/c olhuJeld in ^cnem

/r'nr/r r

j£icEhruocA* Aiontitn. Of/nfr. f?#j.yC7-ft.

jR.oJi.*ułr]d c/ctrw

, lera*{

Fig. 320. Traktat Toruński.

Fig. 322. Modne szaleństwo.

y.

il

f/i

11*1

¹¹

pil

Hi

['/i

>£

w/:

-<^> c9artie c/e G/a^/edeGGnrfiy

pd.fZi CkcdewitcEZ

csdcłe I.Jcenej*

£rave parDJBeryer.

Fig. 323. Henryk IV na łowach.

SCz /Aa^ J&srTxna^e/~ /4xz/łsA ntuićf rruAr w« .yArrsrz*

DcrJultiffe Tag' oderK<y,a.ro’s Hocha cii

___    f .-■■‘Ys?    /. -£i/Śr

' Fig. 324. Wesele Figara.

Aiurz

iS

fi

■;

7'

«r

mi

''

mi

feS

r*M 1

Mq

U-

lij

jf/l

MM

V ■>

Wcm ..Jj\ y\¹

Mi 1

-Gffl

• .j

iS

ii

Fig. 325. Cztery ^temperamenty z dzieła Lavatera o fizyognomii.

za-

W wyrazie atoli twarzy, w bogactwie charakterystyki, nie ma sobie Ch. równego. Lavater, najwyborniejszy znawca tej sfery rysownictwa, zamieszcza w dziele swem o fizyognomice całe szeregi głów z Ch-go, oraz część obrazu jego „Pożegnanie Calasa“ i cztery temperamenty osobistości, obraz ten oglądających. Na pochwałę dużej ryciny z obrazu „Poż. Calasa“ Lavater nie znajduje dość wymownych słów, chwali zupełny brak przesady, a głęboką poezyę i mówi: „Zapomi-się tu obrazu; zdaje się, że się widzi zdarzenie samou (tom II str. 68). Streszczając zaś zdanie swe o Ch-im na str. 371, mówi: „Ch. sam wart tyle, co szkoła cała; jego dzieci, dziewice, matki, słudzy, są wyborni. Każdą winę umie nacechować rysami charakterystycznemi, każdą namiętność—ruchem odpowiednim. Bystry dostrzegacz, zbadał wszystkie warstwy społeczne; dwór, miasto, mieszczanie i żołnierze, dostarczali mu przedmiotów do scen prawdziwych a wielce urozmaiconych^. Do liczby największych dzieł rytowniczych Ch-go należą wzmiankowane „Pożegnanie Calasa", „Książę Leopold Brun-świcki, ratujący powodzią dotkniętych" i „Rodzina złożona z matki i córek zajętych pracą". Cechy wyróżniające pomysłowość Ch-go: bystrość postrze-gawcza, dowcip, dobrotliwy humor i bogactwo wy-

!»vvi

dzie" w rodzaju Watteau: w tym samym rodzaju jest w Willanowskiej galeryi Nr. 317; w zbiorze Ra-stawieckiego była „Niewiasta przy gotowalni⁴*. Znane są jeszcze dwa, w rodzaju Lancreta i Bouchera, w Lipsku; istnieją też obrazy z wojny siedmioletniej. NadewBzystko wszakże odznaczył się Ch. jako rytownik. Całość jego pracy rytowniczej, przeważnie sposobem trawionym, dochodzi do 8,000 numerów; zbiór najzupełniejszy posiada słynny gabinet rycin, niegdyś Gwalberta Pawlikowskiego w Medyce, dziś syna jego, Mieczysława; w Berlinie samym spisałJacoby 1,800 rycin Ch-go. Wykształcenie swe w rysunku zawdzięcza Ch. wrodzonemu niepospolitemu talentowi, wielkiej bystrości postrzegawczej i niestrudzonej pracowitości: mimo więc niektóre rzuty co do proporcyi figur, był rysownikiem dzielnym i poprawnym, a w wyrazie figur i twarzy, w bogactwie i rozmaitości wyrazów nieporównanym, zalety te zaś sprawiły, że został dyrektorem Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie. Wszystkie prace Ch-go, tak olejne, jak akwarelle, są niewielkich wymiarów ; ryciny—prawie miniaturowych, były bowiem w znacznej liczbie illustracyami rozmaitego rodzaju wydań. Za najznakomitsze uchodzą do Ni-colajego „Sebaldus Nothanker“ i do Goethego „Wertera". Mnóstwo almanachów, książek dla .dzieci, romansów, komedyj, dramatów, ozdobionych jest jego rycinami własnoręcznemi, lub kompozycyami przez innych rytowanemi, jak „Folies h la Modę", „Partie de chasse de Henri IV“, jak „Wesele Figara", jak szereg rycin illustrujących historyę polską. * Utrzymują, że dramatyczne i klasyczne przedmioty nie u-dawały się Ch-mu. Niewątpliwie, puszczając wodze swemu lekkiemu, wytwornemu rylcowi, pełnemu zalet rysowniczych i artystycznych, dopuszczał się Ch. anachronizmów tego rodzaju, jak w historycznych polskich pomysłach, w których Jan Olbracht i Konrad Mazowiecki są ubrani w kontusze.

na razistości, są temi właśnie, które stanowią znamiona rodowe sztuki czeskiej starożytnej, lechickiej i dzisiejszej polskiej. — Rastawiecki w „Słowniku

fil

Ii®

Jli

jm

Fig. 326. Karta tytułowa do almanachu „Modne szaleństwo". Podług pomysłu Chodowieckiego.

malarzów Polskich", i sam jest źródłowym, i wszystkie inne źródła do poznania Ch-go podaje; dołączamy też Waagena „Handbuch der Deutschen Knnstu i Gor-linga „Geschichte der Malerei".    w- °-

Chodowiecki Bogumił, malarz polski (* w Gdańsku w r. 1728 —f w Berlinie 1781), młodszy brat słynnego Daniela Ch-go, malował miniaturowo i na emalii, zwłaszcza widoki, łowy, bitwy, konie. Pozostały po nim rysunki piękne piórowe; był też dobrym rytownikiem.—Rastawiecki „Sł. mai. pol.“. w- G-Chodykiewicz Klemens (ur. 20 marca 1715— f 2 paźd. 1797) we Lwowie. Za młodu wstąpił do dominikanów i oałe życie szczerze był oddanym temu zgromadzeniu. Będąc jeszcze na studyach we Lwowie, odznaczył się niezwykłą zdolnością pisarską i wydał: pochwałę na cześć Ś. Tomasza z Akwinu, „Sol Angelicae militiae" r. 1744., a r. 1748 kazanie: Monarchini nieba y ziemi. Od 1746—49 r. uczył się teologii w Rzymie, wydając tam różne swe prace naukowe: „De 7 Diaconis, deąue epistolis ad Corinthios et raartyrio S. Clementis Pónt. Max.“ (Rzym 1749). Wracając do kraju, zatrzymał się w Wenecyi i tam wydał po włosku: „Vita di S. Giacinto, tratta da Severino, Ribadeneyra, Castillo, Montalcino, Bzovio edaltri." (1749). Zostawszy profesorem w konwencie u św. Magdaleny, prowadził dalej swe prace; napisał: „Chronologia Dominikanów," kazanie o św.Katar zyn ie de Riciis (Lwów 1752); „Relacye cudownego obrazu Matki Boskiej “ (Lwów 1752); „Troista ofiara w prymicyach św. Franc. Seraf, we Mszy św. Andrzeja Awelina i w professyi św. Stanisława Kostki wyrażona.u (Lwów 1753).

Chodynicki IgnAcy — Chodzież.

75?

Ks. R. p.

P. Chm.

ma

P. Chin.

W. S.

Chodzież, niein. Chodzie sen, urzędowo Kol-mar i. P. (in Posen), miasto powiatowe w w. ks. Poznańskiem, regencyi Bydgoskiej, nad jeziorem Rataje, otoczonem wzgórzami od wschodu i południa i odłegłem o 5 km. od lewego brzegu Noteci, przy drodze żelaznej z Piły do Rogoźna; 3,100 m-ców (1890), głównie Niemców i Żydów; ludność polska stanowi część nieznaczną. Jest siedliskiem

„Traktat o Trójcy św.“ (Lwów 1754); „GloriaMartiris Clementis Rom. Pant I." (Lwów 1757); „Trzy własności duchowe św. Józefa⁴⁴ (Warszawa 1763); „Troista chwała Osób Boskich—kazaniem ogłoszona" (Lwów 1767); „Dissertationes historico-criticae de utroąue archieppatu metropolitano Kijoviensi et Ha-liciensi, uti olim distincto, necnon de eppatu Leopo-liensi ritus graeco-uniti certioribus documentis illu-strataea (1770 r.). „De rebus gestis in provincia Rusiae ordinis praedicatorum. Commentarius libris II digestus... diversarum antiąuitatum monumentis et observationibus illustratusu (Berdyczów 1780). Druga część tego dzieła przechowała się w ręko-piśmie i dopiero wydrukował ją Barącz. Oprócz prac literackich, dobrze się zasłużył ks. Chodykie-wicz swemu zgromadzeniu, sprawując obowiązki przeora w kilku klasztorach.

Chodynicki Ignacy (* 1786—f 1847), karmelita lwowski, erudyt historyczny, wydał następne dzieła: „Dzieje historyczno-polityczne Europy i innych części świata na początku wieku XIX" (Lwów 1817—20, tomów 6), „Historyą stołecznego królestw Galicyi i Lodomeryi miasta Lwowa od założenia jego aż do czasów teraźniejszych⁴* (tże 1829), „Dykcyonarz uczonych Polaków, zawierający krótkie rysy ich życia, szczególne wiadomości o pismach i krytyczny rozbiór ważniejszych dzieł nie-któryob, porządkiem alfabetycznym ułożony" (tże 1833, tomów 3); „Wiadomość historyczna o fuu-dacyach klasztorów zakonu karmelitańskiego" (tże 1849). Był to zbieracz skrzętny, ale nieznający krytycznej metody badania. Uwagi krytyczne nad jego historyą Lwowa, której wyjątek wyszedł w przekładzie niemieckim p. t. „ Geschichtliches Tagebucb Lembergs, der Haupstadt Galiziens, von und nach der Erstiirmung derselben durch den schwedischen Konig Carl XII und wahrend der Belagerung, durch die Tiirken und ikrę Verbundeten“ (Wiedeń 1830). napisał J. Piszel roku 1833 i wydrukował we Lwowie.

Chodyński Adam Antoni (* 16 grudnia 1832), pseudonim Ad. Porój: kryptonimy ,.am—..a.., autor zajmujący się historyą, biografią, starożytnościami, wielce religijny, a przekonań demokratycznych, urodzony w Kaliszu, ukończył tu szkoły filologiczne i wyższe realne, poczem był obrońcą sądowym w Warcie, patronem trybunału i adwokatem sądów duchownych, później notaryuszem w Uniejowie, obecnie mieszka w Kaliszu i jest adwokatem przysięgłym konsystorskim. Od r. 1851 prace swe treści historycznej, prawnej i społecznej, oraz wiersze oryginalne i tłómaczone zamieszczał po rozmaitych czasopismach. W r. 1858 ogłosił, pod pseudonimem „Porój" słaby „Obrazek dziejów literatury polskiej dla młodzieży" (Kalisz), a w 1860 przerobiwszy go i powiększywszy, wydał p. t. „Zarys dziejów literatury polskiej od czasów najdawniejszych do ostatnich, z wiadomością o rodzajach poezyi" (Warsz.). W r. 1862 wydał „Żywot sługi bożego, błogosławionego Rafała z Proszowic⁴⁴ (Łęczyca). W roku 1870 założył czasopismo „Kaliszanin", był jego pierwszym redaktorem, a po dziś stałym współpracownikiem. Oprócz licznych artykułów różnej treści, drukował tu z prac większych: ogólne dzieje Kalisza, historyę wszystkich jego kościołów, dzieje poszczególnych w mieście tern zdarzeń, instytucyj, gmachów, widowisk, teatru, muzyki i t. p. Dalej pomieścił tu monografie historyczne: Opatówka, Stawu, Rajska, Kamionny, Zagórowa, Stawiszyna, Warty, Iwanowic, Wieruszowa, Dębego, Uniejowa. W osobnych książkach ogłosił: „Poezye⁴⁴ (1872), „Stefan Damalewicz, historyk, przełożony kanoników lateraneńskich w Kaliszu" (Poznań 1874); „Kościół św. Mikołaja w Kaliszu" (Warszawa 1874), „Dawne ustawy m. Kalisza⁴⁴ (tże 1875), „Kościół i klasztor ks. Reformatów w Kaliszu⁴⁴ (tże 1874), „Ksiądz Ignacy Przybylski rektor szkół⁴⁴ (Kalisz

1876). „Bł. Bogumił arcybiskup gnieźnieński" (Warsz.

1879) „Kaliskie nabożeństwo majowe" (Kalisz 1880), „Święty Antoni, wiadomość o życiu oraz nabożeństwo⁴⁴ (Warsz. 1880), „Kieszonkowa kroniczka historyczna m. Kalisza⁴⁴ (Kalisz 1885), „Józefie św., módl się za nami" (tże 1885). W rękopiśmie przygotowane następne dzieła: „Historyą adwoka-cyi"; „Historyą procentu i lichwy"; „Historyą geografii średniowiecznej"; „Dzieje kościoła św. Mikołaja i kanoników lateraneńskich w Kaliszu"; „Przywileje, prawa i wilkierze cechów i bractw rzemieślniczych, oraz przemysłu i handlu w dawnym Kaliszu"; „Dzieje korpusu kadetów w Kaliszu"; „Cmentarze Kalisza".

Chodyński Zenon (* 4 listopada 1836 — f 17 maja 1887), ksiądz, historyk kościoła. Urodził się w Kaliszu; po ukończeniu szkół w mieście ro-dzinnem kształcił się w seminaryum włocław-skiem i akademii duchownej warszawskiej, z której wyszedł w r. 1863 ze stopniem kandydata św. teologii. Wraz z bratem swym, Stanisławem (bliźniakiem), był najprzód wikaryuszem w Sieradzu, potem nauczycielem seminaryum we Włocławku, w końcu tegoż seminaryum regensem. Wiele umieścił artykułów w „Przeglądzie Katolickim" i „Encyklo-pedyi Kościelnej", osobno zaś ogłosił: „Decretales summorum pontificum pro regno Poloniae et con-stitutiones synodorum provincialium et dioecesana-rum regai ejusdem ad summam collectae" (Poznań 1869, III, 361, XVI str.); „Synodus archidioecesana Gnesnensis sub praesidentia Stanislai Karnkowski... Lovicii a. MDLXXXII celebrata, nec non articuli alterius synodi ejusdem dioec. sub Jacobo Uchański habitae⁴⁴ (Warszawa 1872, 68 str.), oraz „Acta Synodi dioec. luceoriensis per Bernardum Maciejowski . . . a. d. MDLXXXIX celebratae” (Warszawa 1875, str. 48). W wydawnictwie Wierzbowskiego p. t.: „Uchańsciana" pomieszczono dokumenta zebrane przez ks. Ch-go. Wielkie położył zasługi około uporządkowania archiwum kapituły Włocławskiej.

758

Chodziński Kazimierz — Chodzkiewicz Władysław.

skiego. — Prócz szkół elementarnych wiejskich i miejskich, jedno-lub kilkoklasowych, jest tylko jeden średni zakład naukowy męski, tj. gimnazyum klasyczne w Pile, i tamże rządowe żeńskie progi-mnazyum. — Miast liczy powiat sześć: Ch., Piła, Szamocin, Uście, Budzyń i Margonin. — Bliższe szczegóły ob. „Opisanie W. Ks. Poznańskiego"; (Lipsk 1846), „Słowpik geograf."; „Encykl. Orgelbranda” (większa).

Chodziński Kazimierz, rzeźbiarz polski, ur. w Łańcucie r. 1861, od dzieciństwa czując pociąg do sztuki, już się jej w szkołach średnich oddawał, naukę rzeźbiarską rozpoczął w r. 1878 pod kierunkiem Piotra Kozakiewicza w Krakowie, tamże uczęszczał do Szkoły sztuk pięknych, gdzie go uczył Gadomski, a następnie był dwa lata na sty-pendyum szkoły krakowskiej w Akademii wiedeń-

And. S.

Ife

il

:i\

II

ji

Fig. 327. Chodziński Kazimierz.

W. G.

landrata powiatowego i sądu okręgowego, należącego do sądu ziemiańskiego w Pile, ma urząd pocztowy i telegraficzny, kassę poborową, szkolę elementarną trzyklasową, kościół katolicki, zbór protestancki i synagogę. Handel i przemysł małoznacz-ny; ten ostatni istnieje w postaci rzemiosł, oraz kilku fabryk, jako to: farbiarni, tartaku, browaru, młyna i fabryki fajansu. — Ch. w dziejach mało znany, przez kilka wieków był w posiadaniu rodziny Potulickich, herbu Grzymała, później Grudzińskich, tegoż herbu.—Potuliccy, przyjąwszy protestantyzm, za Zygmunta Augusta, oddali współwyznawcom tutejszy kościół katolicki, założony w 1482, lecz Jan Potulicki, kasztelan Santocki, sam wróciwszy do katolicyzmu, zwrócił kościół katolikom. — Powiat Chodzieski graniczy na północ z powiatem' Wałeckim i Złotowskim (regencya Kwidzyńska, w Prusach Zachodnieh), na wschód z powiatami: Wyrzyskim i Wągrowieckim, na południe z Obornickim, na zachód z Czarnkowskim, i obejmuje 1,094 km. □ powierzchni. Kraj wogóle nizinny; środkiem ze wschodu na zachód ciągnie się płaska, do 7 km. szeroka dolina Noteci, okrawędziona wzgórzami, które na prawym brzegu około Rządkową dosięgają 187 m. nad p. m. na lewym zaś, na zachód od Ch-a, 192 m. Prócz Noteci, której bagnista niegdyś kotlina została dziś w znacznej części skanalizowana i kulturze oddana, przerzyna powiat Głda (Kiiddow), która wpada do Noteci z prawej strony pod Uściem i przyjmuje z lewej Glumię, oraz Golnica czyli Flinta, która przez Wełnę wchodzi w systemat Warty. Z pomiędzy wielu licznych ale drobnych jezior najważniejsze Rataje i Leśnickie, oba pod Ch-em. Grunt średnio - urodzajny, miejscami piaszczysty lub błotnisty. Lasy dość obszerne i dobrze utrzymane; ciągną się one głównie na wschód od Piły, na zachód od Ch-a oraz między Ch-em a Margoninem.—Komunikacya nader ułatwiona; ogniskiem dróg żelaznych jest Piła, z której rozchodzą się linie do Berlina, Kołobrzegu, Gdańska, Bydgoszczy i Poznania; liczne są nadto drogi bite, wzorowo utrzymane; spław i żegluga na Głdzie i Noteci.—Ludność powiatu skutkiem emigracyi wzrasta nader powoli: w 1843 r. oceniano ją na 42,288 głów, w 1871 na 53,750 w 1875 na 54,328; obecnie około 61,000; z tej skiej, którą ukończył w r. 1887 pod Hellmerem. liczby w przybliżeniu: 60°/o protestantów, 35% ka- Od tego czasu przebywa w Krakowie. Najlepsze tolików, 5% żydów; miasta są prawie całkowicie prace Ch-go są: „Starzec", „Chłopczyk" z rzędu po-zniemczone, ludność polska trzyma się bardziej piersi; z całych postaci odznaczającym się jest „Faun wschodnich części powiatu, i ogółem wynosić może tańczący", z bronzu, dalej „Rozkoszne życie", „Pan od 20 do 22%. Glównem zajęciem mieszkańców świata", „Cześnik i Regent" z „Pana Tadeu-jest rolnictwo oraz handel i hodowla bydła; prze- sza" grupa z terrakoty. W Warszawie wystawione mysł małoznaczny, jednak rozwija się powoli, były: „Głowa chłopczyka" i „Głowa dziewczynki", zwłaszcza w największem mieście powiatu, Pile.— „Toaleta balowa" popiersie, „Więzień modlący się", Łącznie z powiatem Czarnkowskim wybiera powiat —wszystkie z gliny palonej, oraz „Faun", zalecający Chodzieski jednego posła do parlamentu niemiec- się życiem i wybornym rysunkiem, kiego; na trzechlecie 1893 — 96 jest nim v. Col- j Chodzkiewicz Władysław, niewłaściwie na-mar-Meyenburg z partyi konserwatystów. — Parafij '“zywany Chadżkiewiczem (* ok. 1820), pseudo-katolickich 10; z tych sześć należy do dyecezyi nimy: Józef Szczygielski, Max Berthaud, Poznańskiej, a cztery do Gnieźnieńskiej; taki po- powieściopisarz, oryentalista i inżynier, rodem z Podział jest w związku z historycznym podziałem, bo- dola, obecnie mieszka w Paryżu, gdzie jest wice-wiem część dzisiejszego powiatu należała do wójt - . prezesem T-wa filologicznego. Zawód literacki wództwa Poznańskiego, część zaś do Gnieźnień- | rozpoczął od wydania tragedyi „Haman" (1846

zasadnicze tych opowiadań. W r. 1847 rozpoczął ogłaszać „Obrazy historyczne polskie z XVI i XVII wieku", ale dał tylko jeden z nich, mianowicie: „Zamek w Czarnokozińcach" (3 tomy, Wilno; 2-e wyd. w 2 tomach 1852). Nastąpiła potem kilko -letnia przerwa i dopiero w roku 1859 pojawia się w Petersburgu, jako tom 1-szy, utwór zatytułowany: „Nasza Ziemia", gdzie znajdujemy zarysy krajobrazów i ludzi, dowcipnie satyrycznem piórem skreślone. Julian Bartoszewicz zachwycał się wyszydzeniem manii podróżowania za granicę pod postacią osobnego gatunku bociana polskiego (ciconia ex Polonia), gdy autor odkrywa w nim ceohy właściwe, jak naturalista, i opisuje zajęcia i zdolności każdej z rodzin, na jakie gatunek ten się rozpada. Nie ogłosiwszy dalszego ciągu „Naszej Ziemi", występuje Ch. w r. 1870 jako inżynier, ogłaszając: „Canal et Port St. Louis et jonction du Rhóne ń la Mediterranóe⁴⁴ (Paryż, 32 str.), w roku 1876 jako oryentalista, wydając: „Un vers d’Aristophane; texte persan de la comedie les Acharnaniens explique“ (tże, 58 str.; równocześnie ogłoszone w tomie III „Rozpraw wydziału filologicznego Akad. Umiej, w Krakowie* po polsku, p. t. „Wiersz setny z ko-medyi Arystofanesa Acharneńczycy), w 1879 roku: „Une inscription cuneiforme de Persópolis, nou-velle interprótation" (Paryż, 40 str., także i po polsku w „Rozprawach"), w 1885 r., jako archeolog, wydrukował: „Archóologie scandinave, fers de lance avec iuscriptions runiąues" (tże, 18 str.). Był współpracownikiem „Bluszczu", gdzie w r. 1878 (Nr. 35—42) pomieścił rozprawę o „Antonim Malczewskim".

w Lipsku, 2-a edycya t-że 1852), równocześnie ogłaszając w Wilnie w 2 tomach „Trzy lilie, spisane z opowiadania ś. p. Józefa Szczygielskiego". W obszernej przedmowie do tego utworu Cb. opisuje dowcipnie swój pobyt w Kamieńcu podolskim, przytacza legendę o mularzu Piotrze Czarnym, co-to zapisał duszę dyabłu, ażeby módz przewyższyć w budowie wieży ratuszowej architekta Włocha, który się podjął wzniesienia kościoła, zaznajamia z oryginałem Szczygielskim, podróżnikiem wybitnych zdolności, z towarzystwem płytkiem i rozbawionem w Kamieńcu i wprowadza wreszcie pana Józefa, jako opowiadacza trzech powieści: „Chrześcianka⁴⁴,

W;

'W'

\\

Fig. 328. Faun tańczący. Rzeźba Chodzińskiego. (zob. art. na str. poprzedniej).

„Donna Charitea" i „Córka legionisty”. Autor lubuje się w malowaniu gwałtownych namiętności, scen pełnych grozy, drwi ze spokojnych, żółwich temperamentów, boleje nad życiem „głuchego le-targu“, z rozkoszą mówi o stosunkach wschodnich; pisze starannie, nawet wykwintnie, z pewnem re-torycznem zacięciem, językiem jędrnym i dość poprawnym. Scena tych powieści odbywa się w Arabii lub we Włoszech, a ubocznie tylko i małym jedynie epizodem w 3-ej z rzędu—w kraju naszym, Religia, sława, miłość, przeznaczenie: oto motywy

Kacyki. Powu. Iluitr. I. XII.

P. Chm

Chodźko Borejko Jan (* 1776—f 1851), po-wieściopisarz i dramaturg, syn Józefa i Konstancy i z Bujnickich, urodzony w Zahorzu, w pow. Oszmiań-skim, skończywszy nauki średnie, poświęcił się gospodarstwu, ale brał także udział w szerszem życiu społecznem, zapisał się dołoży wolnomularskiej, sam był założycielem i w. mistrzem dwóch lóż w Wilnie i w Mińsku, był także prezesem izby cywilnej mińskiej i prokuratorem masy Radziwiłłowskiej. Lubił bardzo teatr i urządzał przedstawienia amatorskie, starając się rozbudzić zamiłowanie do zabawy i zajęć umysłowych, a oderwać od kart i hulatyki bezmyślnej. W 1812 sztuką okolicznościową rozsławił się wśród szerszych kół towarzyskich. W r. 1815 odbył podróż do Warszawy, dla zawiązania stosunków z tamecznemi literatami i wolnomula-rzami. Gdy zawiązało się w Wilnie satyryczne Towarzystwo Szubrawców, został jego człoukiem pod imieniem Wajzgantos. W r. 1821 wyszło pierwsze wydanie bardzo dobrego i bardzo rozpowszechnionego utworu dla ludu p. t. „Pan Jan ze Swisłoczy, kramarz wędrujący; dziełko uznane przez rząd cesarskiego wileńskiego uniwersytetu za pożyteczne dla szkół parafialnych⁴* (Wilno 208 str.; drugie wydanie 1825; przekład na język litewski przez Józefa Rupejkę 1823). Zbiorowe wydanie utworów Ch-i wyszło w Wilnie 1837—1842 w 12 tomikach. Mieszczą się tu powieści i utwory dramatyczne, zarówno oryginalne jak tłómaezone,

96

Wyrazy nieumieszczone pod O znajdują się pod £.

rze

z r.

sem

kierunku p09zyi; i taj jeszcze powiastka

głównie ze Scribe’a. Z oryginalnych tragedya „Bolesław Krzywousty" długo była grywana w teatrach. Z powieści najlepszą jest: „Pani kasztelanowa i jej sąsiedztwo". Powieść tę wysoko cenił Syrokomla „dla niezmiernie trafnej prawdy i rysunku staroświeckich typów i miłości, jaką te postaci otoczył", „Wpatrzywszy się w te postaci wojskich, łowczych, mieczników, pani kasztelanowej—powiada Syrokomla w życiorysie Ignacego Chodźki — wsłuchawszy się w ich charakterystyczną mowę, podziwiając niezrównane opisy dworków szlacheckich, zdaje się, że o Janie Chodźce można było powiedzieć, co niegdyś mówiono o Lafontainie, iż malował naturę i ukrył od drugich swój pędzel". Umarł w Mińsku.    F‘ Chm•

Chodźko Ignacy (* 29 września 1794 — f 1 sierpnia 1861), brat stryjeczny poprzedniego, po-wieściopisarz, syn Antoniego i Katarzyny z Wid-montów, urodzony w Zabłoczyźuie (w powiecie Wilejskim), majątku dziedzicznym dziadka po matce, którego tak pięknie opisał potem w „Domku mojego dziadka", wychowywał się zaś w Dzie-więtniach przy dziadku ojca, Michale, wojskim osz-miańskim, pod wpływem ducha religijnego i rodzinnego: opowiadania dziadunia o świetnym dwo-Radziwiłła Panie Kochanku wywierały silne wrażenie na wyobraźni dziecka. W dziesiątym roku oddany został do szkoły w Borunach (pow. Oszmiański), tak serdecznie przedstawionej potem przez Ch-ę w obrazku p. t. „Boruny”. Ukończy wszy ją, wszedł w 1810 do uniwersytetu wileńskiego, kiedy rektorem był Jan Śniadecki, a poezyę i wymowę wykładał Euzebiusz Słowacki; otrzymał tu stopień kandydata nauk wyzwolonych. Po śmierci rodziców, r. 1814, dwudziestoletni młodzian przeszedł pod opiekę stryja, Jana, z którym odbył podróż do Warszawy, gdzie się z wielu literatami i wolnomularzami zapoznał. Potem pracował w kancelaryi Radziwił-łowskiej, został członkiem satyrycznego Towarzystwa Szubrawców pod imieniem Wirszajtos, członkiem loży wolnomularskiej w Wilnie i Mińsku. Następnie osiadł w wiosce rodzinnej Dziewiętniach i pisywał ody, anakreontyki, epigramatu, w duchu klasycznym. Z Odyńcem i Juliuszem Korsakiem, lubo młodszymi od siebie, związał się ścisłą przyjaźnią, ale ich upodobań romantycznych z początku zgoła nie podzielał. Umysł jego naówczas był skłonny do satyry, przygotowywał więc Ch. artykuły do „Wiadomości brukowych⁴, organu Tow. Szubrawców. Niektóre z nich p. n. „Próby nowego dykcyonarza" ogłosił drukiem pod koniec życia r. 1860. Ślad sporów staczanych przez Ch-ę ze zwolennikami romantyzmu pozostał w „Dzienniku wileńskim’⁷ z r. 1824, gdzie się mieści list poetyczny Ch-i do Odyń-ca, doradzający temuż kończenie rozpoczętego przekładu Rasyna. Do narzeczonej Ch-i, Ludwiki Mackiewiczówny, odnosi się wiersz Mickiewicza 1824: „Nieznajomej dalekiej — nieznany daleki”. —W życiu ówczesnem obywatelskiem Ch. czynny brał udział. Najprzód był deputatem wywodowym gubernii wileńskiej, potem przez trzy lata preze-sądu grodzkiego powiatu Zawilejskiego, następnie podkomorzym tegoż powiatu i prócz tego pre-zydował na wielu eks-dywizyach, będąc zawsze duszą zebrania, czy-to za stołem sądowym, czy w chwilach wypoczynku. Przez lat 18 sprawował urząd kuratora honorowego szkoły powiatowej święciańskiej. — Zaniechawszy rymów, wziął się Ch. do prozy. Pierwsza jego próba powieściowa, pod tytyłem „ Poddany u, drukowana w noworoczniku Me lite-le na r. 1829, odbija wyobrażenia i ideały wieku XVIII, dążność do zrównania stanów wraz z filantropią; pod względem stylu i artyzmu przypomina powiastki Krasickiego. Mickiewicz, przeczytawszy „Poddanego" pochwalił go, wróżąc autorowi świetną przyszłość w piśmiennictwie. Zachęciło to Ch-ę do dalszej pracy, ale owoce jej nie rychło ukazały się w druku. Upłynęło lat 8, zanim nową, tym razem żartobliwą, powiastkę pod tyt.: „Samowar" ogłosił w noworoczniku „Biruta" na r. 1837. Powiastka ta podobała się, przedrukowało ją zaraz „Muzeum Domowe", wydawane przez Dmochowskiego. Ale i w tej powiastce niema jeszcze śladu wpływów

Fig. 329. Chodźko Ignacy.

nowego

pod względem sposobu opowiadania całkiem zaliczoną być może do rzędu wytworów końca XVIII w.— Długiego było potrzeba czasu, ażeby autor, przeszedłszy czterdziestkę, zaczął rzewnem okiem rozpamiętywać niedawno ubiegłą przeszłość, przypominać sobie podania słyszane w dzieciństwie, roz-miłowywać się w widzianych krajobrazach, widzieć w ludziach strony rozrzewniające, grać na strunie uczuciowej. Wtedy już wiek XVIII ze swoją filozofią „z piekła rodem" i krytyką, wydał mu się „bezbożnym niedowiarkiem, starcem, skonałym w zgryzotach i obłąkaniu, który oniemił ziemię dla Boga", Wtedy postaci staro-szlacheckie przedstawiły mu się w świetle idealnem, gdyż, lubo ujemnych w nich stron nie zaprzeczał, taką przecież otaczał je serdecznością, tyle w nich dopatrywał mądrości prawdziwej, bo opartej na religii, tyle im przypisywał uczuć ofiarności i poświęcenia, że niepodobna ich było nie ukochać, kiedy się na nie przez jego pryzmat patrzyło. Taki nastrój, takie przekonania i poglądy znajdujemy w kilku zarysach, objętych pierwszym tomem „Obrazów litewskich”, wydanych w Wilnie r. 1840; należą tu mianowicie: „Domek mojego dziadka", Śmierć mojego dziadka" i „Boruny". Pod względem artystycznym znaczna zachodzi różnica pomiędzy temi utworami a „Poddanym" lub „Samowarem". Nie idzie już autorowi o zwięzłość opowiadania, lecz raczej o plastyczne odtworzenie szczegółów, o opis malowniczy miejscowości, domów, sprzętów, o żywe odwzorowanie ludzi, jeżeli mają w sobie coś znamiennego. Ch. jest w szczegółach realistą, lubo całość opromienia tchnieniem uwielbień i rozrzewnień, a więc podmiotową idealnością. Fantazyę plastyczną ma Ch. w tych utworach bardzo silnie rozwiniętą, jakkolwiek obejmowała tylko przedmioty najbliższego otoczenia. W dalszych utworach szła ona wszerz jedynie, a nie w głąb’.—W r. 1842 wyszły „Brzegi Wilii”, ubogie w wątek powieściowy, ale bogate w przepyszne krajobrazy i zarysy charakterystycznych postaci, skreślone „w błogosławionych chwilach prawdziwego natchnienia", jak się wyraża Syrokomla. „Oto zimny i wyrachowany pau prezydent, postać podobniejsza dó naszej epoki, niż do staroświeckich wzorów; oto pan szambelan, wdowiec bezdzietny, bogacz, skąpiec, tchórz, jakich mało — i z głową gorzej jak nie tęgą; oto pan Brzeziński, muzykus starej daty, kulawy, dobry do kielicha i imponujący orkiestrze swojem rwij rozkazuj ącem; oto ksiądz przeor, starzec głuchy z krzyczącym głosem, gotów zawsze p o...bło ...go... sławić każdej łączącej się parze; oto charakterystyczny sternik, staruszek Bartłomiej, który się krząta na płynących do Królewca wicinach, gawędzi o starych czasach i komenderuje czeladzi swoim flisowskim językiem; staubuj! na stos! ulaź! — oto nieoceniony marcowy kawaler, pan Tadeusz Koniuszyc, wesoły, gościnny, przyjacielski do upadłego, lubiący mówić wierszami i grać na gitarze, z wiecznem na ustach przysłowiem: pomaleńku i kategorycznie, które się u niego zamieniło w maksymę życia; — oto nakoniec dwa typy jurystów: pan podstoli, wykrętacz sądowy dawnego autoramentu, i pan regent, prawnik nowszych wyobrażeń".—W r. 1844 wyszła trzecia serya „Obrazów litewskich”.' zawierająca „Pamiętniki kwesta-rza", uważane powszechnie za najznakomitszy utwór Ch-i i liczące rzeczywiście największą liczbę wydań (najnowsze, 10-e, wyszło w Wilnie r. 1894 z portretem autora i trzema drzeworytami, str. 248, istnieje także wspaniale ilustrowana edycya warszawska). Nie stanowią one zaokrąglonej w sobie całości; składają się raczej z urywkowych obrazków i opowiadań, odtwarzających z kilku przerwami stosunki prowincyonalne (polityczne, a głównie obyczajowe) z końca XVIII i początków XIX stulecia. O psychologię tak dalece Ch-e nie szło, że fakt wewnętrzny najważniejszy, t. j. przyczyna rozstania się Michała Ławrynowicza, domniemanego autora pamiętnika, z wojewodą został przemilczany, a powód wstąpienia do zakonu zbyty ogólnikiem. Tam natomiast, gdzie chodzi o nakreślenie charakterystycznych postaci (książę Radziwiłł Panie Kochanku, ksiądz gwardyan, a potem ksiądz definitor, Marcin — woźnica kwestarski, Swieboda, wdówka - pijaczka, mąż sierdzisty pod pantoflem, gwardyan-symplak i t. p.), lub też o opis zwyczajów, obyczajów, praktyk sejmikowych, konceptów staro szlacheckich, przygód powszednich, umysłów płytkich,—Ch. wywiązuje się ze swego zadania wybornie. Wielkie wypadki dziejowe, widziane z ciasnego kącika i obejmowane nierozległym umysłem, (Napoleon w Wilnie r. 1812), również są dobrze odtworzone. Sytuacye wzniosłe, tragiczne (śmierć Wołodkowieża, śmierć ks. definitora), są natomiast spłaszczone wskutek słabego polotu poetyckiego opowiadających.—W czwartej seryi „Obrazów* (r. 1845) mamy 4 małe powiastki: „Jubileuszw, „Duch opiekuńczy", „Autor swatem" (najmniej udatna), „Panna respektowa". W seryi piątej (1850) mieszczą się „Dworki na Antokolu" — ładna i liczna galerya doskonale nakreślonych typów i scen. Romans Ludwika ze starościanką służy autorowi tylko za kanwę do przedstawienia, juź-to widoków samych, jak np. długo ciągnących się dworków, jeziora Swirskiego, Szemetowszczyzny, już-to wspomnień, jak np. o sali Mullerów, już-to znamionujących epokę dawniejszą wypadków, jak np. dwaj Turcy na maskaradzie, zagajenie trybunału litewskiego, pełne uroczystości wniesienie na krześle umierającego Łopacińskiego, podróż księcia Radziwiłła Panie Kochanku, polowanie w lasach Żuprań-skich, obiad w Szemetowszczyźnie, kompromisy, rozsądzane przez księcia, i jego skuteczne dziewo-słęby w interesie Ludwika Dowiata. — Po „Obrazach" nastąpiły „Podania litewskie", również se-ryami ogłaszane. Pierwsza serya, z r. 1852, składa się z dwu pięknych powiastek: „Wyklęty", „Kamień w Olgienianach".—Druga serya, z r. 1854, zawiera najobszerniejszą kompozycyę powieściową Ch-i p. t.: „Żegota z Milanowa Milanowski”. Rzecz odbywa się na Żmudzi w wieku zeszłym. Milanowski, Mazur z rodu, mający przy boku nieodstępnych kozaków: Poroczkę i Norejkę, żyje w nieprzy-jaźni z kasztelanem S. i bratem jego, pułkownikiem cudzoziemskiego autoramentu. W konfedera-cyi barskiej kasztelan trzymał z królem, Milanowski z barszczanami. W sprawie o rękę Doroty Uwoj-nianki starli się przeciwnicy. Było trzech konkurentów: Mejra, Pułkownik i Milanowski. Chorąży, ojciec panny, zwlekał, ażeby korzystać z sąsiednich pól, będących w sporze, a należących do spółzalot-ników. Nareszcie nadeszła chwila stanowcza: wszyscy trzej oświadczyli się. Mejra i Milanowski porwali się do pałaszów, na prośby przytomnych cisnęli je, ale rzucili się do siebie z pięściami. Milanowski wyrzucił Mejrę za okno; pułkownik się spił. Milanowski został na placu i otrzymał zaręczynowy pierścionek. Gdy wracał do domu, zastrzelony został przez Mejrę. Przywieziono trupa do domu chorążego. Chorążyna wołała, aby zdjąć mu pierścień, ale umarły rękę zacisnął. Dorota, do głębi wstrząśniona, wstąpiła do klasztoru panien benedyktynek w Krożach. Charaktery w tej powieści są odmienne od dawniej przez Ch-ę ma-

t. I i II.

lowanych, mają dużo w sobie siły i determinaoyi. Opowiadanie dość żywo się rozwija. — Serye trzecia i czwarta „Podań*, r. 1858—60, obejmują opowiadania: „Pustelnik w Proniunach“ i „Nowy pustelnik w Proniunach“. —Oprócz tych utworów, se-ryami ogłaszanych, wyszły w r. 1857: „Dwie kon-wersacye z przeszłości⁴¹, zawierające ciekawą charakterystykę różnych faz w rozwoju umysłowo-literackim naszego kraju w przeciągu 50 lat XIX wieku. Po śmierci autora wyszły w r. 1862 słabe wielce „Nowe pamiętniki kwestarza*, do których przy końcu dołączył Ch. wiadomość o wolnomularstwie na Litwie.—Ostatnie lata życia Ch-i nie należały do szczęśliwych. Wprawdzie różne godności, jako wyraz uznania zasług jego literackich, spotykały go jedna po drugiej; w r. 1855 został członkiem komisyi archeologicznej w Wilnie, w r. 1858 wice-prezesem komitetu włościańskiego w Wilnie, w r. 1859 członkiem korespondentem Krakowskiego Towarzystwa Naukowego. Ale strata córki z jednej strony, a z drugiej artykuł Juliana Klaoz-ki (z r. 1860) o jednem jego piśmie z r. 1858 zatruły mu resztki życia. Smutny, a nawet bolesny nastrój duszy wywołał u Ch-i kilka utworów wierszowanych: „Ostatni dziedzic", „Rocznica*, „Mój kamień nad jeziorem Swirskiem*. — Powszechnie i jednomyślnie dawniej wielbiony, został Ch. bardzo dotkliwie przez Klaczkę scharakteryzowany. Przyznawał mu on talent, ale zarzucał ciasnotę horyzontu umysłowego, która sprawiała, że u Ch-i „zamiłowanie rodzinnej ziemi znajduje ostatni zakres widnokręgu w dziedzicznej wiosce; przywiązanie do dawnego sielskiego porządku czy nieporządku wyklucza wszelką myśl zmian i ulepszenia; zwrot w przeszłość pozostawia dla przyszłości tylko zwątpienie, obojętność i niechęć*. Sens moralny pism Ch i streścił Klaczko w tych dobitnych słowach: „Co było, to było bardzo piękne, dobre, a nadewszystko dziedzicom wiosek przyjemne, ale minęło nieodzownie; teraz trzeba tylko trzymać się oburącz kęska puścizny ojcowskiej, otulić się kożuchem, spożywać barszcz domowy... i wreszcie złożyć swoje kości obok popiołów przodków*. Pomijając jaskrawość wyrażeń, trudno nie zgodzić się z Klaczką na sarnę treść charakterystyki. W głąb duszy ludzkiej Ch. nie zajrzał, kwestyi ważnych nie dotykał, uczuć wielkich nie malował, prądów wieku zrozumieć należycie nie mógł. Wielbicielka jego talentu, p. Kościałkowska, widzi również słabość jego umysłową, mówiąc: ,,Ch., którego talent jest na wskroś realny, trzeźwością poglądów artystycznych zarył się umysłem we wszystkie przesądy, we wszystkie rojenia ludzi wstecznych i ciemnych. Tak samoistny, gdzie idzie o twórczość artystyczną—gdzie idzie o zasady, o przekonanie, zdobywa się zaledwie na niedołężne komunały, nie-wytrzymujące krytyki, staje się echem biernera, chociaż i krzykliwem tego, co słyszy na prawo, tego, co słyszy na lewo... z przesadą niewolnictwa powtarza rzeczy osławione. Ta wrodzona mu trzeźwość, która tylko przed filozoflczno-społecznemi wywodami daje nurka, ostrzega go, że na drodze postępu bądż-co-bądź stawać niebezpiecznie, bo obali

nieprzepartą siłą i zdepce. Dogodniej jest zatem obwieścić coś pośredniego. Jak raz nawinął mu się postęp chrześciański, i to go zbawia kłopotu. Za przewodnika postępu XIX stulecia wskaże krzyż, wysnuje kilka mglistych frazesów na cześć grobu i zamknie spokojnie tak wyczerpaną, czyli raczej umysł jego wyczerpującą kwestyę. Ekonomiczne wycieńczenie kraju przy karmazynowych ferezyach, brylantowych spinkach, kosztownych furdymentach, iluminacyach w Nieświeżu, potokach miodu zalewających rynki miasteczek, w których gromadzi się sejmikująca szlachta, stołach uginających się pod jadłem, spienionych puharach, po których okładają wojewodom lodem dymiące się łby, nie ściągnęło na siebie ani razu jego uwagi... Ten co tak prześlicznie malował dwory i dworki, ani jedną czarną kreską nędzy nie zeszpecił harmonii swego dzieła. Kreska ta wprawdzie przewija się spodem, natrętna, coraz wyraźniejsza, ujawniająca się przed czytelnikiem, choć ją pominięto, i dlatego może ujawniająca się tak wyraźnie, że ją pominięto... Gdy idzie o zjawisko codzienne, należące do epoki, w której żyje, ten, tak szeroko o zaletach skromnego bytu rozprawiający pisarz, tak czuły na gangreny idące z dołu, nie zbyt się gorszy, gdy pan prezydent targuje się z przyszłym zięciem o intercyzę i gotów w braku zapisu zerwać ułożone małżeństwo córki... Gromi lenistwo, zachwala pracę, ale obraca się najswobodniej w ba-wiącem się bez troski o jutro kole, nie może się powstrzymać od apoteozy kielicha. Więcej jeszcze niż to filozoficzno niedołęstwo, niż ten zamęt w społecznych i etyoznych zasadach i wyobrażeniach, razi czytelnika obojętność pisarza na rzeczy obchodzące ogół, na kwestye palące, dotkliwe*.—Nowe zbiorowe wydanie „Pism* Ch-i wyszło w Wilnie w 11 tomach roku 1875—77; drugie w 3 dużych t. tze 1881, i trziecie w tyluż 1885. Do życiorysu Ch-i sam autor podał trochę materyału, zarówno w „Dwóch konwersacyach*, jak i w urywku z autobiografii, wydrukowanym w 1858 r. w Tece Wileńskiej (Nr. 3, str. 38—56) p. t. „Przygody życiau. Ludwik Kondratowicz zaraz po śmierci Ch-i skreślił jego „Żyoie i pisma* (Wilno, 1862, str. 96). Najobszerniejsze i najgruntowniejsze studyum nad talentem i umysłowością Ch-i, po części na podstawie niedrukowanych listów, napisała Wilhelmina Zyndram Kościałkowska w Ateneum roku 1884,

P. Chm

Chodźko Borejko Dominik Cezary (* 1796 — f 1863), wydawca i biograf, rówieśnik i towarzysz Mickiewicza w uniwersytecie wileńskim, dla pewnej ociężałości nazywauy w gronie koleżeń-skiem Kapucynem, przez czas jakiś był nauczycielem w szkołach publicznych, w piśmiennictwie dał się najprzód poznać z artykułu o Adamie Czarnockim (Chodakowskim), pomieszozonego w Encykl. Gliicksberga (1839); następnie należał wraz z kilku innymi do układu „Słownika polsko-rossyjsko-francuskiego” (Wilno 1840); tłómaczył wyjątki z powieści Marlińskiego (1841 w „Athenaeum“), był wydawcą 10-tomowej edycyi dzieł Brodzińskiego (1842—44), w 10-ym tomie pomieśoił, oddrukowa-

ną także osobno, „Wzmiankę o życiu i pismach K-a Br-go (1845. str. 82; są tu urywki z dziennik?

Aleksandry Becu i jej siostry Hersylii, kiedy zabitego piorunem trupa Becu wpuszczano w wannę. Patrzyłem na to wszystko, płacząc z nimi jak jeden z rodziny". Zaznaczyć wypada, że jedna z ballad Ch-i p. n. „Maliny" natchnęła później Juliuszowi Słowackiemu pierwszy pomysł do tragedyi o Balladynie. Utwory swoje pomieszczał Ch. w „Tygodniku Wileńskim" oraz w „Dziejach dobroczynności krajowej i zagranicznej". W jesieni r. 1824 wyjechał do Petersburga, ażeby się kształcić w szkole języków wschodnich nowożytnych przy ministe-

Brodz-go); w r. 1847 dał w „Athenaeum" (t. 1, str. 115—151) „Wiadomość o życiu i pismach Leona Borowskiego"; w „Tece Wileńskiej" wydrukował przerobioną i dopełnioną „Wzmiankę o życiu i pismach Adama Czarnockiego" (N. 2 str. 277—303), oraz obrazek życiorysowy „Jana Chodźki" (Nr.

5, str. 271 — 292). W „Przeglądzie Europejskim" (t. III do V-go) umieścił „Wyjątek z pamiętników życiorysowych Jana Piotra i Józefa Franków, spisanych przez samegoż Józefa Franka, tyczący się ryum spraw zagranicznych; tu w duchu poezyi oryen-ich pobytu w Wilnieu. Dawszy wiadomość o Frań- j talnej napisał najobszerniejszy swój poemat: „Dekach i szczegółową treść wszystkich 6-iu tomów J rar". W pierwszej kassydzie opowiada Derar mi-

dzieła, spisanego w języku francuskim, przełożył na polski i objaśnił, gdzie potrzeba było, znaczne z nich a wielce interesujące ustępy; praca ta nie została ukończona w druku prawdopodobnie z powodu śmierci Ch-i. Prócz tego przetłomaczył Ch. już to sam, już to wraz z żoną, parę dzieł treści religijnej, jako to; Eugenii Hautefeuille: „Życie Najświętszej Pannyu (Wilno 1857); Armanda Melun „Życie siostry miłosierdzia Rozalii“ (tamże 1863); oraz powieść B. Auerbacha „Macocha" (tamże 1860). Pisał niewytwornie, ale poprawnie i starannie.

P. Cbm.

Chodźko Józef, brat Aleksandra i Michała, jeden z kilkunastu znakomitych w kraju naszym ludzi tego nazwiska, (* w Krzywieżach w r. 1800 — f 1880). Był generał-lejtnantem armii rossyj-skiej. Na uniwersytecie Wileńskim otrzymał stopień magistra filozofii, a w r. 1818 wstąpił do inżynie-ryi wojskowej i zajmował się planami topografi-cznemi. Wypracował dla sztabu generalnego ros-syjskiego w 1833 r. plany triangulacyjne Mołdawii, Wołoszczyzny, Turcyi i Kaukazu. W r. 1847 wszedł na szczyt góry Ararat.

Chodźko Leonard (* 1800 — 1871), wydawca i publicysta, zajmujący się historyą i geografią krajów polskich, i starający się zaznajomić Francuzów i wogóle cudzoziemców z rzeczami polskie-mi, ur. we wsi Oborku nad rz. Berezyną, w powiecie Oszmiańskim, z Ludwika i Waleryi Deder-kówny, kształcił się w uniwersytecie Wileńskim. W r. 1819 zostawszy sekretarzem księcia Michała Ogińskiego, zwiedził wraz z nim większą część Europy, a w 1826 osiadł stale w Paryżu. W r. 1828—9 zajmował się wydaniem Poezyi Mickiewicza i Dzieł Krasickiego. Był następnie urzędnikiem przy bibliotece Sorbony, podbibliotekarzem biblioteki św. Genowefy, wreszcie bibliotekarzem w mi-niBteryum oświecenia, um. w Poissons.

Chodźko Borejko Aleksander (* 1804—f 27 grudnia 1891), syn poprzedniego, poeta, oryentali-sta i slawista, urodził się w Krzywiczach, w gub. Mińskiej. Studya uniwersyteckie odbył w Wilnie, gdzie uczestnicząc w ruchu romantycznym, obrabiał naprzód pieśni ludowe białoruskie, a potem tworzył ballady i legendy, na tle wyobrażeń i podań ludu osnute. Bardzo często bywał wówczas w domu matki Juliusza Słowackiego, będącej wtedy za doktorem Becu. „Jak dziś pamiętam — opowiadał Ch.—rozpaoz wdowy i ślicznej jak ateńska statua

/"i

Fig. 330. Chodźko Aleksander.

i łość ku Azzie, mężatce, zapał swój i dzieje, w drugiej—napad na hordę wędrownych Arabów, obronę karawany, do której się przyłączył; a sławę, którą się okrył w oczach pa-£ zącej na to z namiotu arabskiego kochanki i dar z łupów, jaki jej posłał, uważa za dostateczną nagrodę i za swe szczęście. Miłość Derara ma charakter idea lny: oto

F. R-

P. Chm.

bezsennością męczony, błądzi koło namiotu kochanki i postrzega ją śpiącą w namiocie; porywa ją, unosi, ale nie myśli bynajmniej zamącać „kryształowego strumienia" jej dni. „Serce Derara — wedle słów jego — gdzie zbrodnia nie gości, Odkąd w niem mieszka anioł twej urody, Ani myśl ciebie nie godna nie mroczy Przeczystej, wiecznie trwającej pogody".. Zbiór poezyj swoich ogłosił Ch. w Petersburgu 1829 (str. 281; mieszczą się tu prócz Derara, ballady, legendy, elegie, pieśni nowogreckie, przekłady z Byrona i Puszkina; druga edycya wy-sała w Poznaniu r. 1833). Otrzymawszy w r. 1830 posadę urzędową, wyjechał do Persyi, gdzie się oddał specyalnie badaniu nowszej literatury perskiej. Odtąd występował już jako uczony oryenta-lista, piszący przeważnie po angielsku i francusku. Pierwsza jego praca naukowa wydana w Londynie r. 1842 nosi tytuł „Specimens of the popular poe-try of Persia as found in the adventures and im-provisations of Karroglu the bandit, minstrel of Northern Persia and in the soags of the people in-habiting the shores of the Caspian seaw. Dzieło to znalazło duży rozgłos i częściowo, mianowicie o ile się odnosiło do przygód bandyty-poety Karroglu, zostało przetłómaczone na język francuski i niemiecki (1843). Następnie Ch., prócz opisu Gilami: „Le Ghilan ou le marais caspien" (1851), wydał

P. Chm.

P. Chm.

And. S.

20,000 m-ców.

Choińska-Jeske Ludmiła, z hr. Mikorskich, żona Teodora Ch. (* 1852 w Małachowie, w Poznań-skiem), utalentowana współczesna kompozytorka mu-

po francusku Gramatykę perszczyzny nowożytnej: „Grammaire persane, ou principes de 1’iranien modernę, accompagnes de fac-simile pour servir de modóles d’ecriture et de style pour la correspon-dence diplomatiąue et familióre⁴⁴ (Paryż 1852), oraz praktyczny podręcznik rozmów tureckich: „Le dro-gman turc“ (1850). Dawszy się następnio poznać jako slawista: „De la litterature sacree chez les Slaves”, powołany został w r. 1857 na katedrę literatur słowiańskich w kolegium francuskiem, zajmowaną przedtem przez Mickiewicza. Stanowisko to zajmował aż do 1884 roku. Wydał wówczas dzieł parę i dużo rozpraw dotyczących wykładanego przez się przedmiotu. Ważniejsze są: „Legendes slaves du moyen &ge 1169—1237“; „Les Nemania, vies de Saint Simon et de Saint Sabba“ (obie w Paryżu 1859); „Une renaissance littśraire en Boheme; les poótes modernes” (1861); „Contes des paysans et des p&tres slaves” (1864); „Gram-maire paleoslave, suivie des textes paleoslaves ti-res pour la plupart des manuscrits de la Bibliothó-que Imperiale de Paris et du Psautier de Bolo-gne“ (1869); „Les chants historiąues de PUkraiue et les chausons des Latyches des bords de la Dvina occidentale“ (1879). Mimo jednak tego zajęcia się słowiańszczyzną, nie porzucał bynajmniej Ch. prac swoich na polu literatury wschodniej, a mianowicie perskiej. Pisał po francusku o teatrze perskim współczesnym; przetłómaczył na polski i wydrukował w r. 1859 utwór powieściowy perski p. n. „Padyszach i czterech derwiszów”, a w r. 1878 ogłosił w Paryżu „Theńtre persan, choix des tóazies ou drames traduits pour la premióre fois du persan“ (O tej ostatniej zob. w Ateneum 1879, t. IV obszerne sprawozdanie J. A. Święcickiego w artykule p. t. „Najnowsze prace oryentalistów polskich za granicą⁴⁴). Wreszcie wspomnieć należy, że Ch. ułożył i wydał „Dokładny słownik angielsko-polski i polsko-angielski według Johnsona, Webstera, Wa-kera, Flemming-Tibiusa i innych® (Berlin 1874, str. 536; jest i nowa edycya). Wysłużywszy emeryturę jako profesor Kollegium francuskiego, pozostał Cb. nadal we Francyi aż do zgonu. Uznanie różnych akademij, które go do grona swego zaliczyły, a w tej liczbie i akad. krakowskiej, wymownie świadczyło o jego zasługach naukowych, gdy jako uczestnik ruchu romantycznego budził już tylko wspomnienie.

Chodźko Stanisław, brat poprzedniego, uczony chemik, był profesorem we Fryburgu, potem mieszkał w Paryżu, gdzie słynął jako wynalazca nowego sposobu użyźniania roli (engrais atmospheriąue). „Encykl. S. Orgelbranda®.

Chodźko Borejko Michał (* 1807), syn Jana, poeta i publicysta, ur. w Krzywiczach, uczył się w Mińsku gub. i uuiwersytecie wileńskim. Udawszy się do Paryża pisał dosyć dużo. Z Ferdynandem Rogińskim wydawał 1837 pismo peryodyczne, pisał wiersze, tłómaczył z Byrona i Lamartina.

Chodżent, Chuzent, miasto powiatowe, w obwodzie Samarkandzkim w pobliżu granicy z obwodem Fergańskim, na lewym brzegu Syr-Daryi i na handlowej drodze z Kokauu do Samarkandy i Bu-chary; leży na zboczu wyniosłości, pochylonem ku południo-zachodowi, tj. ku rzece, 254 ra. nad p. m.—Jest to wielce handlowy, znaczny i pod względem strategicznym ważny punkt, który Rossyanie zdobyli 12 maja 1866; liczy obecnie około 55,000 m-ców, przeważnie Tadżyków; są nadto nieliczni Uzbekowie, Żydzi oraz Rossyanie; ci ostatni w charakterze wojskowym, urzędniczym i kupieckim. W 1880 r. liczono 3,580 posesyj, 510 sklepów w wielkim bazarze, 280 w małym, 5 karawanse-rajów, 52 młyny, 202 meczety, medresów i wszelkiego rodzaju szkółek 64.—Ludność właściwem rolnictwem zajmuje się mało, więcej zaś uprawą bawełny i hodowlą drzew owocowych oraz winnej latorośli; kobiety trudnią się nadto zwijaniem jedwabiu, haftem, pleceniem tasiemek i wstążek jedwabnych, mężczyźni zaś wyszywaniem na suknie i skórach oraz tkactwem bawełnianem.—Handel bardzo ożywiony i pod tym względem jest to jedno z najważniejszych ognisk w t. zw. „prowincyach Azyi Środkowej⁴⁴; wywożą stąd w znacznej ilości bawełnę, skóry zamszowe, rodzynki, winogrona, owoce i t. p. — Jest też kilka fabryk do oczyszczania bawełny surowej, kilka zakładów do przetapiania starego żelaztwa i kilka garncami,

Choenarium, Ob. Nos (anatomia).

Ohoi, Khol, ważne miasto handlowe, w perskiej prowincyi Azerbeidżan, na północ od jeziora Urmia, nad rz. Koturem (prawy dopływ Araksu) i przy drodze karawanowej, wiodącej z Tabris do Erzerum, w okolicy urodzajnej i malowniczej, około

And. S.

3kv-

mm

■V

Fig, 331. Choińska-Jeske Ludmiła.

zyczna. Pierwiastkowo kształciła się na śpiewaczkę, i w tym celu poważne odbyła studya pod kierunkiem znanej wiedeńskiej nauczycielki śpiewu P. Marchesi, następnie Lampertiego w Medyolanie (ojca), Rśviala w Paryżu i słynnego Stockhausena we Frankfurcie.

A. Pol.

K,

Ha

-•r

... ,7

im

Mi

- mkMMf fagSlS

-

I -

eflil:

irr

lilii®

83

Kierując się jednak radą znawców, którzy dostrze-. gli w niej niepośledni talent kompozytorski, rychło porzuciła śpiew i z zapałem uprawiać zaczęła niwę kompozytorską. Pierwszych, zasad teoryi muzycznej uczyła się w konserwatoryum paryskiem, naukę wyższej harmonii ukończyła w Warszawie pod kierunkiem prof. Zawirskiego i Roguskiego, z nauką instrumentacyi zapoznał ją A. Miinchhei-mer. Z licznych prac Ch.-J. największem cieszyły się powodzeniem opery komiczne: „Zuch-dziewczy-uau, w dwóch aktach, wystawiona na scenie Teatru Małego 1885 r. i trzyaktowa „Markiz de Cróąui8 wystawiona (1891) w Warssawie przez operę łódzką. Libretto do pierwszej z tych oper zostało osnute przez Ch.-J. na tle komedyi K. Zaleskiego p. t. „Spudłowali⁸, libretto zaś do„ Markiza⁸ przerobiła do współki ze swym siostrzeńcem, hr. Maurycym Mycielskim, z komedyi francuskiej „Un colonel d’au-trefois⁸. Z prac pozostałych na wyróżnienie zasługują pieśni: „Do miłości⁴⁴, „Zalotna⁸ (walc), „Sło-wiczek⁴⁴, „Pożegnanie żołnierza⁸, „Tyś moja⁸ (walc), Z kompozycyj drukiem ogłoszonych są znane: „Kołysanka⁸ (śpiew) i utwory taneczne: polki „Ludmiła⁸ i „Iskierka⁸, mazury: „Zuch⁸ i „Do upadłego⁸. Ostatnią pracą Ch. J. większych rozmiarów, jest ballada orkiestrowa p. t. „Rusałka⁴⁴; za tę balladę, oraz za obie uwertury do oper wyżej wymienionych, otrzymała na wystawie powszechnej w Chicago (1893) dyplom honorowy. Oprócz tych prac, napisała powieść „Muzykanci⁴*, drukowaną w tygodniku „Rola⁸ (1884). Talent Ch.-J. cechuje melodyjność tematów i obfitość pomysłów interesujących; wogóle pisze ona łatwo i swe pomysły ujmuje w formy przejrzyste.

Choiński Jan (* 1487 — f 11 marca 1538), herbu Abdank, biskup krakowski, kanclerz wielki koronny. Pochodził z rodziny, osiadłej w Wielko-polsce; uzyskawszy w osiemnastym roku życia baka-laureat w akademii krakowskiej, za dekanatu Szymona Sierpskiego, wyjechał za granicę, skąd wrócił ze stopniem doktora obojga praw. W stanie duchownym, dzięki protekcyi domów możnych, bardzo szybko się poBuwa: rychło po przyjęciu święceń kapłańskich zostaje kanonikiem krakowskim i kieleckim, około r. 1520 otrzymuje archidyakonat krakowski, w 1526 probostwo poznańskie, w 1530 roku biskupstwo przemyskie po Janie Karnkow-skim, w roku 1536 postępuje na biskupstwo płockie, wreszcie w 1537 roku obejmuje po La-talskim krakowskie. Pomimo awansów w zawodzie duchownym, sprawy kościelne zaniedbywał, gorliwiej poświęcał się świeckim. Wyćwiczywszy się w prawie krajowem pod kierunkiem Jana Łaskiego, wszedł do kancelaryi królewskiej, w której, jako biegły referent i zręczny dyplomata, stanowisko zajął wybitne. Wielokroć wyręczał zarówno w sprawach zagranicznych, jak miejscowych, podkanclerzego, Piotra Tomickiego: jeździł w r. 1526 do Gdańska, jako komisarz królewski asystował w r. 1527 sejmikom: proszowiokiemu i wiślickiemu, brał udział w poselstwie do Ołomuńca, oraz w roku 1530 w zjeździe poznańskim; w Wiedniu czynił zabiegi około małżeństwa Zygmunta Augusta z ar-cyksięźniczką Elżbietą. Obok tego wraz z Jerzym Myszkowskim, z polecenia synodu łęczyckiego^z r. 1523, układał statuty gnieźnieńskie, ogłoszone drukiem w roku 1528. Wiele świadczył młodzieży. Józefa Strusia własnym kosztem wysłał do Padwy; sześć lat trzymał przy sobie Marcina Kromera, który mu zawdzięczał i dalsze kształcenie się za granicą. Po śmierci podkanclerzego Tomickiego (1535) wbrew zabiegom Bony, protektorki Gamrata, otrzy-

mi

łig. 332. Choiński Jan, biskup krakowski,

mał Ch. pieczęć mniejszą, ad. 7 lutego r. 1537 wielką. Podczas sejmu w Piotrkowie umarł nagle w 51 r. życia. Zagadkową śmierć kanclerza przypisywano Bonie, wrzekomej trucicielce książąt mazowieckich. Pochowano nieboszczyka w katedrze krakowskiej. Ob. „Kanclerz Jan Choiński, mecenas uczonych polskich XVI wieku⁸ (Warszawa 1886, odbitka z „Bibl. Warsz.").    w- s-

Choiński Piotr (f 1614), herbu Abdank, kasz-

wąwozy, tworząc tu odłam, tak nazwanego przez się „młodego konserwatyzmu", którego organami były: „Niwa" i „Słowo“. Zdolny, wykształcony, władający stylem jędrnym, potrafił zająć w tem kółku stanowisko wybitne jako polemista i krytyk. Jako wróg pozytywizmu i antysemita występuję Ch. wytrwale w artykułach, dziennikarskich i osobno ogłoszonych studyach: „Żydzi na tułactwie" (1884), „Pozytywizm warszawski i jego główni przedstawiciele" (1885), „Typy i ideały pozytywnej belle-trystyki polskiej" (1888), „Po latach dwudziestu pięciu" (1891—charakterystyka działalności „Przeglądu Tygodniowego"), „Na schyłku wieku" (1694). O bezstronności nie może tu być mowy; autor stara się gromadzić tylko fakta służące do nieprzyjaznego oświetlenia niemiłych sobie prądów umysłowych i społecznych. Większą znacznie wartość posiadają studya literackie Cb-go, takie zwłaszcza, w których żywioł polemiczny był wykluczony samą naturą traktowanego przedmiotu. Literaturę niemiecką średniowieczną i nowożytną zna Ch. dobrze; w rozbiorze jej utworów umie pochwycić cechy ważne i znamienne, przedstawia je jasno i dobitnie. Tu należą: „Główne prądy tendencyjnej powieści niemieckiej"

telan przementski. Jeden z pięciu synów Wojciecha i Heleny z Konarskich, synowiec kanclerza wielkiego koronnego, polerował się na dworze cesarza Rudolfa razem z wujem swoim, Krzysztofem Zborowskim. Zawikłany w sprawę Zborowskich, na sejmie r. 1585 świadczył przeciwko oskarżonym, konstatował zmowy Krzysztofa z posłem moskiewskim. Naprzód podczaszy królowej Anny, dnia 22 1604 roku został kasztelanem sandeckim, w końcu przementskim. Z Zofii Kościeleckiej miał synów: Jerzego, który pod Chocimem dostał się do niewoli tureckiej, a po powrocie do kraju osiadł wKaliskiem, i Jędrzeja. Potomkowie Jerzego przenieśli się w połowie wieku XVIII do Prus zachodnich.—Ob. „Kanclerz Jan Choiński" (Warszawa

w. s.

czerwca

1886).

Choiński Andrzej, syn Jerzego, wojownik, polerował się na dworze wojewody Opalińskiego, z którym jeździł w r. 1645 do Paryża z poselstwem po Maryę Ludwikę, jako rotmistrz karabinierów koronnych. Zginął w bitwie pod Gołębiem przeciw Szwedom, dnia 18-go lutego 1656 r.

Choiński Eustachy, malarz polski, (* w Wiedniu 23 grudnia 1814 roku — + tamże 31 marca 1836 r.), pierwsze wykształcenie w sztuce otrzymał w Paryżu, potem w Akademii wiedeńskiej. W Wiedniu 1836 r., na wystawie były trzy jego obrazy; robił też portrety, chwalone ^poprawności rysunku i dobrego kolorytu, czasem kopie. W Zbiorze Ossolińskich we Lwowie pomieszczona jest jego „Głowa mężczyzny z brodą", (Rasta-

W. G.

„•r ,

1881 w „Niwie").

„Dramat niemiecki XIX wieku" (1883),

„Epopeja rycerska Niemców" (1884),

wiecki).

Choiński Tymoteusz, z tego samego domu, co kanclerz, leśnik i rolnik, napisał dzieło p. t.: „Urządzenie lasów, podręcznik praktyczny dla obywateli ziemskich" (Warszawa 1873). Przeniósłszy Bię do Ameryki, zakupił w stanie Arkanzas ziemię i założył tam kolonię p. n. Warren Chojno, w której umarł w r. 1890.

„Henryk Heine"

(1885). Nowa belle-trystyka francuska również ma w Ch-im

i'

znawcę i krytyka, jak widać z rozpraw następnych: „Źródło i pochód naturalizmu

Choiński Antoni, brat poprzedniego, ksiądz, i w belletrystyce fran-liceucyat teologii, zajmuje się lingwistyką i polity- cuskiej" (1882 w ką. Napisał po polsku studyum p. t. „Słówko o ję- „Niwie"), „Okta-Fig    ctioiński-Jeske Taodor.

zyku polskim", a po niemiecku kilka broszur teo- wiusz Feuillet" (rok logicznych i politycznych. Mieszka obecnie we Wro- 1891), „Emil Zola"

cławiu, gdzie wydaje tygodnik naukowy w dwóch jako polemista i krytyk (1892 — w „Tygodniku illu-językach: w niemieckim i polskim, p. t. „Akademia strow."). Z bieżącej literatury polskiej zdawał Ch. domowa".    sprawę najprzód w „Niwie", potem do dziś dnia

Choiński - jeske Teodor (* 1854), synowiec w „Kurjerze Warszawskim", i w „Wieku", z ob-poprzedniego, pseudonim: M. Bogdanowicz, belle- szernięjszych rozpraw zasługuje na uwagę: „Histo-tryBta, polemista i krytyk literacki, urodził się ryczna powieść polska" (1887). Liczbę artykułów w Pleszewie, w w. ks. Poznańskiem, nauki średnie wstępnych, polemicznych, krytycznych, pomieszczo-pobierał w gimnazyach w Śremie i Poznaniu, nych w różnych czasopismach zachowawczych i anty -a wyższe na wydziale filozoficznym uniwersytetów semickich oblicza sam Ch. na 2000 przeszło. Jako we Wrocławiu, Pradze Czeskiej (1880) i Wiedniu, powieściopisarz Ch. wyrabiał się powoli, zdobywa-Zawód literacki rozpoczął 22-letnim młodzieńcem jąc sobie umiejętność charakterystyki i doskonaląc w r. 1876 od „Czterech fantazyj" na różne temata, technikę. Po wspomnianych powyżej próbach mło-pisał następnie „studya" powieściowe w ducdu docianych, nastąpiły: „Syn burmistrza" (1879), wolnomyślnym, ostro przeciw księżom występując: „Pierwsza miłość", „Straceniec", „Za winy ojców" „Kossak i Kuczma" 1876, „Karmazyn" 1877; był (1880), „Proletaryusz" (1882), „Przednia straż" potem współpracownikiem „Przeglądu^ Tygodnio- (1883, w późniejszej przeróbce: „Trzeźwi"), „Z mi-wego", „Nowin" (za redakcyi A. Świętochow- łości” (1884), „Stłumione iskry" (1886), „Nad skiego) i „Ateneum", aż wreszcie powróciwszy Wartą" (1888), „Z kulą u nogi" (1891), „Po złote z Wiednia r. (1882) przeszedł pod sztandar zacho- runo" (1892), „W pętach" (1893). Próbował także

P. Chm.

tury.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

sił swoich na polu dramatycznem: „Na straconym posterunku* (1891), „Ostatni akt“ (1893). Lubo jako belletrysta jest z przekonania tendencyjnym, to jednak stara się w dziełach sztuki o zachowanie bezstronności; wie bowiem o tern, iż w przeciwnym razie ludzie przezeń przedstawieni straciliby cechę prawdy i żywotności, a utwór, zamiast ubiegać się o trwałość w świątyni artyzmu, miałby znaczenie przemijającej jedynie, polemicznej efemerydy. Niektóre postaci w jego powieściach i dramatach są dobrze wystudyowane; wątek zazwyczaj dobrze i logicznie rozwinięty, uczucia bywa dużo, myśli sporo, na które chociażby się nie zgadzało, zawsze zwrócić trzeba uwagę, a więc z czytania można odnieść umysłową korzyść.

Choir organ (angiel.)=chór organowy. Tak Anglicy zwali pierwiastkowo mały organek, którego używano do akompaniowania chórom kościelnym; w czasach nowszych nosi tę nazwę trzeci manuał (najwyższy) w organach posiadających trzy klawia-

A. Pol.

Choirilos z Aten, jeden z najdawniejszych tragików greckich, znany od 520 przed Cbr., współzawodniczył później z Protinasem, Phrynikosem i Eschy-losem. Był to poeta płodny i szczęśliwy, miał jakoby napisać 150 tragedyj i dostąpił trzynaście razy zaszczytu uwieńczenia; do nas wszelako doszły tylko drobne urywki z jego utworów, zebrane przez Naucka w „Tragicorum graecorum fragmentu* (Lipsk 1856).    *

Choirilos Z Samos, poeta epicki (* około 470 przed Chr. — f około 400); mieszkał w Atenach; był zaprzyjaźniony z Herodotem, oraz z wodzem Spartańskim, Lizandrem, który spodziewał się, że on-to opiewać będzie jego chwałę; król macedoński, Archelaos, zaszczycał go także swemi względami. Ch. zasługuje na uwagę przez to szczególniej, że pierwszy z poetów wziął treść historyczną z najbliższej przeszłości (wojny perskie) do swej epopei „Perseis*. Poemat ten był czytywany po szkołach ateńskich obok Homera, później wszakże mniej go ceniono. Ułamki tego poematu wydał Nake (Lipsk 1817), i Kinkel w „Epicorum graecorum fragmen-ta“ T. I (Lipsk 1877).

Choirilos z Jasos w Karyi, również poeta epicki, ale ztąd przedewszystkiem słynny, że towarzyszył Aleksandrowi Macedońskiemu w jego wyprawie do Azyi i miał jakoby przyrzeczoną sobie sztukę złota (scaterę) za każdy wiersz na jego chwałę. Gdyby nawet ta anegdota była prawdziwą, to wszakże wiedzieć trzeba, że, mimo tej hojności, Aleksander o chwalcy swoim miał zdanie wcale niepochlebne, mawiał bowiem, że wolałby być Thersitem u Homera, niż Achillesem u Ch-a. Ch-owi przypisują poemat zaginiony o wojnie Lamiackiej (Aa|uaxot), a Nake utrzymuje, że on też jest tłó-maczem z chaldejskiego napisu grobowego Sarda-napala w siedmiu wierszach hegzametrowych. Napis ten, równie jak i wiele szczegółów, odnoszących się do Ch-a, wydał Kinkel we wspomnianem już wyżej „Epicorum Graecorum Fragmentaw. *

Choiseul (Ca se o lum) gmina departamentu fran-

Encykl. Powiz. IUniti. T. XII.

cuskiego Haute-Marne, w okręgu Chaumont, kantonie Clefmont; 259 mieszkańców. Miejscowość ta, położona na prawym brzegu Mozy, dała nazwisko swoje jednemu z najstarszych i najznakomitszych rodów Fraueyi. Jako znaczna baronia hrabstwa Szampanii, ziemia Ch. przeszła na początku XV wieku do rąk panów na Anglure; w r. 1584 nabył ją książę Lotaryngii, a w 1608 dostała się rodzinie Nettancourt-Haussonville, która trzymała ją w swo-jem posiadaniu aż do rewolucyi. W drugiej połowie XVII wieku panowie Nettancourt zbudowali u stóp wzgórza nowy zamek ze szczątków starego. Podczas rewolucyi piękna ta rezydencya, broniona murem o sześciu wieżycach, została sprzedaną jako własność narodowa, ale ją później odkupili dawni właściciele.    r-

Choiseul, ród francuzki; baronowie na Ch. en Bassigny mają pochodzić od Hugona, hrabiego na Bassigny i Bologne sur Marne, żyjącego w r. 937; ale właściwie protoplastą ich jest Rainier, pan na Ch., pierwszy wasal hrabstwa Langres (1060); starsza linia tego rodu wygasła na początku XV wieku w osobie Ame de Ch., syna Gwidona; linia młodsza, (de Traves), która wzięła swój początek w XIII w., istniała do r. 1718; w następstwie kollateralnem dom Ch. dał początek rodowi d’Aigremont, z którego znów wyszły gałęzie Beaupre Stainville, Som-merille, Daillecourt, Meuse, Francieres, Chevigny, Esguilly, Bussióres, Praslin, Plessis i d’Hostel, Obecnie dom ten reprezentują rodziny Cb.-Gouffier, Daillecourt i gałąź książęca Ch.-Praslin. Nie baronia Ch., ale ziemia Polisy erygowaną została w r. 1655 na księstwo parostwo Ch. — O. Anzelm „Hist. des Grands officiers de la Couronne“ t. IV; Emil Jollibois „La Haute-Marne ancienne et modernę,* Chaumont 1858 —1861. -- „Gr. Enc. fr.“ La-miraulfa.    r-

Choiseul Cezar, hrabia du Plessis-Praslin (* 1602—f w Paryżu 23 grudnia 1675), marszałek i dyplomata francuzki, syn Ferrego II de Ch.; nosił początkowo nazwisko hrabiego d’Hostel i był towarzyszem młodego Ludwika XIII (enfant d’hon-neur); odbył] prawie wszystkie kampanie za panowania tego króla, w r. 1680 brał udział przy oblężeniu twierdzy Pignerol i w bitwach pod Veil-lane i Carignan, poczem(1630—1631) jeździł z nad-zwyczajnem poselstwem do księcia Sabaudyi i do książąt włoskich, a w r. 1632 został tytularnym ambasadorem w Turynie. Zamianowany w r. 1642 generałem-porucznikiem, Ch. zdobył Niceę i Torto-nę, a w r. 1643 Asti, Trino i Ponte di Stura; przez cały r. 1644 służył we Włoszech pod rozkazami księcia Thomasa; w r. 1645 przeszedł do armii katalońskiej pod rozkazy d’ Harcourta i brał udział przy oblężeniu twierdzy Rosas, a podniesiony do godności marszałka, wrócił do Włoch, gdzie w r. 1646 zdobył, wspólnie z La Meilleraye, Piombiuo i Porto-Longone; w r. 1648 dowodził armią lombardzką w Langwedocyi pod księciem Modeny i pobił Ca-racenę pod Casal. Podczas Frondy (1649) Ch. oblegał Paryż razem z Kondeuszem, a otrzymawszy następnie naczelne dowództwo armii flamandzkiej

97

i szampańskiej, zwyciężył Tureniusza i Hiszpanów pod Rethel (1650) i zdobył szturmem Sainte-Mene-hould (1653). Ch. był guwernerem brata królewskiego, pierwszym jego dworzaninem i naditenden-tem finansów; w r. 1652 zamianowany został ministrem stanu i kawalerem orderu królewskiego, w r. 1665 otrzymał tytuł księcia-para.    r-

Choiseul Stefan F r ano i szek de, hrabia de Stainville i książę (* 1719—f w Paryżu 1785) mąż stanu francuski; w r. 1741 odbył kampanię czeską i należał do obrońców Pragi; w r. 1743, otrzymawszy stopień pułkownika własnego pułku piechoty, udał się do Włoch do armii księcia Contiego i odznaczył się w bitwie pod Coni (1745); w r. 1746 był w Niderlandach i brał udział w oblężeniach i bitwach; w r. 1748 był zamianowany gubernatorem miasta Mirecourt i Wogezów ze stopniem marszałka obozowego. W r. 1753 Ch. udał się jako ambasador do Rzymu z misyą uzyskania od papieża encykliki, któraby wskazała zasady, jakich się mają trzymać biskupi i proboszczowie francuscy w kwestyi sakramentów wobec przeciwników bulli „Unigenitus.⁸ Ambasador wywiązał się pomyślnie z zadania; w r. 1757 udał się ponownie do Rzymu, ale zaraz polecono mu, aby jechał do Wiednia z misyą „utrzymania unii obu dworów przez dobrą wiarę i szlachetne zachowanie się, oraz pielęgnowanie osobistej przyjaźni króla do cesarzowej;⁸ jednem słowem, miał Ch. dopilnować wypełnienia warunków traktatu z d. 1 maja 1757 r., na mocy którego Austrya miała ustąpić Francyi Niderlandy wzamian za Szląsk i Parmę. Ch. przybył do Wiednia 20 sierpnia 1757 r. i, spędziwszy tam rok niespełna, wrócił do Paryża; król nadał mu tytuł księcia przez erekcyę ziemi Stain-ville i zamianował go parem Francyi i ministrem spraw zagranicznych; w r. 1761 Ch. odstąpił tekę spraw zagranicznych krewnemu swojemu, Choiseul-Praslin’owi (ob.), aleją objął napowrót w r. 1766; w r. 1760 mianowany był generalnym gubernatorem Turonii i generalnym nadintendentem poczt, w r. 1761—ministrem marynarki i wojny, w r. 1762 kawalerem Złotego Runa i komendantem szwajcarów i gryzonów. Z chwilą, gdy Ch. objął po kardynale Bernis kierunek spraw zagranicznych, położenie Francyi nazewnątrz nie było świetnem, to też usilnie starał się nowy minister o wzmocnienie przyjaźni z Austryą i zawarł z nią traktat (30 grudnia 1758); zaprowadził reformy administracyjne w wojsku i marynarce, wreszcie, aby uratować kolonie, zawarł z Hiszpanią przymierze, zwane „Pacte de familie⁸ (15 sierpnia 1761). Chociaż traktat paryski (10 luty 1763) zniósł panowanie Francyi na morzach; wszelako usiłowania Ch-a wydały później owoce, jak to się okazało podczas wojny amerykańskiej; anneksya Korsyki (1768) jego już była wyłącznem dziełem. Ch., przez zawiązanie przyjaznych stosunków z Hollandyą i Portugalią, oraz przez popieranie Szwecyi i Turcy i przeciwko Rossyi, torował grunt do przyszłego „sojuszu neutralnych.8 Aby sobie wynagrodzić stratę Indyj i Kanady, Fran-cya pokusiła się o skolonizowanie Gujany i św. Łucyi, ale próba ta zakończyła się katastrofą

(1763—64); za to wzmocniła się znakomicie na An-tyllach francuskich i na wyspach Ile de France i Bourbon. Wpolityce wewnętrznej Ch. szedł za duchem czasu; pozwolił więc na wskrzeszenie wydawnictwa „Encyklopedyi⁸ i rozwiązał zakon jezuitów (1763). Polityka ta go zgubiła; podług niektórych twierdzeń król miał się do niego zniechęcić za jawną pogardę, jaką okazywał pani Dubarry; podług zaś pamiętników księcia des Cars, miał pan minister myśleć o zerwaniu przymierza „Pacte de familie" i ukrył przed Ludwikiem XV listy osobiste króla hiszpańskiego, tyczące się sprawy wysp Falklandz-kich. W każdym razie były to tylko pozory, bo upadek Ch-a był już z góry przygotowanym przez dawną partyę delfina, będącą w wojnie z „filozofami"; na jej czele stał książę d’Aiguillon. Skazany na wygnanie d. 24 grudnia 1770 r., Ch. osiadł w zamku swoim Chanteloup, gdzie popularność jego jeszcze się wzmogła; odwiedzanie byłego ministra na wygnaniu, gdzie żył w zbytku omal nie królewskim, stało się dla arystokraeyi francuskiej artykułem mody. Po śmierci Ludwika XV (1774) była mowa na dworze Ludwika XVI o przywołaniu Ch-a do władzy, ale projekt nie wszedł w wykonanie. Ch. przy brzydocie, fizycznej posiadał bystrość, inteligencyę i dowcip; nosił w sobie zadatek na prawdziwego męża stanu, ale brakło mu głębszego zastanowienia i cierpliwej wytrwałości wykonawczej. Ożeniony był z Ludwiką Honoryną Crozat du Chatel, z którą nie miał dzieci. Pani ta zasługuje na osobną wzmiankę: była to kobieta wielkich cnót domowych i jaśniała czystością w owej zgangreno-wanej epoce; mąż jej, umierając, zostawił fortunę mocno nadszarpniętą i mnogą ilość legatów zapi-sodawczych; aby wola jego ostatnia była we wszyst-kiem spełnioną, wdowa zrzekła się swojej części majątku i wstąpiła z jedną tylko służebną do klasztoru; dzięki temu poświęceniu, i wierzyciele, i legataryusze księcia-ministra zostali zaspokojeni.— Luynes „Memoires⁸ (Paryż 1860—65); Duc Des Cars „Memoires⁸ (Paryż 1890); M-e 'de Pompadour „Correspondance⁸ (Paryż 1874); „Correspondance secróte de Louis XV par P. Boutario (Paryż 1886)⁸; Duc de Broglie „Le secret du roi⁸ (Paryż 1879). r> Choiseul Go uf fi er Marya Gabriel August FI o renty, hrabia (* w Paryżu 28 września 1752 — f w Akwizgranie 20 czerwca 1817), archeolog i dyplomata francuzki; przybrał do rodowego nazwiska nazwisko Gouffier od żony swojej, Maryi de Gouffier d’ Heylli (1771); zamianowany dowódz-cą pułku królowej, żył przez czas pewien na dworze Maryi Antoniny; na wiosnę w r. 1776 odpłynął na fregacie „Atalante⁸ na wschód, a w r. 1782 wydał pierwszy tom opisu swych podróży, p. t. „Voyage pittoresąue de la Gróce⁸ (Paryż 1782— 1824, z 300 rysunkami, mapami i widokami; drugi tom był wydrukowany w 4 zeszytach w latach 1809—1824). W r. 1779 Ch., został członkiem akademii napisów, w r. 1782 członkiem honorowym akademii sztuk pięknych i członkiem akademii francuskiej na miejsce dAlemberta; w r. 1784 zamianowany ambasadorem w Konstantynopolu, bronił usilnie interesów Grecyi, a podczas wojny rossyjsko-tureckiej dokładał wszelkich starań, aby umiejscowić cały zatarg, jednocześnie zaś zajmował się dalszym ciągiem wydawnictwa swych „Podróży* i przygotowywał rysunki i plany, które później zużytkował. Dumouriez, stanąwszy na czele ministeryum spraw zagranicznych, odwołał Ch-a z Konstantynopola. posyłając na jego miejsce pana de Semonville (1792). Ch., żywo tern dotknięty, wysłał do Paryża depeszę, zapewniając o swojej wierności, przecież poruszył potajemnie wszystkie sprężyny w Konstantynopolu, aby Wysoka Porta nie przyjęła nowego wysłannika rewolucyi, i oddał się całkiem na usługi polityce emigrantów; jego korespon-dencya z książętami została pochwyconą wśród bagaży armii pruskiej, cofającej się po bitwie pod Valmy. Ch., oskarżony o zdradę (22 października 1792), udał się do Rossyi i wrócił dopiero do Paryża w r. 1802, gdy na czele rządu francuskiego stanął przyjaciel jego, Talleyrand; obrany członkiem Instytutu, prowadził w dalszym ciągu wydawnictwo swych „Voyages“; za Restauracyi został parem Francyi, generałem-porucznikiem i członkiem rady tajnej z tytułem ministra stanu.—L. Pingaud „Choi-seul-Gouffier, la France en Orient sous Louis XVI* (Paryż 1887).

Choiseul-Grouffier hr. Zofia z hr. Tyzenhau-zów (* 1790 w Żołudku na Litwie—f 18 maja 1878 w Nicei); była córką Ignacego Tyzenhauza, szefa gwardyi litewskiej, i Maryi z hr. Przeździeckich, siostrą znanego w świecie naukowym ornitologa, Konstantego hr. Tyzenhauza. Zaślubiwszy w 29-m roku życia swego Oktawiana Choiseula-Gouffier, para Francyi z czasów Karola X, osiadłego na Żmu-

<u

WM.

li

iP

Fig. 334. Hr. Zofia Choiseul-Gouftier.

dzi, zamieszkała wraz z nim w dobrach jego Plotel, pod Szawlami, gdzie troskliwie pracując nad dobrobytem włościan i podźwignięciem interesów majątkowych, oddawała się też z zamiłowaniem zajęciom literackim, a za cel wzięła sobie zaznajomienie Francuzów z dziejami kraju swego macierzystego. Wymieniamy jej utwory celniejsze: „Les Polonais ń St. Domingo"; „Barbe Radzivill“; „Halinę Ogiń-

ska* (powieść z epoki Karola XII); „Le Nain poli-tique“ (Romans historyczny z ezasów Henryka Wa-leryusza); „Memoires sur 1’empereur Alexandre I“, zawierające mnóstwo ciekawych szczegółów z r. 1812 i pobytu Cesarza w Wilnie.—Pamiętniki te miały kilka wydań i dziś do rzadkości bibliograficznych należą; wszystkie zaś jej utwory tłóma-czone były na różne języki. Prowadziła przy tern obszerną korespondencyę z Alfredem de Musset i Aleksandrem Dumas.—(„Tygodnik illustrowany* r. 1880).

Choisetll Praslin Karol Hugo Teobald, książę (* w Paryżu 29 czerwca 1806—f w Paryżu 24 sierpnia 1847); w r. 1839 obrany był deputowanym przez dep. Soine et-Marne, a w r. 1845 otrzymał tytuł para Francyi; w r. 1824 ożenił Bię z córką generała Sebastiaui, która mu dała dziesięcioro dzieci i z którą żył przykładnie do r. 1840, poczem odsunął się zupełnie od żony i brał za kochanki nauczycielki swoich dzieci; jedna z nich, panna Deluzy-Desportes, osoba bardzo inteligentna i energiczna, owładnęła księciem w zupełnośoi i rządziła całym domem. Księżna, traktowana we własnym domu jako obca, skarżyła się głośno; d. 18 sierpnia 1847 r. znaleziono nieszczęśliwą bez życia w jej pokoju sypialnym; miała na ciele 30 ran od noża. Książę, podejrzany o zbrodnię, został aresztowany, a gdy Izba parów zebrała się, by go sądzić, otruł się w więzieniu. Sprawa ta wywołała w całej Francyi niesłychane wrażenie i była godnym epilogiem całego szeregu skandali, które rzuciły ponury cień na ostatnie lata rządów Ludwika Filipa.— Cour des Pairs: „Assassinat de M-e la duchesse de Praslin, procedurę, procós-verbaux di-vers, depositions, e. t. c.“ 1847; „Extraits des lettres de M-e la duchesse de Praslin et autres pióces manuscrites, trouvees dans ses papiers” (Paryż 1847); Cellier-Dufayel: „Morale conjugale et style epistolaire des femmes. Appreciation des lettres de M-e la duchesse] de Praslin* (Paryż 1850); Lamenaire: „Les Quinze Praslin, le procós du dernier et toutes les lettres de la duchesse*

(Paryż 1847).    r-

Choisi, oficer francuski, głośny zajęciem zamku krakowskiego podczas konfederacyi barskiej. —Ob. Rulhióre’a: „Histoire de Tanarchie de Polo-gne*.    s>

Choisnin Jan (* 1530), pamiętnikarz. Urodzony w Chatelleraud, za protekcyą biskupa Wa-lencyi, Jana de Montluc, zbliżył się do dworu Katarzyny medycejskiej i na jej rozkaz przybył do Polski w celu torowania drogi do tronu Henrykowi andegaweńskiemu. Przeprowadziwszy z Mont-lue’em szczęśliwie obiór Henryka, został radzoą tajnej rady króla Karola IX.—Wydał: „Discours au vray de tout ce qui s’est faict et passe pour l’en-tióre negociation de 1’election du roy de Pologne* (Paryż 1573), przedrukowane w zbiorach: Petitot, serya I t. XXXVIII, Michaud i Pojoulat t. XI., Buchon t. XII.—Pamiętniki te książę Adam Czartoryski pod pseudonimem Wincentego Turskiego ogłosił w przekładzie polskim p. t. „O elekoyi Henryka Walezyuzza na króla polskiego" (Wilno 1818).

Choisy Franciszek - Chojecki Edmund.

770

And S.

(1883, t. V i VI).

—Bibliogr. De Noailles: „Henry de Valois et la Po-logne en 1572“ (Paryż 1872).    w-s-

Choisy Franciszek Tymoleon (* 16 sierpnia 1644 — f 2 października 1724 r. w Paryżu), pisarz francuski, słynny nie tyle przez swe dzieła, ile przez życie awanturnicze, stanowiące nader zajmujący przyczynek do charakterystyki obyczajów we Francyi z końca wieku XVII. Ch. był synem kanclerza księcia Orleańskiego, brata Ludwika XIII. Matka jego, prawnuczka kanclerza L’Hopitala, odznaczała się umysłem niepospolitym i umiała zaskarbiać sobie względy głów koronowanych: korespondowała z Maryą Ludwiką, królową polską, z Krystyną szwedzką, z następczynią tronu Sabaudzką i wielu księżniczkami niemieckiemi; zostawała w stosunkach poufałych z Anną Austryaczką, a dwa razy w tygodniu miewała posłuchania u Ludwika XIV, który jej za miłe pogadanki płacił 800 li-wrów pensyi. Franciszek, który był z trzech jej synów najmłodszym, a przyszedł na świat, kiedy miała już lat 40, stał się jej ulubionem dziecięciem; bawiła się nim wprost jak lalką, ubierała go jak dziewczynkę, stroiła w kolczyki i klejnoty. Zabawka ta podobała się dzieciakowi, ale wpływ naj-zgubniejszy na charakter jego wywarła, wyzuwszy go ze wszelkich cech męskości do tego stopnia, że nawet i w wieku dojrzałym, po nawróceniu się swo-jem, odznaczał się wdziękiem, lekkością i płocho-ścią niewieścią, słowem wyglądał jak kobieta, za mężczyznę przebrana. Po śmierci matki osiemnastoletni młodzieniec spróbował przywdziać strój męski, zwłaszcza, że w r. 1663 obdarzony został opactwem Sainte-Saine w Burgundyi; lecz już w r. 1666, za radą, zapewne ironiczną, pani de Lafayet-te, znów się zaczął stroić po kobiecemu i w przebraniu tern uczęszczał do teatru, a nawet i parafię swoją odwiedzał; ale gdy raz surowy Montau-sier, w obecności delfina, rzucił mu w oczy ostrą reprymendę, Ch. z konfuzyą swoją ukrył się na prowincji, nabywszy w okolicach Bourges zamek Cre-pon. I tam wszelakoż nie dał poznać kim był właściwie, przedstawiając się wszędzie pod nazwiskiem hrabiny des Barres, i zasłynął wkrótce w całej pro-wincyi jako najpiękniejsza, najmilsza i najponętniejsza kobieta. Ciągle też go otaczał cały rój zalotników, którzy go uważali za „cnotliwą“ kokietkę; lecz przygody jego z płcią piękną wyglądają niby rozdział z „Faublas’a“, i bardzo też być może, iż one-to nastręczyły Louvet’owi pierwszy pomysł do tej powieści. Wróciwszy do Paryża, z powodu intrygi miłosnej z jakąś aktorką, jeszcze bardziej tam się awanturował, aż nareszcie krewni wymogli na nim, by zrzucił strój kobiecy i do Włoch go wyprawili. Wkrótce wszakże ztamtąd powrócił i szalał po dawnemu, aż nareszcie, straciwszy całe mienie i nie wiedząc co z sobą począć, przyjął skwapliwie propozycyę kardynała de Bouiller, aby się udał z nim do Rzymu w charakterze konklawisty na obiór następcy Klemensa X (1676). W Rzymie kardynał de Retz zamianował go konklawistą generalnym kardynałów francuskich. Ch. w owym czasie był jawnym libertynem; lecz po ciężkiej chorobie, w której już był przez lekarzy na śmierć

zdekretowany, pod wpływem przyjaciela swego, księdza Dangeau, nawrócił się, a nawet stał się zagorzałym żarliwcem. To też, gdy się dowiedział o poselstwie francuskiem, wybieraj ącem się do Sia-mu, przyłączył się do niego w charakterze niby missyonarza. W podróży uczył się języka portugalskiego, siamskiego, astronomii, zawsze wesół, rad ze wszystkiego i wszystkim się podobający. Gdy poselstwo, które spełzło prawie na niczem, powróciło do Francyi, to i Ch. także powrócił, ale już wyświęcony na księdza: w ciągu dni czterech w siamskiem seminaryum missyjnem otrzymał święcenia sub-dyakona, dyakona i kapłańskie. Ostatnie lata życia Ch-ego były tak ciche, jak poprzednie awanturnicze; jeśli o nim mówiono, to już nie z powodu skandalów, lecz z powodu pism jego, bardzo licznych, a traktujących głównie o historyi świeckiej i świętej. Najczęściej przesiadywał w domu missyj zagranicznych, gdzie się pracy literackiej oddawał, ale był także przełożonym klasztorów w Saint-Lot, Rouen, Saint-Benoit-de Saul i Saint-Gelais, oraz dziekanem katedralnym w Bayeux, w roku zaś 1687 został członkiem Akademii. Pominąwszy mnogie pisma jego teologiczne i historyczne (między innemi historyę kościelną), wspomnimy o naj ważniej szem, a raczej naj cieką wszem, t. j. o pamiętnikach („Memoires“, Utrecht 1727, 3 tomy), które często były przedrukowywane. Ostatnie ich wydanie wyszło r. 1888 w Paryżu. Zasługują też na uwagę: „Histoire de Madame la Com-tesse de Barres“ (Antwerpia 1735) i „Journal du yoyage des Siam fait en 1685 et 1686“ (bezimiennie, Paryż 1687).—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa. *

Choisy le Roi, miasto we francuskim departamencie Sekwany, okręgu Sceaux na lewym brzegu Sekwany o milę na południo-wscbód od Paryża, posiada liczne fabryki, jako to: sukna, porcelany, fajansu, szkła, przetworów chemicznych; 7,853 m-ców (1885). Tu umarł 1832 roku poeta Rouget de lTsie, autor Marsylianki; bronzowy jego posąg, dłóta Leopolda Steinera, wznosi się na cmentarzu miejscowym (odsłoniony 23 lipca 1882 roku). Podczas oblężenia Paryża w ostatniej wojnie fran-cusko-pruskiej Ch. 1. R. było teatrem krwawyoh bitew; wycieczki wojsk paryskich przeciwko szóstemu korpusowi armii odbywały się pod wodzą generała Vinoy w d. 30 września oraz 27, 28, 92 i 30 listopada 1870 r.; miały one na celu zamaskować usiłowania, skierowane w innym punkcie dla wydostania się części wojsk z Paryża, żadna wszakże wycieczka trwałych nie osiągnęła skutków i każda narasiła Francuzów na dotkliwe straty.

Chojecki Karol, pamiętnikarz. Podczas oblężenia Krakowa w r. 1768 wzięty został do niewoli. Wypadki, w których brał udział, opisał w dziełku: „Pamięć dzieł polskich, podróż i niepomyślny sukcess Polaków* (Kraków 1789), przypi-sanem Janowi Potockiemu, krajczemu koronnemu. Przekład podało czasopismo „KieiiCKan CTapHHaM

w. s.

Chojecki Edmund (* 1822), pseudonim: Charles Edmond, publicysta, powieściopisarz i dramaturg, piszący po polsku i po franousku, rodem

z Podlasia, otrzymawszy średnie tylko wykształcę- i „L’Africain⁸, w 1863 r. dramat 5-aktowy „L’A-

nie, w bardzo młodym wieku zaczął pracować na niwie literackiej. Przybywszy r. 1841 do Warszawy, nosząc się zawsze wytwornie według mody, redagował osobny przy „Gazecie Warszawskiej8 dodatek p. n.: „Echo⁸ (wyszło numerów 13), a prócz tego pomieszczał dużo wierszy i powiastek w ówczesnych wydawnictwach, zwłaszcza w „Bibliotece Warszawskiej⁸; wszystkie te początkowe próby były pretensyonalne a liche. Pierwsza większa jego praca, treści podróżniczej, wyszła w Warszawie p. n. „Wspomnienia z podróży po Krymie⁸ (1845). W r. 1844 wyjechał do Francyi, a przebywając w Paryżu, pisywał w r. 1845—7 artykuły po francusku do „Revue Independante⁴⁴. Po polsku wydał w tym czasie zbiorek wierszy p. n. „Gęśla⁸ (1846), oraz dwutomowe dziełko historyczno polityczne, na swój czas bardzo cenne, p. n. „Czechia i Czechowie przy końcu pierwszej połowy XIX stulecia⁸ (1847 Berlin). W r. 1848 pojechał na Zjazd słowiański do

ieule", w 1864 r. „Le fantóme rose“, w 1869 r. „Le Dompteur“, w 1880 r. ukazała się powieść „Zópbyrin Cazavau en Egypte“, w 1881 r. „Harald⁸, w 1883 r. „La Bucheronne⁸, w 1885, „Le trósor du Guóbre⁸. Powieści te przekładano u nas francuskiego: „Dzień zaduszny⁸ nowella („Ateneum⁸ 1881), „Harald⁸ (w „Gaz. Polskiej⁸ 1881), „Życie sen⁸ (1885), „Drwalka⁸ (w „Kłosach⁸ 1884). Sam Ćh. mając posadę bibliotek, w bibliotece luksemburskiej i będąc akcyonaryuszem i współpracownikiem wielkiego dziennika „LeTemps⁴⁴, rzadko przypomina sobie literaturę ojczystą. W roku 1867 mianowany przez wice-króla Egiptu komisarzem na powszechną wystawę paryską, urządzał całą wystawę tego kraju—starożytną, średniowieczną i nowożytną. Mieszka w Paryżu.    p> 0hm-

~x

Chojeński, tak zwykle nazywają Choińskiego Jana, kanclerza, i innych tego rodu, ale niewłaściwie, sam on bowiem podpisywał się Choiński i tak też na pomniku grobowym jest nazwany. (Ob. Choiński).

iA

V 1Y r ~ wl

f?$(L

BP

Fig. 385. Chojecki Edmund.

Pragi czeskiej, skąd powróciwszy do Paryża, udał się później do Egiptu, gdzie się poświęcał studyom nad językami wschodniemi. Przepędziwszy potem czas jakiś we Włoszech i Szwajcaryi, wrócił do stolicy Francyi r. 1851. W 1876 został sekretarzem ks. Napoleona i towarzyszył mu w jego podróżach na morze północne. Owocem tej ekspedycyi było dzieło bardzo ozdobnie wydane p. n. „Voyages dans les mera du Nord au bórd de la coryette: La Reine Hortense⁸ (Paryż, 1857, str. 632 i 145). Odtąd pod pseudonimem Charles Edmond, albo też bezimiennie, zaczął ogłaszać dramata, komedye i powieści w języku francuskim, lub też zaznajamiał Franouzów za pomooą artykułów w czasopismach z poezyą polską, mianowicie z Mickiewiczem, Słowackim i Krasińskim. W roku 1856 wyszedł dramat 5-aktowy prozą z przedmową P. J. Proudho-na pod tytułem „La Florentine⁸, w 1858 również 5-aktowy dramat z prologiem pod tytułem „Les mers polaires*, w 1860 r. komedya czteroaktowa

Chojnacki Wojciech Izydor, profesor i zastępca rektora seminaryum nauczycielskiego w Łowiczu, w początkach XIX stulecia, dał się poznać jako popularyzator pedagogiki, psychologii i logiki, w sposób przystępny i elementarny wyłożonych. Wydał „Zasady pierwiastkowe pedagogiki i metodyki; dzieło mogące służyć dla trudniących się edukacyą publiczną i prywatną elementarną⁴⁴ (Warsz. 1815, 141 str.); „Psychologia empiryczna i loika-z dzieła o filozofii profesora Snęli wyjęte i na polski język przełożone⁸ (tże 1818, 184 str.). Fryderyk Snęli, prof. filozofii w Giessen, pisał w duchu Kanta, tym sposobem Ch. był u nas jednym z pierwszych szerzycieli poglądów filozofa królewieckiego. Psychologia empiryczna jest to zbiór po-strzeżeń „co do uczuć, uniesień, myślenia i żądz, umysłu ludzkiego⁴⁴ w celu porównania ich ze sobą i wyprowadzenia „powszechnych prawideł, podług których mogą być objaśnionemi*; po uwagach wstępnych wykład dzieli się na 5 rozdziałów: 1) ogólne uwagi nad duszą i związkiem jej z ciałem, 2) o zmysłowości, 3) o rozumie w obszernem znaczeniu, 4) o władzy czucia, 5) o władzy żądzy i woli. Logika jest określona jako „nauka o powszechnych i koniecznych prawidłach myślenia i o dobrem ich użyciu⁸, i dzieli się na dwie części: czystą i zastosowaną; pierwsza mówi o pojęciach, sądach i wnioskach, wydanych przez trzy główne władze myślenia: pojętność, rozsądek i rozum, druga zaś— o błędach i ich źródłach, o poznaniu opartem na doświadczeniu i świadectwach, o sztuce wykładania czyli hermeneutyce, o sztuce przekonywania i zbijania obcych twierdzeń.    p- chm•

Chojnacki Romuald, malarz polski (* w Warszawie). — Był uczniem Kokulara, a następnie kształcił się w Rzymie. Wystawił w Warszawie w roku 1845 obraz olejny przedstawiający „Najświętszą Pannę⁴⁴ klęczącą w całej figurze. Malował też portrety, koloryt miał żywy, silny, naturalny. Charakterystyczne cechy jego kolorytu były w światłaoh barwy różowe, w pół-

W. G

LXXVIII, zeszyt II, str. 396.

cieniach popielato-czarniawe. Około r, 1850, z powodu cierpień reumatycznych, pojechał Ch. do kąpieli morskich nad Morze Czarne i osiadł w Odessie, gdzie był pierwszym nauczycielem Chlebowskiego. W kościele odeskim są jego obrazy; „św. Jerzy“ (oryginał); „Chrystus Pan na krzyżu* (kopia); „12 stacyi męki Pańskiej*. W Wiedniu wystawił był „Czumaków* i „Ukrainki*. „Dwie dziewczyny wiejskie* są w zbiorach Ordynacyi Krasińskich w Warszawie. Ostatnią pracę Ch-go, wystawioną na wystawie Tow. Z. S. P. w Warszawie, była młoda kobieta w całej postaci, w połowie naturalnej wielkości, wraz z innemi przeznaczona do spieniężenia, celem zebrania funduszu na dom Towarzystwa; było to w r. 1883. Wkrótce potem doszła nas wiadomość o skonie Ch-go w Odessie.

Chojno, wieś w król. Polskiem, gub. Kaliskiej, pow. Sieradzkim, nad Wartą. Szkoła elementarna na 40 uczniów; kościół parafialny murowany, przez Stanis. Zapolskiego w 1599 r. wzniesiony, wieża na kościele ma datę 1681 r.; kościół zupełnie odrestaurowany w 1874 r. Gospodarstwo staranne; rybołówstwo większych rozmiarów; założono wielki ogród owocowy. Największa w król. Pol. planta-cya morw (200 tysięcy drzew) i hodowla jedwabników. Pokłady marglu i torfu. Posiada wśród lasu od bardzo dawna istniejące źródło z wonią siarkową, ujęte w drewnianą cembrzynę, 4 łokcie kwadr, szeroką i 2 łokcie głęboką. W jesieni 1881 zauważono czerwone zabarwienie tej wody i mnóstwo żywo poruszających się w niej żyjątek czerwono zabarwionych. Wodę oddano do zbadania dr owi Mayzlowi, który na posiedzeniu Tow. lek. warsz. z d. 28-go lutego 1882 r. przedstawił wspomnianą wodę i dowiódł obecności w niej mnóstwa t. z. Mon as Okeni, Mon as vinosa, nieco żywych, poruszających się okrzewków Diatameae, Amoe-by i inne wymoczki, chwytające owe czerwone Monas Okeni i żywiące się niemi. Rzeczone źródło siarczane dotychczas jest niezużytkowanem.— Por.: dr. Mayzel „O czerwonej wodzie źródła we wsi Chojnę*.— „Pamiętn. Tow. lek. warsz.* (1882),

Dr a. p.

Chojnice, niem. Konitz, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, nad nieznacznym strumykiem, wpadającym do jez. Charzykowskiego (systemat Brdy), i przy drodze żelaznej Berlin-Królewiec, z dwiema wychodzącemi stąd odnogami: do Tucholi i Nakła. Ch. leżą w pagórkowatej, dość malowniczej okolicy, 147 m. nad p. m. i zaliczane są do piękniejszych i bardziej przemysłowych w Prusach Zachodnich. Ludność miasta w 1890 roku wynosiła 10,107 głów, w tej liczbie około 58°/₀ protestantów, 37% katolików i 5% żydów, protestanci są mniej więcej Niemcami, katolicy Polakami. Jest to siedlisko landrata i władz powiatowych, sądu ziemiańskiego (Landgericht), superintendenta luterskiego parafii katolickiej, należącej do dekanatu człuchowskiego; znajduje się nadto gimnazyum katolickie, urządzone w 1815 roku z dawniejszych szkół jezuickich, szkoła wyższa miejska dla dziewcząt, szkoła elementarna miejska, stacya pocztowa i telegraficzna,

drukarnia i t. p., odbywają się cztery jarmarki do roku, wychodzi jeden dziennik niemiecki. Handel, dzięki rozwojowi dróg żelaznych, jest dość ożywiony, a bardziej jeszcze przemysł, który dostarcza piwa (trzy browary), machin i narzędzi rolniczych, cegły i t. p. Miasto oświetla się gazem, ulice ma porządnie zabudowane i dobrze wybrukowane. Cb. w dziejach niejednokrotnie są wspominane; początkiem swoim sięgają odległych czasów, prawdopodobnie XII lub XI stulecia, dzisiejszy bowiem kościół katolicki murowany założony został w 1205 roku, miasto zaś, już wówczas znane, należało do książąt pomorskich. W 1310 r. Krzyżacy zabierają je; Polska odzyskuje Ch. pokojem toruńskim 1466 roku, traci je dopiero w pierwszym rozbiorze. Podczas napadu husytów na Pomorze w 1433 r., Krzyżacy wytrzymali mężnie sześciotygodniowe oblężenie i zniewolili oblegających do ustąpienia ze stratą; równie pomyślną walkę stoczyli tu z Polakami, gdy bowiem wszystkie miasta pruskie poddały się dobrowolnie Kazimierzowi Jagiellończykowi w 1454 roku, a Ch. same jedne opór stawiły, wyruszył król z wojskiem polakiem i litewskiem, stoczył bitwę pod murami miasta d. 18 września t. r. i dotkliwą poniósł klęskę, straciwszy wielu przedniejszych wojowników w zabitych i wziętyoh do niewoli, a także bogaty obóz, do czterech tysięcy wozów, cennemi sprzętami naładowanych. Oblężenie, przedsięwzięte przez tegoż króla w 1461 roku, spełzło na niczem; Kazimierz bowiem, otrzymawszy wiadomość o śmierci matki, odstąpił od miasta i wrócił do Polski, ostatecznie jednak zdobył je za trzecim razem, w 1466 r., głównie przez rzucanie ognistych pocisków, które czwartą część domów zniszczyły. W lustracyi województw pruskich 1564 r., Ch. są szeroko opisane; była to wówczas bardzo silna twierdza, obronna dwunastoma basztami mocnemi, nie licząc drugich dwunastu, które wymagały naprawy; wały i rowy napełnione wodą opasywały ją dokoła, działa na wałach i mosty zwodzone dopełniały całości; rzemieślników wszelkiego rodzaju liczono wówczas 150, samych zaś murowanych domów 250. Wojny szwedzkie przyczyniły się wielce do zniszczenia miasta: w 1656 zajął je szwedzki generał Horn i spalił wszystkie przedmieścia ze znajdującemi się w nich prepozy-turami św. Ducha i św. Jerzego, a jakkolwiek Polacy pod wodzą Jana Kazimierza odzyskali je tegoż roku, to już w następnym Karol Gustaw, przybywszy ze znacznem wojskiem do Chojnic, złupił je i piękny kościół parafialny spalił. Polacy ponownie odbierają miasto, lecz gdy wojska ich odeszły ztąd w 1658 r., zjawili się Szwedzi w 1659 r. i co tylko pozostało zniszczyli i zrabowali. W 1707 roku oddział rossyjski napadł miasto, musiał jednak wobec mężnej obrony ustąpić, dopiero, gdy nadoią-gnął z większem wojskiem pułkownik Szulc, Ch. zostały zdobyte. Dzisiejszy kościół parafialny, murowany, obszerny, jest jednym z najstarszych w Prusach Zachodnich; fundował go Sambor I, książę Pomorski, jak wspomniano, w 1205 r.; reformacya zabrała go 1555 r., lecz katolicy odzyskali w 1616 r. Prócz tego były jeszeze dwie prepozytury na przedmie-

skiego 1875 r.

W. G.

And. S.

And S.

ściach: św. Ducha i św. Jerzego, obie spalone przez Szwedów w 1656 r.; pierwsza została wzniesiona na nowo i protestanci mają tu dziś zbór, drugiej nie odnawiano. Jezuici, sprowadzeni 1620 r. przez braci Dorengowskich, mieli znaczne posiadłości ziemskie i utrzymywali szkołę; po ich kasacie szkołę zamieniono na gimnazyum, a kościół jezuicki temuż gimnazyum oddano. Był tu także klasztor Ąu-gustyanów, założony w 1265 r., który rząd pruski zamknął w 1819 r. a kościół zamienił na konwikt dla ubogich uczniów gimnazyum. W 1867 roku powstał klasztor franciszkanek, które przybyły z Hollandyi, utrzymywały szkołę wyższą żeńską, ochronkę i szwalnię, wszakże podczas kulturkampfu zostały w 1875 r. wydalone. — Istniał tu dawniej dekanat katolicki, gdy jednak zniemczone po większej części gminy odpadły w czasie reformacyi od katolicyzmu, przeto dekanat chojnicki zniesiono i przyłączono wszystkie parafie powiatu do dekanatu Człuohowskiego, w archid. gnieźnieńskiej.—Powiat Chojnicki graniczy na północy z powiatem Kościerskim (regencya Gdańska Prus Zachodnich) i Bytomskim (regencya Koszalińska=K6slin Pomeranii), na zachód z pow. Człuchowskim, na południe ze Złotowskim, na wschód z Tucholskim i Starogrodzkim. Powierzchnia, wynosząca około 1,380 km. □, przedstawia nizinę, lekko sfałdowa-ną pagórkami i pochyloną ku południo-wschodowi; znaczniejsze wyniosłości leżą na północy około Wdzidzkiego jeziora, gdzie dosięgają 200 m., oraz ku zachodowi koło Ch.—Hydrograficznie należy cały powiat do zlewiska Wisły przez Brdę i Czarną Wodę (Schwarzwasser), obie te rzeki uprowadzają wodę licznych jezior, z tych Charzykowskie (Miiskendorfer), Karszyńskie, Łońskie albo Łąckie, Dobrzyckie, Grochowskie, Przysarcz, Trzemeszno, Kruszyńskie i Sumińskie należą do Brdy, a Wdzidzkie, Wielkie i Skąpe do Czarnej Wody.— Z dopływów tej ostatniej zasługuje na uwagę Niechwaszcz, która skutkiem niewyraźnego wododziału zostaje w związku z Kłonisznicą, dopływem Brdy. Grunt średnio urodzajny, bory zalegają znaczną przestrzeń, zwłaszcza na lewym brzegu Brdy, przemysł i handel wogóle mało rozwinięte i ograniczają się do przedmiotów miejscowej pro-dukcyi (młyny, tartaki, smolarnie, browary). Środki komunikacyjne obszerności powiatu nie odpowiadają; dróg wodnych niema, drogi lądowe, tak żelazne, jak i bite, w dobrym stanie; ogniskiem ich są Ch., w których zbiega się siedm gościńców i pięć linij dróg żelaznych, do Berlina, Królewca, Nakła, Grudziąża i Nowego-Szczecina. Ludność wynosi obecnie około 56,000, w połowie Niemców i w połowie Polaków; Niemcy zamieszkują miasta i zachodnią część powiatu, Polacy wschodnią i północną; z północy, a mianowicie z powiatów Kościer-skiego i Bytomskiego, zachodzi tu dyalekt kaszubski. Do parlamentu niemieckiego powiat Ch-cki, łącznie z sąsiednim Tucholskim, wybiera jednego posła, na trzechlecie 1893—6 jest nim polak Wol-szlegier. Przedtem oba te powiaty stanowiły jeden chojnicki, rozdział nastąpił dekretem króla pru-

And. S.

Chojnicki Józef, malarz polski, pracował we Lwowie, data urodzenia Ch-go nieznana — f we Lwowie około r. 1812, był uczniem i zięciem Stan. Stroińskiego, w r. 1774 wezwany do malowania obrazów kościelnych w katedrze lwowskiej, wykonał ich 29. Jego pędzla portret arcy-biskupa lwowskiego ks. Ferd. Onufr. Kickiego, rytowany był w r. 1784 przez Prixnera. — Prace Ch-go zalecają się uczuciem i wielkiem wykończeniem. — (Obszerniej Rastawiecki „Słownik malarzów polskich").

Chojno, wioska w gubernii Płockiej, powiecie Rypińskim, między Rypinem a Lipnem, nad nie-wielkiem jeziorem tejże nazwy, w pięknem położeniu; posiadała niegdyś kościół parafialny, który niewiadomo kiedy został zniszczony. — W 1843 r. parobek dworski, orząc ziemię na pochyłości wzgórza, natrafił ua grób pogański. Była to prostokątna jama, której dno i boki składały się z gładko ciosanych kamieni, a którą z wierzchu nakrywała wielka płyta kamienna, nader starannie ze wszystkich stron obrobiona; wewnątrz znaleziono 27 urn z popiołami zmarłych, oraz nieco bronzowych przedmiotów, mających kształt obcążków, kolczyków i t. p. Urny te ułożone były dwoma rzędami od największej, dochodzącej wielkości garncowego dzbana, aż do najmniejszej, równającej się niewielkiemu garnuszkowi.— Ówczesny dziedzic Ch-a. Jan Tokarski, wszystkie niemal urny porozdawał znajomym; największą część ićh otrzymał jakiś archeolog z Warszawy.

Chojno, mylnie Chojnów, jezioro w w. ks. Poznańskiem, regencyi Poznańskiej, powiecie Szamotulskim, w pobliżu prawego brzegu Warty, do której ma odpływ przez nieznaczny strumień, leży wpośród obszernych borów.

Chojnowski Bronisław (* w Muczyńcach [gub. Kijowska] d. 3 go maja r. 1836 — f w Warszawie d. 6-go kwietnia r. 1870), klinicysta polski. Początkowo kształcił się w Złotopolu (od r. 1846) i Białej Cerkwi (od r. 1849), następnie zapisał się (1853) na wydział lekarski w Kijowie, a ukończył go złożywszy egzamin „cum eximia laude" ze stopniem lekarza (1858); doktoryzował się w tymże uniwersytecie w r. 1863. W latach 1858 — 1863 był asystentem kliniki chor. wewn. w Kijowie, następnie wyjechał w celach naukowych na dłużej za granicę; w czasie tym wydrukował szereg zajmujących korespondencyj z Paryża w „Przeglądzie lek. krak." (1864 N. 48 — 51 i 1865 N. 1, 2, 4, 5, 6). — Powróciwszy do kraju, osiadł w r. 1865 w Warszawie i habilitował się jako docent pryw. patologii i terapii przy ówczesnej Szkole głównej, po dwu latach mianowano go prof. adjunktem, a po przemianie Szkoły na Uniwersytet—prof. nadz. kliniki terap. szpitalnej. Nie długo Ch. miejsce to zajmował, gdyż, zaraziwszy się od chorego tyfusem wysypkowym, umarł przedwcześnie, z wielką stratą dla nauki i uczniów swych. Obdarzony zdolnościami wielkiemi, a przytem bardzo pracowity, wykształcony i na naukę poważnie zapatrujący się, rokował najpiękniejsze nadzieje na przyszłość. — Najobszerniejszą pracą jego są: „Choroby skórne“ (kurs litogr.); prace pomniejsze wyszły w „Prze-

glądzie lek.“ (1863—1865); „Pamiętniku Tow. lek. warsz." (1867); „Gazecie lek.“ (1867—1868); „Ty-godn. lek.“ (1865); „Roczn. Tow. nauk. kr.“ (1864) i w Archiwum Virchowa (1870). —P or.: Życiorysy przez P. Nawrockiego („Tyg. ilustr." 1870, N. 121)

—i przez Girsztowta, („Gaz. lek." 1870 N. 41). nr J- p‘

jp

...

fiP

Fig, 336. Chojnowski Bronisław.

Chokand, ob. Kokan.

Cholera. Wyraz, oznaczający chorobę, którą opisać tu zamierzamy, według rozmaitych autorów różne ma pochodzenie. Jedni wyprowadzają go od staro-hebrajskiego wyrazu chole i ra, co oznacza zła choroba, inni od greckiego /oXśpa, co oznacza rynnę. Spierać się o wartość pierw szego lub drugiego źródłosłowu niema zasady, gdyż cholera jest zarówno złą chorobą, jak i jednym z jej głównych objawów są wypróżnienia nie-zabarwione, które wistocie leją się jak woda deszczowa z rynny. A myliłby się bardzo, ktoby sądził, iż choroba ta jest tylko naszych czasów plagą; już pono Hippokrates odróżniał suchą i wilgotną cholerę, nie wiadomo jednak, czy myślał o tejsamej chorobie, którą dziś tem mianem oznaczamy; później wspominają o niej Aleksander Trallianusi Co-elius Aurelianus. Głucho było w piśmiennictwie lekarskiem o cholerze, prawie aż do końca XVII w., kiedy znów znajdujemy jej opis przez Bontiusa z obserwacyi przy dotkniętym nią rządzcy szpitala na Jawie. Były to jednak tylko opisy pojedyńczych przypadków, o epidemiach i pandemiach cholery wzmianki nie było. Dopiero S onner at zaczął badać tę chorobę pod względem epidemiologicznym i owocem tego badania był opis epidemii między 1768 i 1771 w Pondicbery, gdzie ogółem około 60 tysięcy ludzi z powodu cholery postradało życie. Nie będziemy się wdawali w dalsze szczegóły historyczne, nadmienimy tylko, że w wieku bieżącym cholera niejednokrotnie już nawiedzała Europę i że za każdym razem punktem jej wyjścia były Indye Wschodnie, które i dotąd są dla niej kolebką. W 1817 roku spostrzegał ją pierwszy Tytler w Jessorze, w bliz-kośd Kalkuty i tu, według niego, w ciągu 2 miesięcy około 10 tysięcy ludzi padło ofiarą tej choroby; pochód jej na Kalkutę i następnie po całej Bengalii wzdłuż Gangesu i Dżamy znaczył się wszędzie tysiącami ofiar, a jeden rok jej trwania wydarł posiadłościom angielskim około pół miliona ludzi. f Szła potem niepowstrzymanie aż do Morza Śródziemnego z jednej, a Konchinchiny i Kantonu z drugiej strony; w ciągu jednak lat 6 nie zdążyła dostać się do Europy; dopiero, kiedy ponownie w 1827 roku zagościła w Kalkucie i w ciągu następnych lat 2-ch coraz szersze zajmowała widnokręgi, zawisła nad Europą groza tej ep;demii, tembardziej, że w ty m-to właśnie roku ukazała się, zaniesiona przez kupców, w Orenburgu i Astracha-niu i stąd pociągnęła dwoma szlakami na północ po Wołdze i na zachód wzdłuż Morza Czarnego na Podole i do Galicyi. Liczba ofiar była znaczna i rok 1830 krwawo zaznaczył się w Rossyi; w roku następnym dostała się Ch. do Królestwa, do samej Warszawy, skąd wdarła się już do Europy zachodniej, kolejno przeszedłszy wszystkie państwa i kraje, nie oszczędzając Anglii, ani odległych wybrzeży Afryki. Na południu Europy trzymała się długo, bo do 1836 roku, i znów szlakiem na Tyrol, Bawa-ryę i Czechy przyszła do nas, aby w tym i w następnym roku krwawo zaznaczyć się w dziejach; w kierunku z zachodu na wschód poszła do swojej kolebki, tracąc coraz na sile. Tym sposobem pierwsza pandemia europejska trwała od 1829 r. do 1840 r. Druga Pandemia rozpoczęła się w 1844 roku znowu w swojej kolebce, Bengalii, i szybciej niż pierwsza, bo już w 1846 roku, zjawiła się w Rossyi. W r. 1847 była już na wybrzeżach Morza Czarnego i w tymże czasie przez Kaukaz, Persyę, Turcyę, Wołoszczyznę i Galicyę szła do nas i do Europy środkowej. U nas trwała dość długo: w 1848 r. całe drugie półrocze; w 1851 znów trapiła niektóre okolice kraju, a w roku następnym poohłonęła najwięcej ofiar; dość powiedzieć, że w roku tym zachorowało 103,733 mieszkańców Królestwa, zmarło 48,579. Z niemniejszą siłą panowała w krajach ościennych, a nawet na dalekim Zachodzie. W r. 1854 grasowała z mniejszą siłą; ale pokaźniejszą już liczbą ofiar cholery zaznaczył się rok następny, który był ostatnim w tej drugiej pandemii. Nie oszczędziła Ch. w tym okresie nawet Ameryki, gdzie liczba jej ofiar, osobliwie na południu, była bardzo znaczną. Trzecia pandemia szła już drogą wodną na Konstantynopol, dokąd zawleczoną została z Azyi w początkach 1865 roku; stąd pzzeniosła się do Królestwa, gdzie zaczęła grasować w 1866 r. i zabrała w ciągu 2-ch lat sporą liczbę mieszkańców; z Królestwa dostała się do ościennych krajów; inny szlak jej był na Aleksandryę, Cypr, Maltę, Gibraltar, Hiszpanię, Prancyę. Panując bezustannie w Cesarstwie i Europie środkowej, nie zabierała jednak prawie żadnych ofiar u nas przez 2 lata; znów jednak w 1870 roku zjawia się w Królestwie, gdzie przetrwała 2 lata i, stopniowo słabnąc, wygasła z końcem 1873 roku. Początek czwartej pandemii odnosimy do 1883 roku. Wskutek niedbalstwa Anglików szerzyła się w tym roku w Egipcie, w następnym drogą

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

wodną dostała się na południe Francyi, gdzie sro-żyła się silnie, stąd w 1885 przeszła do Włoch, gdzie, osobliwie w Neapolu, zabrała liczne ofiary; stąd szła już do Hiszpanii i ponownie wróciła do Francyi; drogą lądową z Włoch dostała się na południe Austryi i do Węgier, gdzie jednak nie przybrała większych rozmiarów i po 3-letniem trwaniu wygasła w 1886 r. Dalekiem echem tej pandemii jest epidemia z 1890 roku w Hiszpanii, dokąd zawleczono ją z wysp Filipińskich, rozprzestrzenianiu się jej jednak po Europie wczas zapobieżono. Piąta pandemia jeszcze nie ustała w chwili, kiedy kreślimy te słowa. Początek jej — rok 1892, droga rozprzestrzenienia się lądowa, jak w czasie 1-ej i 2-ej pandemii, a więc szła na Astra-chań, stąd po Wołdze do gubernij środkowych Ros-syi, skąd po całem rozprzestrzeniła się Cesarstwie, idąc biegiem rzek; srożyła się tu silnie, nawiedzając niektóre miasta kilkakrotnie. Dzięki łatwym komunikacyom, a stąd i szybszemu ruchowi ludności, już w sierpniu zjawiła się w Królestwie, w Biskupicach pod Lublinem, zaniesiona z Kiszyniewa, tu szybko rozszerzać się zaczęła, zabierając w Lublinie znaczną liczbę ofiar. Do Warszawy dostała się w końcu września t. r, z Kazimierza, skąd przywiózł ją flisak, i z Lublina, zabrała jednak zaledwie około 70 ofiar, przeważ aie z przedmieścia Szmulowizny i z Rybaków. Współcześnie prawie była w Krakowie i w licznych miastach Królestwa w małym jednak stosunkowo stopniu. W Europie zachodniej grasowała głównie w Hamburgu, gdzie była nader silną. W Paryżu, według jednych, była w tym czasie prawdziwa cholera, inni uważają ją za epidemię choroby podobnej do cholery. W roku następnym, prócz Rossyi, grasowała, w niektórych miastach Europy w nader jednak słabym stopniu, toż samo da się rzec do chwili, kiedy kreślimy te słowa (kwiecień). Jak długo przeciągnie się ta pandemia, przewidzieć trudno, zdaje się jednak, że wogóle siła jej jest znacznie słabszą i że uda się ograniczyć jej pochód, dzięki środkom zaradczym bardzo skrupulatnie stosowanym, a być może i dzięki osłabnięciu zarodka. Pięć więc dotąd mieliśmy pandemij, począwszy od początku niniejszego stulecia; za każdym razem ogarnęły one nieomal świat cały, szerząc postrach i spustoszenia większe, niż w czasie najstraszliwszych wojen, i za każdym razem doliną Gangesu była kolebką, skąd rozchodziła się po święcie zaraza. Trzy razy zawleczono ją drogą lądową, dwa razy drogą wodną.

Od kiedy po raz pierwszy Cholera nawiedziła Europę, nie ustawali lekarze w badaniach nad przyczyną powstawania i tak szybkiego rozgałęziania się choroby. Biedził się długo umysł ludzki nad odkryciem tej prawdy, widziano więc najprzód jej przyczynę w „zaduchu⁸, zepsutem powietrzu, nagromadzaniu się wilgoci i elektryczności w powietrzu, ale już wkrótce zaczęto obwiniać jakieś nieznane na razie twory, niedostrzegalne gołem okiem, które, według Barrie np. („Winkę iiber die Cholera Morbus⁸), gniły i produktami swego gnicia zarażały żołądek, wywołując objawy wymiotów

Inert' Pottm. Iluitr T. XII.

i rozwolnień. Przypuszczano również toksyczne powstawanie cholery (Sander). [Boehm w 1838 roku zwrócił pierwszy uwagę na poszukiwanie drobnoustrojów w kale cholerycznych i za przyczynę cholery podawał znalezione tam drożdże, [Swayne BrittaniBudd—rozmaite ciałka, które wykrywali w wypróżnieniach, Po uch et i Pacini — bakterye (vibrio), Leyden i Wi e wiór o wski— pałeczki. Odbywało się to wszystko pod wpływem coraz bardziej zakorzeniającego się przekonania, iż choroby zakaźne zależą od wpływu drobnoustrojów, gdy w r. 1857 kwestyę tę na ścisłym naukowym gruncie po raz pierwszy postawił Pasteur. To też od tej chwili podczas każdej epidemii cholery mnożyły się „odkrycia⁴ bezpośredniej przyczyny choroby w postaci drobnoustrojów, że wspomnę oKlobie, ThomemiHallierze, z których pierwszy odkrył w wypróżnieniach drobne ziarenka, mające wyrastać w laseczniki, drugi—t. z w. przez siebie „drożdże cholery⁸, wyhodowane na białku z gliceryną, trzeci za przyczynę uważał owocniki pleśniowe (ustilago). Atoli ściślejsze badania de Barrie’go, Ridfleischa i innych zaprzeczyły tym poglądom i dopiero Robert Koch, wysłany przez rząd niemiecki w r. 1883 dla zbadania cholery, stał się twórcą panującego dotąd w nauce poglądu. Najprzód w Egipcie, a później w Indyach, znalazł on w wypróżnieniach i zawartości kiszek lasecznika, który można było przy każdej sekcyi przez niego dokonanej (razem 54) stwierdzić niewątpliwie na trupie, obok tego znalazł go w t. zw. tangach, t. j. sadzawkach w Bengalii, skąd ludność czerpała wodę do picia i gdzie jednakże były prane rzeczy cholerycznych. Pomimo przecież znalezienia laseczni-ków brakło dowodu ich chorobotwórczości. Doświadczenia na myszach z czystą hodowlą wykazały tylko, że laseczniki te sprowadzają śmierć, bez objawów wszakże cholery. To było przyczyną, że szeregi wierzących w przecinkowca cholery coraz stawały się rzadszemi a mnożyły się głosy, jak Lewisa, Finklera, Priora, Kleina, Emmericha a zwłaszcza przeciwnika teoryi k o|n t a g i j ne j, Pe 11 e n-kofera. Koch odpowiadał wszystkim, dostarczając coraz to nowych dowodów swoistości swego lasecznika i podając cechy odróżniające go od innych na zasadzie ogólnego wyglądu hodowli i jej własności. Rietsch i Nicati przechylili zwycięstwo na stronę profesora Kocha, dowiódłszy, że karmienie zwierząt lasecznikami wywołuje u nich chorobę podobną do cholery wtedy, gdy zobojętnimy kwas solny w ich soku żołądkowym i unieruchomimy kiszki przez zatrucie makowcem. Tak sprawa stała aż do dzisiejszej epidemii, kiedy Pet-tenkofer i Em mer ich, dla przekonania się o jadowitośei lasecznika cholerycznego Kocha, zjedli, po zobojętnieniu swego soku żołądkowego, znaczną ilość hodowli, i prócz nieznacznej biegunki żadnych objawów cholery nie mieli. Przeciwnicy Kocha widzieli w tern ostateczny dowód niechorobotwórczo-ści lasecznika, stronnicy—dowód, że organizm P. i E. był odporny na cholerę i odpowiedział na najście lasecznika tylko lekką biegunką. Kwestya

98

Ml

li

i,i

Fig. 339. Hodowla laseczników cholery na żelatynie.

więc dotąd nie została stanowczo rozstrzygnięta, trzeba jednak zaznaczyć, że podjęte przez państwa środki zaradcze przeciw cholerze, oparte na własnościach laseczników Kocha, wydawały w ciągu epidemii r. 1892—1894 wyborne wyniki, co pośrednio przemawia za tern, że przyczyną rzeczywistą Ch-y jest lasecznik, wykryty przez Kocha.

Sam lasecznik Ch-y pod względem morfologicznym należy do rzędu bakteryj, a jego właściwą ojczyznąjest Sunderban między Bramaputrą a Gangesem. Lasecznik ma postać podobną do przecinka, wielkości 1—1.5 mi-kromilimetra (tysiączna część milimetra) i ztąd widziany być może tylko pod mikroskopem (ob. fig. 337).

Hml

mmm

teiw

Fig. 337. Laseezniki cholery ('powiększenie około 600 rzzy).

Badając go za życia w kropli cieczy, widzimy ruchy nader żywe, zależne od rzęski, umieszczonej na końcu. Wewnątrz przecinka znajdują się jakoby kulki-spo-ry, służące według niektórych do rozmnażania się lasecznika; większość wszakże przypuszcza, że lasecznik rozmnaża się wprost przez dzielenie. Rozwijanie się lasecznika na rozmaitych glebach jest nader szybkie; na żelatynie już po 2-ch dniach widzimy kolonie w postaci drobnych ziarenek silnie błyszczą-

W......C

'C,

Fig. 338. Oddzielne kolonie laseczników cholery na płytce żelatynowej; a część nierozpuszczonej żelatyny; b żelatyna rozpuszczona; c kolonia laseczników.

cych, na podobieństwo szkła tłuczonego (ob. fig. 338), naokoło żelatyna jest jakby wygryziona, rozpuszczona. Przy ukłóciużelatyny końcem igły platynowej, poprzednio zmoczonej w płynie zawierającym laseezniki, tworzy się lejek (ob. fig. 339), a w nim jakby pęcherzyk powietrza skutkiem własności las. cholerycznych rozpuszczania żelatyny. O innych cechach morfologicznych wspominać nie będziemy; zaznaczymy tylko z jego własności, że bulion zarażony lasecznikami po dodaniu kwasu solnego czerwienieje, oraz, że na hodowli bulionowej laseezniki cholery tworzą błonkę. Badania nad lasecznikiem cholery dostarczyły wielu danych, z których skorzystano dla za-zapobiegania chorobie. Tak, wiadomą jest rzeczą, że już w ciepłocie 64° giną lasecz-niki, zimno natomiast wstrzymuje tylko ich rozwój, ale nie zabija ich wcale, co tłómaczy „zimowanie" cholery w danych miejscowościach; wilgoć wpływa na laseezniki dodatnio, susza ujemnie, stąd fakt, że po deszczach natężenie epidemii zazwyczaj wzrasta. W miejscach ustępowych laseezniki cholery giną względnie szybko, w wodzie zachowują żywotność czas długi. Kwasy zato i słabe nawet środki dezynfekcyjne zabijają laseezniki nader szybko. Laseezniki cholery, wysychając na powietrzu, szybko giną, stąd zarażenie się z powietrza jest niemożliwe; jedyną drogą, prowadzącą do zakażenia, jest przeniesienie zarazka do jamy ustnej i przewodu pokarmowego, co może się stać przez użycie pokarmów i napojów oraz przez przeniesienie bezpośrednie cząstek wymiocin i wypróżnień.

Nie wszyscy ludzie na cholerę chorują; odsetka owszem jest znacznie niższą, niż np. dla suchot, odporność zatem przeciw cholerze jest znaczna, a zależy ona, jak i we wszystkich wogóle chorobach, od gorszego lub lepszego stanu odżywienia całego organizmu i warunków hygienicznych; stąd-to przeważnie ludzie źle odżywiani, niezaohowujący przepisów hygieny, zapadają na tę chorobę, a obawa przed epidemią, osłabiając wogóle systemat nerwowy, przygnębiając umysł, naturalnie, potęguje jeszcze tę skłonność. Dla tego też i obecna pandemia, skoro poznano właściwości choroby i warunki jej powstawania, znacznie mniej, niż dawniej, zabrała ofiar. Ulepszenia sanitarne i dostarczenie ludności ubogiej dobrego pożywienia, rzec można, udaremniły jej rozwój, przynajmniej w miastach główniejszych, gdzie środki takie zaprowadzić się dały. Minęły już czasy, kiedy dla zwalczenia epidemii uciekano się do drakońskich praw w postaci kwarantanny i t. p.; dziś zrozumiano, że środki te nie mogą doprowadzić do celu, bo niepodobna stosować ich na całej przestrzeni, którą cholera zajmuje. Poprawa warunków zdrowotnych w każdej miejscowości: to hasło dzisiejszej nauki. Niezależnie od tego staranne izolowanie chorych jest rzeczą konieczną, gdyż tylko na tej drodze można umiejscowić zarazę. Dla tego-to na wszystkich kolejach, w portach i na drogach bitych, o ile możności, ustanawia się t, z. rewizye lekarskie, mające na celu natychmiastową pomoc lekarską oraz izolacyę chorych i ich rzeczy, które, naturalnie, poddawać należy de-zynfekcyi. Dla tego także na ostatniej konferencyi w Dreźnie postanowiono, aby państwa zawiadamiały się wzajemnie o miejscowościach zarażonych dla łatwiejszej kontroli. Systemat ten okazał się praktycznym. Również, w celu niedopuszczenia cholery do granic Europy z jej ojczyzny, wydano przepisy, obowiązujące Turcyę i Anglię co do przewożenia pielgrzymów, dotąd jednak zgody tych państw nie uzyskano i sprawa się odwleka. Najlepiej, naturalnie, byłoby przez poprawienie warunków zdrowotnych usunąć cholerę z jej ojczyzny, wykorzenić ją w jej rodzinnem miejscu; na to jednak długo, zapewne, wobec znanej pod tym względem opieszałości ludów wschodnich i Anglii—czekać wypadnie. Nie możemy tu wdawać się w szczegółowe przepisy hygieny osobistej i publicznej, zmierzające do uchronienia się od zarazy. I w tern, jak i we wszyst-kiem, czystość odgrywa rolę najważniejszą, a więc czysteutrzymywanie rąk i ciała, częste płókanie jamy ustnej, pożywienie umiarkowane, zawsze gorące, unikanie surowizn i pokarmów zepsutych, wstrzymywanie się odwody nieprzegotowanej, zachowanie spokoju ducha i równowagi sił: to zasadnicze warunki, które zarówno w cholerze, jak i w innych epidemiach, mają jednakie znaczenie; jeżeli co dodać należy do przepisów przeciw cholerze, to szybkie żądanie pomocy lekarskiej w razie zaburzeń w trawieniu, gdyż choroba rozwija się gwałtownie i jaż po kilku godzinach pomoc może być daremną.

Objawy cholery rozwiniętej są tak charakterystyczne, że pomyłki w rozpoznawaniu tej choroby są bardzo rzadko możliwe. Kto widział chorego w stanie zamartwiczym z silnie rozwiniętemi objawami; kto widział te oczy, wyrażające apatyę zupełną wobec ciężkiego stanu oziębienia całego ciała, oczy zapadnięte głęboko, twarz sinawą, pomarszczoną, skórę suchą, która utraciła wszelką elastyczność; kto słyszał ten głos bezdźwięczny wśród nieustających wymiotów i wypróżnień białych, bezbarwnych, pozbawionych właściwego kałowego zapachu, a wydających natomiast jakąś aromatyczną, mdłą, nieokreśloną woń—temu ten obraz utkwi na całe życie w pamięci, ten nie zapomni go i zawsze postawi sobie przed oczyma, ilekroć będzie miał chorego, u którego można podejrzewać cholerę. To nie cholera nostras (choleryna), o której niżej, to nie zwykła zapaść, lecz kompleks objawów, posiadający w sobie tyle charakterystycznych znamion, że badanie obecności laseczników w tych razach jest raczej tylko kontrolą jedną więcej, lecz nie niezbędnym warunkiem do pewnego rozpoznania choroby.

Wogóle odróżniamy trzy rodzaje lub stopnie cholery: 1. biegunkę choleryczną, 2. cholerynę i 3. oholerę zamartwiczą.

1)    Najlżejszą postacią jest biegunka choleryczna; chory po błędzie w dyecie, po „przeziębieniu", dostaje gniecenia w dołku, traci łaknienie, skarży się na bóle głowy i ogólne rozbicie, a przy tern wszyst-kiem występuje biegunka; kał zazwyczaj bywa płynny, cuchnący, zabarwiony, ilość moczu zmniejsza się w czasie biegunki, występuje niekiedy skłonność do potów i lekkie kurcze w łydkach. W wypróżnieniach znajdujemy laseczniki choleryczne. Postać ta trwa niekiedy 1—6 dni, poczem następuje wyzdrowienie lub przejście w okres cholery ciężkiej. Chorzy tego rodzaju, uważani za zdrowych, są częstokroć właśnie roznosicielami zarazy.

2)    O wiele cięższą jest postać druga. Niekiedy poprzedza ją wyżej opisana forma; często jednak u ludzi napozór zdrowych bez żadnych wstępnych objawów występuje odrazu silna biegunka. Stolce początkowo są zabarwione, później zupełnie bezbarwno i szybko następują po sobie, wkrótce przyłączają się wymioty, tętno słabnie, skóra sinieje, zjawiają się kurcze w łydkach i innych mięśniach i, jeśli nie nastąpi w tym stanie poprawa, przechodzi chory w t. z. okres zamartwiczy. 3) Mamy wtedy wszystkie cechy, które naszkicowaliśmy powyżej, a więc: brak tętna, silne pragnienie, częste wymioty i stolce, brak zupełny moczu, oziębienie ciała, twarz pomarszczoną, siną, oczy zapadłe, głos choleryczny i t. p. Wśród wzrastającej apatyi i upadku sił następuje śmierć lub też chorzy przechodzą w okres t. z. odczynu; wtedy ciepłota ciała stopniowo wzrasta i podnosi się nieraz ponad normę, zwolna ustają powyższe objawy i chory wraca do zdrowia, lub też popada w t. z. tyfoid choleryczny z rozmaitemi ciężkiemi objawami. Najczęstszem zejściem wtedy bywa śmierć. Niekiedy przebieg cholery nie jest tak powolny; niejednokrotnie, szczególniej w początkach epidemii, występują przypadki t. z. cholery piorunującej, suchą nieraz zwanej, przypadki, w których od pierwszych objawów do śmierci upływa zaledwie kilka godzin. Sądzono, że wtedy wogóle niema wypróżnień; pokazało się jednak, że tak nie jest: w wielu przypadkach stwierdzono, iż chory kilka dni przedtem miał już nieznaczną biegunkę, na którą nie zwracał uwagi; w innych widziano przy sek-cyi kiszki przepełnione płynem, posiadającym cechy wypróżnień cholerycznych.

Opisem zmian pośmiertnych nie będziemy zajmowali czytelników krótkiego tego rysu; dla uzupełnienia jednak wspomnieć musimy o objaśnieniu powstawania tej choroby. Zaraz w początkach przy pierwszej epidemii stwierdzono (Herman z Moskwy), że W czasie cholery krew ulega zgęszczeniu; stwierdził to odnośnemi analizami Schmidt z Dorpatu, a stąd wszelkie objawy zaczęto tłómaczyć zgęszcze-niem krwi i przepełnieniem układu krwionośnego kwasem węglowym. Rozumie się samo przez się, że krew zgęszczona trudniej krąży w naczyniach: stąd sinica, oziębienie ciała na powierzchni, podniesienie ciepłoty wewnątrz ciała. Zgęszczenie krwi, według najpowszechniej przyjętej teoryi, ma znów za przyczynę obfity przesięk surowicy krwi do kiszek. Ten przesięk, napełniając kiszki, wywołuje szybszy ruch robaczkowy i utrudnia wchłanianie; Btąd woda

Dr. J. Z.

wypijana przez chorych nie może zapełnić braku wody we krwi, bo nie moźeuledz wchłanianiu. Ponieważ jednak spostrzeżono, że osłabienie serca wpierw występuje, zanim nastąpi zgęszczenie krwi w tak znacznym stópniu, objaśniano je znów innemi sposobami, a więc uważano cholerę za chorobę nerwu spółczulnego (M a r ey), sądzono, że odruch od podrażnienia kiszek wywołuje porażenie serca (E u 1 e n b u r g), uważano porażenie za objaw pierwotny (Chałubiński), przypisywano to pierwotnemu porażeniu przepony (Chawłowski) i t. p. Dziś, skoro przyczynę choroby zaczęto upatrywać w laseczniku, objaśniamy sobie jej powstawanie i przebieg w sposób następujący:

Lasecznik cholery, rozmnażając się w przewodzie pokarmowym, wywołuje podrażnienie kiszek i żołądka toksynami (ob.), wytwarzanemi przez siebie, i tern samem powoduje przesięk surowicy krwi do kiszek; podrażnienie to wpływa na serce odruchowo, a współcześne wessanie toksyny t. j. produktu życia lasecznika, potęguje osłabienie serca. Dalsze objawy już są połączeniem tego osłabienia serca i zgęszczenia krwi, która skutkiem tego nie oczyszcza się z wytworów przemiany materyi, zatruwających cały ustrój, i skutkiem zupełnego zatrzymania moczu sprowadzających w następstwie ciężkie objawy okresu odczynowego. Toksyny przeto owe starano się zbadać i badania w tym kierunku nie ustają; dotąd jednak zupełnie pewnych wyników nie otrzymano, pojedynczych więc, niedostatecznie sprawdzonych, poglądów, przytaczać nie będziemy.

Bądź co bądź, faktem jest, że na każdego, kto miał z chorymi cholerycznymi do czynienia, robi choroba wrażenie silnego otrucia, szczególniej w cięższych postaciach.

Dla uzupełnienia dodamy, że cholera w równej prawie mierze dotyka mężczyzn i kobiety, że względnie rzadszą jest u niemowląt i starców, zawsze jednak u tych ostatnich cięższą.

Jak zapobiegać cholerze, mówiliśmy wyżej, tu tylko zaznaczymy ostatnie metody leczenia. Już w czasie przedostatniej pandemii niejaki F er ran próbował szczepić cholerę w celu uchronienia się od tej choroby; i teraz robiono próby, a doświadczę nia, na zwierzętach podjęte, jakoby dobre dawały wyniki. Dziś wszakże jeszcze mówić o używaniu tej metody dla zapobiegania lub leczenia cholery, byłoby zawcześnie; pozostaje leczenie objawowe. Do najdzielniejszych w tym rodzaju środków należą proponowane przez niedawno zmarłego profesora Cantaniego, które ogólnie przyjęte zostały, a chociaż wyniki niezawsze są dobre, metodę tę, dla pewnych korzyści, Btosuje się w czasie obecnej pandemii larga manu. Polega ona na wstrzykiwaniu pod skórę roztworu 0.7% soli kuchennej i wlewaniu do kiszek roztworu taniny. Prócz tej metody, zresztą próbowanej przez niektórych lekarzy w podobnej formie już od 1830 roku, między innemi przez naszego rodaka, Brzezińskiego, na Podolu już w 1854 roku, istnieje szereg zachwalanych środków, bądź uznanych w nowszych czasach za szkodliwe, jak makowiec (opium), bądź też zupełnie bezskutecznych. Na środek pewny zupełnie dotąd czekamy; pamiętać jednak należy, że nie od wynalezienia środka takiego przeciw cholerze, ale od niedopuszczenia jej rozwoju, przyszłość zależy.

Literatura. RosBbach „Cholera indica et cholera nostras* (Lipsk 1886); Kryszka „O cholerze w 1852 r.“ (Warszawa 1853); Chawłowski „Cholera morbus" (Warszawa 1885); Chałubiński „O cholerze" („Gazeta lekarska* 1885);Charcot, Bouchard, Brissaud „Traite de módecine publiąue" (t. I, Paryż

1885); Bouchard „Leęons sur Ies autointoxications“ (Paryż 1890); Dzierżawski, Janowski, Hewelke i Józef Zawadzki „Cholera, jej dawniejsze epidemje u nas, przyczyny, objawy i zapobieganie⁴⁴ (Warszawa 1892); Kowalski „Cholera Azyatycka" (Tarnów

1892); Gendrin „Monographie du cholera" (Paryż 1832); Dieffenbach „Physioi. Beobacht. an Cholera kranken" (Giistrow 1834); Heidler „Die epid. Cholera" (Lipsk 1848); Pettenkofer „Verbreitungsart der Cholera⁴' (Monachium 1855); „Die Contagiosi-tat der Cholera" (Erlangen 1855); Hirsch „Riick-blick auf die neuere Choleraliteratur⁴⁴ (Berlin 1855, 1856); Wilkins „Thoughts on the etiology of Cholera" (Madryt 1866); Stański „Examen critiąue des diverses opinions sur la contagion du Cholera" (Paryż 1866); Biittner „Die Cholera asiatica" (Lipsk 1868); Macpherson „Die Cholera in ihrer Heimat" (Erlangen 1867); Tholosan „Du cholera dans l’Iude“ w „G. mód. de Paris" (1868); Weber „Ueber den atio-logischen Zusammenhang zwischen Cholera u. Bo-den⁴⁴ (Berlin 1869); Samson „On modę of action of the Cholera poison" (Londyn 1869); Villanova „Le-zioni sulle malattie coleriformi" (Neapol 1867); Girette „La civilisation et le cholera⁴⁴ (Paryż 1867); Życki „Cholerae pathologia et therapia" (1872); Sander „Untersuchungen uber die Cholera⁴⁴ (Kolonia 1872); Oesterlen „Gegen die Speoifitat uud Contagiositat der Cholera" („Wien. Med. Ztsch. 1873); Stański „La contagion du cholera devant les corps savants“ (Paryż 1874) Decaisue „La theorie telluriąue de la disse-mination du cholera" („Ann. d’hygiene ⁴ 1875); Mac-namara „An. History of asiatic cholera" (Londya 1876). Prace polskie, dotyczące obecnych poglądów na istotę ch-y, rozsiane są w rozmaitych pismach lekarskich; znajdzie je czytelnik we wskazanej wyżej książce p. n. „Cholera etc.⁴⁴ doktorów Dzierżawskiego, Hewelkego, Janowskiego i Józefa Zawadzkiego.

Cholera kur (Cholera des p oules, Ch. des oiseaux de basse-cour). Tak nazwano we Francyi ciężką bardzo chorobę drobiu, panującą częstokroć równocześnie z cholerą azyatycką. Zaraza ta niszczy przeważnie: kury, kaczki, indyki i gęsi; bażanty, pawie, gołębie i perlice rzadziej daleko bywają jej ofiarami; czasem napada też króliki;, inne zwierzęta domowe są od niej wolne zupełnie. Zdarza się, że tylko jeden rodzaj drobiu (najczęściej kury) dotknięty bywa zarazą, a inne pozostają zdrowemi, lecz to jest wyjątkiem, gdyż zwykle choroba po kilku dniach przechodzi i na resztę drobiu. Osobniki młode i tłuste zazwyczaj bywają pierwszemi ofiarami zarazy, lecz ogarnia ona stopniowo i inne. Choroba ta zjawia się najczęściej w porze wiosennej; lecz natężenie jej największe zwykło

Dr. E. P.

Dr. J Z

przypadać w lipcu i sierpniu. Drób dotknięty zarazą sowieje, opuszcza sKrzydła, pierze ma najeżone, ruchy jego stają się ociężałemi, łaknienie ustaje zupełnie, zato pragnienie wzmaga się bardzo znacznie, towarzyszy temu rozwolnienie obfite, wydzieliny bywają białawe i silnie cuchnące. W dalszym ciągu u kur i indyków grzebienie i korale sinieją, skóra jest przekrwiona i chłodna, chore ptaki siedzą obojętne, nieczułe na wszystko, co się w koło nich dzieje i nakoniec padają martwe. Przebieg choroby jest bardzo szybki i trwa najwyżej 24 godziny, w okresie zaś natężenia zarazy zaledwo kilkanaście minut. Ch. k. występuje zawsze epidemicznie i czyni wtedy straszne spustoszenia wśród drobiu. Środków skutecznych przeciwko niej nie posiadamy; żywienie drobiu zieleninami zdaje się korzystnie wpływać, jednakże nie zabezpiecza przed zarazą; najlepiej jest drób zdrowy jeszcze jak-najrychlej z zarażonej miejscowości wywozić. Krew chorej kury przeszczepiona na zdrowy dotąd osobnik po kilku lub kilkunastu godzinach sprowadza wybuch choroby, mięso jednak chorego lub padłego drobiu dla ludzi nie jest szkodliwem wcale. Er- J-p-

Przy badaniu anatomicznem u kur padłych na tak zwaną cholerę, znajdujemy ostre powiększenia wątroby i śledziony, Napalenia z wylewami krwi w przewodzie pokarmowym, a często także zapalenie opłucnej i osierdzia. Na miejscu szczepienia wytwarzają się ostre sprawy zapalne, w których obrębie mięśnie zwykle martwieją. We krwi takich kur prawie we wszystkich organach odkrywa się obecność zawsze jednego i tego samego mikro-organizmu. Jest to mały, na 1—12. p.. długi, w środku nieco przewężony lasecznik, który był opisany najpierw przez Perroncito (1878), a potem przez Toussainfa (1879), Pasteura (1880), Rivolta, Marchiafava, Celli i Kitta. Laseczniki Ch-y k. łatwo się dają hodować na żelatynie, na surowicy krwi, na zobojętnionym bulionie, a także na kartoflu. Przez zaszczepienie czystej kultury, albo karmienie nią, wywołuje się stale u kur typową Ch-ę kur. Pasteur wykazał nadto, że zarazę Ch-y k. można osłabiać—i że po zaszczepieniu osłabionego zarazka Ch-y k. u osobników zdrowych wyrabia się w nich odporność na zarazek nieosłabiony.

Choleryna, Cholera no stras s. europaea, jest nader pospolitem i częstem cierpieniem w na-szem podniebiu ku końcowi lata, kiedy po silnych zazwyczaj upałach następują chłodne noce. Niekiedy występuje w postaci endemii lub epidemii, nie rozgałęziających się jednak znacznie i zależnych więcej, prawdopodobnie, odjednakowych innych wpływów, szkodliwie działających na daną grupę ludzi, niż od udzielania się lub przenoszenia zarazka. Przyczyny wywołujące chorobę tę są: przeziębienie, nadmierny, nieświeży lub niestrawny pokarm, woda niedobra, niedojrzałe owoce. Finkler i Prior znaleźli laseczniki, podobne nieco do cholerycznych, różne jednak od nich pod względem hodowli, wyglądu, odczynów i działania na ustrój ludzki i zwierzęcy. Inni autorowie wspominają o różnych innych pasorzytach, znajdowanych w wypróżnieniach, być więc może, że i tu przyczyną bywają drobnoustroje. Z punktu widzenia zmian, zachodząoych w ustroju, Ch-ę uważać należy za silne zapalenie błony śluzowej żołądka i kiszek, które są mocno przekrwione i pokryte warstwą przezroczystego śluzu.

Objawy Choleryny mało się różnią na-pozór od wstępnego okresu cholery azyatyckiej, nie dosięgają jednak nigdy takiego natężenia. Przypadki, gdzie tętuo niknie zupełnie, co w cholerze do rzadkości nie należy, są nader rzadkie, a w ogóle przebieg jest szybki i u ludzi dorosłych kończy się zazwyczaj pomyślnie; inna rzecz u niemowląt, osobliwie latem. Tu śmierć nie tylko nie jest rzadkością, ale przeciwnie, zdarza się nader często, szczególniej u dzieci karmionych sztucznie. Zazwyczaj ku końcowi lata dzieci mrą tysiącami na Ch-ę, szczególniej wśród biednej ludności. W tych razach zły pokarm w postaci zepsutego mleka, owoców dawanych dzieciom i t. p., jest przyczyną choroby. Szczególniej w południowych Niemczech, a w niektórych miejscowościach i u nas, śmiertelność z tego powodu dosięga liczb zastraszających i świadczy o obojętności matek, które, karmiąc sztucznie swe dzieci i pozbawiając je należnego im z natury pokarmu, stają się przyczyną cierpień tego rodzaju. Ciekawszych odsyłam po szczegóły do pracy mojej wspólnie z L. Nenckim wydanej w 1891 r. w Warszawie p: n. „Sterylizacya mleka i sztuczne karmienie niemowląt." Wracając do Ch-y zaznaczyć jeszcze wypada, że podobne do tej choroby objawy dają nam niektóre otrucia, jak solami antymonu, arsenu i rtęci. Badanie chemiczne w tych razach wyjaśnia, z jaką sprawą mamy do czynienia.

Cholesteryna, C₂₆H₄₄0 -f H₂0, według innych C₂₅H₄₂0 4-H₂0. Jest alkoholem z szeregu homo* logicznego CnH2n_₈0. W stanie wolnym lub w postaci estrów jest bardzo rozpowszechniona w organizmach zwierzęcych. Niekiedy tworzą się znaczne skupienia Ch-y prawie czystej w różnych organach, powodując ich stany patologiczne. Tak np. większa część t. zw. kamieni żółciowych człowieka, składa się z Ch-y. Znajduje się też normalnie we krwi, w mózgu, w śledzionie. Upowszechnione od niedawna pod nazwą lanoliny tłuszcze, bardzo odpowiednie do różnych celów lekarskich, są estrami Ch-y. Łatwo zrozumieć, że ciało z tak wysokim ciężarem cząsteczkowym musi istnieć w bardzo wielu postaciach izomerycznych. Nie znając budowy Ch-y i związków z nią izomerycznych, wiemy tylko, że w roślinach, np. w owocach strączkowych, znajdująca sięfitosteryna, w niektórych tłuszczach zwierzęcych—i zocho tester yna, w pewnych grzybach paracholesteryna, aw wypłonio -nym łabunie—kaulo ster yna, a nadto—według wszelkiego prawdopodobieństwa—ambraina z ambry szarej i kastoryna ze stroju bobrowego, są wszystkie związkami równoskładnemi z Ch-ą. Ch. je3t ciałem krystalicznera, przy dotykaniu sprawia wrażenie tłuszczu, nie rozpuszcza się w wodzie, trudao w spirytusie chłodnym, a łatwo w alkoholu wrąoym, w eterze, chloroformie i siarku węgla. Topi się około 145°, w próżni wre bez rozkładu powyżej 360°; pod zwykłem ciśnieniem, ostrożnio i zwolna ogrzewana, ulatnia się bez rozkładu, ua-

głe zaś podniesienie się temperatury sprowadza roz- ! lewela „Polska wieków średnich* tom I (Poznań padnięcie się jej na rozmaite węglowodory i związki 1846); Łętowski „Katalog biskupów* t. I (Kra-tlenowe. Przez utlenienie można z niej otrzymać ków 1852); Zeissberg, przekład p. t. „Dziejopisarstwo znaczną liczbę różuych kwasów z wysokim ciężą- polskie wieków średnich* (Warszawa 1877). rem cząsteczkowym, mało dotychczas zbadanych.

w. s.

Cholewa Jan, rodem z Opatowie. Zostawszy dominikanem, poświęcał się naukom i kaznodziejstwu. Władysław Jagiełło wziął go do swego dworu i obrał za swego spowiednika. Potem ks. Cholewa został biskupem Chełmskim, a że katedra miała nader szczupłe dochody, przeto biskup wyjednał na jej uposażenie dobra: Łyszcza i Siedlisk, Do końca życia dbał biskup o rozwój zakonu dominikanów i założył im klasztory: w Kościanie, Łowiczu, Średzu, Horodle i Hrubieszowie.

Cholewa I, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem dwie żelazne klamry, barkami zwrócone do siebie, między niemi miecz otłuczony, srebrny, ostrzem ku dołowi, rękojeść złota. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć strusich piór. Herb to, wedle doktora Piekosińskiego, należący do dziesiątej dynastyi linii młodszej, do której zaliczają się Cholewici. — Herbem tym pieczętują się: Bobeccy, Cholewowie, Cholewiccy, Charczewscy, Charsznowscy, Chudzińscy, Czermińscy, Czermień-scy, Daniszewscy, Dobrosielscy, Gażeecy, Gniewkowscy, Kamieńscy, Kotarscy z Kutarzyna, Kitnow-scy, Kramkowscy, Kwasiborscy, Marszewscy, Mo-raczewscy, Miłodrowscy, Moczulscy, Obrębscy, Paproccy, Pawlikowscy, Pęszyńscy vel Peszeńscy vel Perzyńscy, Rojewscy, Sawiccy, Stypniccy, Sokołowscy, Tłuchowscy, Ubyszowie, Umińscy, Wieliccy, Zakroccy, Złowodzcy ze Zło wód.—Paprocki, Koja-łowicz, Niesiecki, Borkowski, dr. Piekosiński. z-

Cholewa II, herb polski taki sam jak Cholewa I, tylko z tą różnicą, że miecz w nim zwrócony jest ostrzem ku górze. — W koronie szlach. nad hełmem trzy strusie pióra. — Herbem tym pieczętują się Chludzińsoy vel Chludzieńscy z Chludnia w Łomżyńskiem. —(Niesiecki — „Spis szl. kr. Pols.“ — Borkowski).

Za.

Kw. siarczany stężony, a jeszcze łatwiej pięciotlenek fosforu, odejmując od niej elementy wody, wytwarzają kilka izomerycznych między sobą węglowodorów C₂₆H₄₂, zwanych cholestery-lenami.

Ks. R. F.

Chclet, miasto okręgowe, w departamencie francuskim Maine et Loire, na prawym brzegu rzeki Maine (prawy dopływ rzeki Sóvre Nantaise) i przy drodze żelaznej do Nantes, Angers i Bressuire;

And. S.

16,885 m ców. Jest to ognisko znacznego przemysłu tkackiego, rozwiniętego w okolicy; mianowicie zaś wyrabiane są przednie batysty i flauele, ku czemu istnieją wielkie przędzalnie lnu, wełny i bawełny, tkalnie, bielniki, farbiarnie; ważne także ma znaczenie handel bydłem, gdyż Ch. wysyła do samego Paryża 100,000 wołów rocznie; jest tu nadto kolegium, sąd handlowy, sąd rozjemczy w sprawach robotniczych, stadnina państwowa, izba handlowa i t. p.—Fabryczny okrąg Ch. obejmuje 120 gmin i około 60,000 robotników. — Wojska rojali-stów zadały tu 7 kwietnia 1795 r. klęskę republi kanom, którymi dowodził Dusirat.—W okolicy zabytki druidyczne.

W. K. Z.

Iii

IraH

____5

Cholewa Mateusz (f ok. 1166), biskup krakowski. Zwiedził podobno Włochy, ze scholastyka stobnickiego został biskupem krakowskim w r. 1144 po Robercie. Oprócz listu do św. Bernarda, w którym błaga go o przybycie do Polski, mało co pewnego przechowało się po nim. Długosz ma go za rozpustnika i marnotrawcę; takie zaś fakta, jak: stosunki ze św. Bernardem, przyjaźń z komesem Piotrem Włastem, oraz Janem, arcy-biskupem gnie źnieńskim, współzałożycielem klasztoru Cystersów w Jędrzejowie, przedstawiają Mateusza w świetle korzystniejszem. Najwięcej rozgłosu zrobił biskupowi Wincenty Kadłubek, który trzem pierwszym księgom kroniki swojej nadał formę dyalogu po-mi ędzy Janem, arcy-biskupem gnieźnieńskim, i Mateuszem. Okoliczność, że czwarta księga dzieła Kadłubka nie ma formy dyalogu, przywiodła wielu badaczów, jak: Nakielskiego, Hartknocha, Rzepnic-kiego, Lelewela, Ossolińskiego, Lindego, Bielow-skiego i innych do mniemania, które przeszło do podręczników historyi literatury polskiej, że autorem trzech pierwszych części kroniki, noszącej imię Wincentego, był Mateusz Cholewa. Lelewel sądził, że Wincenty miał przed sobą przy układaniu trzech pierwszych ksiąg dzieła listy Mateusza i arcybiskupa Jana; mniemanie zaś swoje oparł na formie dwóch najdawniejszych wydań Kadłubka

Cholewiec.

Cholewiec, herb polski z nadania. — Na tarczy w polu błękitnem dwie srebrne klamry, między niemi złote działo wylotem ku górze. W koronie szlach. nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten wraz z nobilitacyą, na zasadzie prawa nabytego po r. 1836, nadany był d. 8-go marca 1842 r, przez

i na powadze komentatora kroniki z XV wieku, Ja- Fi*. 340. Cholewa I. (herby) na Dąbrówki. Nowe badania w poglądzie na autorstwo kroniki Wincentego godzą się z opinią świadectw starych: Boguchwała, Długosza, Miechowity,

Kromera i innych. Autorem całego dzieła jest Wincenty, który Mateusza i Jana wprowadził do dyalogu dla urozmaicenia formy lub dla oddania hołdu poważanym dygnitarzom kościelnym. — Ob. Le-

w. k. z.

1890).

And. S.

Ces. Mikołaja I Benedyktowi Tykelowi synowi Franciszka, wraz z potomstwem. — „Herbarz rod. szl. kr. Pols.“ Borkowski.

Cholijamb jest to wiersz jambiczny, z 6 stóp złożony, w którym w ostatniej stopie zamiast jambu stoi

trochej, lub spondej: ^    ^ —|^ | ^--

Wiersz ten, który wskutek nagłej zmiany rytmu przy końcu robi wrażenie potknięcia się (/oo>.óę— kulawy), używany był początkowo w utworach satyrycznych, mianowicie przez greckich poetów jam-bicznyeh: Hipponaksa i Ananiusza, którzy uważani są za jego wynalazców. Następnie w epoce aleksandryjskiej był używany w poezyi dydaktycznej przez Kallimacha, Apoloniusza i Babryusza. W bajkach tego ostatniego stanowi on przejście od wersyfikacyi, opartej na iloczasie, do akcentowej zasady wierszowania, gdyż stale przedostatnia zgłoska wiersza jest akcentowaną.—Z rzymskich poetów używali wiersza tego Catullus i Martialis.— (H. Gleditsch „Metrik der Griechen und Rómer“,

Em. K.

Cholina, synkalina, bilineuryna, ciało bardzo rozpowszechnione w przyrodzie organicznej, jest wodanem trójmetylooksyetyliny, OH.N(CH₃)₃.CH?.CH₂.OH.

Obok muskaryny znajduje się w muchomorze (Aga-ricus muscarius), w nasionach bawełny, w chmielu, a stąd i w piwie, w rozmaitych innych roślinach, w sokach organizmów zwierzęcych i w produktach ich rozkładu. Przez gotowanie z wodanem barytu wielu utworów zwierzęcych, jak np. mózgu, żółci, żółtka jaj ptasich i t. d. wytwarza się nieraz obficie. Syntetycznie, między innemi sposobami, otrzymana przez Wurtza działaniem trójmetyliaku na chlorohydrynę glikolową, skąd powyżej przytoczony wzór budowy. Ch. jest cieczą gęstą, posiada reakcyę silnie zasadową i tworzy sole, które trudno się krystalizują i po większej części są bardzo hygroskopiczne. Roztwór Ch-y przez gotowanie rozkłada się na trójmetyliak i glikol. Utlenienie przeprowadza Ch-ę w betainę, działanie kw. azotnego—w mu-skarynę. Ch. nie ma własności trujących. Zn-

Choios, mieszkańcy Peru, ob. Czołosy.

Chohlla, za czasów Korteza Churultecal, stolica departamentu t. im., w meksykańskim stanie Puebla, o 10 km. na zachód od Puebli, 2138 m. nad p. m., przy drodze żelaznej z Puebli do Atlixco. — Dziś miasto liczy zaledwie 9,000 m-cówT- lecz w epoce zdobywania Meksyku była to jedn i z największych i najbardziej kwitnących osad A:t:kówi zarazem stolica oligarchiczno-teokratycznej respubli-ki, która chwilowo była jednem z najsilniejszych państw Ameryki Środkowej. — Miało tu być do 150,000 m., świątyń zaś według podania tyle, ile dni w roku.—Jedna z takich świątyń, w kształcie piramidy o czterech tarasach (t. zw. teocatli), ma 54 m. wysokości, a 420 m. średnicy u podstawy i zbudowana jest z kamienia ciosowego, przekładanego warstwami gliny ubitej; na szczycie piramidy znajduje się platforma, mająca 4,200 m. □ powierzchni; wzniesiono na niej kościół katolicki Sta. Maria de los Remedios, otoczony cyprysami; rozciąga się stąd wspaniały widok na okolicę daleką od Oriza-by do Popocatepetlu i równiny Tlaxco.—Całe zresztą otoczenie miasta w pięciomilowej średnicy pełne jest zabytków dawnej kultury Azteków. Wogóle Ch. jest dziś jednem z porządniejszych miast Meksyku, zabudowane prawidłowo, posiada piękne plan-tacye agawy.

Chołm, miasto powiatowe w guberuii Pskowskiej, na prawym brzegu Łowati, przy uściu Kunji, 368 w. od Petersburga, 272 w. na południo-wschód od Pskowa, 5,468 m-ców(1891). Ch. należy do rzędu starszych miast tego kraju i wspominane jest w r. 1471 pod nazwą „Chołmskiego pogostu"; według wszelkiego prawdopodobieństwa był on warownią Nowogrodzian przeciw Litwie. — Podczas oblężenia Pskowa i Wielkich Łuk w 1580 i 1581 r. przez Stefana Batorego dwa oddziały wojsk jego zniszczyły miasto tak dalece, że w dwadzieścia lat potem liczyło zaledwie 157 dusz męskich. W 1737 r. Ch. wchodzi w skład wielkołuckiej prowincyi w gub. Nowogrodzkiej; w 1777 r. podniesiony do rzędu powiatowych w namiestnictwie Pskowskiem; w 1796 r., podczas organizacyi dzisiejszej guberniii Pskowskiej, zdegradowany do rzędu nadetatowych, wreszcie w 1802 r. ponownie powiatowym uczyniony. — Leżąc nad spławną rzeką, rozwija się ustawicznie, choć powoli; ma cerkwi 6 (trzy drewniane i trzy murowane) domów mieszkalnych blizko 900, prawie wyłącznie drewnianych; posiada szkołę powiatową, kilka szkółek elementarnych miejskich i prywatnych, szpital, więzienie, bank miejski.—Ludność jest prawosławna (prócz kilkudziesięciu katolików i protestantów, oraz stu-kilkudziesięciu żydów); trudni się głównie rolnictwem, oraz żeglugą; przemysł i rzemiosła słabo rozwinięte; za to handel bardzo ożywiony i stąd też Ch. uważany jest za ognisko handlowe na całej długości spławnej drogi Łowackiej.—Znajduje się tu główny skład produktów z odległej zwożonych okolicy, jako to: zboża, lnu, szmat, drzewa budowlanego i opałowego:—wszystko to przez Ło-wat’, Ilmen, Wołcbow, Ładogę i Newę idzie do Petersburga.—Powiat Chołmski graniczy zr gubernią Nowogrodzką i zajmuje 5.764 w. —Środkiem przeżyna go dopływ Ilmeńskiego jeziora Ło-wat’ z pobocznemi Łoknią i Kunią; jest to najniższa część kraju; odtąd ku zachodowi i wschodowi powierzchnia wznosi się nieznacznie, zwłaszcza ku wododziałowi Dźwiny Zachodniej, gdzie w niektórych punktach dosięga 240 m. Jezior drobnych mnóstwo; klimat surowy, mglisty; grunt mało urodzajny, sieją głównie len, owies, żyto i kartofle;— wszakże płody rolnicze, prócz owsa i lnu, nie zaspokajają potrzeb miejscowych; lasów wielka obfitość, gdyż stanowią one około 60°/₀ ogólnej powierzchni (sosna, jodła i brzoza); łąki dostarczają dobrego siana, które z powodu nizkiego stanu hodowli zwierząt domowych wywożą do Petersburga; przemysł bez znaczenia; handel, skupiony głównie w powiatowem mieście, polega na wywozie produktów miejscowych, zwłaszcza lnu, owsa i drzewa. Zaludnienie powiatu bardzo słabe, gdyż wynosi zaledwie około 72,000 mieszkańców, co daje niespełna 13 głów na Iw. □; prócz prawosławnych, stanowiących główne jądro ludności, znajduje

się około 1 ,000 protestantów, do 150 katolików i do 300 żydów.

Chołmecz, miasteczko w gubernii Mińskiej, powiecie Rzeczyckim, na prawym brzegu Dniepru i na trakcie do Czernihowa; około 1,000 m-ców, przystań na Dnieprze, cerkiew, kościół katolicki, gorzelnia. D. 31 lipca 1649 hetman, Jan Radziwiłł, pobił pod Ch. na głowę wojska kozackie pod wodzą Podobajły i Kryczewskiego.—-W 1775 r. został tu podpisany przez komisarzy polskich i russkich akt

And. S.

And. S

And. S.

rozgraniczenia ziem białoruskich.

Chołmogory, miasto powiatowe w gubernii Ar-Changielskiej, na wyspie Dźwiny Północnej, poniżej uścia Pinegi, 1,034 w. od Petersburga, a 70 w. na południo-wschód od Archangielska; 1,102 m-ców (1890). Okolica pagórkowata, dość malownicza, samo zaś miasto, błotniste i biedne, zabudowane staremi drewnianemi chatami; a jednak w XVII w. Ch. znajdowały się w stanie kwitnącym: tu bowiem ogniskowały się władze administracyjne obszernej krainy, tu przebywali wojewodowie i arcybiskupi, tu także zamieszkiwali bogaci kupcy russcy i zagraniczni. Wzrost i znaczenie Archangielska przywiodły miasto do upadku. Ch. sięgają odległych czasów i są prawdopodobnie osadą ezudów fińskich,— latopiscy ruscy przytaczają nazwę tego miasta poraź pierwszy w X stul.—należało ono do Nowogrodu, a z jego upadkiem dostało się carom moskiewskim, którzy mieli tu swych namiestników, później wojewodów. Kroniki russkie wspominają, że podczas najścia Polaków i Litwy w 1613 r. zbudowano na brzegu Dźwiny warownię dla obrony,— nieprzyjaciel pokazał się istotnie 6-go grudnia, lecz został odparty; warownia ta, jako nie czyniąca zadość wymaganiom, została przeniesiona później na inne miejsce. Biskupstwo prawosławne ustanowione zostało w 1682 r.; w 1707 r. przy organizacyi obwodu Dźwińskiego na gubernię—Ch. zeszły do rzędu osad (nocami.) i przyłączone zostały do powiatu Archangielskiego, lecz w 1780 podniesione do godności miasta powiatowego. Z gmachów zasługuje na uwagę pałac biskupi, w którym od r. 1741 z rozkazu cesarzowej Elżbiety więzioną była Anna Leopoldówna, dawna regentka państwa, i jej małżonek, Antoni Ulrych, wraz z dziećmi. Po śmierci rodziców pozostałe sieroty, z rozkazu cesarzowej Katarzyny II, odwieziono najprzód do Nowodźwiń-skiej twierdzy w Archangielsku, a następnie statkiem przez m. Białe do Bergen w Norwegii. Sobór założony 1685 r. jest obszerną świątynią i miejscem spoczynku zmarłych biskupów Ch-skich—prócz tego znajduje się tu żeński monaster, kilka cerkwi, dwie szkółki, szpital, garbarnie i t. p. Przemysł nieznaczny; handel polega na zakupie jarząbków, ryb i bydła rogatego przez chołmogorskich kupców, którzy produkta te wysyłają do obu stolic, otrzymując w zamian towary, miejscowej ludności niezbędne. Przystań na Dźwinie ma znaczenie podrzędne.— Powiat Chołmogorski najmniejszy w gubernii, zajmuje 14,731 w. □ (= gubernii Lubelskiej), mniejszą częścią na prawym, a większą na lewym brzegu Dźwiny. Powierzchnia wogóle równa, nizinna— na północo-zachodzie lekko pagórkowata;

grunt piaszczysty, miejscami gliniasty, dużo bagien. Z ziemi dobywa się piaskowiec, wapień i glina, z której wyrabiają wyborną cegłę. Powyżej Choł-mogor oba brzegi Dźwiny na długości 20 w. składają się z alabastru. Prócz Dźwiny, przepływającej powiat na długości 300 w. i całkowicie tu żeglownej, ważniejsze rzeki są: Pingisza, Pukszeńga i Pinega, z prawej Oboksza i Jemca z Wajmugą i Migrengą. Jezior do trzystu, z tych największe: Kowoziero, Tichoziero i Biełoje. Bagna ciągną się głównie na prawym brzegu rzeki. Lasy zajmują 60°/₀ ogólnej przestrzeni i składają się z jodły, brzozy i sosny—miejscami spotyka się osinę i olchę. Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo, hodowla bydła, rybołówstwo’’] i myśliwstwo. Rolnictwo, pomimo chłodnego klimatu i długotrwałej zimy, rozwija się dość pomyślnie, dzięki urodzajnej glebie, wymagającej niewielkiego użyźnienia; wszakże zboże nie wystarczą na miejscową potrzebę i dowożone bywa z południa, głównie z tego powodu, że ludnośó mało starania przykłada do uprawy roli i zasiewa tyle tylko, ile przypuszczalnie starczyć może plonu na jakie takie wyżywienie; sieją głównie żyto, jęczmień i owies. Znakomite są łąki tutejsze, dostarczające wonnej i pożywnej paszy dla bydła i zaopatrujące nawet dalszą okolicę. Temu zawdzięczać należy znakomity stan hodowli bydła rogatego. Piotr W., zauważywszy podobieństwo łąk tutejszych do holenderskich, sprowadził z Hollandyi kilkanaście sztuk bydła, które zaaklimatyzowało się znakomicie i wytworzyło rasę, znaną pod nazwą Ch-skiej, a wielce cenioną w północnej i środkowej Rossyi dla obfitości i dobroci mleka. Myśliwstwo daje ludności znaczny dochód—polują na wiewiórki, zające, kuny, lisy, niedźwiedzie, oraz na jarząbki, cietrzewie, dzikie kaczki, kuropatwy i t. p. Rybołówstwo dostarcza głównie łososi. Przemysł bez znaczenia, równie jak i rzemiosła. Ludność powiatu wynosiła w 1870 r. około 32,000, obecnie dochodzi do 45,000, składa się ona z prawosławnych wielkorossyan, liczba innych narodowości i wyznań nieznaczna i do 500 głów nie dochodzi (katolików około 50, roskolników ok. 300, protestantów ok. 30 i żydów do 100). W powiecie Ch-skim leży wioska Denisówka, w której urodził się poeta Łomonosow.

Chołmsoy, ród książęcy ruski. Protoplastą był Wszewołod, syn Aleksandra księcia Twerskiego, znanego z zatargu o tron wielko-książęcy z Iwanem Kalitą, wielkim księciem moskiewskim. Ch. byli udzielnymi książętami do końca XV w., to jest do czasu zdobycia Tweru przez wielkiego księcia Iwana III. Pochodzi od nich wiele szlacheckich rodów w Rossyi.—1) Daniło, syn Dymitra, bojar i wojewoda księcia Iwana III. W r. 1468 Ch. poraził na głowę Tatarów, pustoszących ziemię Muromską. W r. 1469. podczas wyprawy na Kazań, dowodził przednią strażą i przyczynił się do zawarcia korzystnego dla Rossyi pokoju i wyzwolenia jeńców, wziętyoh do niewoli przez Tatarów kazańskich w ciągu ostatnich lat 40. W r. 1471 Ch. wkroczył do ziemi Nowogrodzkiej, spalił Rusę, w potyczce 23 czerwca nad brzegiem jeziora Ilmen po-

J. Ł.

łożył 500 nieprzyjaciół, a resztę rozproszył, następnie ze strażą przednią ruszył ku Nowogrodowi. D. 14 go lipca oddział moskiewski, liczący niespełna 5,000 ludzi, spotkał się nad rz. Szełonią z 40-to tysięcznem wojskiem nowgorodzkiem. Zachęceni słowem i przykładem swego wodza, Moskwiczanie z okrzykiem „Moskwa!* rzucili się na licznego nieprzyjaciela i w zażartej bitwie odnieśli świetne zwycięstwo: 12,000 Nowogrodzian poległo, 1,700 dostało się do niewoli, między nimi i posadnik Borecki. W ręce Ch-ego wpadł wtedy i dokument, zawierający ugodę Nowogrodzian z królem polskim Kazimierzem Jagiellończykiem. Po tej bitwie Ch-ij, nie napotkawszy nigdzie oporu, spustoszył wsie aż do niemieckiej granicy. W roku 1472 brał udział w wyprawie na Krym. W r. 1473, na czele silnego wojska, wyruszył do ziemi Pskowskiej; zmusił mistrza inflanckiego i biskupa dorpackiego do wznowienia pokoju ze Pskowem. Warunki tego pokoju zabraniały Niemcom wstępu do ziemi Pskowskiej oraz przywożenia z Inflant do Rossyi miodu i piwa; zapewniały też wolne przejazdy kupcom. Mieszkańcy Pskowa ofiarowali Ch-emu 200 rubli i wysłali gońca do Iwana III z pismem dziękczyn-nem za łaskawą pomoc (1474). Lecz wielki książę powziął jakieś podejrzenia względem Ch-ego, bo wkrótce zażądał od niego przysięgi i zobowiązania, że dochowa mu wierności do końca życia i że nie będzie szukał służby za granicą. Prócz tego kilku bojarów dało na piśmie poręczenie, zobowiązując się, w razie zdrady ze strony Ch-ego, wnieść do skarbu 250 rubli. Iwan III na znak prawdziwego przebaczenia wyniósł Ch-ego do godności bojara. W r. 1477, podczas wyprawy na Nowogrod, Ch-ij na czele przedniej straży przeszedł po lodzie jezioro Ilmen i w ciągu jednej nocy zajął okolice Nowogrodu wojskiem. W r. 1480 odparł napad Tatarów krymskich. W r. 1487 d. 18 maja obiegł Kazań, 9 czerwca zdobył to miasto i wziął do niewoli hana Alegama, brata zaś jego przyrodniego, Mahmet Amina, w imieniu wielkiego księcia wyniósł na tron kazański; kilku książąt ukarał śmiercią. — 2) Książę Bazyli f 1524, bojar i wojewoda, syn poprzedniego, wyniesiony do godności bojarskiej w r. 1495. W r. 1500 poślubił córkę wielkiego księcia Iwana III, Teodozyę; w r. 1505 brał udział w wyprawie na Kazań; w r. 1506 po zerwaniu pokoju z Litwą został wysłany razem z Ja-kóbem Zacbarynem przez w. k. Iwana III na podbój ziemi Smoleńskiej; nie spotkawszy nieprzyjaciół w polu, Ch-ij dotarł do Mścisławia, kiedy zaś Litwini spalili Białą i zdobyli Dorohobuż, ruszył z Możajska ku Dorohobużowi. Starosta tameczny, Stanisław Kiszka, po kilku małych pomyślnych potyczkach, musiał jednak cofnąć się ku Smoleńskowi. W r. 1508 Ch-ij został zesłany na Bie-ło-oziero, gdzie umarł w więzieniu.

Chołojów, miasteczko w Galieyi, powiecie Ka-mionko-Strumiłow8kim, w okolicy lesistej i piaszczystej; około 3,000 m-ców—w połowie unitów-ru-sinów i w połowie żydów.    And- s-

Chołoniewski, waleczny rotmistrz jazdy pan-

Wielka Enc. ilustr. T. XII.

cernej, który w roku 1607, w bitwie pod Guzowem, stronę króla Zygmunta III poparł odważnie. Przyłożywszy się niemało do złamania szyków rokoszan, kilka mil rozproszonych ścigając aż do Iłży, zabrał wojewody Zebrzydowskiego i Macieja Smo-guleckiego wozy z ważnemi papierami, odkrywa-jącemi cały plan rokoszan, i królowi one doręczył.— „Encyklop. Orgelbranda* (Tom V).

Chołoniewski Stanisław, ksiądz (* 23 marca 1791—f 3 września 1846), kaznodzieja i publicysta niepospolicie utalentowany, urodził się w miasteczku Janowie (gub. podolskiej) z ojca, Rafała, miecznika koronnego, właściciela Janowa i ośmiu wsi, z matki Katarzyny z Rzyszczewskich, młodo i nagle zmarłej wskutek zapalenia się sukni. Wykształcenie pobierał w domu pod kierunkiem Stefana Wit-wickiego, byłego rektora szkół Winnickich; studya uniwersyteckie odbył w Wilnie, uczęszczając głównie na wykłady prawa. Powróciwszy do domu, gospodarstwem zajmował się mało, a natomiast dużo czytał, mianowicie książek francuskich, robiąc z nich obszerne wypisy w tymże języku; w polszczyźnie, którą posługiwał się rzadko, popełniał wielkie błędy. W r. 1811 był we Lwowie, a w następnym w Petersburgu, gdzie powziął zamiar poświęcenia się służbie państwowej. Nie tak rychło jednak przyprowadził go do skutku, gdyż dopiero w r. 1816 zostawszy szambelanem dworu i mając w perspektywie uczestnictwo w ambasadzie rossyjskiej w Berlinie, zaczął się przygotowywać do swych obowiązków w biurze ministra Capo dlstria. Zaznajomiony i zaprzyjaźniony z najznakomitszemi osobami stolicy, zapisał się Ch. do loży masońskiej „Les ainis reunis", lubo już wtedy miał pewne skrupuły w tym względzie jako katolik. W r. 1818 był w Warszawie, w charakterze swoim urzędowym, poczem otrzymawszy urlop, udał się przez Wiedeń do Paryża, gdzie bywał w towarzystwach, między innemi zapoznał się ze sławną panią Swie-czyn, a także dopełniał braki swego wykształcenia. Szczególniej wpływ nań silny wywarły kazania słynnych kaznodziejów, z pomiędzy których Freyssmoiis i Lamennais stali się jego osobistymi znajomymi. Pobyt za granicą przeciągnął się do r. 1819. Z Paryża pojechał Ch. do Wiednia, gdzie się zaznajomił w salonach Rozalii Rzewuskiej z Fryderykiem Schleglem. Z Wiednia zrobił wycieczkę do Grazu, aby się widzieć z dawnym dobrym przyjacielem, poetą romantykiem w sutannie, Wernerem, z którym wybrał się do Wenecyi i Padwy. Dopiero wiadomość o chorobie ojca przyśpieszyła powrót do kraju. Po śmierci ojca zająć się musiał gospodarstwem; ale zajęcia te nie zadawalniały go bynajmniej. Siostra jego, Cecylia, została zakonnicą, a to nasunęło mu myśl poświęcenia życia swego Bogu. Znowu wybrał się do Wiednia r. 1821, by u księży Redemptorystów odbyć rekollekcye i dalszy los swój ustalić. Myśl obrania stanu duchownego ugruntowała się w Ch-im. Ale poprostu wstąpić do seminaryum, by systematycznie przejść nauki, nie chciał, z powodu słabego zdrowia: postanowił prywatnie wyuczyć się dobrze łaciny i po

99

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

P. Chin

znać filozofię. Latem jeździł do wód, resztę roku przepędzał w Wiedniu, już-to ucząc się, doskonaląc w języku polskim, już-to bywając w teatrze lub w towarzystwie. Tak upłynęły trzy lata. W jesieni 1824 wrócił do Janowa, gdzie znowu trzy lata mu zbiegły; żywo się w tym czasie interesował sprawami religii, a mianowicie jubileuszem kościelnym, który w r. 1826 na Podolu uroczyście był odprawiany. Wreszcie w maju 1827 wyjechał wraz z Henrykiem Grocholskim do Rzymu, zatrzymując się w wielu miejscowościach, tak, że dopiero w końcu października stanął w wiecznym grodzie. Wstąpił tu do akademii duchownej, a prócz wykładów biorąc lekcye prywatne, zrównał się wkrótce w naukach ze swymi towarzyszami i już w r. 1829 pierwszą mszę na grobie Apostołów w podziemiach kościoła św. Piotra odprawił. Pozostał jednak w Rzymie aż do końca r. 1832; w tym czasie poznał Mickiewicza i rozmowami swemi niemało wpłynął na rozwinięcie uczuć religijnych w poecie naszym. Za powrotem w strony rodzinne, staraniem biskupa kamienieckiego, Mackiewicza, został Ch. wyniesiony do godności dziekana katedralnego w Kamieńcu i zajął się z gorliwością wielką kaznodziejstwem. Talent, poparty gruntownem wykształceniem, zjednał mu serca. Całą działalność kaznodziejską Ch-go dzieli ksiądz Badeni na dwa okresy: „w pierwszym, żywo mając przed oczyma harmonijną całość zaczerpniętej w Rzymie wiedzy teologicznej, odsłaniał przed słuchaczami piękności jej tajniki, kładł główny nacisk na szerzenie najdokładniejsze prawd wiary; w drugim, obejmującym mniej więcej ostatni dziesiątek lat życia, zbliżywszy się bardziej i głębiej poznawszy społeczeństwo, dla którego pracował, jego wady, potrzeby, wstępnym bojem na te wady uderzał, potrzeby i choroby serca analizował, jako doświadczony już lekarz, i podawał na nie praktyczne ewangieliczne lekarstwo⁴⁴. W pierwszych latach nauka Chrystusa „nieco szkolnie podawana, nie zrosła się jeszcze tak z życiem, jak później; dosięgnąć i przeniknąć nie mogła najskrytszych zakątków serca ludzkiego". „Różnica ta tembardziej w oko wpada, że z biegiem lat i zewnętrzna szata, styl, obfitość i dobór zwrotów i wyrażeń, stosując się do treści, coraz bogatszą i barwniejszą się staje; jednocześnie uczucie, z początku jakby umyślnie tłumione, coraz szerszą rzeką się rozlewa; wyobraźnia, zbyt lękliwie w karbach trzymana, większą zdobywa sobie wolność; a tak nieco może suche przez czas pewien kazania i homilie, nabrawszy ciała, życia i ognia, z inną zupełnie siłą w zwartych szeregach nacierają na grzechy, wady, pokusy, w innem świetle i blasku roztaczają wspaniały obraz dogmatów wiary". Za życia Ch. kazań swoich nie drukował, prócz jednego: „Nauka przy pogrzebie J. W. Michała Grocholskiego, miana w Strzyźawce" (Berdyczów 1833); dopiero późno po śmierci w r. 1888 wyszły one w 2 tomach w Krakowie, W piśmiennictwie wystąpił Ch. naprawdę dopiero w 1842, wydając w Wilnie tłómaczenie dzieła ks. Jana Emanuela Veitha, kaznodziei kościoła katedralnego w Wiedniu, p. t. „Narzędzia męki Chystusowej⁴⁴, W rok potem tam-

że ogłosił przekład dzieła tegoż autora p. t. „Słowa nieprzyjaciół Chrystusa". Prócz tego dokonał jeszcze wielu innych przekładów, które albo wcale nie zostały ogłoszone drukiem, albo wyszły dopiero po śmierci Ch-go. Największego rozgłosu nabrało jego nazwisko, gdy r. 1842 w „Athenaeum", wydawanem przez Kraszewskiego, wyszłajego powieść fantastyczno - allegoryczna p. t. „Sen w Podhor-cach“, wymierzona przeciw wyuzdaniu fantazyi i uczucia, zarówno w pismach romantycznych krańcowych, jak i w życiu. Oryginalny, jakkolwiek niezawsze jasny i przejrzysty sposób pisania, wielka siła chorobliwej nieco fantazyi, ważność poruszonych tematów—nadaje temu niezwykłemu bądź-co bądź utworowi wybitne w dziejach piśmienictwa znaczenie. O wiele mniejszą wartość literacką i myślową posiadają „Dwa wieczory pani starościny olbromskiej⁴⁴ wydane r. 1843 w Wilnie; jest to dość ciężko prowadzona polemika przeciw uroszcze-niom i słabości czystego rozumu, filozofii, mody i t. d. w formie allegorycznej opowieści. Jakkolwiek nieprzyjaznym był Ch. względem ówczesnego ruchu filozoficznego, nie połączył się jednak z ko-teryą „Tygodnika Petersburskiego", a na „Mieszaniny obyczajowe" Henryka hr. Rzewuskiego patrzył z oburzeniem. Wogóle wyrozumiałość i umiarkowanie w sądzeniu przeciwnych sobie poglądów cechowały Ch-go. Widać to z jego artykułów pomieszczonych w „Athenaeum", w „Pielgrzymie" i „Bibliotece Warszawskiej" jako to: „Kilka słów o polemice chrześciańskiej", „O wpływach racy o-nalizmu na tegoczesną literaturę i kunszta", „O stylu pod względem psychologicznym", „Komentarz na dewocyę p. Kunickiego". Podobnyż charakter mają „Odpowiedzi ks. S. Ch-go na dwa pytania: 1) co znaczy słowo: postęp ludzkości w duchu nauki Chrystusowej? 2) jak zabezpieczyć sobie zbawienie w stanie małżeńskim?" wydane po śmierci autora w Wilnie r. 1847. Spraw obyczajowych dotykają rozprawy w formie powieściowej nakreślone: „Artykuł nadesłany" (drukowany r. 1846), „Proroctwo Józefa de Maistra w Petersburgu przesłane Janowi Potockiemu r. 1810, sprawdzone w Uladówce r p. 1841“ (drukowane dopiero w r. 1890 w zbiorku zatytułowanym: „Obrazy z galeryi życia mego". Szereg drobnych rozprawek oraz wierszy obejmują „Pisma pośmiertne", wydane w dwu tomikach 1851 r. Za życia Ch. był wysoko ceniony, jako człowiek, kaznodzieja i pisarz, po zgonie zapomniano o nim na czas długi; dopiero w naszych czasach zwrócono pilniejszą nań uwagę. Dr. Antoni Rolle r. 1878 artykułem swoim „J. I. Kraszewski i ks. St. Chołoniewski", opartym na niewydanej kore-spondeneyi, wskrzesił jego pamięć, a następnie całą tę korespondencyę wydrukował w „Niwie" 1888; ksiądz JanBadeni, któremu dostała się do rąk obszerna rękopiśmienna spuścizna po Ch-im, napisał r. 1889 obszerny jego życiorys (380 str.), postarał się o wydanie „Kazań", o przedruk „Snu w Podhorcach" (1889), wydał „Obrazy z galeryi źyoia mego" (1890), gdzie oprócz przedruku „Dwu wieczorów starościny olbromskiej", pomieścił dwa artykuły wydobyte z rę-kopismów.

Chołopienicze, miasteczko w gub. Mińskiej, powiecie Borysowskim, na drodze z Witebska do Bo-rysowa, posiada cerkiew, kościół parafialny, szpital, dwa żydowskie domy modlitwy, bazar i około 1,200 m-ców, przeważnie żydów. Po zniszczeniu Borysowa w czasie wyprawy Napoleona I, przeniesiono tu szkołę powiatową w 1813 r», która istniała

And. S.

długość 155 w.

Chomanowski Jan Nepomucen (* d. 1 maja 1818 r. w Kaliszu—f w r. 1868 w Warszawie). Artysta dramatyczny i reżyser teatrów Warszawskich. Jeden z licznych wychowańców Chełchowskie-go, u którego był początkowo woźnicą. Rozpoczął zawód w Kaliszu, 1 kwietnia 1834 roku, w sztuce p. t. „Dwaj więźnie z galer“ i okazał talent w rolach charakterystycznych i dramatycznych. Następnie z trupą Chełchowskiego grywał w Płocku i w Lublinie. Do Warszawy przybył w r. 1838 i tu, po wystąpieniu w dramacie „Estella", przyjęty w poczet artystów. W ciągu 28-letniej działalności na warszawskiej scenie stworzył Ch. poważny zastęp ról, tak w dramacie, tragedyi, jako też i w komedyi. Z celniejszych wymieniamy: Starostę, w tragedyi A. Małeckiego p. t. „List żelazny"; Rudobrodego, w dramacie Wiktora Hugo, tło-maczenia Kaz. Kaszowskiego p. t. „Burgrafowie“; Portosa, w dramacie Alex. Dumasa „Muszkietero-wie“, Dagoberta, w „Tułaczu". Był nieocenionym stryjaszkiem w „Ślubach panieńskich" Fredry, Majorem w „Damach i Huzarach", kapitanem w „Opiece wojskowej" St. Bogusławskiego. Potężnej budowy, olbrzymiego organu, umiał być jednak rzewnym, poczciwym stryjaszkiem, równie jak ener-

bożego.

czył.

7:^1

Fig. 311 Chemąto (herb).

ski).

w Ch-ach do 1831 r.

Chołuj, 1) Ch. niewielkie miasteczko w gub. Mińskiej, powiecie Ihumeńskim, nad Swisłoczą; cerkiew, kościół katolicki filialny, należący do kość. parafialnego w S wiało czy.—2). Ch., słoboda w gub. Włodzimierskiej, powiecie Wiaźuikowskim, nad Tezą, niedaleko od jej uścia do Klaźmy. Mieszkańcy trudnią się malowaniem obrazów świętych, na tak zwany sposób Suzdalski—przyczem jeden maluje głowę, drugi ręce, inny odzież, nogi i t. d. Ikony te roznoszą po całej Rossyi „ofenie"—którzy zarazem trudnią się handlem perkalikami, wyra-bianemi w gub. Włodzimierskiej. Ci wędrowni kramarze mają w Ch-ju główną stacyę dla całej gu-bernii, tu na pięciu jarmarkach zaopatrują się w towar, brany na rachunek od fabrykantów i większych kupców; tu też ustanawiają termi-ua uiszczania należności i dopełniają ostatecznych porachunków.—Zakupy roezne dokonywane przez ofe-niów dosięgały niekiedy 700 tysięcy rubli. And- s-

Chołunica, 1). Ch. lewy dopływ Wiatki, w gub. Wiackiej, powiecie Słobodzkim, długi 120 wiorst, średnio 30 s. szeroki, bieg kręty, brzegi nizkie, błotniste; podczas wyższego stanu wody podatny do spławu; uście wprost miasta powiatowego. Nad nim leży Chołunicki zakład żelazny. — 2). Ch. Czarna—Czerno-chołunica, lewy dopływ Wiatki, w gub. Wiackiej, powiecie Słobodzkim; na wiosnę przy wyższym stanie wód spławny i żeglowny, brzegi lesiste, pustynno, prawie niezamieszkałe—

And. S.

gicznym i rubasznym majorem. Każda z jego ról była opracowana sumiennie. Stawiano go za wzór pracowitości i zamiłowania w zawodzie. Od roku 1861 do 1864 prowadził rezyseryę dramatu i koine-dyi i byłby ją i nadal zatrzymał, gdyby nie obłąkanie, a potem śmierć rychła w szpitalu św. Jana

W. Rap.

Chomanowski Jan, (* około 1846 w król. Pols.— f 1865 w Paryżu), skrzypek, uczeń prof. Massar-ta w Paryżu. Po ukończeniu studyów został mianowany członkiem orkiestry wielkiej opery paryskiej, i na tern stanowisku wkrótce życie zakoń-

A. Pol.

Chomąto, herb polski. Na tarczy w polu srebr-nem chomąto czyli jarzmo drewniane, ukośnie położone ku lewej stronie. W koronie szlach. nad hełmem toż samo. Herb ten otrzymał Dersław z Cygiem-bergu, pochodzący z Pomorza; potomkowie jego jednak używają herbu tego nieco odmiennie, bo w czerwonem polu srebrne chomąto a nad zamkniętym hełmem bez korony czapka czeska z bindą i podszewką czerwoną, na czapce zaś chomąto jak w tarczy, przystrojone ośmiu pa-wiemi piórkami. — Herbem tym pieczętują się: Cygiem-bergowie, Czadlińscy vel Sa-dlińscy, Bachlińscy, Kny-bowscy, Krzykowscy, Mary c u szowie, Cygiemberg -Orłowscy z Orła, Sudlińscy, Suchostrzyccy, Wulkowscy, Zalewscy. — (Niesiecki, Borkowski, Dr. Piekosiń-

w. k. z.

Chomel, nazwisko rodziny lekarskiej francuskiej, której wybitniejszymi członkami są: Piotr Jan Chrzciciel Ch. (* w Paryżu r. 1671—f 1740), zajmował się gorliwie botaniką, był lekarzem królewskim, członkiem Akademii umiejętności i dziekanem paryskiego wydziału lekarskiego. Założył w Paryżu na przedmieściu św. Jakóba ogród, w którym hodował rośliny lekarskie, o nich oraz o ich własnościach miewał odczyty, 3 których powstało dzieło p. n. „Abrege de 1’histoire des plantes“ (Paryż 1712—1725, 3 tomy), cieszące się powodzeniem wielkiem i wielokrotnie później jeszcze wydawane. — Jan Chrzciciel Ludwik Ch. (* około r. 1700—f 1765), syn poprzedzającego, był również lekarzem królewskim (1732) i dziekanem wydz. lek. paryskiego (1754). Z prac jego przytaczamy: I. „Lettre... sur les maladies des bestiaux“ (Paryż 1745) i 2, „Essai snr 1’histoire de la medecine en France" (tamże 1762). — Najsławniejszym z całej rodziny był August Franciszek Ch. (* w r. 1732 — f w Paryżu w r. 1859), bratanek poprzedzającego. Kształcił się na wydziale lekarskim w Paryżu, w r. 1813 doktoryzował się z rozprawą „Essay sur le rhumatisme" i bardzo szybko doszedł do znaczenia, po części dzięki zdolnościom i nauce rzetelnej, po części też dzięki stosunkom,

które umiał zręcznie bardzo wyzyskiwać. Będąc zaniu. W nagrodę wierności otrzymał Ch. najprzód już lekarzem nadwornym króla Karola X i księżny starostwo Zwoleńskie, a po śmierci ojca województwo

Mazowieckie (27 marca 1706) i rozpoczął okres posług dyplomatycznych. Jeździł do Kijowa dla wyproszenia u cara Piotra W. pomocy dla Augusta II; w r. 1712 odbył poselstwo do Stambułu, gdzie skutkiem zabiegów Karola XII został uwięziony. Po upadku sprawy Leszczyńskiego powrócił do kraju, trzymał stronę króla w zatargu z konfederacyą Tarnogrodz-ką, traktował z nią nawet jako komisarz Augusta II. Po rozwiązaniu konfederacyi odbył podróż do Rzymu; po powrocie jeździł w r. 1719 w poselstwie do Petersburga, skąd dopiero w marcu r. 1721 wyruszył. W r. 1725 został marszałkiem nadwornym koronnym, 11 października r. 1726 hetmanem polnym koronnym, przyczem nie przestał trzymać województwa Mazowieckiego. Umarł w Drohobyczy, pochowany w klasztorze jezuickim własnej fundacyi w Samborze. Z żony, Doroty Tarłówny, podkaucle-rzanki koronnej, potomstwa niezostawił.—(Bartosze wicz w „Enc. Org.u V, 444).

Chomętowski Władysław (* 1829—f w maju 1876), badacz historyczny i belletrysta, urodził się we wsi Ussarzewie; początkowe nauki pobierał w domu, dalsze w Sandomierzu, gdzie mieszkał u ówczesnego inspektora, późniejszego biskupa, Józefa Juszyńskiego; gimnazyum ukończył w Warszawie, poczem własną pracą i pilnością uzupełniał braki wykształcenia. Od lat najwcześniejszych za-

Dr. J. P.

Orleańskiej, oraz praktykiem baidzo wziętym w kołach arystokratycznych paryskich, w r. 1827 otrzymał katedrę medycyny wewn., nie drogą konkursu, obowiązującą we Prancyi, lecz na mocy rozporządzenia królewskiego. Tak samo poprzednio już w r. 1823, głównie dzięki wpływom przemożnym, został członkiem Akademii medycznej, a później (r. 1830) otrzymał krzyż Legii honorowej. Pomimo, że drogą niezupełnie prostą doszedł do profesury i kliniki, przyznać mu trzeba, że był profesorem bardzo dobrym i jednym z pierwszych klinicystów swego czasu. Główna zasługa jego polega na tem, że gruntownie zmienił na lepsze sposób nauczania klinicznego. Poprzednicy jego zwykle ograniczali się do wykładów ogólnych, mało zwracając uwagi na przedstawianego uczniom chorego, który służył im tylko za przypadkowy powód do wygłoszenia nauki o tej lub owej chorobie. On przeciwnie, w czasie lekcyi swych przeważnie zajmował się chorym, wobec uczniów wypytywał go i badał nadzwyczaj starannie i sumiennie, tłóma-czył każdy znaleziony objaw chorobowy, oceniał jego wartość rozpoznawczą, i umiał rzecz swą tak poprowadzić, że zanim z ust profesorskich wyszła dyagnoza ostateczna, każdy ze słuchaczy był już zdolnym taką samą postawić. Sposób ten pedagogiczny, dziś ogólnie przyjęty, wówczas był nowością i zjednał młodemu profesorowi wielkie i słuszne uznanie wśród słuchaczów, zmuszając zarazem starszych kolegów do naśladowania. O ile był wybornym profesorem i pierwszorzędnym praktykiem, o tyle jako pisarz był miernym tylko. Dzieła jego są blade, niewyraźne, czuć w nich brak spójności; gdy chodzi o postawienie wniosków ogólniejszych, autor waha się bezustanku, nareszcie wypowiada zdania zdumiewające nieraz brakiem zasad ustalonych i poglądów jasno spformułowa-nych; napróżno szukamy tam tej pewności siebie, tej ścisłości w rozpoznawaniu choroby i stawianiu wskazań leczniczych, któremi Ch. błyszczał jako profesor i jako praktyk. Pisywał bardzo wiele; tu wymieniamy tylko kilka prac obszerniejszych: 1. „Elemens de pathologie generale" (Paryż 1817);

2. „Traite des fievres et des maladies pestilentielles44 (tamże 1820); nakoniec 3. „Leęons de cliniąue me- i dicale" (Paryż 1834—1840, 3 tomy).

Chomętowski Stanisław (* 13 grudnia 1673 —f 1 września 1728), herbu Lis, wojewoda mazowiecki, hetman polny koronny. Syn Marcina (f 1706), łowczego Sandomierskiego, w końcu wojewody Mazowieckiego, i Wierzbowskiej, wojewo-dzianki Sieradzkiej, urodził się w Łasku; 29 września r. 1697 otrzymał starostwo Radomskie, później Drobobyckie i Złotoryskie; na widownię polityczną wystąpił za najazdu Karola XII. W r. 1704, gdy zawiązała się w obronie Augusta II konfederacya Sandomierska, połączyły się z nią dwie dywizye wojska kwarcianego, którym marszałkowa! Ch. Uganiał się za Szwedem i oświadczającymi się za królem Leszczyńskim rodakami, dopóki z rozkazu Augusta II konfederacya wojskowa nie uległarozwią-

w. s

.A

*-S-

4;

ąm

UH-;:

m;, ;■

im

f-'

Fig. 342. Chomętowski Władysław.

miłowany w literaturze, jej się następnie poświęcił, rozpoczynając od trzech wierszowanych legend, wydanych w Warszawie r. 1846 pod pseudonimem Władysława Korwina; „Poezye wtrzech obrazach". Po znacznej przerwie wrócił do wierszy oryginalnych i tłómaczonych, zamieszczając je w „Zabawach umysłowych dla młodego wieku⁴⁴, wydawanych przez Józefę Śmigielską w Warszawie roku 1861, w „Rozrywkach dla młodocianego wieku" Prusza-kowej, w „Kółku domowem" Śmigielskiej i Borkowskiej, w „Bibliotece Warszawskiej⁴* i w „Ty-

(1864), „Pamięt. Tow. lek. warsz.“ (1865—1876), „Gaz. lek.* (1866—1873) i „Klinika“ (1870).—Por. życiorys podany przez Z. Dobieszewskiego w „Kło-

gódniku Ulustrowanym“. „Legendy polskie" wydane r. 1862 zakończyły cykl utworów rymowanych. Zwrócił się potem Ch. do powieści historycznej i drukował w „Kółku domowemu obrazek z wieku XIV p. t. „Władysław Biały, książę gniewkowski" Otrzymawszy w r. 1861 posadę bibliotekarza po łączonych zbiorów naukowyoh ordynacyi Krasiń skich i Konstantego Świdzińskiego, zajął się ba daniem źródeł historycznych rękopiśmiennych i roz począł w r. 1868 wydawnictwo „Biblioteki Ordy nacyi Krasińskich". W pierwszym jej tomie po mieścił nieznany do owego czasu ułamek kroniki bezimiennej i dyaryusz sejmu piotrkowskiego z 1565 r.; w trzech dalszych „Akta podkanclerskie Prań- ; ciszka Krasińskiego z lat 1569 do 1573". Gdy fundusz na Bibliotekę wskutek śmierci Władysława hr. Krasińskiego przestał wpływać, Ch. z zapisu Świdzińskiego zaczął wydawać 1874 „Muzeum Konstantego Świdzińskiego⁴*. Tom 1-szy zawiera ko-respondencyę Jana Karola Chodkiewicza, drugi (r. 1876) „Materyały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, poprzedzone wiadomością o życiu i pismach Jana Ostroroga, wojewody poznańskiego”. Obok tej pracy wydawniczej, bardzo mozolnie i sumiennie uskutecznionej, Ch. ogłosił z rękopismów „Dziennik Jana Stanisława Jabłonowskiego" (1865), „Pielgrzymki do Ziemi Świętej i sąsiednich krain" (1874; mieszczą się tu wyciągi i streszczenia z podróży Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła i Tomasza Stanisława Wolskiego); „Pamiętnik Feliksa hr. Łubieńskiego" (1876), obejmujący okres czasu 1777—1813. Opracował nadto „Dzieje teatru polskiego do r. 1750“ (Warsz. 1870), „Stanowisko praktyczne dawnych niewiast" (tże 1872). W formie powieściowej, lubo z przewagą treści faktycznej nad fantazyjną, napisał: „Książę Krzysztof Zbaraski, koniuszy koronny" (t-że 1865), „Przygody księcia Marcina Lubomirskiego" (t że 1867), „Synowie hetmańscy" (t-że 1877, dwa tomy). Wreszcie wspomnieć należy o znalezionych przezeń w bibliotece ord. Krasińskich i ogłoszonych w Sprawozdaniach komisyi językowej Akad. Umiejętności „Zabytkach języka polskiegou (1877). Metodycznie przygotowanym do pracy historycznej nie był, więc usterki w wydawnictwach popełniał; jako pisarz dobrze władał językiem i stylem.

■w

Fig. 343. Chomętowski Stanisław.

t. XXXII, nr. 816, i „Słownik lek. pols. Koś-

sach"

Dr. J. P.

mińskiego" str. 66 i 67, gdzie jest spis szczegółowy prac jego.

P. Chm.

Chomiakow Aleksy syn Stefana (* w Moskwie 1 maja 1804 — f 1860 r. w październiku). Z ojca i matki, z domu Kirejewskiej, należał do starożytnych rodów szlacheckich. Otrzymawszy bardzo staranne wychowanie domowe, wstąpił do uniwersytetu moskiewskiego, gdzie kursa w 18 r. życia ukończył, po czem, młodzieńczym uniesiony zapałem, chciał uciekać za granicę, aby wziąć udział w wojnie o niepodległość Greeyi. Zamiar ten mu Bię nie udał, a natomiast ojciec go oddał do pułku kirasyerów, konsystującego w Nowoarchan-gielsku w Chersońskiej gubernii, i poruczył opiece dowódzcy pułku, hr. Osten Sakena, który młodzieńcem zaopiekował się jak własnym synem. Naczelnik i opiekun Ch-wa w relacyach o nim bardzo pochlebnie się wyraża o fizycznem, moralnem i duchowem jego wychowaniu, utrzymując, że pod tym względem Ch. należał do fenomenów i że Chomętowski Stanisław (* w Gortatowicach wciągu całego życia swego nie widział młodzieńca,

pod Rawą w maju r. 1838—f d. 26 stycznia r. 1891), psychiatra polski. Ukończywszy nauki gim-nazyalne w Warszawie (1856), zapisał się do Akademii medyko-chir., lekarzem został w 1862, poczem wyjechał na rok za granicę, by się wydoskonalić w nauce chorób nerwowych i umysłowych. Powróciwszy do Warszawy, w r. 1864 został asystentem w szpitalu św. Jana Bożego, a w następnym otrzymał jako ordynator oddział własny; na stanowisku tern pozostawał do śmierci. Przysłużył się

posiadającego tak wszechstronne i gruntowne wykształcenie, jak nowy jego podwładny. Nie pociągał go zmysłowy kierunek ówczesnej poezyi: wszystko w nim było wzniosłe, duchowe, moralne. Siłę woli posiadał tak wielką, jak człowiek dojrzały, zahartowany w ciągu wielu lat w walce z życiem. Wśród rówieśnej młodzieży wyróżniał się głęboką religijnością i surowem przestrzeganiem wszelkich przepisów kościelnych, co jest tern godniejszem uwagi, że w młodem pokoleniu ówczesnem poja-społeczeństwu pizez założenie w Warszawie pierw- wiło się wielu wolnomyślnych, którzy na przepisy szego zakładu prywatnego dla chorych nerwowych kościoła patrzyli jak na niepotrzebny dodatek, usta-i umysłowych. Pozostawił spory poczet prac nau- nowiony dla ciemnego motłochu. Pomimo małego kowych mniejszych rozmiarów, odnoszących się wzrostu i słabej na pozór budowy ciała, silę posia-przeważnie do chorób umysłowych, znaleść je mo- dał nie małą, a pod względem znoszenia bólów fi-żna w wydawnictwach następujących: -Tygod. lek.u zycznych i wszelkich niewygód, których nie unikał

E. S.

lecz owszóm zdawał się ich szukać, okazywał cierpliwość prawdziwego Spartanina. Przytem wszyst-kietn jeździł wybornie konno i przesadzał przeszkody wysokości dorosłego człowieka. — Pod komendą hr. Osten-Sakena służył Ch. około roku, poczem był przeniesiony do konnego pułku lejb-gwardyi. W r. 1825 wziąwszy dymisyę w stopniu oficera, udał się za granicę i czas dłuższy przepędził w zupełnem odosobnieniu w Paryżu, gdzie zajmował się malarstwem i pisał tragedyę „Jermak” (wyszła w r. 1832). W powrocie do ojczyzny zwiedził Słowiańszczyznę zachodnią i zapoznał się z duchem i językiem Czechów, Słowaków, Słoweńców i Chorwatów. Gdy w r. 1828 Rossya wypowiedziała wojnę Turcyi, Ch. wstąpił znowu do wojska i brał udział w kampanii; po zawarciu zaś pokoju wziął powtórnie dymisyę, zamieszkał w Moskwie i, wolny już od wszelkich obowiązków publicznych, oddał się całkowicie literaturze. Do okresu tego należą: tragedya „Dymitr Samozwaniec⁴⁴ (Moskwa 1833), dzieło o bogatej treści, napisane wzniosłym językiem poetycznym, i poezye liryczne „Cthxotbo-peHia⁴⁴ (tamże 1844, drugie wydanie 1861), które imię jego rozgłosiły i za granicą. Był on głównym przedstawicielem tego kierunku umysłowego, który nazywano Słowianofilstwem (ob.,) Świadczą o tern liczne jego rozprawy treści teologicznej, historycznej i filozoficznej, które, począwszy od trzeciego dziesiątka w. b., ukazywały się w rozmaitych dziennikach moskiewskich. Utwory jego poetyczne i rozprawy odznaczają się nastrojem liberalnym i gorącym, nieraz krańcowym, choć prawdziwym patryotyzmem, który, odrzucając wszystko, co obce, dobre widział tylko w ojczyźnie, a w rozwoju potęgi Słowiańszczyzny upatrywał początek nowej ery dziejowej świata. — Poglądy te wypowiedział najja-skrawiej w swem „IIocJiaHie ktj CepÓaMŁ H3i> Mo-ckbłi⁴⁴ (Lipsk 1360 r.) — Ch. oprócz tego brał udział w różnych przedsiębiorstwach przemysłowych i był nader czynnym współpracownikiem czasopisma „8K0H0MnuecKi2 yKa3aTejih“ W latach 1844— 45 zwiedził całą Europę, a wyniki swoich spostrzeżeń ogłosił w czasopiśmie „Pyccna Bech^a¹⁴, w którem od r. 1856 był stałym i pilnym współpracownikiem. W r. 1857 został członkiem Akademii nauk i w wydawnictwach jej ogłosił między innemi bardzo ważne porównania wyrazów russkich z sanskryckiemi. — Pozostałe po nim dzieło o historyi powszechnej pełne jest także kombinacyj lingwistycznych.—Zbiorowe wydanie pism jego, rozpoczęte w r. 1861, wyszło w 4 tomach, i powtórnie w 1868.—Pracował Ch. nieustannie aż do końca życia swojego, które przecięła mu cholera.

Chomik, ob. Sk-rzeczek.

Chomiński Franciszek Ksawery (f 1809), herbu Poraj, wojewoda Mścisławski. Kilku Cho-mińskich wybitniejszą na Litwie zajmowało pozycyę: Ludwik (f 1739) był starostą Oszmiańskim, 8 lipca r. 1737 mianowany pisarzem wielkim Lit., Michał, biskup eleuzyński, sufragan żmudzki, 21 czerwca r. 1788 również objął pisarstwo, z którego rezygnował w r. 1790. Franciszek, najmłodszy z czterech braci, był domownikiem Michała Ogińskiego, hetmana wielkiego Lit.; zarządzał jego dobrami; dowodził brygadą Petyhorską, stojącą w Pińsku; był posłem Pińskim na sejm r. 1782; został później generałem majorem pierwszej dywizyi Litewskiej i starostą grodowym Pińskim. Podejmował króla w r. 1784 w Pińsku; na sejmie grodzieńskim obrany marszałkiem sejmowym, za zasługi otrzymał order Orła białego. W r. 1786 marszałkowa! trybunałowi litewskiemu, 31 maja r. 1788 po Billewiczu otrzymał województwo Mścisławskie. Po upadku rzeczypospolitej doświadczył wielu klęsk. Umarł w Wilnie; z żony Zofii Tyzenhauzówny, synowicy podskarbiego Antoniego, potomstwa nie zostawił. Wyszły z druku „Mowy⁴⁴ jego (Warszawa 1784). Układał wiersze na cześć Stanisława Augusta i hetmana Ogińskiego; przekłady jego: zHoracyusza „Ody4 (Wilno 1765); Rasyna nPedra“(Warszawa 1818); Gres-seta, „Wiek złoty-⁴ Delille’a „Człowiek wiejski⁴ (Wilno 1818), cieszyły się w swoim czasie wziętością.—ob. „Dyaryusz bytności N. Kr. Imci St. Augusta w Piń-sku“ (Bibl. warsz. 1860, t. III, str. 253). Bartoszewicz w „Enc. Org.“ (V, 452); Zaleski „Korespon-dencya krajowa St. Augusta* (str. 174). w- s-Chomiński Joachim (* 1794—f 1867), był naprzód komisarzem obwodowym Tarnowskim, a potem dyrektorem policyi we Lwowie. Oskarżany o udział w krwawych wypadkach r. 1846, wydał: „Usprawiedliwienie się z rzezi tarnowskiej* (Lwów 1848) i „Słówko ku mojej obronie⁴ (tamże).

Chomiński Stanisław, syn Tadeusza, chorążego zawilejskiego i Józefy z Oskierków (* 141ipca 1804 r,—f 19 maja 1886 r.). Ukończywszy studya uniwersyteckie w Wilnie, kształcił się później w szkole wojskowej w Petersburgu, służył w gwardyi i w r. 1828 uczestniczył w wojnie tureckiej. W r. 1843 wziął dymissyę w randze pułkownika i osiadł na zagonie rodzinnym. W r. 1852 wybrany na marszałka szlachty powiatu Swięciańskiego, wielkie położył na tern stanowisku zasługi przez żarliwą, zacną i rozumną swą pracę w sprawie uwłaszczenia włościan, w której poglądy jego i projekta wpłynęły na kierunek jej nie tylko już w guberniach północno-zachodnich, ale i w całem państwie. W r.1857 zamianowany został gubernatorem Kowieńskim, a w r. 1861 otrzymał norainacyęna gubernatora wojennego miasta Wołogdy i cywilnego gubernii Wołogodzkiej. W r. 1878 uwolniony od tego obowiązku na własne żądanie i zaliczony do miuisteryum spraw wewnętrznych, osiadł w dziedzicznych dobrach swoich, Olsze-wie, w gub. Wileńskiej, i tam życia dokonał. Jak sumiennie i z jak wielkim pożytkiem dla społeczeństwa, w którem działał, spełniał swe obowiązki, świadczą o tern: jedna z ulic w Swięcianacb od imienia jego nazwana, a podobnież potem w Wołogdzie, oraz obywatelstwo honorowe, ofiarowane mu przez miasta Wołogdę, Wielki Ustiug, Grjazowiec i Tot’mę.— Cii. pozostawił w rękopisie bardzo ciekawy, na rok przed śmiercią nakreślony, pamiętnik, stanowiący nader ważny przyczynek do historyi emancypacyi włościan.—(Ob. „Kłosy* T. XL1II N. 1106).    *

Chomiński Ignacy (* 30 lipca 1819 w Warszawie — fl grudnia 1846 roku pod Siedlcami). Znakomity artysta dramatyczny. Wychowy

* W

W.

wocie", „Parawiedes".

su-

wany starannie przez ojca do zawodu urzędnicze- wo utworzonym Teatrze stałym i tam stwarzał Ch. go; gdy mu go wczesna śmierć wydarła, tułał się najlepszą swoją rolę: Dziadunia w „Grubych ry-bez opieki. Później zajął się nim ojczym, Tomasz bach" Bałuckiego. Był też Ch. bardzo uczynnym

dla wszelkich biedaków w swoim zawodzie. Opiekował się nimi, zbierając składki, i nie jedną ofiarę wydarł głodowej śmierci. Przez całe życie zbierał fotografie aktorów i aktorek i doszedł do dosyć pokaźnej cyfry. Jako dowód pracowitości, przytoczyć warto „Wielką Encyklopedyę Orgelbranda", wypełnioną przez niego dodatkami z bieżących faktów.    W- Rap-

ski.

K. J.

Chełchowski, ówczesny dyrektor teatru w Lublinie, który w młodzieńcu odkrył wielkie zdolności aktorskie i przeznaczył go na scenę. Wystąpił Ch. po raz pierwszy w 1836, mając lat siedmnaście, i odtąd każde jego pojawienie się stanowiło dlań cały szereg tryumfów. Było to zjawisko. Żaden z aktorów nie zjednał sobie tyle sympatyi, tak u kobiet, jak u mężczyzn. Ówczesne pisma przepełnione są najwyższemi dlań pochwałami. Obdarzony piękną postawą, szlachetnem obliczem, wyrazistym wzrokiem, pięknym głosem i dystynkcyą, był ideałem kochanka. Najcelniejsze jego role były w sztukach: „Piąty akt", „Piękna kobieta", „Fabrykant", „Doży-

Rap.

Chomiński Michał (* 1821—f 24 października 1886 w Warszawie), brat młodszy Ignacego, artysta dramatyczny. Wzięty na wychowanie wraz z bratem przez ojczyma, Tomasza Cbełchowskiego, pchnięty przez tegoż na scenę i przeznaczony do ról komicznych. Krytyka ówczesna podnosi w nim wielką naturalność w grze i pracowitość. Przybywszy do Warszawy wraz z Janem Królikowskim w r. 1846, obejmuje repertuar ról niższej komiki w ówczesnych wodewilach francuskich i possach niemieckich. Gdy wodewil i possa schodzą ze sceny, pracuje Ch. w nowym repertoarze i stwarza role charakterystyczne. Kreacye tego artysty odznaczają

pr^'

i 'Ir

Fig. 344. Chomiński Michał.

się zawsze trafną obserwacyą i noszą cechy miennego opracowania w szczegółach. Do najlepiej granych zaliczamy: Papkina w „Zemście", Pazurkie-wicza w „Żydach" Korzeniowskiego, Jakóba w „Skąpcu" Moliera, Krupkowskiego w „Przyjaciołach", La-geny w „Dożywociu", Marecata w „Naszych najserdeczniejszych" Sardou; Gwazdalskiego w „Pozytywnych" Narzymskiego; Deichslera w dramacie p. t. „Wit Stwosz" Rapackiego; Doufoura w komedyi Barriere’a „Fałszywi poczciwcy"; Grabarza w „Hamlecie" i wieje innych. Na parę lat przed śmiercią grywał w no-

Chonmtów, ob. Komotau.

Chondemir, ob. Fajat Eddin, dziejopis per

Chondrites (paleont). Pod nazwą tą ogólną opisywano oddawna bardzo liczne odciski kopalnych wodorostów morskich, spotykane obficie w pokładach wielu formacyj, a podobnych kształtem do dzisiejszego gatunku Chondrus crispus (mech irlandzki, karagen). Obecnie wszystkie podobne odciski łączą w jedną zbiorową grupę chondrytów, wodorostów podobnych do dzisiejszych kr as nor o-stów (Florideae) o piesze (thallus) pionowej, gładkiej, rozdzielonej na mniej lub więcej liczne okrą-głe gałązki, które prawdopodobnie za życia były chrząstkowate, lub z twardej galarety utworzone. Chondryty występują już w najstarszych pokładach sylurskich i spotykają się następnie w innych okresach geologicznych aż do eocenowego, z którym byt ich przerywać się zdaję, przynajmniej dotąd w wyższych pokładach trzeciorzędowych ich nie znaleziono, skąd może wnioskować wypada, że stanowiły one typ pośredni między krasnorosta-mi (Florideae) a morszczynami (Fucus), którego najwyższy rozwój przypada na w okres dru-gorzędowy. Schenk podzielił chondryty według głównych ich epok na trzy grupy: stare, średnie i nowsze (Palaeochondriteae, Mesochondriteae i Neo-chondriteae), Pierwsze zebrano obecnie w jeden rodzaj Bijthotrephis Hall. a najdawniejszym znanym ich gatunkiem z dolnego syluru jest B. antiąuata Hall. (Ch. antiguus His.), B. gracilis Hall. i inne. Chondryty te, bardzo pospolite w paleolitycznych pokładach, zdają się znikać po okresie dewońskim; przynajmniej dotąd nie spotkano ich ani w węglowej, ani w permskiej formacyi. Dopiero w wapieniu muszlowym (średniem ogniwie tryasu) zjawiają się znowu ślady wodorostów, nieco przypominające chondryty, ale tak niewyraźne, że dokładnie oznaczyć ich niepodobna. Z kajpru szwajcarskiego opisał He er drobny gatunek Ch.prodromus. Za to pokłady jurajskie, mianowicie średniego i górnego ogniwa, nader są bogate w chondryty, których gatunków wyliczać tu nie będziemy. W formacyi kredowej jest ich niewiele. Wreszcie nowsze chondryty, podobne do dzisiejszego Chondrus, których wszelako plechy nie są dwudzielne, jak u tego, ale nieforemnie pierzasto podzielone, występują w formacyi eocenowej. Charakterystycznym dla niej gatunkiem, a mianowicie dla fliszu (średniego i górnego eocenu) i współrzędnych mu pokładów, jest Ch. Targionii, którego czarne odciski massami pokrywają szary łupek fliszowy.

Chondritis, chrząstki zapalenie. Ob.Peri- mniejszą siłą klejenia i w przeciwstawieniu do kleju chondritis.    kostnego różni się niektóremi chemicznemi odczy-

Dz.

Chcndroarsenit. Igelstrom (miner.). Minerał nami. Według niektórych chemików chondryna jest występujący w postaci ziarn żółtych, z odłamem ży- mieszaniną zwyczajnego kleju kostnego z mucyną wicznym (podobnych do chondrodytu), a wrosłych (ob.). Patrz także białko.

w spacie ciężkim, natrafianym w hausmanicie; tw. Chonetes Fisch. (paleont.). Rodzaj kopalnego

3. Jest to wodny arsenian tlenku manganu (z nie- mięczaka z gromady ramieni on ogó w (Brachiopo-wielką ilością wapna i magnezyi wzoru 6 (Mn,Ca, Ja), o skorupie mającej szerokość większą od wysokości Mg) 0.As₂0₅,3H₂0, zawierający 51.5 tlenku man- i o zamku tej samej szerokości. Kolce na krawędzi pola ganu, 33.5 kwasu arsennego i 7.8 wody, resztę (area) większej skorupy. Cała skorupa drobnemi stanowi wapno i magnezya. Znajduje się w Pajs- promienistemi pokryta żeberkami. Występuje od bergu w Wermlandyi.    K J formacyi sylurskiej do permskiej. Gatunki ważniej-

K. J.

Chon&rodyt (miner.). Minerał układu jedno- sze. striatella Dalm., bardzo pospolity w gór-skośnoosiowego, w kryształkach, ziarnach okrągłych nym sylurze półuocnej Europy i Ameryki, a jako i ziarnistych skupieniach. C. wł. 3.06. — 3.22, tw. otoczak dyluwialny w północnych Niemczech; Ch. 6.5, barwy czerwonawo i brunatno-żółtej, niekiedy sarcinulata Schloth. w dolnym dewonie nadreńskim, zielonawej. Skład chemiczny zupełnie podobny do belgijskim, angielskim, u nas w kwarcycie góry humitu; jest to krzemian magnezyi: Mg₅Si₂ (OF₂)₉, Barczy pod Brzezinkami (okolice Kielc); Ch. papi-w którym część tlenu zastąpioną została przez Uonacea Phill. w dolnem ogniwie węglowem Anglii, fluor (do 9.4%). Znajduje się w wapieniu ziarni- Belgii, Rossyi; liczne gatunki w pokładach perm-stym w Pargas i Orijarfi w Finlandyi, w Szwecyi, Bkich w Indyach i Ameryce północnej.

w stanie Nowego-Jorku i New-Jerseyu.    •    CłlOlli, miasto w gub. Kutaiskiej, na północo-

Chondrogen. Tak nazywa się substancya, za- zachód od Kutaisu> ma około 4 000 m.ców (pra.

warta w chrząstkach, a dająca pod wpływem go- WOsławnych Imeretyńców), do 600 posesyj, 3 cer-towania w wodzie chondrynę (ob.).    kwie; w jednej z nich przechowały się dwa obrazy

Chondroma, ob. Chrzęstniak.    św. Jerzego, noszące na sobie daty 1014 i 1027 r.

And. S.

Chondrosteus Ag. (paleont.). Rodzaj kopalny 0kolica bardz0 urodzajaa> ryb chrząstkowatych, z ogonem niesymetrycznym,    ,    .    ,

głową opancerzoną całkowicie kostnemi tarczami. . Cłlonia' w starożytności tak się nazywał pas Gatunek Ch. acdpenseroides Ag., w pokładach doi- ziemi,na południowo-wschodnim brzegu Italii za-nego lejasu w Lyme-Regis w Anglii.    *• *    zkany przez osadników greckich, Cbonow któ-

Chondrus, Lam. (bot.). Chrząstnica. Rodzaj ^ napotykane także w Epirze pozwala do-wodorostów, należący do klasy irrasnorostów myslać 81J Pochodzenia illiryjsk.ego Cu. obejmo-(Florideae). Składa się z plechy płaskiej, wideł- wała wsehodme stoki Apeninu w Lukami, między kowato rozgałęzionej, utworzonej z dwóch warstw. PO^iejszemi miastami Siris i Krotona.

K. J.

K. K.

Z tych wewnętrzna składa się z komórek walco- Cłionikryt v. Ko beli. (miner.). Minerał biały watych, połączonych w siatkę, zewnętrzna zaś z Porto Ferrajo na wyspie Elbie, jest rozłożonym z włókien, wydłużonych w kierunku prostopadłym spatem polnym, zmieszanym z tak zwanym piro-do powierzchni. Tetraspory powstają w nabrzmie- sklerytem (rozłożonym piroksenem diallażem). niach plechy pod warstwą zewnętrzną. Obfita ga- Chonnos. naczynie do picia, miedziane, używa-lareta, którą dają przy gotowaniu gatunki tego ne u Gortyńczyków na Krecie, a podobne do czar wodorostu (zwłaszcza Ch. crispus Lyngb. Sphaero- zwanych czaszami Tery kiesa (Tliericlea pocula). coccus crispus Ag.) była powodem ich użycia w me- Cłionos, archipelag, w Ameryce południowej na dycynie, pod nazwą Karagenu łub mchu irlandz- wybrzeżu Chileńskiem Oceanu Wielkiego, między kiego. Karagen składa się przeważnie z Sph. cri- wyspą Chiloe i półwyspom Taytao, jest częścią spus, rosnącego u skalistych wybrzeży Oceanu archipelagu Chileńskiego, należy do prowincyi Chi-Atlantyckiego i morza Niemieckiego; rzadziej za- loe i składa się z mnóstwa wysp skalistych, gó-wiera domieszkę Sph. mamillosus Ag., pochodzące- rzystych, obdarzonych klimatem wilgotnym i słabo go z Oceanu Atlantyckiego. Ma on słaby zapach zaludnionych; wyniosłości na niektórych wyspach jodu i smak słony. Zawiera wiele śluzu, oraz dosięgają 1,600 m.; lasy pokrywają wielkie przesoli, bromu i jodu. Wymyty w wodzie, traci nie- strzenie, portów dogodnych mnóstwo.—-Powierzchnia przyjemny smak słony. Zbierają go zwykle u wy- ogólna wynosi 12,200 km.; mieszkańcy, niepodle-brzeży Irlandyi i z Anglii dostaje się do handlu gli Indyanie, należą do szczepu Ch., gałęzi Pata-europejskiego. Używa się jako środek łagodzą- gońskiej.    And'Sl

cy i lekko pożywny w chorobach obłożnych. Ma Chons bóg egipski, uosabiał wschód słońca, zastosowanie i w technice: w sztuce introliga- należał do tryady tebańskiej, syn Amuna i żony torskiej do marmurowania; do klarowania piwa jego Maut; miał też świątynię przy wielkiej świą-i t. d.    Wł M K- tyni Amuna w Karnak, zwaną dziś przez egiptolo-

Chondryną czyli klejem chrząstkowym na- gów świątynią południowo-zachodnią; z przeciwnej zywainy substancyę, która się tworzy z chrząstek zaś strony, północnej, znajdowała się świątynia przy dłuższem gotowaniu z wodą pod ciśnieniem matki, Maut. Rysuuek wedle rekonstrukcyi ideal-2—3 atmosfer. We własnościach swych ciało to nej podali Perrot et Chipiez: „Histoire de l’art dans podobne jest do kleju z kości, lecz odznacza się l’antiquite“, t. I (1882) str. 355. Attrybueye tego

boga są mało znane z powodu niedostateczności tekstów hieroglificznych.

tłs?n

})'

Fig. 345.

Chons czyli Chonau.

sur

str. 28 w 4-ce).

T. K.

Choński Pobóg Michał (* 1779 — f 1855 w Żytomierzu), ekonomista, urodził się we wsi dziedzicznej Try-donie, z ojca Stanisława, stolnika parnawskiego. Wcześnie utraciwszy rodziców, a potem i resztki szczupłego majątku, uczył się u dominikanów w Grodnie, następnie w akademii wileńskiej, gdzie o-trzymał stopień doktora filozofii i nauk wyzwolonych. W r. 1805 wezwany został przez Tadeusza Czackiego na profesora prawa natury i ekonomii politycznej do gimna-zyum w Krzemieńcu; obowiązki te spełniał przez lat 25. Wroku 1816 wydał rozprawę: „O wpływie systematów podatkowych na stan zamożności narodów i byt ich polityczny; tak w dawnych jak i późniejszych czasach⁴⁴. W r. 1820 ogłosił przekład dzieła Fryderyka Henryka Jacobie-go, profesora filozofii w uniwersytecie halskim: „Zasady ekonomii narodowej czyli u-miejętności narodowego go-spodarstwau (Krzemieniec i Warszawa, 2 tomy). W „A-thenaeum* Kraszewskiego umieścił artykuł „Handel w głównych zarysach⁴⁴.    r- Chm-

Choński Henryk, syn poprzedniego (* 1809 w Krzemieńcu), publicysta ekonomiczny, pisujący po polsku i po francusku; w czwartem dziesięcioleciu w. b. przeniósłszy się do Francyi, tam się natu-ralizował, osiadł w Paryżu i otrzymał posadę w mi-nisteryum handlu i rolnictwa. Główniejsze prace jego są: „Collection des relations de voyage de Staniałaś, de Dantzig ń Marienwerder* (1833), „Etudes les colonieB hollandaises⁴⁴ (1850), „Des institu-tions du crśdit foncier et agricole dans les divers etats de 1’Europe* (1851). Uczestniczył w wydaniu kipsaku p. t. „La brise du Nord* (1838, 1839) gdzie się mieściły przekłady z literatury polskiej; nadto zaś przetłómaczył na język francuski pamiętniki lorda Hollanda.    p< Chm-

Choński Kazimierz (* w Krzemieńcu d. 13 kwietnia r. 1814 — f w czerwcu r. 1882), lekarz, syn profesora prawa i ekonomii polit. w liceum krzemienieckiem, kurs nauk lekarskich ukończył w Berlinie, tam też po obronieniu rozprawy p. n. „De vitio ąuodam primae formationis inferiorem potissimum tubi intestinalis partem et vesicam uri-nariam spectante⁴⁴ otrzymał w r. 1837 stopień doktora med., który mu w roku następnym potwierdzono w Wilnie. Wkrótce potem objął posadę le-

KnoyU. Fowu. Ilnitr. T. XII karza głównego w dobrach po-Radziwiłłowskich i na stanowisku tem, mając poi sobą 8 lekarzy wydziałowych, niemałe położył zasługi przez urządzenie szpitali i aptek dla włościan. W r. 1845 przeniósł się do Wilna, gdzie został starszym ordynatorem szpitala miejskiego i członkiem gub. urzędu lekarskiego, równocześnie był też vice-pre-zesem Towarz. lek. wileńskiego. W r. 1850 rząd mianował go inspektorem urzędu lekarskiego w Żytomierzu. Po latach dziesięciu urzędowania uwolnił się od służby i osiadł na wsi, w majątku własnym, gdzie nie uchylając się od zajmowania urzędów obywatelskich, oddawał się do śmierci rolnictwu. Drukiem ogłosił: 1. „Uwagi nad naturą, działaniem i użyciem Druskienickich wód⁴⁴ (Wilno 1841, wyd. II tamże 1851 — toż samo w Pamięt. Tow. lek. 1841 t. V); 2. „Postrzeżenie o skuteczności chiny przeciw rozwiniętej wściekliźnie⁴⁴ (w Adamowicza „Praktycznych postrzeźeniach* Wilno t. I 1846 str. 45—52) i 3. „Pomysły do reformy w dobrach szlacheckich mianowicie na Wołyniu.* (Warszawa 1859). Nadto biblioteka Tow. lek. wileńskiego posiada w rękopisie prace jego niedrukowa-ne: „Zdanie sprawy z postępów terapii ogólnej i materyi lekarskiej* (r. 1841. str. 30 w 4-ce), i „O wodach mineralnych w Pougues* (1857,

Dr. j. r.

Chopart Franciszek (* w Paryżu dnia 30 października r. 1743 — f tamże d. 9 czerwca r. 1795), znakomity chirurg francuski. Właściwie nazywał się Turlure, lecz nigdy tego nazwiska nie używał, posługując się nazwiskiem rodowera swej matki. Kształcił się w mieście rodzinnem i wcześnie już zaczął okazywać niezwykłe zdolności chirurgiczne; w r. 1767 Akademia chirurg, nagrodziła pracę jego „Essai sur les loupes*; w 1770 po obronieniu rozprawy „De laesionibus capitis per ictus repercussos*, otrzymał dyplom magistra chirur., a w roku następnym został profesorem w Szkole praktycznój; w r. 1782 powierzono mu katedrę fizyologii w Akademii chir.; w czasie reformy szkół lekarskich francuskich został profesorem patologii zewnętrznej, od r. 1790 do śmierci był chirurgiem naczelnym szpitala „Charitó*. —Z dzieł jego pierw-s-ze miejsce zajmuje „Traite des maladies des voies urinaires⁴⁴ (Paryż 1791, 2 tomy, wyd. II 1821); razem z przyjacielem swym Desaultem wydał: „Traitó des maladies chirurgicales et des opórations qui leur conviennent“ (tamże 1780, 2 tomy. wyd. II 1796; tłóm. niem.: I Lipsk 1783, II Wiedeń 1784). Najwięcej popularności zawdzięcza wynalezionemu przez siebie sposobowi odejmowania stopy, który nosi jego nazwisko. — Por. J. N. Rust. „Theoret.-pract. Handbuch d. Chirurgie*, t. V, str. 2, i Dezeimeris „Diction. histor.* t. I str. 814. Dr- J- p-

Choper, lewy dopływ Donu, źródła ma w gub. Penzeńskiej, na południo-zachód od Penzy, pod wsią Ostrowce wchodzi do gubernii Saratowskiej, którą przerzyna w kierunku południowo-zachodnim przez powiaty Serdobski i Bałaszowski na długości około 300 w., wkracza następnie do gubernii Woroneskiej, gdzie mija miasta Borysoglebsk i No-

100

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

wochopersk w tymże samym kierunku, wreszcie chodowi i wpada do m. Czarnego pod Redut-Kale; dostaje się do ziemi Wojska Dońskiego, zmieniwszy długość przeszło 100 w., bieg górny bardzo bystry; bieg na południo-wschodni, i pod stanicą Ust’- Cbo- dolny kręty; głębokość znaczna, tak, że w uściu perską wpada do Donu, ubiegłszy ogółem 830 w. stać mogą wielkie okręt}; oba brzegi gęsto zalud-Szerokość wzrasta stopniowo: w gub. Saratowskiej nione. Nad rz. Ch. leży miasteczko tegoż im., wynosi średnio 20 saż., w Woroneskiej 35 s., w Zie- z monasterem prawosławnym, cerkwią i ciekawą mi W. D. 50 s. — głębokości od 2—14 stóp. La- ze względu na architekturę, kaplicą, w której spotem, zwłaszcza w niższym biegu, tworzą się liczne mielizny, tamując żeglugę; koryto przeważnie piaszczyste, rzadziej iłowate lub gliniaste; brzeg prawy wyższy od lewego (z wyjątkiem okolicy m. Bała-szowa) i przeważnie lasem pokryty, lewy ma charakter nizinny, stepowy. Żegluga zaczyna się od Bałaszowa i trwa średnio przez 244 dni rocznie, gdyż rzeka zamarza w końcu listopada, a puszcza w końcu marca; spław możliwy jest i wyżej, od wsi Bekowej, lecz tylko przy wyższym stanie wód.

And. S

ożywają popioły Dadianów, władzców Mingrelii.

Chopin Fryderyk Franciszek (* 22 lutego 1810 we wsi Żelazowa Wola pod Sochaczewem — f 17 października 1849 w Paryżu), wielki pianista i najoryginalniejszy z geniuszów muzycznych XIX wieku; twórca harmonii nowoczesnej i dzisiejszego stylu fortepianowego, zarazem najznakomitszy z przedstawicieli romantycznej szkoły muzycznej. O pochodzeniu Ch-a kilka krąży wersyj: Journal de Rouen z l-go grudnia 1849 r. podaje wiadomość, bez przytoczenia źródeł i dowodów, że Ch. pochodzi z rodziny francuskiej Chopinów d’ArnouvilIe, której jeden z członków po odwołaniu edyktu nan-tejskiego schronił się do Polski. M. A. Szulcowi,

Głównemi artykułami przewozu jest zboże, siemię lniane i okowita — wszakże handel na Ch. zmniejsza się skutkiem zbudowania dróg żelaznych: Woł-go-Dońskiej i Urjupińskiej. Z dopływów ważniejsze

•!' •

IL

—,V-—-

HC.I'H!UHL .'"-ii

PU**

IM    ^    '

!m:is ,

'•■•IW ,, i

li

r£.

■MM?

----’    ----5

Fig. 346. Dom rodzinny Chopina w Żelazowej Woli.

są: Worona, Koroczań i Sawoła z prawej, a „Ser-doba, Buzułuk i Kumyłga z lewej strony. And- s-Choporski okr^g, stanowi część Ziemi Wojska Dońskiego czyli Obwodu Dońskiego, który dzieli się, nie na powiaty, jak gubernie Cesarstwa, lecz na okręgi. — Zajmuje północną część obwodu, przeciętą przez rz. Choper, wzdłuż której porozrzucane są liczne wsie, osady i miasteczka; to samo zauważyć można i na obu brzegach Buzułuka (dopływu Cho-pra), ludność bowiem unika miejscowości położonych nie nad rzekami, jako stepowych i bezwodnych, w których mimo usilnych starań nie można urządzić wodopoju dla bydła i koni. Głównem zajęciem ludności jest hodowla bydła, owiec i koni, oraz uprawa zboża i siemienia lnianego. Stolicą okręgu jest Urjupińska stanica nad Choprem. Powierzchnia wynosi 16,049 w. □, ludność około 168,000, prawie wyłącznie prawosławnych.    And< s

Chopi, u Pliniusza Chobus, rzeka w gub. Kutaiskiej, spływa z południowych stoków głównego grzbietu Kaukaskiego, biegnie ku południo-za-autorowi dzieła „O Chopinie i ajego utworach* mówiono (źródła Szulc nie podaje), że Mikołaj Ch., ojciec Fryderyka, był synem naturalnym jakiegoś szlachcica polskiego, który, przyszedłszy z królem Leszczyńskim do Lotaryngii, przybrał nazwisko Chopina. Najnowszą wersyę podaje Gervais, prawnik francuski; ten, na prośbę O. Kolberga, robiąc poszukiwania w archiwum miasta Nancy, znalazł ciekawą notatkę, według której dwaj dworzanie Leszczyńskiego: Jan Kowalski i Mikołaj Szop—obaj z Kalisza—założyli za pozwoleniem i z pomocą tego króla handel win w Nancy około 1740 r. Spółkę swą, z powodów bliżej nieznanych, ochrzcili potem firmą: „Ferrand i Chopin". Syn owego Szopa, a następnie Chopina, Jean Jacąues, ożenił się w Metz z wdową Desmarets czy Desmarais, był tamże nauczycielem, potem mieszkał w Nancy, nakoniec w Strasburgu, i miał, trzech synów oraz córkę. Dwóch synów (z których jeden był duchownym w Nancy) umarło bezdzietnie w początkach wieku bieżącego; najmłodszy—może Mikołaj, ojćiec wielkiego kom-

3

Pp " ■

,J

1

i

&L-

'K '

';i

SŚS

■H

I

pss

Ś!

'... .

1

:

1

■;>:;

■■"w •'•• ■-:<<:-v:■■:■

IT:

i

■I

i

.

i

£

W&

il

-' ■’

r

-<5%

>.

. i

$5

1

. >

a

M

*>

£&£££**

*

VH*s

Sili

m:

■Pi

, ⁴

Sr

wgiijgj!

mm

:4r-

pozytora, wywędrował z kraju. (Szulc: „Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i utworów Fr. Chop."—„Echo muz." 1880 str. 134). Mikołaj Ch. urodził się w Nancy 17 sierpnia 1770 r.; przybył do Warszawy około 1787, będąc wezwany przez jakiegoś Francuza, właściciela fabryki tytuniu, która w kilka lat później została zwinięta. Jakiś czas zarabiał na chleb, dając lekcye języka francuskiego w domach prywatnych, w początkach zaś wieku bieżącego przyjął w domu hrabiny Skarbkowej, dziedziczki Żelazowej Woli, obowiązki guwernera jej syna, Fryderyka. Tu poznał Justynę Krzyżanowską, pochodzącą ze szlacheckiej, zubożałej rodziny, z którą się ożenił 28 czerwca 1806 r. Owocem tego związku było czworo dzieci: trzy córki i jeden syn, Fryderyk Franciszek. Biografowie Ch-a mylnie dotychczas podawali 1-szy marca 1809 r. jako dzień jego urodzin; mylnie też twierdzili, że imię otrzymał jakoby od

■

jlgp™

jgp

IMf

PS

Fig. 348. F. Chopin (podług medalionu Bodego).

swego ojca chrzestnego, Fryderyka Skarbka. Dopiero ks. Bielawski, proboszcz kościoła Brochowskiego, znalazłszy przed rokiem oryginał metryki chrztu Ch., wyświetlił prawdę i sprostował błędne w tym względzie mniemania. Według tej metryki, Ch. urodził się 22 lutego 1810, ochrzczony zaś został w kościele Brochowskim 23 kwietnia 1810 r.; rodzicami chrzestnymi byli: hrabina Anna Skarbko-wa i Franciszek Grembecki. Z domu Skarbków przeniósł się Mikołaj Ch. do Warszawy (1-go października 1810), gdzie otrzymał posadę profesora języka francuskiego w nowo założonem liceum, następnie (w 1812) w szkole artyleryi i inźynieryi. Fryderyk był dzieckiem bardzo wątłem i wrażli-wem; ta wrażliwość była tak wielką, że np. nie mógł słuchać muzyki bez płaczu. Wkrótce jednak uległ jej czarowi. Fortepian nęcił go najbardziej; to też rodzice, widząc silnie rozbudzone w nim zamiłowanie do muzyki, postanowili kształcić go w tej sztuce. Pierwszym i jedynym Fryderyka nauczycielem fortepianu był Adalbert Żywny, Czech rodem (* 1756—f 1840 w Warszawie). Postępy dziecka były tak zdumiewające (mówi Fontana w przedmowie do dzieł Ch-a), że zarówno jego rodzice jak i nauczyciel, uważali za stosowne pozostawić malca, gdy miał lat 12, własnemu kierunkowi i natchnieniu; więc, zamiast przewodzić nad nim, stosowali się ściśle do jego życzeń. Komponować zaczął Ch. bardzo wcześnie, pierwej nawet, aniżeli mógł to napisać, co stworzył. Według wiadomości zebranych przez Niecksa (biografa Chopina), operacya komponowania odbywała się w ten sposób, że Żywny musiał pisać to, co Fryderyk wygrał na fortepianie, poczem młodociany maestro, niezadowolony z niektórych pomysłów muzycznych, „zasiadał do pracy z krytycznym pilnikiem, próbując szlifować dokonane dzieło". Sława „dziecka cudownego" rosła jak na drożdżach. W 8-ym roku życia „Szopenek"—jak go wówczas nazywano— stał się ulubieńcem salonów warszawskich; gra jego już wówczas takim rozbrzmiewała czarem oryginalności, że Julian Ursyn Niemcewicz nie wahał się zaprosić małego „Frycka" do przyjęcia udziału w koncercie dobroczynnym (24 lutego 1818 r.). Był to pierwszy występ publiczny Ch-a; wykonanie koncertu Gyrowetza i drobnostki Riehla wzbudziło podziw w słuchaczach. Wkrótce potem ojciec Fryderyka prosił Elsnera, żeby się zajął dalszem wykształceniem wiele obiecującego talentu syna. Elsner zapoznał młodzieńca z harmonią, kontrapunktem i formami muzycznemi; rychło jednak poznawszy się na gieniuszu swego ucznia, postępował z nim bardzo ostrożnie i nie narzucał mu przekonań własnych; a kiedy nauczycielowi z tego powodu robiono wymówki, odpowiadał: „Dajcie mu (Chopinowi) pokój; to prawda, że nie idzie on drogą zwyczajną, ale też i talent jego jest nadzwyczajny. Ma on własną metodę, i to—jeżeli się nie mylę—stanowić w nim będzie oryginalność, jakiej dotychczas nikt w tak wysokim stopniu nie posiadał". Po ukończeniu studyów u Elsnera, oraz kursu nauk w liceum warszawskiem, Ch. postanowił doświadczyć swych sił na szerszej arenie świata muzykalnego. W tym celu odbył wycieczkę do Wiednia w lipcu 1829, gdzie dwukrotnie dał się słyszeć publicznie. Znakomity krytyk, Kanne, w „Allgemeine Mus. Zeit.” z 18 lipca 1829 r., podziwia w grze Ch-a „nieporównaną delikatność dotknięcia, niezmierną dokładność techniczną, cieniowanie drobiazgowo wykończone i portamenta odźwierciedlająoe całą głębię jego uczucia, na koniec przejrzystość interpretacyi i kompozycye napiętnowane cechą prawdziwego geniuszu". W Wiedniu bawił Ch.20 dni, stąd wyjechał 19 sier. 1829, w dwa dni później stanął w Pradze, a 12 września z powrotem w Warszawie. W roku następnym dał tu 3 koncerta (17 i 22 marca, oraz 11-go paźdz. 1830), które powiodły się świetnie, zarówno pod względem raateryalnym, jak i artystycznym. Dzienniki miejscowe prześcigały się w pochwałach; „Dziennik urzędowy" wyraził się nawet proroczo, że „jak Niemcy z Mozarta, tak Polacy 'dumni kiedyś będą z Chopina". W rok później [wybrał się

wa

m

■•'dl

:1§

111

/'■- fi,

fffS

la

«*?"•

f!l

Fig. 349. F. Chopin na łożu śmierci (podług T. Kwiatkowskiego).

Ch. w dłuższą podróż za granicę. Dnia 1-go listopada 1830 r. wyruszył z Warszawy; liczne grono krewnych, przyjaciół i wielbicieli pożegnało go na Woli kantatą, skomponowaną przez Elsnera do słów Dmuszewskiego. Zabawiwszy czas niejaki we Wrocławiu, Dreźnie, Wiedniu, Monachium i w Sztut-gardzie, stanął Ch. w Paryżu w końcu września 1831 r. Przez Paera poznał się ze wszystkimi bawiącymi tam kompozytorami i wirtuozami, których było tak wielu, że—jak twierdził „nigdzie nie znalazł tylu osłów i... wirtuozów⁴*, ile w Paryżu; po koucercie zaś, danym w salonach Pleyela (26 lutego 1832), stał się głośnym w Paryżu i zdobył sobie powszechne uznanie, zwłaszoza w kołaoh ary-stokracyi paryskiej. W 1833r. sława Ch-a przedostała się już do Niemiec. Gazety niemieckie wysoko podnosiły jego gieniusz; jedynie tylko znany krytyk berliński, Rellstab, surowo w swej gazecie „Irisu ocenia kompozycye Ch-a, dopatrując się w nich przesady, dziwacznośoi tonacyj, harmonii i t. p. I Moscheles równie nieżyczliwie z początku odzywał się o kompozycyach Ch-a, później zmienił zdanie; ale zato wszyscy gie-nialni muzycy niemieccy, zwłaszcza Mendelssohn i Schumann, nie taili się z uwielbieniem dla wielkiego mistrza tonów. Rok 1837 zaznaczył się fatalnie w życiu Ch-a; w tym bowiem roku zawiązał ścisły związek ze słynną Georges Sand, który tak zabójczym w skutkach okazał się dla niego. Według Liszta, Georges Sand, oczarowana kompozycyami Ch-a i jego osobą, pragnęła się z nim poznać. Cb. jednak oświadczył pośrednikowi tej znajomości, Lisztowi, że nie cierpi literatek, równie jak ich towarzystwa; kwituje więc z poznania się z głośną już powieściopisarką. Georges Sand nie dała za wygraną; na jeden z improwizowanych wieczorków muzycznych, urządzonych przez Ch-a, przybyła do jego mieszkania niezapro-szona, w towarzystwie Liszta i hrabiny d’Agoult (znanej pod pseudonymem Daniela Sterna, kochanki Liszta), i tym sposobem dopięła celu. Sand w pierwszej chwili tak niemiłe na Ch-ie zrobiła wrażenie, że odezwał się do Hellera: „Cóż to za odpychająca kobieta!—jeśli tylko rzeczywiście jest kobietą—bo i o tern nawet jestem gotów wątpić". Wkrótce jednak owa niechęć zmieniła się w przyjaźń życzliwą, nakoniec w miłość szaloną, namiętną, z której się już nigdy nie wyleczył. W 1838 r. stan zdrowia Ch-a znacznie się pogorszył; ciągły kaszel, duszność i upadek sił mocno trwożyły jego przyjaciół. Sądzono powszechnie, że cierpi na suchoty. Przepędzenie kilku miesięcy na Majorce, w towarzystwie Georges Sand, nietylko że nie pomogło,

ale nawet pogorszyło stan zdrowia Ch-a; wyjechał z kaszlem tylko, a wrócił, plując często krwią. Mimo tak groźnj⁷ch symptomatów i ogólnego wyczerpania sił żywotnych, nie tracił humoru i wesołego usposobienia; miłość Sand, macierzyńska jej opieka, klimat Majorki, czyniły go szczęśliwym. W liście do Fontany z d. 3 grudnia 1838 r., pisze żartobliwie: „Chorowałem przez te ostatnie dwa tygodnie (w Palmie, na wyspie Majorce) jak pies. Trzech doktorów, z całej wyspy najsławniejszych, zwołano na konsultaoyę. Jeden wąchał com pluł, drugi stukał skądem pluł, trzeci macał i słuchał jakem pluł. Pierwszy mówił, że zdechnę, drugi że zdycham, trzeci, żem już zdechł!" W chwilach wolnych od ataków groźnie zapowiadającej się choroby gorączkowo pracował nad kompozycyami; wykończał dawniej poczęte, tworzył nowe z pośpiechem. Pod niebem Majorki powstało wiele cudnych utworów Ch-a; wśród nich najpiękniejsze jego preludya (między innemi Des dur i H minor), ballada F dur, polonezy A dur, C mol, scherzo Cis mol, mazurki G i E mol., Impromptu Fis

mm

i**,.

mm

h .: •    '

it*

a m

//

-saflSfeT**''

dur, i kilka nokturnów. Wróciwszy do Francyi, spędził Ch. letnie miesiące w Nohant (wiejskiej majętności Sand), dokąd na lato corocznie wyjeżdżał. Pobyt w Nohant tak korzystnie wpłynął na stan zdrowia Ch-a, że nikt prawie już nie wątpił o zupeł-nem zażegnaniu grożącego mu niebezpieczeństwa. Na nieszczęście, życie lekkomyślne, jakie prowadził w Paryżu, sprowadziło recydywę, która w końcu przerodziła się w chorobę nieuleczalną. Dobił go w 1847 r. cios nazbyt silny dla tkliwej jego duszy: Georges Sand nagle zerwała z nim stosunki, z przyczyn dokładnie niewyjaśnionych. Najbardziej praw-dopodobnem jest przypuszczenie Niecksa, że romansowa Sand dość już miała Chopina; a ponieważ ten dobrowolnie nie chciał jej opuścić, gdyż miłość namiętna czyniła go słabym i chwiejnym w postanowieniach, zmusiła go przeto do zerwania

stosunków; wyjechała do Nohant bez niego, przesta- usłyszeć jej śpiew, który go zawsze upajał. Potocka ła z nim korespondować, i tym sposobem pożądany cel osiągnęła. Wybuch rewolucyi w 1848 i cierpienia moralne, jakie go gnębiły od czasu zerwania z Sand, skłoniły Ch-a do wyjazdu z Paryża. Korzystając więc z zaproszenia nadesłanego mu przez angielskich jego przyjaciół, wyjechał do Anglii w kwietniu 1848 r. W Londynie, gdzie oddawna uwielbiano dzieła Ch-a, przyjęto go z entuzyazmem; grał dwa razy publicznie i niemal codziennie w salonach arystokracyi angielskiej i wobec królowej.

ze łzami w oczach spełniła żądanie gasnącego mistrza, odśpiewawszy pieśń Belliniogo, czy też Stra-delli. W kilka chwil potem stan chorego pogorszy! się znacznie. Posłano po księdza Aleksandra Je-łowickiego, który miał umierającemu ostatniej udzielić pociechy religijnej. List pisany przez tego kapłana do p. Grocholskiej 21 paździor. 1849 r. (zamieszczony w „ Biesiadzie literackiej “ N. 30 —1892 r.), kreśli dokładnie wszystkie szczegóły ostatnich chwil Ch-a: „Cierpliwość, zdanie się na Boga (mówi ks. Jełowicki), a często i rozradowanie, towarzyszyły mu (Chopinowi) aż do ostatniego tchnienia. W mem skonaniu jeszcze raz powtórzył najsłodsze imiona: Jezus, Marya, Józef, przycisuął krzyż do ust i do serca swego, i ostatniem tchnieniom

sa-

Krótka wycieczka do Szkocyi fatalnie oddziałała na zdrowie Ch-a; rychło więc wrócił do Londynu, a stąd do Paryża w początkach 1849 r. Opłakany stan

mówił te słowa:—Jestem już u źródła szczęścia!... * skonał⁴⁴. Stało się to o trzeciej po północy 17 \    października 1849 roku. Uroczystości pogrzebowej,

w któr6J przyjmowali udział wszyscy artyści pa-

Wffi;)

wy-

//

fi,

[«

II

KM®

lUS

®§5w

W BWO-

znane-

Fig. 350. Pomnik Chopina na cmontarzn Pere-Lachaise w Paryżu.

mu

jego zdrowia nie pozwalał mu już zajmować się komponowaniem i udzielaniem lekcyj; stąd też często znajdował się w kłopotach pieniężnych; z tych kłopotów ratowali go potajemnie przyjaciele i uczniowie, zwłaszcza Szkotka, Joanna Stirling (podobno w nim zakochana), która raz przysłała mu bezimiennie 25,000 franków. W początkach, października 1849 r. przeprowadził się Ch. na ulicę Vendóme nr. 12. Niestety, zbyt krótko tu gościł! Choroba jego z dniem każdym straszne robiła postępy. Na dwa dni przed śmiercią przybyła Delfina Potocka umyślnie z Nicei, i natychmiast pośpieszyła do łoża umierającego. Ch. był wzruszony tym dowodem przyjaźni; następnie oznajmił, że pragnie raz jeszcze

nowe-

ryscy, przewodniczył Meyerboer; zwłokiCh a złożono—zgodnie z jego wolą—na cmentarzu Póre La-chaise, pomiędzy grobami Bel iniego i Cherubiniego, serce zaś sprowadzono do Warszawy i umieszczono w kościele św. Krzyża. —Jakkolwiek Ch. wielkim był geniuszem, jednakże kompozytorem wszechstronnym nazwać go niepodobna. Podczas gdy sfera działalności artystycznej Bacha, Mozarta lub Beethovena obejmowała wszystkie niemal rodzaje muzyki, twórczy gieuiusz Ch-a ograniczał się objęciem jednego tylko działu literatury muzycznej: muzyki fortepianowej. Jeżeli jednak pod tym względem nie stoi na równi z nimi, nie stoi też i niżej od tych tytanów sztuki; przedewszystkiem jest im rodzaju bardziej od nich oryginalnym, „nic zużytego, nic powszedniego, nic nareszcie powtarzającego się po raz drugi; wszystko w jego muzyce jest niespodziane i niedające się do niczego go przyczepić. Z każdym utworem Ch-a wchodzisz nieJako w kraJ jakiś piękny, nietknięty jeszcze sto-pą ludzką, niby trafiłeś na szlak, jakim dotąd nikt, prócz niego, nie szedłu — mówi jeden z krytyków londyńskich. Kiedy ktoś pytał Mendelssohna o powód zachwytu nad jednemzpreludyów Ch-a, odpowiedział: „zachwycam się, bo jest to coś, czegobym nigdy nie skomponował*. I rzeczywiście uczuciowość wysoce poetyczna, wyobraźnia romantyczna i niewyczerpane bogactwo twórczej fantazyi, pozwoliły stworzyć to w dziale muzyki fortepianowej, czego nikt przed nim stworzyć nie zdołał. Stąd też— jak słusznie mówi jego biograf, F. Niecka, indywidualność Ch-a jost bardziej interesującą, aniżeli któregokolwiek z gieniuszów muzycznych. Arty-styczno-historyczne jego znaczenie polega na wprowadzeniu do muzyki wielu nowych zupełnie pierwiastków, na odkryciu sposobów wyrażania uczuć, usposobień, a nawet subtelnych odcieni tych usposobień, oraz wzruszeń serca. Chopinowi zawdzięcza muzyka dzisiejsza wzbogacenie harmonii mi pomysłami, wprowadzenie wielu modulacyj nieznanych do jego czasów, rozszerzenie akordów (rozrzuconych) w najrozmaitszem ich zastosowaniu, wzory przepysznych połączeń enharmonicznych, ar-

Jggjg

l¹ E

■a

C02l£«<pu*0 • • Cat-niM

Ki

FBYDERYKOWI

CHOPINOWI

BODĄCY,

wMm tertłcrtOl*to*>0+- 1 Ottu «-wnci a e op»ŁOd|

t)«i*

i:

va r;

] T, >s7ii

szawie.

peggiów, oraz wprowadzenie do muzyki nowej ekspressyi i „owych drobnych nut dodatkowych (melismów) unoszących się niby pryzmatyczna kropli rosy kurzawa, ponad główną melodyą⁸ (Liszt). On pierwszy nadał etiudom nietylko pedagogiczne, lecz i artystyczne znaczenie; znakomicie wydoskonalił formę preludyów, polonezów, nokturnów; styl fortepianowy wyniósł do najwyższej doskonałości i przez to ogromny wywarł wpływ na wszystkich niemal kompozytorów dzisiejszych. On pierwszy wprowadził do literatury muzycznej mazurki, owe najbardziej charakterystyczne kompozycye Chopina. Aczkolwiek zaczerpnięte ze źródła polskich pieśni ludowych, jego one wyłączną własność stanowią; zachowując bowiem rytmikę właściwą tego rodzaju pieśniom ludu wiejskiego, rozprzestrzenił ich formę, melodyę uszlachetnił, ubrał w barwną szatę harmonii, i nadał cechy poematów, może drobnych rozmiarami, ale treścią bogatych. Ch. nie przechodził, jak wiele gieniuszów muzycznych, pewnych epok „burz i prądówu w swej karyerze artystycznej. Pierwsze i ostatnie jego kompozycye różnią się jedynie stopniem wykończenia technicznego, głębokością natchnienia i doskonałością formy; i te jednak i tamte cechuje owo piętno, trudne do określenia, a istniejące niewątpliwie, jakie charakteryzować zwykło utwory mistrza posiadającego styl własny. Wybitną cechę muzyki Ch-a stanowi: tkliwe uczucie, wielka melodyjność i wyraźna odrębność plemienna, właściwa muzyce polskiej, wdzięk niezrównany, słodycz, wytworność myśli, i owo uczucie poetyczne a smętne, które—jak się Liszt wyraża— „bądź srebrzystemi, bądź płomiennemi swe-mi odblaskami, barwi koniecznie każdy utwór Cho-pina“. Nie brak wszakże jego muzyce siły i męskiej energii (jak to wielu sądziło bezzasadnie); heroiczne polonezy A dur, A s dur, ballady, niektóre scherza, mazury i t. d. wymownym tego są dowodem. Ch. jako pianista, był—według zdania tych, co go słyszeli—idealnym, z nikim nieporównanym. Schindler nazywa go „księciem wszystkich pianistów, uosobioną poezyą przy fortepianie⁸. Hiller mówi, że „tak (jak Ch.) nigdy nikt klawiszów nie dotykał, w tak niezliczonych odcieniach i modyfikacyach nikt nigdy z nich dźwięków nie dobywał⁸. Moscheles twierdzi, że Chopin „jest unikatem pomiędzy pianistami całego świata⁸. Gra jego nie imponowała potęgą, z powodu braku sił fizycznych, ale zato umiał on lepiej od wszystkich wirtuozów każdy rodzaj uczucia przedziwnie uplastyczniać tonami. Równość i powiewność jego passaży, gam i melismów była zdumiewająca; lekkość ręki nieporównana, równie jak technika znakomita i jakiś dziwny urok, który to sprawiał, że kto raz słyszał grę Ch-a, ten nigdy już nie zapomniał doznanego wrażenia. O zachowaniu się Ch-a przy pracy kompozytorskiej Geor-ges Sand podaje w swych pamiętnikach szczegóły bardzo dokładne. „Twórczość Ch-a była zadziwiającą i nagłą. Pomysły muzyczne przychodziły mu do głowy wówczas nawet, kiedy ich wcale nie szukał, nie oczekiwał i nie przeczuwał. Przychodziły nagle, niespodziewanie, i to w kształtach już zaokrąglonych, wykończonych, wspaniałych. Czasami

znajdował je, siedząc przy fortepianie, czasem znów na przechadzce. W tym ostatnim razie niecierpliwie oczekiwał końca spaceru, żeby jak najprędzej mógł dorwać się do fortepianu i usłyszeć zachowane w pamięci pomysły muzyczne. Gdy to jednak już się spełniło, wówczas dopiero przychodziły ciężkie chwile pracy niezmordowanej, wahania się i gorączkowego opracowywania szczegółów kompozycyi. To, co stworzył w myśli, jako całość gotową i wykończoną, później, gdy już miał ją przelać na papier, analizował aż do przesady, a gdy dane szczegóły nie odpowiadały jego wymaganiom, wpadał w rozpacz prawdziwą. Zamykał się w swym gabinecie, ślęczał całemi dniami nad swą pracą, płakał, rzucał się jak opętany, łamał pióra, często jeden takt po sto razy przerabiał. Nieraz męczył się w ten sposób po kilka tygodni nad jedną stronicą, a w końcu najczęściej napisał swój u-twór tak, jak go za pierwszym razem przelał na papier*. Proces tworzenia w taki właśnie sposób, nadzwyczaj surowe o-cenianie pracy własnej, o-raz częste zapadanie na zdrowiu, były powodem, że Ch. względnie bardzo mało zostawił po sobie kompozy-cyj. Na cały dorobek jego artystyczny złożyło się dzieł oznaczonych liczbą porządkową (opus) 74, bez oznaczenia „opusu⁸ 13; wogóle napisał przeszło 200 kom-pozycyj, (na jedno bowiem opus składało się nieraz kilka, a nawet kilkanaście kompozycyj; np. na 25-te dwanaście etiud, na 28-me

Fi* 351 Tablica pokry- dwadzieścia cztery Prelu‘ wająca se'rce Chopina W ko-dya> na 74'te szesnaście ściele św. Krzyża w War- pieśni na głos pojedyńczy.

Jako człowiek Ch. posiadał charakterjprawy, ale zmienny. Ognistą miał wyobraźnię, w objawach uczuć nader był gwałtownym, ale też i rychło stygł w zapale. Wogóle, jak twierdzą jego blizcy znajomi, bywał wesołym, często nawet figlarnym, dowcipnym i swawolnym, a zawsze wykwintnym. Żyć bez towarzystwa nie lubił. Dumy i zarozumiałości nie było w nim ani śladu, nigdy niczyjej uwagi nie zwracał na siebie, nie cierpiał nawet, żeby o nim mówiono. Miał wiele cnót, ale i sporą wiązankę wad. Jak Georges Sand utrzymuje, Ch. nie był szczerym, wdzięcznym i wylanym dla najlepszych nawet swych przyjaciół; wogóle więcej był kochanym, aniżeli kochającym. Niewątpliwie, że zarówno różne niepowodzenia, jak i choroba wielki wpływ wywierały na częstą zmianę charakteru jego i humoru. Według opisów Moschelesa, Liszta

i Sand, Chopin niewielkiego był wzrostu, szczupły, wątły i bezsilny. Włosy miał płowe, miękkie jak jedwab, cerę delikatną, nos zlekka zgięty, oczy blado - piwne. Głos jego był przytłumiony, ale dźwięczny, ruchy pełne dystynkcyi, tak, że go mi-mowoli traktowano, jak jakiego księcia. Nosił się zawsze z pańska, mieszkał wykwintnie, miał na-wyknienia d’un grand seigneur. To właśnie było powodem, że niemal zawsze znajdował się w kłopotach pieniężnych, aczkolwiek zarabiał lek-cyami około stu franków dziennie, a i za kompozy-cye wcale dobrze mu płacono. Oprócz pomnika na cmentarzu Pere Lachaise (z popiersiem marmuro- ' lin 1872); M. A. Szulc „Chopin i utwory jego muzyczne* Poznań 1873; Tegoż autora bardzo cie-

nau (oddruk z „Bibliot. Warsz.*, Warszawa 1850); Liszt „Frederic Chopia" (Paryż 1852, 2-e wyd. 1879; w tłómaczeniu niem. La Mary 1880; spolszczone przez P. Faleńskiego, Warszawa 1873; dziełko fantazyjne, bezkrytyczne); M. Karasowski „Młodość Fr. Ch-a“ (Warszawa 1869, odbitka z „Bibl. Warsz.“); tegoż autora „Ciiopin’8 Leben, seine Werke und Briefe“ 2 tomy, Drezno 1877 (2-e wyd. 1878); Toż samo dzieło, uzupełnione i poprawione wyszło w Warszawie 1882 po polsku w 2-ch tomach); W. Lenz „Die grossen Pianoforte-Virtuozen unserer Zeit." (Liszt, Chopin, Tausig, Henselt) tom I, (Ber-

________________ kawy „Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących

życia i utworów Fr. Chopina* zamieściło warszawki*' skie „Echo muzyczne* 1880; Fr. Schucht „Fr. Ch.

mm

ć&jjm

tam

■i- ,

rtM

- - ®lli

i' &

sii

i:

m

mmM Am : jppf

A. Poi.

z;..?

' und seine Werke* (oddruk z „Neue Zeitschrift fur Musik'’ z 1875) (Lipsk, bez roku 1879?); I. Kleczyń-ski „O wykonywaniu dzieł Szopena" (trzy odczy-ty), Warsz. nakład „Echa muz.* 1879; to samo w przekładzie francuskim „F. Ch. de 1’interpreta-tion de ses oeuvres, trois conferences faites a Var-sovie par J. Kleczyński" (Paryż, u F. Mackar, 1880); tegoż autora „Chopin w celniejszych swoich utworach* (trzy odczyty) (Warsz. 1886); Audley „Fr. Ch., sa vie et ses oeuvres“ (Paryż 1880); Fryderyk Niecks „Frederick Chopin as a man and musician* (Londyn 1888; w dwóch tomach obszernych). Znakomite dzieło Niecksa, bezwzględnie najlepsze ze wszystkich dotychczasowych biografij Chopina, źró-| dłowe, opracowane z wielką starannością, bogate w wiele szczegółów z życia Ch-a dotąd nieznanych, wyszło w tłómaczeniu niemieckiem W. Langhansa „Fr. Chopin, ais Mensch und ais Musiker" (2 tomy, Lipsk 1889 r.).

:|H|

MjH4 W# Hara

" i

r.y.

TT

lwi

'V

Fig. 352. Projekt pomnika Chopina w Żelazowej-Woli.

wem, dłuta Clesingera), oraz w Warszawskim kościele św. Krzyża, Ch. żadnego jeszcze nie doczekał się pomnika publicznego. Ten ostatni, z popiersiem dłóta L. Marconiego, wzniesiony został w 1880 r., staraniem Warszawskiego Towarz. Muzycznego, po lewej stronie nawy głównej. Niebawem wszakże ma stanąć, również staraniem Warsz. Tow. muz., pomnik żelazny, bronzowany, w Żelazowej Woli, przed dom-kiem rodzinnym Chopina, według planów budowniczego warsz. Żochowskiego, z popiersiem marmu-rowem roboty rzeźbiarza Woydygi. — Bibliografia: Józef Sikorski „Wspomnienie Szope-

Encybl. Powtz Ilnitr T. XII.

Chór kościelny (w bud o w nic t wie). Jest to miejsce w kościele, po obu stronach wielkiego ołtarza lub po za nim, w tej części kościoła, która się nazywa presbiterium. Zwykle część ta odzielona jest od głównej nawy kilkoma stopniami schodów lub nawet balustradą. W katedralnych świątyniach i kollegia-tach w chórach umieszczone są głębokie ławki, stallami zwane, przeznaczone dla duchowieństwa, a niekiedy i świeckich dostojników. Chór w klasztorach żeńskich urządza się w oddzielnej sali z lewej lub prawej strony wielkiego ołtarza, poza wielką kratą i zasłoną wewnętrzną, ruchomą; w męskich zaś klasztorach chóry takie znajdują się zwykle poza wielkim ołtarzem, lecz bez krat. W świątyniach hebrajskich tylna czyli wschodnia część świątyni, zwana chórem (Dabir), uważaną była za najświętszą. W średniowiecznych świątyniach, ta część świątyni, gdzie był umieszczony chór, stanowiła zwykle oddzielną przybudówkę do głównego budynku, ze strony wschodniej, kształtu półokrągłego w świątyniach romańskich, zaś pięcio, siedmio lub wielokątnego w świątyniach gotyckich. Z czasem chóry zaczęto budować w kościołach katolickich i protestanckich wprost wielkiego ołtarza, po-nad głównem wejściem, prawie w połowie wysokości kościoła. Bywają także podobne chóry z boku świą-

101

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

F. R.

A. Pol.

ty ni. Zwykle na tych chórach umieszczone są organy i przeznaczone miejsce dla śpiewaków i muzyki instrumentalnej. Początkowo chóry nie były oddzielone od głównej nawy; dopiero za panowania Konstantyna Wielkiego w IV wieku zwyczaj oddzielania chórów został wprowadzony; w późniejszych zaś czasach, bo w wieku XII, zaczęto chóry zabudowywać. Takie chóry bywają w niektórych klasztorach. W opisanych powyżej chórach przed wielkim ołtarzem zgromadza się duchowieństwo podczas uroczystego nabożeństwa dla wykonywania zbiorowych śpiewów lub też odmawiania modlitw i pacierzy; w klasztorach miejsca te są stałemi zebraniami na wspólną modlitwę lub śpiewy.—Chór kapłański po wszystkich rzymsko-katolickich kościołach od dawnych czasów zwykł się dzielić na dwie strony, chórami zwane, które naprzemian są czynne przy śpiewaniu lub głośnem odmawianiu psalmów i hymnów. W ohórach zaś, wprost wielkiego ołtarza znajdujących się, zwykle świeccy chórzyści, wraz z organistą, wy bony wuj ą przy towarzyszeniu organu i innych instrumentów muzycznych pienia religijne w dnie uroczyste.— Ponieważ w chórze przed wielkim ołtarzem odbywają się wszystkie uroczyste obrzędy kościelne, msze wielkie śpiewane, czyli summy, przeto świeckie osoby dawniej nie miały wstępu do chóru, wyjąwszy w Wielki Piątek, podczas publicznej adoracyi Krzyża Świętego. Monarchowie wchodzili do chóru tylko podczas swojej koronacyi lub też innych uroczystości narodowych.

Chór (grec. chor os, łac. chorus, włos. co-ro, fran. choeur, niem. Chor, ang. chorus lub ąuire), wyraz, muz., oznacza: 1) grono śpiewaków zorganizowanych w jedno ciało zbiorowe, w celu wykonywania specyalnie utworów wokalnych, pisanych na 1, 2, 3, 4 lub więcej głosów. Ch. może być: męski —jeśli jest złożony z samych głosów męskich (tenory i basy); żeński —jeśli się składa z głosów kobiecych (sopran i alt); nakoniec mieszany — jeśli go składają wszystkie cztery gatunki głosów ludzkich: sopran, alt, tenor i bas. — Każdy z tych gatunków głosu może znów mieć swój podział specyalny, stosownie do układu kom-pozycyi na głosy; np. sopran może rozdzielać się na sopran pierwszy i drugi, tak samo alt i głosy pozostałe; 2) chórem zwie się także kompozycya muzyczna, przeznaczona do wykonania przez zbiór śpiewaków, a rozłożona na głosy równe (to jest na same męskie, lub same kobiece), lub też mieszane. Taki Ch. może być albo pojedynczy, albo podwójny, potrójny i t. d., stosownie do tego, czy kompozycya jest pisaną na jeden, czy na więcej chórów. Każdy znów z tych chórów może być jedno, dwu, trzy i więcej głosowy. Najczęściej jednak piszą kompozytorowie, religijni i świeccy, utwory na Ch. czterogłosowy mieszany; taki bowiem najlepiej odpowiada celom artystycznym i nie krępuje swobody kompozytorskiej, z powodu olbrzymiej skali chóru — jako ciała zbiorowego — rozciągającej się normalnie w przestrzeni od G basowego (i niżej), do g sopranowego nad piątą (i wyżej) i z powodu bogactwa kolorytu wokalnego, jakie dają kombinacye głosów męskich z kobiecemi. Początek śpiewu chóralnego ginie w pomroce dziejów. Mamy dowody, że Assyryjczykowie, Babiloń-czykowie -(ob. Assyryjska muzyka), Chińczycy, Hebrajczykowie, Egipcyanie, Grecy i Rzymianie używali śpiewu chóralnego przy uroczystościach religijnych, obrzędowych, przed bitwą i t. d.; że jednak nie znali harmonii—przynajmniej nic dziś o tern nie wiemy—musieli więc śpiewać jednogłosowo, w unisonie, lub—jeśli w chórze przyjmowali udział chłopcy — w oktawie. Śpiew chóralny, na kilka głosów rozłożony (wielogłosowy), pojawia się dopiero w X-ym w. po Chr., za czasów słynnego muzyka Hucbalda; udoskonalają go Jan de Muris, twórca muzyki mensuralnej (ob.) w końcu XIII i początku XIV w., mistrzowie szkoły niderlandzkiej w XV, nakoniec do najwyższej doskonałości go podnoszą: J. S. Bach i Handel. Wprowadzenie głosów kobiecych do chóru stało sięj dopiero w początkach XVII wieku; kościół bowiem Rzym.-katol. aż do tego czasu wzbraniał kobietom śpiewać w kościołach („taceat mulier in ecclesia“). Śpiew chóralny wszedł do teatru z chwilą narodzin opery i dotąd stanowi jedną z najważniejszych jej cząstek składowych. —(Porów.: Chorał). 3) połączenie instrumentów jednogatunkowych: dętych lub smyczkowych; 4) grupa piszczałek organowych, brzmiących jednocześnie za przyciśnięciem jednego i tegoż samego klawisza, przy pewnych kombina-cyach regestrów organowych; 5) liczba strun w fortepianie jednakowo nastrojonych, należących do jednego i tegoż samego klawisza. Fortepian może być jedno, dwu i trzy chórowy, jeśli za przyciśnięciem klawisza młotek uderza jednocześnie w jedną, dwie lub trzy struny jednobrzmiące. W tern jednak ostatniem znaozeniu wyrazu chór prawie nigdy nie używa się w polskim języku; Niemcy posługują się nim bardzo często.

Chór (Xopóę), wyraz ten, pierwotnie oznaczający miejsce do tańca, następnie rozszerzył swe znaczenie, stosując się, do muzyki albo śpiewu, czy to pojedyńczo, czy w połączeniu z tańcem. Tańczą jeszcze przy muzyce i śpiewie w Iliadzie; chór jest nieodłączną częścią każdej uciechy prywatnej, uroczystości rodzinnej, narodowej, religijnej (theoria). Chorowody wyobrażane są, według opisów poetów, na tarczach Achillesa i Heraklesa; rytm muzyczny piosenki wojennej miarkuje krok pochodu wojskowego. — Trudno jednak oznaczyć granicę pomiędzy tańcem chóralnym czasów pierwotnych i naiwnych a chórem klasycznym. Z poezyi nielicznej, towarzyszącej różnym okolicznościom ważnym, powstał rodzaj dramatyczny, i wtedy-to już widzimy Chór wyniesiony do stanowiska instytucyi państwowej (ob. Choregia, Choregos). Był zatem Ch. cykliczny albo dytyrambiczny, pirryczny, chór flecistów i t. p. Tu zajmiemy się tylko chórem teatralnym. — Chór tragiczny. — Ch. dytyrambiczny składał się z 50 osób, i to zapewne było powodem, że prawie takąż samą liczbę choreutów przeznaczono dla każdej tragedyi, która, jak wiadomo, składała się z 4 części (tetralogia), czyli po 12 dla każdej części; Sofokles zaś podniósł tę liczbę do 15.

— Chór jest to osoba zbiorowa, przydana, niby ko- ci publiczni (epimeletaj) przestrzegali karności cho-mentarz myśli i czynów głównego bohatera tra- reutów. Śpiewy Chóru były następujące: parodos, gedyi: tak było przynajmniej od czasów Sofoklesa, epiparodos, stasimon, hyporchema, kommos, exo* kiedy poprzednik jego, Eschylos, czasami chór wła- dos. — Jak w tragedyi, tak w komedyi, paro-śnie czynił bohaterem głównym („Hiketides*, a zwła- dos oznacza pierwszy śpiew chóru, licząc w to szcza ,Eumenidy“). Może być męskim lub żeńskim, i hypermetry anapestyczne, bezpośrednio poprzedza-młodym lub starym, a ponieważ strofy swe wyko- jące w niektórych tragedyach pierwszą strofę; epi-nywa tańcząc, przeto choreuci nie przypasują ko- parodos, o ile go autor wprowadza, następuje turnów, jak to czynią sami aktorzy dla lepszej per- po nim. Stazymonami nazywają się śpiewy, ja-spektywy i akustyki. Chór, raz wszedłszy na sce- kie chór wykonywa na swem właściwem miejscu, nę, nie schodzi z niej aż do końca sztuki, z bar- t. j. w orkiestrze; a następują w chwili, gdy ak-dzo małemi wyjątkami, jak „Ajas“ Sofoklesa i dwie sztuki Eurypidesa, gdzie zszedłszy powraca. Miejsce jego stałe jest w orkiestrze, lub czasami, gdy tego wymaga akcya, występuje na scenę, zawsze w formie kwadratowej i, jeśli choreutów jest 15, ustawia się we trzy rzędy, po 5 osób w rzędzie, z rządkiem od tego układu odstępstwem; kolej rzędów, stojących frontem do publiczności, szła według uzdolnień choreutów. Chór zatem przedstawiał figurę następującą:

cya doznaje pewnej przerwy: stanowią więc one pewien rodzaj dzisiejszych antraktów, wypełnianych muzyką, tylko że to, co ich śpiew wyraża, zawsze ma związek z treścią przedstawianego dramatu. Chór tragiczny śpiewał tańcząc, ztąd jego strofy, antystrofy i epodos odpowiadały ruchom, jakie wykonywał, idąc podczas śpiewania strofy ku stronie prawej, podczas antystrofy ku lewej, a przystając podczas epodosu. Zwykły jego ruch taneczny był poważDy i uroczysty; ale, gdy akcya poczęła wyobrażać silniejsze wzruszenie, dytyramb przechodził w hypochremę, żywszy rodzaj śpiewu, za którym szło i żywe tempo taneczne. Podczas hypochremy, albo choreuci wszyscy razem śpiewali i tańczyli, albo jedni śpiewali tylko, gdy tań-

Teatr.

Rząd I. 5. 4. 3. 2. 1. (arysterostates, przedniej si). „ II. 10. 9. 8. 7. 6. (protostates).

„ III. 15.1413.12.11. (deuterostates).

Scena.

Fig. 353. Grupa tragedyi greckiej wraz z chórem.

W podobnym układzie, tylko we trzy rzędy po 4 osoby, przedstawi się figura chóru o 12 choreu-tach. Poruszeniami chóru kierował przewodnik, koryfaios. Zajmował on trzecie miejsce w rzędzie I, czyli tym, który stał najbliżej widzów. Prawdopodobnie też, że po pierwszym przedśpiewie (parodos) tragedyi, chór dokonywał poruszenia tak, iż przodownik stawał najbliżej sceny, z nim bowiem, jako przedstawicielem zbiorowego ciała, rozmawiali bohaterowie główni. Nazwy na figurze, postawione przy rzędach, oznaczają kwalifikacye śpiewacze pojedyńczych choreutów. — Chór, za wejściem, czy tylko przeszedł przez scenę, czy też zatrzymał się na niej dla odśpiewania parodos u, zaraz zstępował do orkiestry, zwanej także tyme-la, po schodkach łączących ją ze sceną. Tam, przy dźwiękach fletów, śpiewał i tańczył, osobno lub razem. Na posadzce orkiestry nakreślone były linie, kierujące jego poruszeniami, ą delega-

czyli drudzy, albo sam tylko śpiewał koryfeusz, gdy chór pląsał. Wyraz kommos (z greek. = uderzanie) oznacza śpiew żałośny, podczas którego bohater żalący się uderza się w pierś; rodzaj ten nietylko właściwy jest chórowi, ale wszystkim osobom tragedyi. Exodos, to wielki chór końcowy, przy wyjściu chóru ze sceny, po którym u Sofoklesa następują jeszcze osobne zwrotki. W ciągu całej sztuki chórowi zawsze towarzyszyła muzyka jednego lub kilku instrumentów. Grupa tragiczna przedstawiała się mniej więcej jak na załączonym tu rysunku (fig. 353), zdjętym z nekropolu w Cyrenie przez podróżnika Pacho. — Chór dramatu satyrycznego składa się z tyluż osób, co poprzedni, i występuje także w formie kwadratowej, z tą różnicą, że tu choreuci są zawsze satyrami, więc postaciami odznaczającemi się swobodą i rozpasaniem, do czego też stosuje się i tekst, i strój. Satyrowie przykładali maskę z nosem obwisłym i spiczastemi uszyma; czoło by-

wało czasami łyse, czasami obrosłe; włosy szpa- , wygłaszana, snuje osobiste myśli poety. — Następ-kowate lub rude. Strojem ich zwykłym na ciele, ny system zawiera dwie części czysto liryczne; nagiem pozornie czy istotnie, była skóra jelenia, I kozia, panterza, albo płaszcz kraciasty, draperya | purpurowa i inne; tylko niewiadomo jakiego z tych strojów używał chór satyryczny. Nagość choreutów była może tylko pozorną, może przywdziewali coś obcisłego w rodzaju naszych trykotów, i rzecz mało prawdopodobna, aby występowali boso. Wchodząc na scenę, ukazywali się z właściwemi sobie godłami: tyrsem i bębenkiem; do tańca porzucali je, jako też część odzieży. Taniec chóru satyr, zwał się Sycynnis (aóuwię). W początkach, za Pra-tynasa i Eschylosa, miał on jeszcze pewną powagę religijną: niebawem jednak przybrał charakter rozpustny i lubieżny, a „Cyklop* Eurypidesa jest cennym dokumentem do studyów nad charakterem i obyczajnością tego chóru (fig. 354), który przedstawia się tak, jak to widzimy na rysunku z wazy znalezionej w Neapolu (Mon. dell’ Inst. III).—Chór komedyowy ma ten sam skład |i układ, co tragiczny, ale używała go tylko komedya tak zw. dawna, t. j. Arystofanes i jego spółcześni. Podczas gdy na scenie samej występują u niego, w karykaturze, postacie znane i wymieniane z nazwiska, w orkiestrze tańczą choreuci i gwarzą na sposób ezopijski, niby w bajce obłoki, ptaki, osy, żaby, wedle tytułu komedyi. Dzielny ten chór ary-stofaniczny usunięty jednak został z teatru, nie skutkiem wyuzdania, jak się zdaje Horacemu: zniosła go cenzura Trzydziestu, tak zw. Tyranów, a kie- i dy swoboda demokratyczna wróciła do Aten, nie było już funduszu na wystawę czarodziejstw, z chórem tym połączonych. Główną atoli przyczynę upadku stanowił nowy zwrot komedyi samej, która, naturalnym pędem, przez Antyfanesa, a zwłaszcza przez Menandra, dążyła do form dzisiejszych.

.-.■3

*>

[\

mmm

/c_

■JK •-

•t

TWm

Fig. 354. Chór satyryczny grecki.

Y,.,

i .IV

ssar³⁵³ .

jy-

Jeżeli zatem mowa jest o Ch-e komedyowym, odnosi się on przeważnie tylko do komedyi, zwanej dawną, której punktem kulminacyjnym jest Arystofanes. Takie jej śpiewy chóralne, jak parodos i stasimon, nie mają już tej doniosłości i wartości lirycznej, co w tragedyi. Ale przybywa tam nowy ustęp, zw. parabasis, stanowiący rodzaj intermezza, w którym autor, zawieszając akcyę, podczas pochodu Chóru i przez jego usta, przymawia się wprost do publiczności w sprawach ogólnych lub prywatnych. Owa parabaza, jeżeli jest kompletną, składa się z siedmiu części, pod nazwami: kommation, parabazis właściwa, makron lub pni-gos, oda lub strofa, epirrema, antoda lub antistro-fa, nareszcie antipirrema. Części te znowu układają się w dwa systemy, z których pierwszy wygłaszanym bywa przez koryfeusza i obejmuje 3 pierwsze części, drugi 4 ostatnie. — Kommation stanowi wstęp do parabazy właściwej i pisany jest wierszami lirycznemi, kiedy parabaza właściwie zowie się także anapestem od rytmu tej nazwy; kończy ją pnigos, który wypowiada się jednym tchem, stąd makron (długi). Podczas kom-mationu chór szybko wykonywa ewolucyę, tak, by stanąć wprost widzów. Stąd i nazwa całości para- strofę i anty strofę, oraz dwa recitatywa trochaicz-basis, która, podczas, gdy Chór stoi nieruchomy, ne koryfeusza, przeplatające tamte: pierwsze sła-

u K K.

Chora, główne miasto wyspy Samos, na m. Egejskiem, leży w pobliżu ruin starożytnego Samos, o 5 km od wybrzeża morskiego, ma przystań w Porto-Tigara, jest siedliskiem metropolity greckiego dla wysp Samos i Nikaryi, liczy około 1,000 m-ców.

li. K.

wią państwo, drugie udzielają rad politycznych. — Nie wszystkie jednak komedye Arystofanesa zawierają parabazę w składzie kompletnym; czasami nie idzie ona w ciągu nieprzerwanym, ale rozrzuca się kawałkami po różnych scenach. W każdym razie, jest Parabaza jedną z charakterystycznych właściwości komedyi dawnej, pod tym mianowicie względem, że: 1) odrywa się zupełnie od akcyi; 2) że stanowi chwilę sensacyjną dla widzów, skwapliwie oczekujących na osobiste odezwanie się poety w rzeczach zajęcia bieżącego. Jakie zaś wrażenie na swawolnym tłumie sprawiały słowa swawolnego lecz wielce bystrego poety, o tern my dziś nie możemy mieć wyobrażenia. — Zwyczajnym i znamiennym tańcem Chóru kome-dyjnego jest kordaks (Lucyau „De Salt.“ 22 i 26). Charakter jego dziwaczny i rozpustny, ze słynnym dodatkiem kostiumowym (fallus), wskazuje, że to zabytek po pierwiastkowych obchodach falliczuych, które dały początek komedyi. Swoboda, jakiej w układzie swym wogóle zażywa ko-medya, wprowadza i inne tańce, ale rzadko. Strój choreutów zależy od treści sztuki, od tego, czy personel stanowią rycerze, czy chłopi, starcy lub młodzież.— Niezawsze też używano maski, chyba że trzeba było przedstawiać kobiety albo istoty symboliczne, jak ptaki, osy, obłoki, a w tym ostatnim razie plastyka wchodziła w sferę czarodziejstwa i kostium się odpowiednio upodobniał, ile było można.

W Rzymie Chór nie posiadał tego znaczenia, co w Grecyi. Plaut i Tereucyusz wskazują, że kome-dya nie miała go wcale. Posiada go tragedya, ale znów dowiadujemy się od Witruwiusza (V; 6, 2), że w teatrze orkiestrę zajmowali widzowie, chór zatem mieścił się na scenie (pulpitum), skutkiem czego ta znacznie musiała się rozszerzyć. Nie będąc już zatem pośrednikiem między aktorami i publicznością, ale miejscem samem z akcyą połączony, Chór bezpośrednio zbliżył się do niej, tak jak w naszych operach, co też niejako poświadcza i Horacy (Ars poet. 193). — Rola jego nawracała się nieco do greckiej tylko w antraktach. Przy komedyi odzywały się fletnie, przy tragedyach — chór, na zuak, że akt skończony: ale i tu przestrzega go Horacy (l. c. 112), aby w swyoh śpiewach bardzo nie odstępował od akcyi. Tym sposobem Chór teatralny, tracąc powoli tę atmosferę, która go wydała na świat i zasilała w czasach Dyonizyackich, gasnął z wycieńczenia, aż go pochwyciła opera włoska, wyhodowała na inny sposób i oddała w ręcę muzyce przyszłości (Wagneryzm), która, na tern nowem stanowisku, usiłuje mu znowu nadać znaczenie pierwszorzędne.—O teatrze starożytnym, w szczególności nawet o Chórze, mamy całą bibliotekę, tak, iż kilka stronic ledwie-by starczyło na bibliografię. Z tej masy wyłącznie co do Chóru zalecamy: Donaldson „The Theater of the Gre-eks“ (Londyn, ed. z r. 1875); Heimsoeth „Vom Vortrage des Chors in den Griech Dram." (Bonn 1841). — Kwestyę ogólną Chórów wybornie obrabiają, pod wyrazem Chór, encyklopedye specyal-ne, jako-to: Pauly „Real. Encykl. der class. Al-terth“; oraz Daremberga „Diction. desAntią.

And. S.

Choragium (Xopaysiov). — U Greków i Rzymian miejsce, gdzie się aktorzy i choreuci ćwiczyli i odbywali próby, stanowiące zarazem skład na maski, kostiumy, oraz inne akcesorya, zostające pod dozorem Chorega. Miejsce to nie istniało w samym teatrze, lecz w osobnym budynku, odpowiednio urządzonym i posiadającym osobną administracyę.— (Ob. Choregia, Choregos).

Chorał (z grec.; łac. cantus choralis albo cantus planus, lub cantus firmus; włos. canto fermo, franc. plain-chant), dosłownie znaczy: śpiew chóralny, śpiew równy lub stały. Ta nazwa przysługuje głównie pieniom religijnym, śpiewanym przez lud, bądź też duchowieństwo, wprowadzonym do kościoła katolickiego już w pierwszych dniach chrześciaństwa i dotąd jeszcze stanowiącym wyłączną własność Kościoła. Pierwsi chrześcianie posługiwali się przy praktykach religijnych staremi melodyami hebrajskiemi i greckie-mi. Szczególniejsze zwłaszcza mieli upodobanie do psalmów Dawida, które śpiewali gromadnie (stąd nazwa: śpiew chóralny). Aż do czasów św. Ambrożego, biskupa Medyolańskiego (w czwartym wieku po Chr.), te śpiewy nie były ujęte w karby reguły stanowczej, obowiązującej wszystkich, i znajdowały się na łasce i niełasce kierowników śpiewu kościelnego. Dopiero św. Ambroży, zreformowawszy pienia religijne według wzorów greckich, stał się twórcą pierwszego systematu muzyczne go-kościeluego, obowiązującego cały ówczesny kościół chrześciański (ob. Ambrożyański śpiew). Ta jednak reforma nie była trwałą i nie odpowiadała rzeczywistym wymaganiom poważnej muzyki kościelnej, a to dlatego, że była opartą na czterech tylko tonacyach i na metryczności melodyi Ch-u, która umożliwiała rozradzanie się melizma-tów i nut przechodnich w tych melodyach. Kres tej chwiejności zasadniczych podstaw Ch-u położył Grzegorz Wielki (590—604). Niepospolity ten rządz-ca Kościoła, bystry polityk, człowiek wysokiemi obdarzony zdolnościami, pojął olbrzymią potęgę wpływu, jaki wywierają pieśni kościelne na uczucia religijne, odgadł moc jednoczenia wszystkich kc ściołów europejskich z hierarchią rzymską, za pomocą pieśni religijnych, wspólnych wszystkim kościołom katolickim. To też organizacya i gruntowna reforma Ch-u stały się głównem zadaniem żywota tego wielkiego męża. Przedewszystkiem oswobodził on Cli. z więzów metryczności, pozostawiając mu jedynie poważną, wolną rytmikę; to umożliwiło rozszerzenie się Ch-u po całym święcie, gdyż teraz już mógł być śpiewany nietylko w łacińskim, lecz i w każdym żyjącym języku. Następnie zajął się Grzegórzrozszerzeniem i uporządkowaniem nowego systematu tonacyjnego. Za podstawę tego systemu przyjął cztery tonacye ainbro-zyańskie, dodawszy do nich cztery nowe, umieszcza

jąe każdą z nich o kwartę niżej od każdej typo- | szenia melodyom gregoryańskim w kwartach lub wej (ambrozyańskiej). Nowe zwały się tonacyarai kwintach przez chór chłopców; drugi wskazuje ten plagalnemi, t. j. pochodnemi, zależnerai od daw- śpiew, w którym dwa głosy towarzyszyły melodyi nych ambrozyańskich, zwanych odtąd autentycz- Ch-u nuta w nutę, równolegle —jeden w tercyi, nemi. Tym sposobem powstało osiem tonacyj obo- drugi w sekscie ponad melodyą; jedynie tylko nu-wiązujących muzykę kościelną, a następnie i świec- ta końcowa Ch-u miała nad sobą kwintę i okta-ką, zwanych tonacyami „gregoryańskiemi" lub „ko- wę. Discantus oznaczał sposób śpiewania, wktó-ścielnemi". Według tego systemu uporządkował rym do głosu głównego (Ch-u) dodawano głos wyż-Grzegórz W. wszystkie melodye chrześciańskie, do- szy, poruszający się już nie w równoległym, ale dał do nich wiele nowych, opatrzył neumami w przeciwnym kierunku do melodyi głównej. Wszyst-(znakami, wskazującemi pewne połączenia tonów kie te próby muzyki wielogłosowej, aczkolwiek i stosunek ich wzajemny), zebrał wszystko w jedną wiele przyczyniały się do wyrobienia harmonii, kon-księgę, zwaną Antifonarius cento, t. j. wybór, trapunktu i wogóle do postępu w muzyce i rozkazał go przybić do grobu św. Piotra, jako mu Ch-wi wielką szkodę przynosiły, zmuszały go wzór po wieczne czasy autentycznego śpiewu gre- bowiem do spełniania roli podrzędnej w kompozy-goryańskiego. Wielkie dzieło reformy Ch-u uwień- cyi religijnej, podczas gdy ozdoby kontrapunktycz-czył Grzegórz przez założenie w Rzymie szkoły ne na pierwszym stawiano planie. W XV i XVI śpiewu, w której sam osobiście nauczał. W tej wieku przyszło już do tego, że muzycy ówcześni szkole wykształceni nauczyciele śpiewu liturgiczne- obdzierali Ch. z rytmu i, umieszczając go w jednym go rozchodzili się następnie po całym ówczesnym z głosów swych kompozyeyj — zwykłej w tenorze, świecie katolickim, zakładając szkoły popularyzu- na jego tle rozwijali mistrzostwo kontrapunktyczne, jące wspaniałe dzieło Grzegorza Wielkiego. Z licz- zgoła nielicujące z powagą pieśni liturgicznej. Dla by tych szkół największą cieszyły się sławą powsta- ułatwienia zaś zadania, każdej nucie Ch-u nadało: w Metz, Orleans, Toul, Cambrai, zwłaszcza też wali wartość jednakową; stąd właśnie nazwa Ch-u: najznakomitsza z nich w St. Gallen (Szwajcarya), cantus firmus (śpiew stały) lub cantus pla-która wydała wielu sławnych kompozytorów ko- nus (śpiew równy, jednostajny). Gdy z tego po -ścielnych, a wśród nich Notkera, zwanego Balbulus, wodu Ch. gregoryański zmieniał swą posta,ć z dniem t. j. „jąkała“, autora przesławnych sek wen cyj. Me- każdym, okazała się potrzeba przywrócenia porząd-lodya Ch-u gregoryańskiego, wciskając się zarówno ku, oraz jedności w liturgii i śpiewie gregoryań-do chaty wieśniaczej, jak i do wspaniałych przy- skim. W 1582 staraniem Guidettiego wyszło Di-bytków rycerzy średniowiecznych, stała się odtąd rectorium Chori; w 1587 r. Cantus eocle-jedynym, w ciągu kilku wieków, regulatorem na- siasticus officii maj. hebd.; w 1588 roku tchuień kompozytorów ówczesnych, przygotowując Praefationes in cantu firmo, tym sposobem grunt przyszłej wszecheuropejskiej Pawła V wydano w Rzymie (1614—15) Gradu-muzyce. Na nieszczęście dla Ch-u, Antyfonarz ale Romanum, Rituale Romanum, zaś An-Grzegorza był opatrzony tylko neumami, nie zaś tiphonarium Romanum w dwóch tomach wy-nutami, któreby mogły utrwalić w piśmie melodye dał Joachim Trognesio w Antwerpii. Za panowa-gregoryańskie. Nikt nie mógł wyuczyć się tych nia Piusa IX księgi liturgiczne zostały przejrzane melodyj bez pomocy szkoły, uczącej swych wycho- i na nowo opracowane przez kongregacyę . św. wańców ze słuchu, drogą codziennych ćwiczeń obrządków, według przepisów Soboru Trydenckiego, w śpiewach kościelnych, przez tradycyę jej prze- Przywilej na to wydawnictwo otrzymał Fryderyk kazanych. Stąd też po upływie kilku wieków ta Pustet, drukarz z Ratyzbony. Prócz tego urzędo-tradycya coraz bardziej chwiać się, a niezgodność wego wydania istnieje kilka innych, o wiele lepszych, w tłómaczeniu neumów gregoryańskich przez ró- bo wzorowanych na Antyfonarzach śniedniowiecz-żne szkoły coraz wyraźniej zaznaczać się zaczęła, nych; np. wydanie Voghta i Duvala, a zwłaszcza Dopiero wynalazek systemu liniowego dla neumów paryskie Lecoffra (1859), wzorowane na słynnym (dawniej pisano nad tekstem, bez linij) przez Hue- antyfonarzu (Codex) z Montpellier z X-go wieku, balda z St. Amand sur 1’Elnon we Flandryi (f 930), oraz Liber gradualis Pothiera, głębokiego zwłaszcza też wynalazek nowej, łatwej notacyi wcy śpiewu gregoryańskiego, i t. d. Pożądanego przez mnicha Toskańskiego, Gwidona z Arezzo, wszakże ujednostajnienia Ch-u gregoryańskiego nie (w końcu X-go i początku XI-go wieku), oraz muzyki osiągnięto: wszystkie bowiem wydania różnią się „figurycznej “ przez Franka z Kolonii (z XII w.), między sobą. Rzecz dziwna, że wszyscy uczeni która określała czas trwania każdego dźwięku i spo- archeologowie muzyczni powstawali jedynie prze-czynku (pauz), umożliwiły muzykom utrwalanie me- ciw urzędowemu wydaniu ksiąg liturgicznych, uwa-lodyj Ch-u w rękopisach, a temsamem pozwoli- żając je za najgorsze; nawet „Zjazd europejski dla ły je ujednostajnić Aż do XI w. wykonywano zbadania śpiewu liturgicznego" (w Arezzo, 1883 r.) pieśni gregoryańskie jednogłosowo, bez towarzy- założył oppozycyę przeciw wydawnictwu Pusteta. szenia instrumentów. W tym dopiero wieku uży- Kongregacya jednak św. Obrządków postawiła na wać zaczęto organów, a następnie głosów ludzkich, swojem; dekretem z d. 26 kwiet. 1883 r. wydała jako akompaniamentu do Ch-u. Z rodzajów tego rozporządzenie, aby wydawnictwa Antip ho narium ostatniego sposobu akompaniamentu najdłużej uży- i Graduale były oznaczane uwagą: cura et au-wano tak zwanego Organum, Falso bordone ctoritate S. R. C. digestum Romae, oraz, żeby j Discantus. Pierwszy oznacza sposób towarzy- ani jednego śpiewu liturgicznego nikt nie druko-

same-

Staraniem

zna-

MW

Fig. 355. Choraules.

K. K.

And. S.

W. K. Z.

Chorągiew jest znakiem wojskowym, kościelnym i państwowym. Urządza się w ten sposób, że

wał bez approbaty kongregacyi. Mimo tak kategorycznego rozporządzenia, wiele jeszcze dyecezyj, trzymając się zdania uczonych archeologów, używa różnych wydań obcych, nie zaś urzędowych.—Ch. protestancki tern różni się od katolickiego, że jest osnuty w duchu pieśni ludowych; niektóre wszakże pieśni gregoryańskie wcielił Luter do chórału protestanckiego. I tem się jeszcze Cb. prot. różni, że jest wykonywany albo w formie kompozycyi wielogłosowej, albo z towarzyszeniem organów. Oprócz Lutra, autora sławnego Ch-u „Ein feste Burg“, najwięcej wsławili się, bądź skomponowaniem nowych melo-dyj dla Ch-u protestanckiego, bądź opracowaniem już istniejących: Jan Walther, M. Agricola, I. Ec-card, E. Bodenschatz, M. Franek, H. Albert, T. Sel-le, J. RosenmUller, a zwłaszcza J. S. Bach. Z kompozytorów polskich, protegujących śpiew gregoryań-ski, najwięcej na tem polu dokonał ks. Józef Burzyński z Poznania, wyborny znawca pieśni liturgicznych i kompozytor utalentowany. Jego wydawnictwo Directorium chor i, zawierające w sobie anty-fony, psalmy, hymny i t. d., doskonale harmonizowane w duchu dawnej dobrej muzyki kościelnej, ważne oddało usługi naszemu duchowieństwu i organistom.—Ź rodła: Józef Antony „ Archaologisch-Liturgisches Lehrbuch des Gregorianischen Kir-chengesanges" (Munster 1820); Jules Bonhomme „Principes d’une veritable restauration du chant Gregorien etc.* (Paryż, J. Lecoffre et Comp, 1857); R. Schlećht „Geschichte der Kirchenrausik* (Ra-tyzbona 1871); J. Pothier „Melodies Gregoriennes* (Tournay, 1879).    A-PoŁ

Chorasmia, Charesm, Chowaresm, Chwai-rizem, Choarizm, w starożytności kraj nad dolnym Oxusem (Arnu - Daryą), zaludniony już wówczas przez plemiona turańskie i zostający pod władzą książąt, którzy w nader luźnym stosunku zależności pozostawali do staroperskich Achemenidów; dziś Chiwa (ob.).    And. s.

Choranles (dosł. chórowy flecista), nazwa greckiego flecisty, który na podwójnej fletni przygrywał chórowi teatralnemu lub innym partyom śpiewu zbiorowego, w przeciwstawieniu do solisty, niewtórującego śpiewom, który zwał się poprostu auletes. W całym przyborze wyglądał on tak, jak go przedstawia załączona figura (fig. 355), zdjęta z rysunku Fulviusa Ursinusa, w bibliotece \U_ Watykańskiej, a zrobionego ze sta

tuy odkrytej na Via Appia, noszącej na piedestale napis: Choraule s.

Chorazan (K h o r a s sa n), północno - wschodnia prowineya Persyi, między Afganistanem a perskie-mi prowineyami Mazanderan, Bastam, Semnan i Kirman, przytyka ua północy do rossyjskiego obwodu Zakaspijskiego, obejmuje 272,660 km. □ (dwakroć większa od kr. Polskiego), i liczy około 700,000 m-ców. Kraj cały przedstawia wyżynę, którą na północy przecina kilka równoległych łańcuchów górskich, dosięgających 3,000 m. wzniesienia nad p. m.—Łańcuchy te są ogniwami pośredniemi między systematem Elbursu nad m. Kaspijskiem, a wałem Hindukuszu; północny łańcuch krawędziowy stacza się na Turkestańską pustynię Kara - kum i powstaje z szeregu pasm, jak Hasar-Meszyd, De-reges, Ak-Dagh, Massinew i t. p.; równolegle do • nich biegną pasma: Puszti-kihi-dźam, Binalud i Ala-Dagh; jeszcze bardziej ku południowi ciągnie się trzeci, niższy łańcuch, którego częściami są pasma Kuh-i-Sary, Dźuwein i t. p.—Jest to wogóle górzysta i najlepsza część prowiucyi, bo dobrze nawodniona przez strumienie górskie, jakiemi są np. Atrek, dopływ m. Kaspijskiego, lub Keszef-rud, dopływ pogranicznego Hery-rudu. Część południową zajmują rozległe pustynie, tu i owdzie przerwane dość znaczuemi wyniosłościami; najobszerniejszą jest solna pustynia Lut na południu, oraz Daszt-i-Naumid na wschodzie, nie brak także i okolic stepowych, śród których trafiają się żyzne oazy. Tam, gdzie grunt posiada zapas wilgoci, jak np. w dolinach między górskich, uprawa zbóż jest możliwą i sowicie się opłaca; to też udaje się tam znakomicie pszenica, jęczmień, ryż, tytoń, owoce, jarzyny i trawy wszelkiego rodzaju; również i hodowla zwierząt domowych nie jest bez znaczenia, a zwłaszcza bydła rogatego, wielbłądów i koni; z dzikich zwierząt znajduje się tygrys, szakal, osieł dziki i owca argali czyli mufion. Przemysł polega na wyrobie kobierców, broni, tkanin jedwabnych.—Ludność składa się z Tadżyków i należy do szyickiej sekty islamu.—Stolicą jest Meszhed, jedno z największych miast w Persyi. Dzisiejszy Ch. stanowi część starożytnych prowincyj Aryi i Partyi, przez które wiodła droga handlowa od wybrzeża m. Kaspijskiego doliną Atreku i Hery-rudu do Indostanu. Pierwotnie należał do Persyi, później wszedł w skład państwa Aleksandra W-go, po którego śmierci dostał się Seleucydom. Kolejno dzielnica ta należała do władzców grecko-baktryjskich, do władzców tu-rańskich, do Sassanidów, aż wreszcie przypadła w udziale kalifom. — Ich władza nie była jednak ciągłą i po różnych kolejach losu Ch. dostał się Charesmowi (Chiwie), później zaś Dźengishanowi, a wreszcie Timurowi, który ugruntował dynastyę Timurydów. Następnie Chorazan był przedmiotem ciągłych nieporozumień między Afganistanem a Per-syą; ostatecznie rzeka Hery-rud rozdzieliła sporne obu państw posiadłości.

Chorazin, W Vulgacie Korazaim, miejscowość w Galilei, gdzie Chrystus czynił wiele cudów, w pobliżu Kafarnaum (Ew. Mat. 11, 21).

Chorąbała, herb polski, wedle jednej z zapisek sądowych, na tarczy widnieje „krzyż w kole, a nad krzyżem lilia“. Herb ten należy do szesnastej dynastyi rodów szlach. linii młodszej.—A. Małecki „Stud. Heral.“ I, 171; dr. Piekosiński „O dynas. szl. polskiego poch.u 262 i 263.

Fig. 356. Chorąbała.

Ks. R. F.

w. s.

Dz,

pod wierzchem wysokiego drzewca przytwierdza się jednym bokiem płat materyi, zwykle kolorowej, który można zwijać na drzewcu, lub rozwijać w powietrzu. Z początku chorągwie bywały z materyi gładkiej, potem wyszywano na nich różne oznaki. Wojska rzymskie najpierw nosiły na drzewcach orły, ale i chorągwie nie były im obce. Gdy Konstantynowi W. ukazał się w powietrzu krzyż z napisem: W tym znaku zwyciężysz (in hoc si-gno vinces), zaraz rozkazał swemu wojsku przyjąć chorągiew z wyszytym na niej krzyżem. Odtąd zaprzestano noszenia orłów, a powszechnie przyjęto chorągwie, zwane inaczej sztandarami. Oddziały wojsk odróżniano chorągwiami, a idąc do boju, w czasie bitwy i wracając z wojny, skupiały się wojska pod właściwą sobie chorągwią. Wśród najkrwawszych potyczek usilnie strzeżono chorągwi, bo utrata jej sprowadza niesławę rycerstwu, a przeciwnie, zdobycie chorągwi przynosi wielki zaszczyt. Gdy życie chrześciańskie ciągłem jest bojowaniem, bo musimy walczyć ze światem, czartem i wła-snemi namiętnościami, przeto, dla zachęty do wytrwałości i odniesienia zwycięstwa w tym boju, słusznie kościół Chrystusa Pana używa właściwych sobie chorągwi. Są one podwójnego kształtu: jedne, zwane sztandarami, są formy chorągwi wojskowych, tylko z godłami świętemi, a drugie tak urządzone, że górny brzeg kwadratowej materyi owinięty jest na cienkim wałku, środek zaś tego wałka lekko przytwierdzony do głównego drzewca. Po obu stronach takiej chorągwi znajdują się obrazy świętych lub godła religijne. Brzegi wolne chorągwi obódwóch form zwykle ozdobione są fren-zlami i chwastami. Kościół używa chorągwi na procesyach i uroczystych pochodach. Gdy odbywa się procesya z Najśw. Sakramentem, nie wolno mieć chorągwi czarnej. (S. R. C. 10 czerwca roku 1690). Papież Grzegorz III r. 731, poświęconą przez siebie chorągiew posłał królowi francuskiemu i odtąd papieże nadają chorągwie obrońcom kościoła.— Obecnie prawie wszystkie państwa używają Ch-i, każdy kraj ma je właściwego koloru. Cechy też rzemieślnicze za swe godła przyjęły chorągwie z obrazami swoich patronów.

Chorągwie W herbach, ob. Kmita. Radwan, Przyrowa.

Chorąży (vexillifer), nazwa urzędu. Był chorąży wielki koronny (vexillifer regni) i chorąży wielki litewski (v. magn. duc. Lithuaniae), chorąży nadworny koronny (v. curiae regni) i chorąży nadworny litewski (v. curiae m. d. Lit.), a oprócz tych, po województwach i ziemiach byli chorążowie ziemscy (v. terrestris). Podczas koronacyi króla, przy odbieraniu przysięgi od miast i książąt lennych, podczas pospolitego ruszenia i wielkich wystąpień ceremonialnych, na których był obecny monarcha, chorąży wielki koronny ze sztandarem Korony po prawej stronie króla, przed marszałkiem wielkim koronnym stał, szedł lub jechał; litewski z chorągwią swojej prowiucyi toż samo czynił z lewej strony panującego. Urząd chorążego wielkiego powstał prawdopodobnie pod koniec wieku XV; litewskiego nazywano pierwiastkowo ziemskim. Mogli chorążowie wielcy i inne piastować urzędy: Jan Branicki był jednocześnie naprzód generałem artyleryi, następnie hetmanem polnym. W hierarchii urzędniczej stali wyżej od mieczników wielkich. Chorążowie nadworni zastępowali wielkich. — Chorążowie ziemscy byli dawniejsi od wielkich i nadwornych: według Długosza, na pogrzebie Kazimierza W. było ich dwunastu. Podczas pospolitego ruszenia obowiązani byli stawać ze sztandarami ziem swoich. Województwo Sieradzkie i Łęczyckie po dwóch miały chorążych: wielkiego i mniejszego; sandomierski wielkim się w województwie swo-jem mianował. Chorążowie wojewódzcy mieli prawo ustanawiać powiatowych, gdzie takowych nie było.— Ob. Lengnich „Prawo pospolite król. Pol.“ (Kraków 1836); Wolff w książce „Senatorowie i dygnitarze w. ks. Lit.“ (Kraków 1855), podał spis chorążych wielkich i nadwornych litewskich; Błeszczyń-ski w dodatku do 111-go tomu „Monografii" Kossakowskiego podał regestr chorążych koronnych.

Chorcyca, ob. Ch orty ca.

Chorda dorsalis, ob. Struna grzbietowa.

Chorda tympani, struna bębenkowa. Jest to gałązka nerwowa, łącząca nerw twarzowy {n. facialis) z gałązką językową (n. lingualiś) trzeciej gałęzi nerwu trójdzielnego. Nazwisko jej pochodzi stąd, że oddzieliwszy się od pnia nerwu twarzowego (ob.) wewnątrz części skalistej kości skroniowej, przechodzi następnie przez jamę bębenkową, będąc w blizkim z samą błoną bębenkową stosunku. — Ważność fizyologlczna Chordae tympani polega na tem, że zawiera ona w sobie włókna nerwowe, zawiadujące wydzielaniem śliny w śliniance podżuchwowej.

Chorda venerea, ob. Rzężą czka.

Chordae vocales. Struny głosowe, obacz Krtań (anatomia).

Chorditis V0calis. Strun głosowych zapalenie, ob. Krtani choroby.

Chordophyceae. Wodorosty sznurowe (pa-leont.) Szczególna grupa kopalnych wodorostów, stanowiących długie, zwykle niegałęziste, półwal-cowate, podobne do sznurów lub wstęg formy wodorostów, o gęsto skupionych, równych, blaszko-watych, łuskowatyoh lub pęcherzy ko waty ch wyrostkach, zwykle dwoma szeregami ustawionych i całą powierzchnię pokrywających, albo złączonych w wąz-ką tasiemkę, obiegającą śrubowato trzonek główny rośliny. Osobliwe te utwory, w wielkiej często ilości wężowatemi swemi, wypukłemi lub wklęsłemi wstęgami pokrywające pokłady skalne, uważane były dawniej przez większość paleontologów albo za ślady (Fahrten, trails, tracts) pierściennic (annelidów) albo za same pierściennice skamieniałe. Obadwa te przypuszczenia były błędnemi, odciski bowiem bocznych wyrostków zbyt tu wyraźnie odbite są na skale, aby przyjmować je za ślady pełzania w ile lub piasku jakiegoś robakowatego jestestwa; w tym razie bowiem odciski jego blaszek skrzelowych, szczecinek czy nóżek, zacierałyby się w miarę posuwania się naprzód; z drugiej zaś przypuszczenie to upada wobec miękkości znanej ciała tych jestestw, któreby zgniecione całkowicie skutkiem zagrzeba-

K. J.

nia być musiało. Tymczasem odciski te są tak wyraźnie odbite w skale, że oczywiście od dosyć twardego ciała pochodzić muszą. Nigdy też nie znaleziono w nich śladów głowy, ani tak często charakterystycznych dla pierściennic silnie rozwiniętych szczęk rogowych. Wielkość ich zresztą, która, u niektórych według Murchisona, do kilku sążni dochodzi, nastręcza również wątpliwość, bo największa ze znanych pierściennic nie przechodzi 60 centymetrów. Trudno nakoniec przypuścić, żeby pierściennice, w tak niezliczonych żyjąc gromadach, mogły takiemi masami wyrzucane być na brzeg morski. Uwagi te skłoniły dzisiejszych paleontologów do uważania odcisków pomienionych za szczątki szczególnych pierwotnych, a dziś nieistniejących już wodorostów, dla których trzy stanowią rodzaje: Phyllochorda Sch., Gyrochorda Heer. i Spirochorda Sch. Wspomnimy jeszcze o nich pod temi nazwami.

Chorea, Chorea Sti Viti (od yopeta — taniec), Taniec św. Wita, ob. Pląsawica.

Choregia, Choregos. Choregia jest jedną z najważniejszych liturgij peryodycznych w Atenach. Zawiadujący nią nazywał się Choregos, obowiązkiem zaś jego było układać i wyuczać własnym kosztem jeden z Chórów przyjmujących udział w Agonach Dyonizyjskich, Targelijskich i Panate-nejskich, prawdopodobnie nawet w uroczystościach na cześć Prometeusza i Hefesta. Obowiązek to był nader zaszczytny, chlubny, lecz i wielce kosztowny, dostępny zatem tylko dla bogaczów, mogących się nie oglądać na żaden wydatek. Bodziec ku temu stanowiły: z jednej strony przykłady poprzedników lub współzawodników oraz nagroda konkursowa; z drugiej —chęć uniknięcia wyszydzań obywateli i niezadowolenia urzędników, któremi byli Epime-leci pokoleń (ETriiAsAsTou ruję <po\rję), a w pewnych razach archont-eponim lub archont-król, jako nadzorujący choregów i mający prawo zmusić ich do spełnienia obowiązków.—Wolnymi od Ch-ii byli tylko obywatele posiadający mniej niż trzy talenty (Lysias: „Philon", 12); lecz i wśród dostatecznie uposażonych zdarzały się wyjątki czasowe lub stałe, np. potomkowie Harmodiosa i Arystogitona, wiek nie dochodzący lat 40. Każde pokolenie (cpo^Y)) na każdą uroczystość dostarczało Chorega, a wybierali go Epiraeleci, w miesiąc po odbytej uroczystości, poprzedzającej doroczną następną, zostawiając mu przeto 11 miesięcy na przygotowania. Ar-chont zatwierdzał wybór Chorega, który tym sposobem oddawał się do jego rozporządzenia; do ar-chonta bowiem zgłaszali się poeci żądający chóru i on im go przyznawał. Zaraz też Ch-s brał się do ułożenia chóru. W tym celu wszyscy 10-u zbierali się do archonta i w jego obecności losem ciągnęli kolej wyboru dla siebie instruktora chóru (yopo§iodaxaAoę) tudzież flecisty (aóAyjrrję). Przystępowano następnie do zebrania chórzystów, co nie było łatwem, zwłaszcza gdy chodziło o dzieci. Ch-s, natrafiając na opór ze strony rodziców, nie mogąc poradzić prośbą, udawał się do groźby, odwoływał się do siły prawa i brał zastaw, a nie wol-

Eueyklop Pow»i. Ilułtr. T. III.

no mu było, pod karą tysiąca drachm, używać do chóru cudzoziemców. Plutarch (Focyon, 30) wspomina, że mówca Demades za wprowadzenie do teatru stu obcych choreutów zapłacił sto tysięcy drachm. Po zebraniu chóru Ch-s rozpoczynał ćwiczenie, częścią sam, częścią z pomocą innych, ale zawsze pod odpowiedzialnością osobistą. Wyznaczał odpowiednie miejsce ćwiczeń, najczęściej we własnym domu, dostarczał potrzeb technicznych, żywił i pia

;i

!'■

!■

I¹

' ,1, :

Pi

■2

Fig. 357. Pomnik Choragiczny Lizykratesa w Atenach. Z „Kulturhistorischer Bilder-Atlas” Schreibera.

cił za wszystko, co się łączyło z ćwiczeniem, sprawiał lub wynajmował kostiumy. W dniu nareszcie uroczystości, prowadził z całą okazałością swój chór na miejsce agonu, obecnym bywał na igrzysku i brał udział w pochodach.

Uczestnictwo w uroczystościach i sama funkcya nadawały osobie Ch-ga charakter świętości: znie-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

K. K

K. K.

ważenie go podczas Choregii było znieważeniem państwa, a nawet boga, na którego cześć pracował, i surowe kary ściągało na wykraczającego. Po odbytym agonie klasyfikowano wszystkich Ch-ów, a tego, któremu sędziowie przyznali pierwszeństwo, wieńczono: właściwie nie jego, lecz w jego osobie pokolenie przez niego reprezentowane. Udzie* lano przytem nagrodę, stosownie do obchodzonego święta: na wielkie Panateneje korowodowi tancerzy dawano jałówkę; na Dyonizye i Targelie chór cykliczny otrzymywał trójnóg. Choregos obowiązany był poświęcić ten trójnóg, umieszczony w stosownym budynku, jak to wskazują nasze rysunki, bożkowi, z napisem zawierającym jego nazwisko, zwycięstwo, naturę chóru, pokolenie, nazwisko instruktora i flecisty, poczem składał ten trójnóg w temenosie Dyonizosa lub Appolina, stosownie do święta, bardzo często też—w ulicy trójnogów. Jaki był koszt Ch-ii, ściśle oznaczyć niepodobna. Można mieć jednak przybliżone wyobrażenie ze wskazówek krasomówcy Lizyasza, któr.y wydatek jednego obywa-

Tak wyglądała Choregia w Atenach. Czy taką była lub podobną w innych miastach, gdzie ta liturgia istniała, jako to: w Syfnos, Eginie, Mityle-nie, Tebach, Orchomenie, Ceos, nie wiemy. Inną była w miastach Azyi Mn. Jakoż, na podstawie napisu (Le Bas i Waddington: „Voyage archeol.“. napis III, 252 — 259) w Lasos Karyjskiem dobrowolny ofiarodawca (choregos) ponosi koszta widowiska bezpłatnego w teatrze, opłacając aktorów tragicznych lub komicznych, flecistę lub cytrzystę a zarazem chór: albo też podpisuje oznaczoną summę składkową, co zdaje się weszło w zwyczaj powszechny. Składka ta prawie zawsze była stałą i wynosiła 200 drachm na obywatela a 100 na metoika.— Ob. Schneider „Das attische Thea-terwesen* (Weimar 1835); Rosenkranz „De choregia et choreotarum numero* (Rostok 1873); Westermann: art. Hoprflla w „Real-Encyklop.“ Paulego.

Choreja, wyraz grecki, oznaczający taniec zbiorowy, czyj i taki, w którym osoby tańczące biorą się za ręce, tworzą chorowód i same sobie do pląsu przyśpiewują, jak to widzimy na rysunku zdjętym z malowidła w rzymskich łaźniach Tytusa.

grj

i\

PmMm

ar

■>

Fig. 359. Choreja.

Fig. 358. Trójnóg w pomniku Choragicznym Lizykratesa w Atenach.

tela za 7 Choregij w ciągu 9 lat oblicza na 13,000 drachm (około 2,600 rub.). Wziąwszy na uwagę znaczenie monety w starożytności, przyznać musimy, że wydatek był to znaczny i dla bogatych nawet uciążliwy. To nam tłómaczy, dlaczego, przy zubożeniu Aten, po stracie wielu sprzymierzeńców, a zwłaszcza po wojnie Peloponeskiej, zaczęło już braknąć Ch-ów dla niektórych pokoleń. Zaradzając temu, archonci musieli wymagania co do chórów uskromnić, byle uroczystości narodowych nie zaniechać. Pozwalali wspólności dwóch Ch-ów do jednego chóru, jednego Ch-ga na dwa chóry; dalej, sam skarb zastępował wydatki uboższych pokoleń, aż nareszcie, pomiędzy rokiem 320 i 307 przed Chr., jak przypuszcza Kohler (Mittheil. des deutsch. arch. Inst. in Athen, 1878, str. 229 sq), skutkiem ogólnego zubożenia kraju, rząd zupełnie wziął na sie bie tę liturgię; reprezentowanym był przez agonotet, który ponosił wszystkie wydatki i spełniał wszystkie funkeye właściwe Ch-owi. Reforma ta miała być dziełem Demetryusza Falerejskiego.

Chorejamb, jest to nazwa miary wierszowej, składającej się z choreju czyli trocheju (—v) i jambu (—), a więc —^ ^—, Pochodzenie tej miary jest bardzo dawne. Plutarch odnosi ją aż do czasów muzyka Olymposa. Nadaje ona wierszom z niej złożonym (c h o r ejambieżnym) charakter bardzo żywy, namiętny, stąd też używaną była przez Alceusza w pieśniach bachicz-nych; Seneka układał w niej chóry w swoich tra-gedyach, a Horacy tym rytmem pisał niektóre z najpiękniejszych od swoich. Wierszami wszakże chorejambicznemi nazywano nie z samych tylko chorejambów złożone; przedstawiają się one pod najrozmaitszemi postaciami, jak np.: di met rów, dimetrów katabelicznych, trymetrów, te-trametrów, pentametrów i heksametjrów akatalektycznych; tylko zawsze zaczynać się muszą od chorejambu. Nie jest to jednak warunkiem nieodbitym; trafiają się np. złożone z jednego spondeju, jednego chorejambu i jambu (gli-koniczne), albo też z jednego spondeju, dwóch chorejambów i jambu (asklepiadyczne) i inne. * Choreografia (z grec.), dosłownie: pismo taneczne; tak się nazywają znaki piśmienne, któremi ba-

letmistrze posiłkują się dla oznaczenia różnych pas tanecznych, układu (pozycyi) nóg, ramion, całego ciała i t. d. Ch. jest więc tern dla baletmistrza, czem znaki nutowe dla kompozytora. Istnieją pewne ślady, że Ch., jako pismo taneczne, była znana w starym Egipcie. Wynalazcą Ch-i nowożytnej był Abbe Thoinot Arbeau (pseudonym Jana Ta-bourot) z Langres, który w końcu XVI w. wydał: „Orchesographie, etc.“ (1589 i 1596), rodzaj tabulatury muzycznej (partytury), opatrzonej i nutami, i zarazem specyalnemi oznaczeniami pas tanecznych. Nazwy „Ch.“ pierwszy użył Lefeuillet, tancerz paryski, jako zaś sztukę wydoskonalił Beau-champ.

Ks. R. F.

J. Ł.

Chorioidea — Naczyniówka, ob. Oka ana

tomia.

A. Pol.

Chorepiscopus od grec. wyr. (Xwpa) prowincya, wieś. Dawano tę nazwę biskupom mieszkającym na wsi, którzy mieli przeznaczenie pomagać biskupom dyecezyalnym w ich zarządzie. Koncylia Neocezarej-skie, r. 314 i Antyochejskie 322 r. mówią wyraźnie o bytności takich biskupów, szczególniej w Azyi. Powszechne koncylium Nicejskie z r. 325. w can. 8 nakazuje biskupom dyecezyalnym przyjmować biskupów porzucających stronnictwo Nowacyana i według uznania powierzać im sprawowanie czynności biskupich lub zarząd parafij w charakterze Ch-ów. Toż samo koncylium nakazuje, aby biskupa dyece-zyalnego święciło trzech biskupów, zaś chorepiskopa może wyświęcić sam jeden biskup dyecezyalny. Dowodzi to, że chorepiskopi, mając charakter biskupi, byli tylko pomocnikami pasterzów dyecezyalnych, spełniając czynności przez nich sobie powierzone. Rabanus Maurus w piśmie swojem „Cpusc. si liceat chore-piscopis presbiteros et diaconos ordinare etc.”, i papież Mikołaj I, w liście do Rudolfa, patryarchy akwi-tańskiego, utrzymują, że Ch-i mieli charakter biskupi. Na zachodzie spotykamy wzmiankę o Ch-ach dopiero w V w. Około VIII wieku, mianowicie we Fran-cyi, biskupi .dyecezyalni, wyświęciwszy sobie Ch-ów, powierzali im zarząd dyecezyi, a sami zaniedbywali obowiązków pasterskich. Stąd wyrodziły się utyskiwania, zwolna zaprzestawano wyświęcać Ch-ów, w końcu zaś nie posiłkowano się nimi wcale i obecnie wzmianka o nich w historyi tylko pozostała. Potem do wizyt pasterskich używali biskupi dye-cezyalni archydyakonów katedralnych, a w czynnościach wymagających charakteru biskupiego wyręczali się suffraganami.

Choreus, ob. T r o c h e u s.

Chorew, najmłodszy z trzech braci, legendowych założycieli Kijowa. Według podania, zamieszczonego w kronice Nestora (Monumenta Pol. hist. I. str. 555, 565), trzej bracia ze szczepu Polan mieszkali z siostrą Łybedzią nad Dnieprem: Kij na górze, gdzie za czasów Nestora był wąwóz Boryczew, Szczek na górze Szczekawicy, a trzeći Chorew—na górę Chorewicy. „I założyli gród na cześć swojego najstarszego brata i nazwali go Kijowem. Był około grodu las i bór wielki i łowieniem zwierza zajmowano się, byli to bowiem mężowie mądrzy i zmyślni, nazywali się Polanie; od nich są Polanie w Kijowie po dziś dzień“.—Gdy następnie (862—866 r.) Askold i Dir przybyli do Kijowa, mieszkańcy powtórzyli im powyższą opowieść, dodając, że ci trzej bracia „zbudowali gródek ten i pomarli, a my, ród ich, siedzim tu, płacąc dań Chazarom“.

Chorier Mikołaj, historyk i literat francuski (* 1612 w Viennes—f 14 sierpnia 1692), doktor prawa, był adwokatem naprzód w Vienne, potem w Grenobli, następnie prokuratorem królewskim przy komisyi ustanowionej w Delfinacie dla wykrycia przywłaszczycieli tytułów szlacheckich. W r. 1673 otrzymał godność hrabiego palatyna Kościoła rzymskiego, a w 1680—hrabiego palatyna padewskiego. Był to człowiek lichego charakteru i osławił się jako autor jednego z najsprośniej szych dzieł, jakie kiedykolwiek wyszło z pod prasy. Było to „Aloi-siae Sigeae Toletanae satira sotadica de arcanis amoris. Aloisia hispanice scripsit, latinitate dona-vit J. Meursiusu. Książka ta, lubo surowo zakazana i ścigana, miała jednak wiele edycyj, autorstwa zaś jej, mimo poszlak wyraźnych, Ch-owi dowieść nie zdołano. Zrehabilitował wszelakoż pamięć swoją Ch, przez bardzo cenną pracę „L’histoire generale du Dauphine* w dwóch częściach, z których pierwsza wyszła w Grenobli r. 1661, druga w Lugdunie 1682. Historya ta, mimo że autorowi brakło i zmysłu krytycznego, i zwłaszcza sumienności literackiej, zaleca się bogactwem wiadomości źródłowych, czerpanych z dokumentów po większej części dziś już zatraconych. Z bardzo licznych dzieł innych Ch-a zasługują na wzmiankę: „Philosophie de l’honnete homme pour la con-duite de ses sentiments et de ses actions* (Paryż 1647); „Recherches sur les antiąuites de Vienne~ (Lugdun i Vienne 1658); „Dissertations historiąues sur le traite fait entre le roy et le duc Charles touchant la Lorraine“ (1662); „Nicolai Chorerii car-minum liber unus“ (Grenobla 1680) i w. in. Valen-tin w r. 1847 znalazł pamiętniki Ch-a (Adversaria) i wydał je z Garielem w „Bibl. de la Soc. de sta-tistiąue de l’Isóre (t. IV). — „Gr. Encycl“ Lami-raul’ta.

Chorillos, miasto nadbrzeżne w Peruwiańskim departamencie Lima, u stóp wyniosłości Morro-So-lar, połączone drogą żelazną ze stolicą państwa. Limą, leży malowniczo nad zatoką t. im., którą na zachodzie kończy przylądek Ch., jest miejscem letniego pobytu mieszkańców stolicy, ma kąpiele morskie i przeszło 5,000 m-ców. — D. 13 stycznia 1881 r. poniosły tu wojska peruwiańskie dotkliwą porażkę od Chileńczyków, czego następstwem była stanowcza bitwa pod Miraflores, zwycięska dla wojsk chileńskich i kładąca kres dwuletniej wojnie.    And s-

Chorioi&itis — Naczyniówki zapalenie.

Chorion, ob. Kosmówka.

Chorion, wyraz grecki, oznacza w ogólności skórę, odpowiada wyrazowi łacińskiemu — co-rium. — Ch., jako wyraz techniczny, posiada spe-cyalne znaczenie, będąc w użyciu u zoologów, do oznaczania pewnego rodzaju błonek, okrywających zupełnie dojrzałe jaja. — Rozwijające się w jajniku jaje niekiedy nie posiada na swej powierzchni

żadnej, osobliwie wyróżnionej, błoniastej powłoki; , gions equinoxiales recueillis dans un voyage autour jeżeli zaś ta się znajduję i jeżeli nadto powstała dii monde“ (t-że 1820 z 27 tablicami). Illustracye tylko przez osobliwe wyróżnienie się obwodo- te odznaczają się wielkiem życiem, prawdą i ory-wej powierzchni jaja, wówczas mamy do czynienia ginalnością, a obok typów ludzkich wiernie też od-z właściwą błonką jaja, czyli tak zw. błonką żółt- twarzają fizyognomię świata roślinnego, i rzec kową (membrana vitellina, Dotterhaut). Bywa je- żna, że przez nie Ch. dał początek nowemu ro-dnak dość często, że oprócz tego rodzaju błonki dzajowi rysownictwa fizyognomicznego. W r. 1820 tworzą się jeszcze inne, które, stosownie do sposobu Ch. jeździł z Regnault’em do Rheims dla naszkico-powstawania, jako też wyglądu zewnętrznego, otrzy- wania obrzędu koronacyi Karola X, w 1827 udał mują różne nazwy specyalne. — Ch. jest to bło- się do Ameryki południowej i tam, w drodze do niasta trwała powłoczka, którą jaje otrzymuje z ze- Veracruz, został zamordowany przez bandytów (22 wnątrz, a mianowicie od sąsiednich komórek tkań- marca 1828 r.). — Po zgonie jego wyszedł jesz-ki samego jajnika. Odbywa się to w następujący cze „Recueil des tśtes et des costumes des habi-sposób. Rozwijające się jaje zazwyczaj otoczone tans de la Russie avec des vues du mont Caucase bywa w jajniku ze wszystkich stron jedno-lub wie- etc.“ lowarstwowem skupieniem komórek, które, razem wzięte, tworzą dokoła jaja follikularną osłonę czyli follikularny nabłonek. Po niejakim czasie komórki pomienionego nabłonka, w miejscu zetknięcia się z powierzchnią jaja, wydzielają z siebie tężejącą substancyę i ta tworzy na powierzchni jaja jednociągłą trwałą powłokę, która okrywa następnie i ciało samego zarodka. — Oprócz błonki żółtkowej i choryonu, odróżnianych jako błonki pierwotne, przybywają niekiedy różne wtórne osło ny, służące do dostatecznego zabezpieczenia jaja od niekorzystnych wpływów zewnętrznych w tych wypadkach, gdy jaje rozwija się po za obrębem macierzystego organizmu. Błonki te posiadają najrozmaitszy wygląd zewnętrzny (galaretowaty, skórkowaty, skorupowaty) i powstają kosztem wydzielin osobliwych gruczołów, mieszczących się zazwyczaj w obfitości w ściankach jajowodów. Do tego rodzaju wtórnych błonek należą gala-etowate pochewki, otaczające jaja ryb i skrzeków, skórkowate błonki jaj gadów, wreszcie tak zw. białko i skorupa wapienna jaj ptaków.

mo

Chorisema Labill. Wigust. Rodzaj roślin z rodziny Motylkowatych. Krzewy wiecznie zielone, o liściach przeciwległych, prostych, całobrzegich, często bardzo drobnych, o kwiatach zebranych najczęściej w grona, czerwonych, żółtych lub pstrych. Spotyka się je w cieplarniach Europejskich. WŁ K> Choristoceras Hau. (paleont.). Rodzaj kopalnego głowonoga z rodziny Ceratytów, u którego skręt ostatni oddzielony jest od poprzedzających; żebra pojedyncze z brodawkami na krawędzi zewnętrznej. Gatunki: Ch. Marski Hau. i Ch. rhaeticum Gii. z pokładów retyckich (najwyższego piętra górnego tryasu) w Alpach północnych.

Chorley, przemysłowe miasto w augielskiem hrabstwie Lancaster, pośród bogatych kopalni węgla kamiennego, w okolicy ludnej i fabrycznej; liczba mieszkańców wynosi przeszło 20,000 głów; są tu drukarnie perkalików, fabryki muślinu, papiernie, fabryki przetworów chemicznych, odlewnie żelaza, budowa wagonów i t. p. Trzy czwarte lu-

And. S.

dności oddaje się zajęciom fabrycznym.

Choro, jest to narodowy taniec bułgarski, zwykle wykonywany przez dziewczęta, pośród których rej wiedzie tak zwana chorowodka. Wybierają do tego zawsze taką z uczestniczek, która umie najwięcej pieśni i sama zdoła nowe układać; pieśń bowiem ma największe przy tym tańcu znaczenie, a niekiedy wtóruje jej grajek na piszczałce, zwanej gajda lub swirba. Taniec tego rodzaju znany jest także w Serbii oraz w Rossyi północnej, gdzie się nazywa chorowodem czyli korowodem i gdzie biorą w nim udział także i chłopcy, odbywa się zaś pod gołem niebem w pewnych porach roku, pospolicie na wiosnę (ob. Choreja).

Choroba jest nieprawidłowym stanem organizmu, jakiemu człowiek podlega niezmiernie często. Dać jednak naukowe, to jest treściwe, ścisłe i jasne określenie choroby jest rzeczą niemożliwą. Pochodzi to stąd, że najpierw niema ostrej granicy pomiędzy zdrowiem a chorobą; powtóre, że są pewne stany zupełneg© zdrowia, które mają pozór Ch-y, np. ząbkowanie, miesiączka u kobiet, połóg, uwiąd starczy itd.; nakoniec, potrzecie, ponieważ bywają nieraz Ch-y ciężkie, których chory zupełnie nie odczuwa i dopiero poznaje je na pewnej wysokości rozwoju, np. moczówka cukrowa, chroniczne zapalenia nerek itd. Najłatwiej wyprowadzić pojęcie Ch-y z pojęcia zdrowia. Otóż dla tego trzeba wiedzieć, że organizm

J. E.

Chorionopteris Corda (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej z rodziny Cyatheaceae, o zarodniach zebranych w kupki (son), okryte grubą, prawie kulistą, z nerwów wychodzącą osłonką (indusium); za-rodnie po cztery; zarodniki czworośoienne, gładkie.

K. J.

Jedyny znany gatunek, ze sferosyderytu formacyi węglowej w Radnitz Corda nazwał Ch. gleichonioi-des z powodu czterech zarodni, w kształcie krzyża ustawionych.

Choris Ludwik, albo Leoncyusz, malarz russki, pochodzenia niemieckiego (* d. 22 marca r.

1795 w Jekaterynosławiu); kształcił się w akademii sztuk pięknych w Petersburgu. — W r. 1813 jeździł z przyrodnikiem Marschalem von Bieber-stein na Kaukaz, a w 1815 — 18 towarzyszył Ottonowi Kotzebuemu w podróży naokoło świata, z której wracając r. 1819, zatrzymał się we Fran-cyi i osiadłszy w Paryżu, uczył się tam sztuki litograficznej, oraz kształcił się pod kierunkiem Gerard^ i Regnaulfa w malarstwie historycznem. Głównie wszakże zajmowało C-ha opracowanie illustra-cyj do wspomnianej wyżej podróży naokoło świata, której opis według jego notatek zredagowali Cuvier, Chamisso i Gall, p. t. *Voyage pittoresąue autour du monde“ (Paryż 1821 — 1823), a której ciągiem dalszym były „Vues et paysages des re-

ludzki, podobnie jak organizm wszystkich roślin machiny. Ponieważ organów wchodzących do skła-i zwierząt, składa się z niezliczonej ilości niezmier- du organizmu jest bardzo wiele, a każdy może ule-nie drobnych, mikroskopowych tworów, które nazy- gaó zmianie w całości, lub częściowo, i nadto, po-wamy komórkami. Każda taka komórka jest sama w sobie organizmem żywym. Jest to najprostsza forma uorganizowanej materyi, z którą . związane jest życie. Poza formą komórki życie się nie przejawia.

nieważ sama zmiana chorobowa co do jakości nie zawsze bywa jednakowa, przeto łatwo pojąć, że różnych chorób może być niezmiernie wiele. Znaczenie tych chorób dla organizmu jest rozmaite, stosownie do ważności zmienionego organu. Dalej dodać należy, że Ch. nigdy w organizmie nie rozwija się sama przez się, bez określonej przyczyny, a nadto, że rozwinąwszy się raz, nie trwa wiecznie bez zmiany, ale przeciwnie ulega różnym dalszym kolejom.—Otóż z tego widać już jasno, że chcąc sobie wyrobić pojęcie o jakiejś chorobie, trzeba koniecznie poznać: a) zmianę materyalną w organizmie, która jest podstawą Ch-y, ó) rozstrój czynności fizyologicznej danego organu, wywołany w nim przez zmianę chorobową, c) zejścia sprawy chorobowej, to jest cały szereg tych dalszych przemian, jakim Ch. ulega, i d) nakoniec przyczynę Ch-y. Co się tycze najpierw zmiany materyalnej w organizmie podczas Ch-y, to ona jest zawsze. Rozumie się, że taka zmiana może być znaczna, lub mała. Gdzie jest znaczna, to uderza w oczy w postaci stwardnienia, rozmiękczenia, zbiednienia, zaczerwienienia, zmniejszenia, powiększenia, przemieszczenia i t. d. i t. d. danego organu. Gdy zmiana jest mała, nie zawsze odszukać ją łatwo, a niekiedy i środki obecnego naszego badania do tego nie wystarczają. Nigdy jednak Ch-y bez takiej zmiany materyalnej w organizmie nie bywa. Do wypowiedzenia takiego twierdzenia zmusza nas całe obecne doświadczenie z badania chorób wynikłe. Badanie takich zmian podczas chorób odbywa się rozmaicie. Przedewszystkiem zaczyna się zawsze od badania makroskopijnego, to jest tak, jak na to pozwala gołe oko, zwykłe dotykanie, słuch nieuzbrojony i t. d. W ten sposób określa się wszelkie różnice, jakie zachodzą pomiędzy budową anatomiczną organu, zmienionego podczas Ch-y, a budową takiego organu zdrowego. W dalszym ciągu robi się toż samo z organem zmienionym za pomocą badania mikroskopowego, czyli za pomocą odpowiednio zbudowanych szkieł powiększających. Nakoniec, o ile to możliwe, powyższe badania uzupełnia się jeszcze przez badanie chemiczne. Na podstawie rezultatów tych badań i porównania ze sobą niezliczonej ich ilości dochodzi się ostatecznie do poznania zmian chorobowych w organizmie, które, biorąc rzecz analogicznie, jest mniej więcej takie samo, jak poznanie roślin w botanice, zwierząt w zoologii i t. d. Otóż tą drogą poznano zmiany chorobowe i rozklasyfikowano je na pewne typy. Głównych takich typów zwykle

Taka jedna, jedyna komórka, bez żadnej łączność z innemi, może już stanowić całe zwierzę lub roślinę i każde z takich jednokomórkowych zwierząt, każda z takich roślin żyje, rośnie, rozmnaża się, broni od nieprzyjaciół itd. Rozumie się, że życie takich prostych zwierząt i roślin redukuje się do najprostszych przejawów. Aby to życie wystąpiło w takiej formie, w jakiej je widzimy u zwierząt wyższych, potrzeba aby w jedno indywiduum, w jednego osobnika, złączyła się wielka liczba komórek. Pojedyncze zwierzę jest wówczas kolonią komórek, ale bynajmniej nie luźno z sobą związanych. Łączą się one z sobą w jedną całość na podstawie podziału pracy, ku otrzymaniu wyższych stopni czynności życiowych.

w krążeniu, przemiany wsteczne, nowotwory patologiczne, zapalenia, potworności i pasorzyty.—Dać pojęcie o naturze zmian każdego z tych typów jest rzeczą wcale niełatwą. Powiemy więc tylko, iż zboczenia w krążeniu wyrażają się tem, że dany organ otrzymuje zawiele, lub zamało krwi w porównaniu z organem normalnym, że krew wylewa się z rozmaitych naczyń, że z naczyń krwio-

Każda komórka w złożonym organizmie stanowi tylko część całości i wykształca się jednostronnie dla pełnienia pewnej określonej czynności ku pożytkowi swemu i całości, do której należy, zjyje ona i spełnia wszystkie czynności życiowe, ale głównie jedną, a inne tylko o tyle, o ile konieczność podtrzymania własnego życia tego wymaga. Braki wynikające z takiej jednostronności pokrywa działalność innych komórek. Stąd pochodzi, że pojedyncze komórki lub grupy komórek, oderwane od złożonego organizmu, same żyć nie mogą i prędko zamierają. Żyć one mogą tylko w całości, i dla całości indywiduum. Aby zaś czynność wszystkich komórek szła jednozgodnie, harmonijnie, ku pożytkowi ogólnej całości, łączy je system krwionośny i głównie nerwowy, który w tym razie odgrywa rolę np. kapelmistrza.—Z tego widać, że organizm człowieka i zwierząt jest machiną bardzo złożoną. Prawidłowa czynność tej machiny, to jest utrzymanie zdrowia, możebną jest jedynie wówczas, gdy wszystkie składowe części są całe, czyli zbudowane prawidłowo i działają harmonijnie podług planu zakreślonego przez organizacyę, a to w celu podtrzymania całości, dla obrony w walce o byt i w celu uwiecznienia rodzaju. Jeśli tylko choćby jedna ze składowych części tego organizmu z jakiegokolwiek powodu staje się nieprawidłową i przestaje należycie funkcyonować, to zaraz brak jej czynności obija się na całości i sprowadza .większy lub mniejszy rozstrój w ogólnej harmonii, a rozstrój ten nazywamy chorobą. Ch. więc jest zawsze zmianą materyalną w składowych częściach organizmu, która wywołuje większy, lub mniejszy rozstrój czynności fizyologicz-nych tych części, a to znown nigdy nie pozostaje bez odróżniają obecnie sześć, a mianowicie: zboczenia złego wpływu na stan części nieuległych chorobie.

Przenosząc to, co powiedziano o organizmie, na jakąś machinę, jak np. zegarek, zrozumiemy łatwo, że Ch. w organizmie odpowie np. skrzywieniu się osi lub ząbka u jakiegoś kółka, albo wpadnięciu pyłku do zegarka. Każdy wie, że taka zmiana zaraz spowoduje rozstrój funkcyi zegarka, to jest śpieszenie się lub opóźnianie, albo też zatrzymanie się ruchu całej nośnych zawiele zię przecedza (filtruje) płynu do śnych, obok zmian jednoczesnych w otaczających tkanek okalających, że krew w niektórych naczy- tkankach. Zmiany na naczyniach występują jako niach krzepnie za życia, że do krwi dostają się rozmaite ciała, które, przenosząc się z nią z miejsca na miejsce, zamykają naczynia mniejsze iprzez to wywołują inne zmiany itd.—Przemiany wsteczne są to zmiany natury biernej. Wzorem ich jest uwiąd starczy. Ogólną przyczyną ich powstawania jest niedostateczne odżywianie. Organ przez to, że przyjmuje z jakiegokolwiek powodu mniej materya-łu odżywczego, zmniejsza się aż do zupełnego zaniknięcia, albo nawet, pozostając w związku z resztą organizmu, zupełnie zamiera (śmierć miejscowa).

zapalne przekrwienie, to jest jako zwiększony dopływ krwi do zmienionej tkanki, z jednoczesnem wzmożonem przefiltrowywaniem się do niej płynnych części krwi, a także ze wzmożonem przechodzeniem przez ścianki małych naczyń białych krążków krwi. Zmiany w tkankach leżących naokoło naczyń wyrażają się w dwojakim kierunku, a mianowicie: jako przemiany wsteczne i obok nich jako zmiany postępowe, polegające na mnożeniu się komórek. Ponieważ zmiany te występują wskutek uszkodzenia żywych tkanek przez bodźce zewnętrzne, przeto obecnie niektórzy autorowie określają zapalenie jako miejscową reakcyę żywych tkanek na rozmaite uszkodzenia; celem zaś tej reakcyi ma być dążność do usunięcia działającej szkodliwości.—Zapalenia w różnych przypadkach przedstawiają się bardzo rozmaicie. Zależy to od tego, jaki z momentów bardzo złożonej sprawy chorobowej najwięcej się uwydatnia. Jeżeli dominuje tylko przekrwienie, to zapalenie będzie zupełnie inaczej wyglądało, niż wówczas, gdy na pierwszy plan występuje wysiękanie płynnych części z naczyń, lub wówczas, gdy z nich wydziela się jeszcze bardzo wiele białych ciałek krwi. Te części płynne i komórkowe, które występują z naczyń krwionośnych podczas zapalenia, stanowią tak zwany wysięk zapalny (exsudat zapalny). Jeżeli exsudat składa się przeważnie z płynnych części krwi, to nazywa się surowiczym; jeżeli z tych płynnych części krwi osadza się wiele włóknika— to exsudatj zowią włóknikowym, krupowym;

Dalej niezawsze składniki organizmu zanikają tak, żeby do samego końca zatrzymać swoją prawidłową budowę chemiczną. Często dołączają się zmiany i w kierunku chemicznym. Wówczas w materyi ożywionej, składającej komórki, to jest w tak zwanej protoplazmie, ukazują się nieprawidłowe ciała białkowate, tłuszcz, wodany węgla, sole wapienne i t. d., a stosownie do tego i przemiany wsteczne oznaczono odpowiedniemi nazwami, jako to: przemiana mączkowała, szklistawa, śluzowa, klejowata, tłuszczowa, glikogenowa itd.—Nowotwory patologiczne stanowią znowu zmiany czynne, polegające na rozrośoie tkanek. Wzór fizyologiczny ich stanowi normalny wzrost organizmu. Rozrastać się mogą bardzo rozmaite tkanki i stosownie do tego odróżniamy różne rodzaje nowotworów patologicznych, jako to: włókniaki, kostnia-ki, chrząstniaki, śluzaki, mięśniaki, gruczolaki i t. d.

przechodzi jeszcze bardzo wiele bezbarwnych ciałek krwi, to exsudat nazywa się ropnym (ropą). Jeżeli przy zapaleniach na pierwszy plan występują zmiany w tkankach, to, zależnie od natury tych zmian, zapalenia nazywamy degeneracyjnemi, lub twórczemi (produktywnemi): degeneracyjnemi wówczas, gdy przedewszystkiem występują zmiany wsteczne w elementach tkankowych, produktywne-mi zaś wówczas, gdy uwydatniają się wyraźnie zmiany nowotworzenia się elementów.—Potworności stanowią wrodzone nieprawidłowości w rozwoju organizmu. Objawiają się one albo na całym organizmie, albo też tylko na niektórych częściach ciała. W ostatnim razie nazywamy je prostemi anomaliami rozwoju, w pierwszym zaś potworami (monstra). Potworności wytwarzają się, albo skutkiem nieprawidłowego rozwoju w pierwszych chwilach powstawania zarodka, albo też skutkiem rozmaitych uszkodzeń i chorób, jakie dotykają zarodek już uformowany podczas jego wzrostu.—Wogó-le wszelkie potworności sprowadzić można do trzech rodzajów, a mianowicie: do potworności skutkiem nadmiernego rozwoju (monstra per excessum), do potworności skutkiem niedostatecznego rozwoju (monstra per defedum), i potworności skutkiem odmiennego, przeinaczonego, rozwoju (monstra per fdbricam alienam).—Nakoniec pasorzyty są to istoty żywe, rośliny, lub zwierzęta, które osiedlają się na innym żyjącym organizmie i żyją kosztem jego tkanek, albo przynajmniej tym tkankom zabierają

Pomiędzy temi nowotworami patologicznemi powszechnie znane są z powodu swej złośliwości j jeżeli obok części płynnych z krwi do exsudatu mięsaki i raki. Wszystkie te nowotwory patologiczne cechują się tern, że zawsze pewna składowa tkanka naszego organizmu powoli, najczęściej bez żadnego widocznego powodu, zaczyna się rozrastać w twór, który nie leży w planie normalnej organi-zacyi. Ten twór może przybierać zewnętrznie różną formę, jako to, okrągławego, lub owalnego guza, polipa, brodawki, torbieli i t. d. Z budowy mikroskopowej podobny on jest albo zupełnie do tkanki, na której powstał, albo do innej jakiej tkanki organizmu, ale nigdy nie odstępuje od typu tkanek tego organizmu, na którym wyrósł. Taki nowotwór patologiczny, powstawszy raz, rośnie bez końca; nigdy więc nie dochodzi tak, jak rosnąca tkanka fizyologiczna, do jakiegoś typowego zakończenia.

Rosnąc, nowotwór już, co najmniej, o tyle źle oddziaływa na cały organizm, że zabiera mu część jego materyałów odżywczych; ale nowotwory złośliwe jeszcze często owrzadzają się, powodują utratę soków, wpływają źle na organizm swemi produktami przemiany materyi, a nadto, szerząc się, opanowują coraz nowe otaczające tkanki i dają początek nowym, pochodnym ogniskom nowotworowym w gruczołach chłonnych i różnych innych organach. — Zapalenia stanowią najpospolitsze sprawy patologiczne. Lekarz codziennie ma z niemi do czynienia. Anatomicznie są to sprawy złożone z łańcucha występujących obok siebie i po sobie innych prostszych zmian anatomicznych. Łańcuch ten tworzą zmiany na naczyniach krwiono-

pokarm odżywczy. Znaczenie dla organizmu rozmaitych pasorzytów jest bardzo różne: jedne z nich napadają organizm tylko chwilowo i, najadłszy się, uciekają: inne stale żyją na powierzchni skóry lub błon śluzowych i, zaspakajając tu potrzeby swoje życiowe, wywołują lekkie lub ważniejsze Ch-y miejscowe; inne nakoniec wdrążają do głębi tkanek, tkanki te uszkadzają, żyją ich kosztem, drażnią, wywołują Ch-y miejscowe dokoła swego siedliska, a nadto często, wydzielając z siebie produkta szkodliwe, więcej lub mniej mocno zatruwają cały organizm tego zwierzęcia, w którem mieszkają. Pa-sorzytne rośliny należą do bakteryj, do grzybków drożdżowych i grzybków pleśniowych. Pasorzytne zwierzęta należą do trzech klas zwierząt, a mianowicie: do pierwotniaków (prot oz o a), do robaków (ver-m e s) i do stawonogich (arthropo da). Ze wszystkich tych pasorzytów najszkodliwsze są dla człowieka bakterye i protozoa, z innych szkodliwe są jeszcze niektóre robaki (np. trichina spiralis, dochmius duode-nalis, echinococcus). —Rozstroje w czynności fi-zyologicznej organów i tkanek organizmu, spowodowane przez zaszłe w nich chorobowe zmiany mate-ryalne, tworzą przejawy zewnętrzne Ch-y, tak zwane symptomata, objawy Ch-y. Te objawy Ch-y bywają bardzo rozmaite: raz są one takie, że tylko odczuwa je sam chory i skarży się na nie—są to, tak zwane objawy subjektywne; innym znowu razem te objawy dostępne są dla obserwacyi lekarza, który je dostrzega, albo za pomocą nieuzbrojonych swych zmysłów, albo też przy pomocy rozmaitych narzędzi, i takie objawy nazywają się objawami objekty wnemi. Do subjektywnych objawów należą: uczucie osłabienia, zmęczenia, bólu i t. d. Znaczenie tych objawów dla lekarza jest różne i zależne od indywidualności chorego. Jest ono tern mniejsze, im chory ma więcej skłonności do przesady lub do wprowadzania w błąd. Określić umiejscowienia tych poczuć także nie można dostatecznie—a nadto niekiedy zupełnie tych objawów braknie, jak np. u drobnych dzieci, u nieprzytomnych i t. d.—Objawy objektywne są dla lekarza zawsze najważniejsze. Należą tu objawy, jakie otrzymujemy za pomocą oglądania, osłuchywania, obmacywania, ważenia, mierzenia temperatury, badania chemicznego i t, d. Dokładna znajomość stosunków normalnych, które w pewnych granicach są zawsze jednakowe, jest tu stanowczo niezbędna dla wykrycia, że objawy rzeczywiście istnieją. Ocenienie zaś ważności różnych symptomatów zależy od dobrej znajomości i zdrowego, i chorego organizmu. Dawniej pojmowano Ch-y tylko jako obrazy złożone z grup takich symptomatów. Obecnie, opierając się na naleźytem ocenieniu zbioru symptomatów, dających się wykazać u pewnego chorego, lekarz dochodzi do rozpoznania zmiany materyalnej, będącej podstawą choroby, do rozpoznania wielkości tej zmiany, jej umiejscowienia i t. d. Takie rozpoznanie, dyagnoza Choroby, połączona z uwzględnieniem indywidualnych osobliwości chorego, jest podstawą każdego bez wyjątku postępowania leczniczego. Zejście, to jest zakończenie się choroby bywa trojakie: Ch. może się kończyć tylko albo zupełnem wyzdrowieniem, albo niezupełnem wyzdrowieniem, albo śmiercią. Istota zupełnego wyzdrowienia polega na tern, że zmienione eiementa anatomiczne wracają do swego prawidłowego stanu. Po chorobie nie pozostaje ani śladu i czynność fizyologiczna organów powraca do normy. Niezupełne wyzdrowienie ma miejsce wówczas, gdy po przebytej chorobie pozostają w organizmie ślady w postaci większych lub mniejszych defektów. Eozumie się, że nie może tu być mowy o brakach takich organów, lub tak wielkich ich części, żeby bez tego życie było wprost niemożliwe. Może być tylko brak cząstek organów ważnych, lub nawet całych mniej ważnych organów. Tak np. może brakować kawałka skóry, płuca; wątroby, albo też całej nogi, całej ręki, całego żebra i t. d. Gdy organ jest mniej ważny, organizm wprost obywa się bez niego (np. bez nogi, ręki); gdy organ jest ważniejszy dla zachowania życia, wytwarzać się może stopniowo w organizmie jakieś urządzenie zastępcze, jak np. po przewiązaniu ważnych pni naczyniowych wytworzenie się innych szerokich połączeń naczyniowych, albo też wprost przez to, że sąsiednia część tkanki przyucza się stopniowo do pełnienia czynności tkanki utraconej, przyczem często sama się widocznie rozrasta. Tym sposobem całośćf unkcyoualna organizmu może być, mniej, więcej lub zupełnie przywrócona i chory może się czuć zupełnie zdrowym, albo też zdrowie jego ciągle jest słabe; pozostaje usposobienie do chorób i t. d. Śmierć organizmu następuje wówczas, gdy ustaje jedna z dwóch najważniejszych czynności w organizmie, a mianowicie: czynność serca lub czynność organów oddechowych. Niektórzy dołączają jeszcze trzecią przyczynę śmierci, a mianowicie paraliż, to jest ustanie czynności mózgu; ale badania doświadczalne wykazują, że tę przyczynę można zawsze sprowadzić do paraliżu ośrodka oddychania w mleczu przedłużonym. — Przyczyna choroby może byc bardzo rozmaita. Bez wywołującego powodu choroba się nie rozwinie. Inna rzecz, że ta przyczyna może być nieraz bardzo trudna do zaobserwowania. Przyczyny chorób dzielą się na zewnętrzne i wewnętrzne. Do zewnętrznych przyczyn zaliczają wszelkie podziałania szkodliwe, jakie z zewnętrznego otoczenia (z zewnętrznego świata) na organizm wpływają; wewnętrzne zaś przyczyny fsą wrodzone i warunków ich należy szukać w szczególnej organiza-cyi ciała. — Do zewnętrznych przyczyn należą: wpływy klimatyczne, wpływy ze strony grunta, mieszkania, ubrania, pożywienia, a także wpływy ze strony warunków, jakie daje powołanie, rzemiosło i t. d. Organizm ludzki jest zdolny m dopasować się do wielu niezwykłych warunków, , ale nie może to przejść po-za pewne granice. Wszystkie przyczyny zewnętrzne można podzielić na fizyczne, często chemiczne i biologiczne. Do przyczyn fizycznych należą: prosta mechaniczne uderzenie, zranienie, przegrzanie, zbyteczne oziębienie., wpływ elektryczności i t. d. Wywoływać one mogą przy silnem działaniu zupełne zniszczenie, przy słabszem znaczoe uszkodzenie anatomicznych ele-

mentów, co albo samo stanowi chorobę, albo też, | granicy pomiędzy chorobami miejscowemi a ogól-skutkiem zmniejszenia odporności tkanki, usposabia do osiedlania się innych przyczyn chorobotwórczych, jak up. mikroorganizmów. Chemiczne działania szkodliwe wywołują również albo zniszczenie tkanek, albo tylko większe lub mniejsze uszkodzenia organizmu, znane pod nazwą zatruć (intoxicatio). — Przyczyny biologiczne dają roślinne i zwierzęce pasorzyty, które się zdołały osiedlić i żyć w organizmie. Działanie paso-rzytów na tkanki jest dwojakie: mechaniczne i chemiczne. Mechaniczne działanie zależy od ich obecności, wzrostu, ucisku na sąsiednie części i t. d.

nemi niema wcale, gdyż nierzadko Ch. początkowo miejscowa może się stopniowo tak dalece rozszerzyć, uogólnić, że w końcu stanie się ogólną. Takie uogólnienie się Ch-y miejscowej odbywa się drogami dobrze w patologii oznaczonemi. Dopomaga przedewszystkiem do tego jednociągłość tkanki. Przy różnorodnych tkankach także choroba przechodzi łatwo z jednej na drugą, gdy te ściśle do siebie przylegają. Szerzenie się Ch-y drogą naczyń chłonnych i krwionośnych należy do zjawisk bardzo pospolitych. Tak samo Ch. szerzyć się może po różnych kanałach, jak np. po przewodzie pokarmowym, po drogach powietrznych, po przewodach wyprowadzających gruczołów i t. d. Podobnież nieraz szerzy się Ch. po ślizkiej powierzchni błon surowiczych. Nakoniec szerzyć się może i drogą systemu nerwowego. — Ze wzgiędu ne czas trwania rozróżniają Ch-y na ostre, podostre i chroniczne. Ch. jest ostrą, gdy trwa najwięcej trzy do czterech tygodni,—jeżeli ciągnie się 4—5 do 6 tygodni, to jest podostrą, a nakoniec, jeżeli przedłuża się wyżej ponad sześć tygodni, to otrzymuje prawo do nazywania się Ch-ą chroniczną, przewlekłą. Ch-y przewlekłe albo odrazu przybierają taki charakter, alboteż rozwijają się z ostrych. — Do ostrych Ch-b należy największa ilość tak zwanych Ch-b infekcyjnych, (zakaźnych, zaraźliwych), np. ospa, róża i t. d. Te choroby cechują się całym szeregiem przejawów występujących w sposób cykliczny, a stąd dla niektórych z nich mogą być ustanowione przeciętne terminy trwania i przebiegu. Ch-y zakaźne nazywają także niekiedy gorączkowemi, gdyż gorączka zwykle im towarzyszy. Ale gorączkę bywa także przy zapaleniach, rzadko przy niektórych Ch-ch nerwowych i bardzo rzadko przy szybko rosnących nowotworach (rakach, mięsakach). — Chroniczne Ch-y najczęściej przebiegają bez wydatnych objawów subjektywnych i bez gorączki, ale bywają przy nich obostrzenia, które mogą się przedstawiać jak Ch-by ostre. Do chronicznych Ch-b należą także niektóre infekcyjne, jak syfilis, trąd, gruźlica. Stale chronicznie przebiegają nowotwory patologiczne. — Jakąkolwiek byłaby Ch., nigdy ona nie jest sprawą sui generis. Zawsze jest ona pod względem swej natury taką samą, jak sprawy fizyologiczne, i podlega tymże samym prawom. Od spraw fizyologicz-nych najczęściej różni się tylko ilościowo.

Choroba Addisona, ob. Ad di son.

Choroba Angielska, ob. Krzywica.

Choroba Basedowa, ob. Basedowa choroba.

Choroba Beigela. Pod tern nazwiskiem opisał pierwszy Beigel pewne zmiany na włosach sztucznych, charakteryzujące się pojawieniem na nich guzikowatych zgrubień brudno - szarego koloru. — Guziczki te składają się z kępek pasorzytów, których natura nie jest jeszcze dobrze określona, a które tymczasem nazwano grzybkami szynionów. — Ob. Brocą. „Traitement des maladies de la peau“

Rzadko to mechaniczne działanie staje się dla organizmu niebezpiecznem; głównie zaś zgubne, chorobotwórcze działanie pasorzytów i przedewszystkiem mikroorganizmów, zależy od tego, że wydzielają one z siebie zatruwające produkta swej przemiany materyi. Są to tak zwane obecnie toxyny. Od działania toxynćw zależą najważniejsze objawy przy chorobach pasorzytniczych. Przeważna liczba chorób zaraźliwych są to, koniec końców, choroby z zatrucia. Istotnie oddzielne objawy chorób pasorzytniczych mogą być wywołane przez proste wstrzykiwanie odpowiednich bakteryjnych jadów (toxynów).

Różnica chorób zaraźliwych od prostych zatruć polega na tern, że przy zatruciu dostaje się do organizmu tylko wiadoma, oznaczona ilość trucizny, gdy tymczasem bakterye, w miarę rozmnażania się i życia, wydzielają coraz nowe ilości jadu.—Przyczyny wewnętrzne zależą od dziedziczności i od szczególnych stanów samego organizmu. Pod dziedziczeniem chorób rozumiemy to samo, co i pod dziedziczeniem wszelkich innych właściwości organizmu. Dziedzicznie z rodziców na dzieci przechodzi albo sama choroba, jak np. syfilis, czasami gruźlica, albo też tylko usposobienie do chorób w postaci pewnej szczególnej wątłości, słabości tkanek organizmu. — Szczególne stany organizmu, jak np. wiek, płeć, połóg i t. d. mogą także usposabiać do łatwiejszego podziałania innych przyczyn chorobotwórczych.—Choroby rozróżniają przedewszystkiem na miejscowe i ogólne. Ch-y miejscowe są to choroby pojedynczych organów, lub ich części. Ogólną zaś jest choróba wówczas, gdy naraz występują przy niej oznaki jednoczesnego cierpienia wielu organów, lub całych systemów tkankowych.

Dr. E P.

Dz.

Choroba Brighta, ob. Brighta choroba. Choroba Corrigana. Wada aorty, polegająca na niedomykalności jej zastawek, wskutek przeby-

Ch-y wszakże ogólnej w tern znaczeniu, żeby przy niej ulegały zmianom wszystkie składowe części organizmu, nie bywa nigdy. Najwięcej prawa do nazwy Ch-y ogólnej mają Ch-y przemiany materyi, to jest ogólnego chemizmu w organizmie, jak np. podagra, moczówka cukrowa i t. d., a także te choroby, przy których przyczyna wywołująca przenika do krwi i z nią roznosi się po całym organizmie. W ostatni sposób powstaje wiele chorób ogólnych zaraźliwych, a także mnogie choroby z zatrucia. Ch-y miejscowe zwykle oznaczamy nazwą wymieniającą typ Ch-b i organu cierpiącego, jak np. zapalenie osierdzia, rak żołądka, przekrwienie opo- (Paryż 1890). ny wielkiej mózgu i t. d. Ch-y ogólne prawie zawsze mają swoje własne nazwy, jak np. zimnica, tyfus, moczówka cukrowa i t. d. Ścisłej jednak

Dz.

I)z.

Dz.

Dz.

tej sprawy zapalnej na wsierdziu. — Ob. W. Dąbrowski „Gazeta Lekarska" (r. 1892), N. 26, str. 554.

Choroba cukrowa — Cukrzyca. — Diabetes mellitus, ob. Moczówka cukrowa.

Choroba dworska, francuska, ob. Przymiot.

Choroba Graves’a. Tak nazywają Francuzi Chorobę Basedowa (ob).

Choroba Hodgkina, Ob. Pseudoleukaemia.

Choroba Hodgona. Niedostateczność zastawek aorty wskutek przejścia na nie sprawy miażdżycowej (ob.). — Por. z Ch-ą Corrigana.

Choroba królewska, ob. Żółtaczka.

Choroba Little’a. Jest to wrodzone niezupełne porażenie mięśni wszystkich czterech kończyn, zależne od ich sztywności, wyrażające się więcej na kończynach dolnych. Cierpienie to występuje u dzieci zrodzonych przedwcześnie, sztywność przeważa nad porażeniem. Drgawek nie bywa, zaburzenia intel-lektualne zdarzają się rzadko. — Ch. ma skłonność do zupełnego wyleczenia lub do bardzo znacznej poprawy w ciągu pierwszych kilku lat życia. Zależy od niedorozwoju dróg piramidalnych w rdzeniu kręgowym. — Ob. Brissaud. „Semaine Medicale" (1894) N. 12; Ciągliński „Przyczynki do Anat. Patol. i Med. klin. dla uczczenia 70 1. ur. Włodzimierza Brodowskiego" (Warszawa 1893). Dz-Choroba św. Łazarza, ob. Trąd.

Choroba Meniere’a. Nie jest to właściwie oddzielna choroba, lecz zbiór objawów, polegający na niepewnym i chwiejnym chodzie, zawrotach głowy, wymiotach, omdleniach, tępości słuchu i szumie w uszach. Według Meniere’a („Gazette Medicale de Paris" 1861) zbiór ten objawów zależy od zmian patologicznych w kanałach półkolistych błędnika, (ob.). Późniejsze jednak badania wykazały, że ten sam zbiór objawów może występować nie tylko przy chorobach błędnika, ale i przy pewnych Ch-ch mózgu (guzy w sąsiedztwie korzeni nerwu słuchowego), móżdżku, opon mózgowych, następnie zaś i przy takich chorobach, przy których warunki ciśnienia w jamie bębenkowej są zmienione (Chor. trąby Eustachiusza i ucha średniego). Zbiór więc objawów Meniere’a nie ma tak wielkiego patogno-monicznego znaczenia, jakie mu sam pierwszy spo-strzegacz przypisywał. — Ob. „Podręczniki chorób usznych", i art. „Meniere’sche Krankh." w Eulenburga „Real. Encykl. d. gesamt. Heilk.“

Choroby morską, (Sea sickness, mai de mer), nazywa się swoista niedyspozycya, występująca u wszystkich prawie ludzi nie przywykłych do morskiej podróży, podczas przebywania na statku, wskutek ciągłego kołysania się jego po falach morskich.— Objawy tej niedyspozycyi polegają na zawrotach głowy, mdłościach, ogólnej prostracyi, wymiotach i zatwardzeniu. Nie wszyscy cierpią w jednakowym stopniu: jedni po kilkurazowych wymiotach, mdłościach i braku łaknienia przez dzień jeden, na drugi są już zupełnie zdrowi; u innych objawy te przedłużają się do 2 — 3 dni, do czego przyłącza się i zatwardzenie; na innych znowu podróż morska tak źle oddziaływa, że chorują przez czas całej żeglugi, nawet i przy zupełnie spokojnem morzu. — Co do mechanizmu powstawania choroby: w jaki sposób wyżej wspomniane objawy przychodzą do skutku, jaka jest ich fizyologiczna przyczyna, w jakim stanie znajduje się mózg i żołądek dotkniętych morską chorobą chorych,—nic pewnego nie wiadomo, ponieważ na samą tylko morską chorobę nikt jeszcze nie umarł. Wyrażano co do tego najrozmaitsze hypotezy; zaburzenia krwiobiegu w mózgu i stan pewnego osłabienia (Erschlaffmg) żołądka, zdaje się, mają najwięcej prawdopodobieństwa. — Jak już nadmieniliśmy, po pewnym, mniej lub więcej długim, czasie, następuje w przeważnej ilości przypadków przyzwyczajenie się do nowych warunków życia: chory wymiotować przestaje i czuje się dalej, pomimo ciągłego bujania statku, nieźle. I u takich jednak osobników, pod wpływem pewnych okoliczności, mogą wystąpić nowe napady. Do okoliczności takich nie brak okazyi, a należą tu: wszelkie nagłe poruszenia ciała, szczególniej prędkie wstawanie z położenia poziomego do po-zycyi stojącej, prędkie wchodzenie i schodzenie po schodach do kajut, pakowanie kufrów, ubieranie się, etc. Następnie powodem do nowego wybuchu choroby może być zmiana statku, szczególniej małego na większy, przepełnienie żołądka dużą ilością napojów, wreszcie te wszystkie nieprzyjemne podrażnienia zmysłów wzroku i powonienia, które w warunkach zwykłych wzbudzają zaledwie uczucie obrzydzenia lub niesmaku (zapach smarów maszynowych, klozetów, tłuszczu przypalonego, widok wymiotującej osoby, etc.). Zdarza się i tak, że powodem do poważnych wybuchów choroby jest katar żołądka, już podczas podróży nabyty, a zależny od nadużywania ostro przyprawionych marynat i sosów, w jakie kuchnia okrętowa obfituje.— Z powyższego widać, jak się należy zachować, aby, jeżeli nie uniknąć choroby, to przynajmniej wybuchy jej ograniczyć do możliwego minimum; leków takich, któreby na pewno od morskiej choroby zabezpieczały — niema. Proponowano w tym celu najrozmaitsze środki, jako-to: połykanie lodu, wino szampańskie mrożone, sole bromu, koffeinę, amyl-nitrit, morfinę, chloral, etc.; działanie tych środków jest jednak niepewne, a może być nawet szkodliwe. To samo można powiedzieć o różnych sekretnych, w tym celu sporządzanych i reklamowanych, specyfikach. — Ob. art. „Seekrankheit“ w Eulenburga „Real. Enc. d. Gesamt. Heilk.“. Dz*

Choroba Morvana, ob. Syryngomyelia. Choroba Pagetfa. Jest to pewien rodzaj przewlekłego zapalenia skóry w okolicy brodawki sutki, które pierwszy opisał Paget (ob.), a która zależy prawdopodobnie od pewnego pasorzyta z grupy gregaryn (ob.). Po długiem trwaniu (czasami do lat 20) ch. P. przechodzi w końcu na tkanki głębsze i nabiera charakteru złośliwego (ob. Sutek choroby).

Choroba Parkinsona, ob. Drzączka pora-żenna.

Choroba Potta, Ob. Kręgów gruźlica.

Encvkl. Pow»z. Illnutr. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

103

Dz.

Dz.

Dz.

Choroba Raynaud’a, gangrena symetryczna kończyn, ob. Zgorzel.

Choroba Reclus’a, tak nazywają Francuzi przewlekłe śródmiąższowe zapalenie sutek z powstawaniem torbieli — Mastitis fibrosa chronica, ob. Sutek choroby.

Choroba Riggs’a. ob. Ropo tok zębodołowy.

Choroba Thomsena (Myotonia congenita). Polega na tem, że wprowadzone przez impuls woli lub inną drogą w stan skurczu mięśnie nie przechodzą w stan spokoju odrazu, lecz pozostają przez pewien czas w stanie bolesnego, tonicznego skurczu. — Ob. podręczniki chorób nerwowych.

Choroba św. Walentego, ob. Padaczka.

Choroba Weila. Rozpoczyna się ostro, cechuje się wysoką gorączką (do 40°), żółtaczką, obrzmieniem śledziony i wątroby, białkomoczem i. bólami mięśniowerai, umiejscowionemi przeważnie w łydkach. Po dniach kilku gorączka zwykle opada powoli i pozostałe objawy ustępują. Etiologia tej choroby nie jest jeszcze dokładnie poznaną.— (Ob. „Medycyna⁴⁴ N. 12, 1894).

Choroba Werlhofa—Morbus maculosus Werlhofi. Choroba plamista—Plamica, ob. Gnilec.

Choroba Winckela (Cyanosis afebrilis icterica perniciosa cum haemoglobinuria). Ch. ta opisaną została przez Winckela w r. 1879 i pojawiła się epidemicznie w domu położniczym w Dreźnie. — W ciągu krótkiego czasu zachorowało 24 dzieci, z których tylko 1 pozostało przy życiu. — Najgłówniejsze objawy choroby widoczne są z łacińskiej jej nazwy; sinica z żółtaczką, ciemnem zabarwieniem moczu (od obecności barwnika krwi w moczu), brak gorączki, przy czem dzieci jęczą, nie chcą ssać, wreszcie wpadają w drgawki. — Ch. przebiega bardzo gwałtownie, w ciągu kilku godzin do kilku dni najwyżej prowadzi do śmierci. Przyczyny choroby nie są znane. Na sekcyi znajdowano objawy sinicy i żółtaczki w organach zewnętrznych i wewnętrznych, z ostatnich w niektórych (nerki, wątroba, kanał pokarmowy, org. gruczołowe)—objawy zapalenia z licznemi wybroczynami. — Ob. podręczniki Pedyatryi.

Choroby roślin (Patologia roślinna). Rośliny, a zwłaszcza rośliny uprawne, znajdujące się w warunkach zupełnie odmiennych, niż w stanie naturalnym, często ulegają pewnym zboczeniom w rozwoju. Nie wszystkie takie zboczenia uważamy za chorobę; niektóre z nich, jako korzystne dla rolnika lub ogrodnika (np. nienormalnie potężny rozwój korzenia rzepy i t. p.), nie zaliczają się do chorobliwych. Rolnik, ogrodnik lub leśnik traktuje roślinę jako machinę produkcyjną, i dla tego uważa za chorobliwy objaw wszelką zmianę organizacyi, sprowadzającą zmniejszenie wydajności tego produktu, którego poszukuje w roślinie. Tak np. na Jawie przedsięwzięte były liczne badania w celu wykrycia środków do wstrzymania kwitnienia trzciny cukrowej, jako objawu chorobliwego; chociaż bowiem sprawa ta należy do normalnych funkcyj zdrowej rośliny, zmniejsza jednak w znacznym Btopniu wydajność cukru. Oprócz tak względnie pojętych, istnieją bezwzględne choroby roślin, t. j. takie zmiany ich tkanek i czynności, które dają powód do zmarnienia osobnika i zagrażają mu śmiercią.Wśród tych ostatnich bardzo wiele jest wywołanych przez same warunki kultury; tak np. gęsty siew, utrudniający przystęp światła (skąd wynika np. pokładanie się zboża), oraz łatwe przenoszenie się pasorzytów z jednej roślinki na drugą; wyczerpanie pewnych substancyj gruntu wskutek zbyt częstych posiewów (zmęczenie ziemi) i t. d. Dla tego też choroby dają się przeważnie obserwować na roślinach uprawnych i tu przybierają niekiedy rozmiary prawdziwej klęski. Choroby roślin klasyfikują najczęściej według wywołujących je przyczyn. Idąc w ślad za Sorauerem, możemy podać następujące gromady większe.—I. Choroby spowodowane przez nieprzyjazne warunki gruntowe.—Tu zaliczamy te, które zależą: 1) od położenia, np. zbyt pochyły skłon bywa powodem unoszenia ziemi przez deszcze i obnażania korzeni wyżej stojących roślin; zbyt głęboki siew jest przyczyną znacznej straty; 2) od braku lub nadmiaru pożywienia i wody. Pierwsze sprowadza włochatość, nadmierny rozwój kolców i cierni, tworzenie się twardych jąder (kamienienie) w miękiszu gruszek i pigw; zdrzewnie-nie jadalnych korzeni jarzyn, skarłowacenie, opadanie pączków kwiatowych (w kwiatach cieplarnianych), tak zwaną „rosę miodową" (Melii go), zmianę barwy liści: bladaczkę (ob. Chlorofil), żółtaczkę, albinizm i t. d., zanikanie ziarna i czczość kłosów, przedwczesne zasychanie liści i przedwczesne dojrzewanie owoców. Z nadmiaru pożywienia lub wody wynika nadmierny rozwój liści z uszczerbkiem dla owoców (zbyt obfite nawożenie), skręcanie się liści (kędzierzawość) kartofli, przerastanie kartofli nadmierna grubość skórki bulw kartoflanych, pękanie soczystych korzeni, łodyg lub owoców (kalarepy, marchwi) przedwczesne wytwarzanie się nasion, niezwykły rozwój korzeni (u niektórych szczawików), wilki drzew owocowych (rozwój pędów dziczki, na której był zaszczepiony szlachetny gatunek, głuszących pędy tego ostatniego) i ich chorobę wodną (hydrops)—obie te choroby, z których ostatnia łatwo przyprawia o śmierć rośliny, są wynikiem stojącej wody w warstwach gruntu, do których doszły korzenie. 3. Nieprzyjazne fizyczne własności gruntu są przyczyną wyprzewania zasiewów (wskutek zbyt długo leżącego śniegu), ich wygniwania lub wymakania (nieprzepuszczalność gruntu) i t. d.

II.    Choroby zależne od wpływów atmosferycznych. Tu należą przedewszystkiem uszkodzenia, spowodowane przez mrozy (wymarzanie posiewu, pękanie drzew od silnych mrozów, przemarzanie jarzyn, pączków kwiatowych i t. p.), lub upały (przypalenie liści, obsypywanie się igieł sosnowych i t. p.), brak światła (wypłonienie ob. Chlorofil), wpływ szkodliwych gazów, zwłaszcza zaś w pobliżu fabryk (dymu, gazu oświetlającego i t. d.); uszkodzenia przez burzę.

III.    Choroby wywołane przez uszkodzenia zewnętrzne kory, drewna, owoców i t. d. Do tych należą i te, których przyczyną są rozmaite owa-

krankheiten“ (ob. Grzyby).

And. S.

dy, składające jaja w liściach lub owocach, pod korą it. p. (ob. Szkodniki). IV. Choroby pochodzące od rozmaitych (po części nieznanych) przyczyn prócz pasorzytów. Należą tu wyciekanie żywicy i gumy; rak drzew owocowych. V. Choroby spowodowane przez pasożyty j awno-kwiatowe. Do takich należą: Jemioła (Yiscum album) i łuskiewnik (Lathrea sąuam-maria) wśród drzew leśnych, zaraza (Orobanche) i kanianka (Cuscuta) wśród ziół i podkrzewów uprawnych. Z tych ostatnich zaraza często szkodzi lucernie i esparsecie; pojawia się też na tytoniu, konopiach, gryce, i na chwastach z rodziny komosowa-tych. Kanianka rośnie na macierzance, na lnie, chmielu, malinie, wyce, łubinie, przynosząc niekiedy znaczne szkody. VI. Choroby wywołane przez organizmy niższe pasorzytne. Jest to najliczniejsza klasa chorób, przyprawiających często o prawdziwe klęski (jak np. choroba kartofli w Irlan-dyii 1845 r., zawdzięczająca swoje istnienie paso-rzytowi Peronospora infestanś). Organizmy niższe, wywołujące chorobliwe przemiany, należą bądź do śluzowców (przepuklina kapusty), bądź też do grzybów. Z bardziej pospolitych należą tu pasorzy-ty następujące: 1) z rodziny wrośli (Peronospo-reae)—zaraza ziemniaków, sprowadzająca wyżej wzmiankowaną chorobę kartofli, i Phytophtora omni-vora (de By), niszcząca młode roślinki drzew leśnych. Dalej rozmaite gatunki Peronospora (pleśń rnącz-na), pasorzytujące na burakach, wyce, maku, rzepaku, koniczynie, szpinaku; Cystopus candidus (biała rdza) na lniance, rzerzusze, rzepaku. Z poro-ś l i (Saprolegnieae) Pythtium de Baryanum, szkodzący kiełkującym . roślinom. Do rzędu ś n i e c i (Ustilagi-neae)należy Ustilago (śnieć), gnieżdżąca się na rozmaitych roślinach mącznych, między innemi na zbożach, gdzie tworzy głownię (U. Carbo), oraz Til-letia (śnieć kamienna), czyli murz pszeniczny. Przeciwko śnieciom bardzo skuteczne jest moczenie ziarna przez 12—16 godzin w y₃⁰/o'owyra roztworze siarczanu miedzi (modrego kamienia). Z rdzawikowych (TJredineae) pochodzą liczne rdze traw (zbóż), roślin ogrodowych (buraków, lnu, grochu, szparagów i t. d.), oraz leśnych. Do rzędu podstawczaków (Basidiomycetes) należące grzyby przyczyniają szkody drzewom leśnym i owocowym. Toż samo stosuje się do workowców (Asco-mycetes); niektóre z nich pasorzytują na trawach (r o-sa mączna) i chmielu, lub wywołują chorobę winorośli (Erysiphe Tuckerii). Środkiem zaradczym jest posypywanie proszkiem siarkowym (kwiat siarczany). Należące do tej klasy grzyby miseczko-wate (Discomycetes) są przyczyną plamistej choroby śliw, opadania śpilek drzew iglastych i t. d. Otoczniowate (Pyrenomycetes) są przyczyną rosy sadzowej na chmielu, czerni rzepakowej, zczer-nienia koniczyny, choroby pióropuszowej traw, parchów na ziemniakach, zarazy traw, oraz znanego pospolicie spory sza (Claoiceps purpur ea). Środki zaradcze przeciw chorobom roślinnym polegają na usunięciu ich przyczyn; gdy idzie więc o pasorzyty —nieodbitą jest czystość nasion (domieszka do nich nasion pasorzytów jawno-kwiatowych lub za-

rodników grzybów przyczynia się do rozpowszechnienia choroby); na usunięciu warunków, sprzyjających ich rozwojowi (tak przeciwko rdzom walczyć należy za pomocą drenowania gruntu i niezbyt obfitego nawożenia), oraz na wyniszczeniu tych roślin dzikich, z których zarazki przenoszą się na uprawne (berberys np. pełni taką rolę względem rdzy). Po za tern szczegółowe wskazówki podają właściwe podręczniki; z tych najlepszy jest Sorauera „Hand-buch der Pflanzenkrankheiten* (2-e wydanie, Berlin 1886 r.). Po polsku pisał „O chorobach roślin gospodarskich* p. Kudelko (Lwów 1880). W ;,Ency-klopedyi Rolniczej* (nowe wyd.) znajdują się artykuły „Choroby roślin i Choroby drzew leśnych i owocowych*, przeważnie skompilowane z Sorauera. Bardzo praktyczne wskazówki dla ogrodników i rolników zawiera krótka, ale treściwa książka, wydana staraniem Tow. Rolniczego Niemieckiego: Frank und Sorauer „Pflanzenschutz* (Berlin 1892), obejmująca i szkodniki zwierzęce. Obecnie wychodzi pod redakcyą Sorauera pismo, poświęcone wyłącznie chorobom roślin: „Zeitschrift fur Pflanzen-

W. M. K.

Choroby weneryczne, ob. Przymiot, Szan-kier, Rzeżączka.

Chorografia jest opisaniem pewnej okolicy kraju, lub jego większej albo mniejszej części; nie należy jej uważać za jakąś samodzielną część geografii, jaką jest np, orografia lub hydrografia, ale raczej za szczegółowe, nawet drobiazgowe, opisanie niewielkich przestrzeni pod względem własności fizycznych i pod względem politycznym. Jest to jakby monografia danej okolicy, bez bliższego związku z jej otoczeniem.

Choroł, prawy, do 250 w. długi, dopływ Psioła (lewe dorzecze Dniepru) w gubernii Połtawskiej, ma źródła w powiecie Romneńskim, bieg zrazu w kierunku południowym aż do Mirgorodu, potem południowo-zachodni na miasto Ch. do Jeromiejew-ki, wreszcie południowo-wschodni aż do uścia między Ostapią a Gołtwą. Szerokość wynosi średnio

10—15 sążni, głębokość dochodzi do 2 arsz.; nie-spławny; brzegi wogóle nizkie, na północy lasem porosłe, ku południowi stepowe, ale gęsto zaludnione.

Choroł, Choro 1, miasto powiatowe, w gubernii Połtawskiej, o 930 w. od Moskwy na południe, a o 100 w. od Połtawy na zachód, 7,041 m-ców (1891). Leży na prawym brzegu rzeki t. im., posiada 6 cerkwi prawosł. (z tych 3 murowane), synagogę, progimnazyum żeńskie, kilka szkółek początkowych, około 700 domów, prawie wyłącznie drewnianych. Ludność składa się głównie z prawosławnych Małorossyan, oraz kilkuset Żydów. — Ch., oddalony od głównych dróg, nie ma znaczenia ani handlowego, ani przemysłowego; mieszkańcy trudnią się rolnictwem i produkta zbożowe wysyłają do Kremenczuka, lub dostawiają do gorzelni. Miasto wspominane jest w kronikach już w XI stuleciu.—W walkach książąt russkich w Połowcami niejednokrotnie je wymieniają, jak np. w 1185 r., gdy Konczak, han Połowców, zoBtał rozbity przez ks. cwiatosława i Ruryka Rościsławowicza, oraz w r. 1215, gdy Włodzimierz Wsiewołodowicz, przepra-

And. S.

biskup Płocki.

wiwszy się tu przez rzekę w pościgu za Połowca-mi, poniósł dotkliwą klęskę i sam dostał się do niewoli. W XVII w. Ch. należał do obszernych majątków książąt Wiśniowieckich. W 1789 r. podniesiony został do rzędu miast powiatowych namiestnictwa Kijowskiego, w 1795 r. przyłączono go do gubernii Czernihowskiej; w 1797 r. wszedł w skład gub. Małorossyjskiej, a w 1802 r. Połtaw-skiej. — Powiat Chorolski zajmuje środkową część gubernii, na przestrzeni 2,909 w. □; powierzchnia jego przedstawia równinę, pociętą głę-bokiemi i stromemi dolinami rzek, z których najważniejsze: Suła, tworząca granicę powiatów: Łub-niańskiego i Zołotonoskiego, oraz Psioł z Choro-łem. Grunt przeważnie czarnoziemny, bardzo urodzajny, tylko niektóre niższe doliny rzeczne są piaszczyste; lasów prawie niema, gdyż w stosunku do ogólnej przestrzeni zajmują one zaledwie 2°/₀, stąd na opał używają trzciny lub słomy, a do budowy domów gliny lub lempacy. Ludność wynosi około 150,000 głów i składa się z Małorossyan, oraz nieznacznej ilości Żydów (1%); katolików w r. 1880 liczono 57.—Najważniejszem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo, a w szczególności uprawa ozimego żyta, jęczmienia i jarej pszenicy; pszenica ozima z powodu ostrych a bezśnieżnych zim nie udaje się; uprawa innych zbóż, jak również kartofli, lnu, konopi, tytoniu, jest dość ograniczona.—Hodowla zwierząt domowych ma niejakie znaczenie tylko u posiadaczy większej własności; kmiecie bowiem, dla braku łąk i pastwisk, mało się nią zajmują.— Handel zajmuje miejsce podrzędne, przemysł zaś zasadza się głównie na przerabianiu płodów rolniczych; w 1881 r. był tu jeden wielki młyn parowy, 6 gorzelni i trzy browary.

Choromański Stanisław Kostka (* 1777— f 1838), urodził się w małej wiosce Niedźwieck, w parafii Kleczkowo, w powiecie Łomżyńskim. Wyświęcony na kapłana, odznaczał się wymową kaznodziejską i ogłosił drukiem: „Kazanie na zaczęcie 40-godzinnego nabożeństwa*; „Mowę na pogrzebie W. J. P. Tomasza Pobóg Staniszewskiego*, oraz mowę w czasie żałobnego nabożeństwa (Warszawa 1796). Za rządów pruskich r. 1801 był proboszczem w Rzekuniu pod Ostrołęką. W r. 1813 przeniósł się na probostwo w Zambrowie i został kanonikiem katedry Płockiej, a w d. 5 paździer. 1814 r. awansował na prałata kanclerza tejże kapituły. W parafii Zambrowskiej gorliwie rozkrzewiał oświatę między ludem przez zakładanie szkółek elementarnych, za co otrzymał pochwałę, wystosowaną przez ministra oświecenia pod d. 11 grudnia 1818. Gdy po kongresie Wiedeńskim nastąpiło urządzenie i rozgraniczenie dyecezyj w królestwie Polskiem, a parafia Zambrowska weszła w skład dyecezyi Sejneńsko-Augustowskiej, wtenczas ks. Ch. przeniesiony został do kapituły Sejneńskiej w godności archidyakona. W d. 20 grudnia 1827 r. został przedstawionym na suffragana Augustowskiego i na tę godność otrzymał prekonizacyę w Rzymie d. 15 grudnia 1828 z tytułem biskupa Azaryjskiego in partibus. Konse-kracya odbyła się w Warszawie u św. Krzyża d. 9 lutego 1829. Wkrótce potem awansował Ch. w kapitule na prałata dziekana, instalując się na tę godność per procuratorem, którym był ks. Antoni Białobrzeski. Po śmierci biskupa Manugiewicza kapituła wybrała r. 1834 Ch-go na administratora dyecezyi Sejneńsko-Augustowskiej. W d. 11 listopada 1836 otrzymał Ch. prekonizacyę na arcybiskupa metropolitę Warszawskiego, i 15 stycznia 1837 r. przyjął palliusz w kościele metropolitalnym św. Jana z rąk biskupa Płockiego, Pawłowskiego. Zaraz następnej niedzieli konsekrował ks. Tomaszewskiego na biskupa Kujawsko-Kaliskiego, a Straszyńskiego na biskupa Sejneńsko-Augustowskiego, przeprowadziwszy uprzednio obudwóch proces kanoniczny. W rządach archidyecezyą powodował się wpływami prałata Kotowskiego, którego naznaczył swoim officyałem, a nawet wyjednał dla niego nominacyę na suffragana, lubo do prekonizacyi nigdy nie przyszło. Zapełnił opróżnione miejsca w kapitule metropolitalnej poważnymi kapłanami. Staraniem jego ks. Tomasz Chmielewski, prałatpłoCki, został suffraganem Warszawskim, a ks. Tadeusza Łubieńskiego chciał mieć arcybiskup suffraganem Łowickim, lubo mu się to nie powiodło. W 1836 uzyskał pozwolenie założenia w Warszawie Akademii Duchownej i otrzymał na to breve Papieża Grzegorza XVI. Akademię tę urządzono obok kościoła ks. Franciszkanów przy ulicy Zakroczymskiej; przetrwała ona do 1867, wydawszy znaczny poczet przykładnych i światłych kapłanów. Ponieważ dotychczasowe mieszkanie Arcybiskupów na Podwalu, przy szybkiem zabudowywaniu miasta, stało się niedogodnem, przeto Arcybiskupowi Ch-mu tymczasowo wyznaczono mieszkanie w pałacu Bruhlowskim i upoważniono go do zakupienia stosownego domu na stałe mieszkanie. Wszedł tedy Ch. w układy z Chomętowską, właścicielką pałacu przy ulicy Miodowej nr. 13, która przy spisaniu kontraktu notaryalnegozceny ugodowej odstąpiła 100,000 zł. p., z zastrzeżeniem, żeby pałac ten pozostawał wiecznemi czasy w posiadaniu Arcybiskupów Warszawskich. Kontrakt został przyjęty i przez rząd zatwierdzony; ale dopiero suffr. Chmielewski, zostawszy administratorem archidyecezyi, zamieszkał w nabytym pałacu, gdyż wkrótce arcybiskup Ch., po odbytych rekolekcyach na Bielanach, życie zakończył. Umarł d. 21 lutego 1838 r. i pochowany został w kościele św. Krzyża w Warszawie. Podczas żałobnego nabożeństwa kazanie miał ks. Pawłowski,

Ks. R. F.

Choron Aleksander, muzyk francuski (* 21 października 1772 — f w Paryżu 29 czerwca r. 1834). Wbrew swojemu zamiłowaniu w muzyce, kształcił się w Szkole górniczej i został naczelnikiem brygady w nowo-założonej politechnice; namiętnie wszakże oddawał się zarazem studyom te-oryi muzycznej. W r. 1800 ogłosił „Une Methode pour apprendre en meme temps a lirę et a ecri-re“, potem w 1804 „Principes d’aecompagnement des ecoles d’Italie“, opracowane wespół z Fiocchim i zawierające przekład egzercycyj kontrapunkty-cznych Sali, jako też traktatu o fudze Marpurga. W tymże czasie wszedł do spółki z nakładzcą muzycznym, by wielkim kosztem wydać bardzo cen-

And. S.

And. S.

ny i ważny zbiór kompozycyj starożytnych. W r. 1810 ukazał się „Dictiouaire historiąue des musi-ciens", zredagowany w znacznej części przez Ta-yolle’a. Ch., zamianowany w 1816 dyrektorem opery, z wielkim pożytkiem dla niej spełniał ten obowiązek siedemnaście miesięcy, a uwolniwszy się od niego, założył szkołę śpiewu, w której mógł swobodnie rozwijać niepospolite swe zdolności pedagogiczne. On też pierwszy, na koncertach w niej urządzanych, dał poznać Paryżauom dzieła Bacha i Haendla, przez co ściągnął na nią uwagę i otrzymał od rządu subwencyę 46,000 fr. Subweucyę tę w r. 1831 zredukowano do 12,000 fr., co, zatamowało rozwój zakładu i tyle zgryzoty Ch-owi przyniosło, iż mu nawet życie skróciło. Po-za własną swą szkołą dawał Ch. lekcye zbiorowe śpiewu wychowańcom szkółek dobroczynnych i prawdziwie zdumiewające osiągnął w tym zakresie wyniki. — Jednem z najważniejszych i najoryginalniejszych dzieł jego jest wydana w r. 1818 „Me-thode concertante de musiąue a ąuatre partie." — Oprócz tego ogłosił metodę śpiewu kościelnego, oraz „Manuel complet de Musiąue" w 6-ciu tomach wespół z La Fage’m. Napisał kilka sztuk religijnych, oraz wiele romansów, R. 1876 uczczono pamięć Ch-a przez wystawienie mu pomnika z jego popiersiem w Caen.— „Gr. Enc.“ Lamiraulfa. *

Chorostków, miasteczko w Galicyi, w powiecie Husiatyńskim, nad rz. Tajną (prawy dopływ Dnie-strowskiego Zbrucza), w malowniczej i bardzo urodzajnej okolicy, jest siedliskiem ordynacyi rodziny hr. Siemińskich - Lewickich; posiada nowożytny kościół gotycki, poświęcony w 1872 r., wspaniały pałac właścicieli z obszernym parkiem i znaczną stadninę koni rasowych w jednym z folwarków, do klucza Chorostkowskiego należących.

Choroszcz, Choroszcza, Chworoszcza, miasteczko w gubernii Grodzieńskiej, powiecie Białostockim, na zachód od Białegostoku, przy drodze bitej do Tykocina i o 4 km. od lewego brzegu Narwi; przechodzi tędy droga żelazna Brzesko-Grajewska. —Samo miasto, licho i nieporządnie zabudowane, posiada parafialny kościół katolicki, w stylu gotyckim, należący do dekanatu Białostockiego, cerkiew prawosławną i synagogę; mieszkańców liczy około 2,500, w tej liczbie przeszło połowa Żydów i do 1,000 katolików. Pod miastem wielka fabryka sukna i kortów, dostarczająca towaru w wyborowym gatunku, założona przez C. A. Moesa w r. 1846. W południowej stronie wznosi się wzgórze Sieśkowizna, na którem, według podania, oddawano cześć Światowidowi.

Choroszewski Wincenty, inżynier górniczy, rzeczywisty radzca stanu, naczelnik zakładów rządowych górniczych w Królestwie Polskiem. Syn obywatela ziemskiego z gubernii Wileńskiej, urodził się w Wilnie w r. 1845. Pierwsze nauki pobierał w gimnazyum wileńskiem, następnie w Petersburskim Instytucie inżynierów górniczych, który chlubnie ukończył w r. 1866 ze stopniem porucznika inżynieryi. Po ukończeniu instytutu przeznaczony został na praktykę do zakładów górniczych byłego okręgu Zachodniego w Dąbrowie. Delegowany do Prus dla obejrzenia znaczniejszych fabryk, gdy wrócił, przeznaczony został w końcu r. 1867 na zawiadowcę wielkich pieców w Hucie Bankowej w Dąbrowie, gdzie wówczas działały dwa wielkie piece na koksie, wypalanym z miejscowego kamiennego węgla,—jedyne tego rodzaju piece w eałem państwie. W roku 1870 zanominowany został Ch. naczelnym zawiadowcą zakładów Huty Bankowej, sprzedanych następnie w 1876 r. prywatnemu towarzystwu. W czasie służby swej w Hucie Bankowej Ch. kilkakrotnie wyjeżdżał kosztem skarbu za granicę, już-to celem udoskonalenia swych wiadomości w zakresie wiedzy technicznej, już - to dla obejrzenia i zbadania tych lub owych ulepszeń w dziedzinie swej specyalności. I tak w r. 1869 delegowany był do fabryk szląskich, w r. 1872 do Francyi i Belgii, a w r. 1873 na wystawę powszechną do Wiednia, gdzie miał sobie polecone, między innemi, urządzenie oddziału górniczego w sekcyi russkiej. W roku 1870 delegowany też był na wystawę przemysłową do Petersburga, a w 1872 na wystawę politechniczną do Moskwy. Niezależnie od służby swej w Hucie Bankowej Ch. przyjmował udział, wespół z byłym dyrektorem wydziału górnictwa, Antipowem, w opracowaniu projektu prawa górniczego z dnia 16 (28) czerwca 1870 roku, które to prawo tak potężny impuls całemu polskiemu przemysłowi górniczemu nadało. W r. 1874, pozostając na owem stanowisku służbowem, niezależnie od niego, Ch. powołany był do pomocy b. inżynierowi I-go okręgu król. Polsk., Janowi Hubemu, w sprawie wprowadzenia w życie wspomnianego nowego prawa górniczego. Po sprzedaży zakładów Huty Bankowej, jako doskonale obeznany z prawem nowem górniczem oraz świadomy miejscowych stosunków, Ch. powołany został w końcu r. 1876 do departamentu górnictwa przy ministeryum skarbu a następnie Dóbr Państwa, gdzie, jako inżynier do szczególnych zleceń, wydelegowany do spraw górniczych królestwa Polskiego, do dnia 1 marca 1883 roku pozostawał. W tym okresie czasu Ch. pracował nad sprawami górnictwa krajowego wespół z Kóp-penem, który, po zwinięciu wydziału górnictwa w Warszawie, kierował interesami polskiego górnictwa w Petersburgu i dobre zjednał sobie wspomnienie. W epoce służby swej przy ministeryum Ch. co rok, na czas pięciu letnich miesięcy, delegowany bywał w charakterze inżyniera górniczego do składu ekspedycyi, mającej na celu geologiczne zbadanie a następnie osuszanie błot Polesia (Pińskich), oraz gubernii Riazańskiej i niektórych miejsc Kaukazu, również jak i ekspedycyi w celu irryga-cyi bezwodnych stepów południowej Rossyi, gubernii Samarskiej, Saratowskiej, stepów Kirgiskich, Kałmyckich, Krymskich i innych. We wszystkich tych miejscach prowadził on otwory świdrowe oraz badania geologiczne, które posłużyły za podstawę wykonanych już i dokonywających się w dalszym ciągu, pod głównym kierunkiem generała Żylińskiego, znakomitych robót osuszalnych i irryga-cyjnych w różnych miejscach państwa Rossyjskie-go. W dniu 1 (13) marca 1883 roku Ch. prze-

Fig. 360. Choroszewski Wincenty.

U,apcTBh IIojibCKOMB“ (1874); „HecuacTHbie cjiy-qan Ha KaMeHHoyrojibHbiXB KonaxB bb I(. II. “

(1880); „O ropH03aBOACKDMB ToBapamecTBt bb IJ,.

II “ (1879); „reojiornąecKia H3CJih^0BaHia, npon3-

BeAeHHHH bi, nocjitAHee BpeMa BBllojiicKfe" (1881); wszystkie te prace wydane były również w odbitkach.

W języku zaś polskim drukował Ch. w „Przeglądzie Technicznym⁴⁴, którego od początku założenia (1875) jest stałym współpracownikiem i gdzie prowadzi dział statystyki górniczej, oraz w czasopiśmie „ Przyroda i Przemysł “, w „Pamiętniku Fizyograficznym“ i innych.—Z większych prac, drukiem po polsku ogłaszanych, wskazać można „Krótki rys historyczny i statystyczny rozwoju przemysłu górniczego w Królestwie Polakiem" („Przegl. techn.“ z r. 1875 i 1876); „Poszukiwania geologiczne, dokonane w ostatnich latach na Polesiu" (Pam.

Fizyograf. r. 1888).

Chórowe pieśni W zawiązku swym kryją się na greckiej ziemi w pomroku dziejów. Lecz leżało to już w szczerem, swobodnem usposobieniu greckiego narodu, że żaden obrzęd religijny, żadna uroczystość na cześć bogów odbyć się nie mogła bez pieśni, chwalną. Tylko odcieniem enkomiów są pieśni, którym i dźwięki muzyki, i poważniejsze lub skocz- śpiewane na cześć zwycięzcy w gimnastycznych ne pląsy towarzyszyły. Każda świątynia miała zapasach, t. z. epinikia. Kiedy grecki młodzie-

znaczony został na stanowisko naczelnika zakładów górniczych rządowych w Królestwie Polskiem. Z poważniejszych prac Ch-go na tern stanowisku zacytować należy całkowite odbudowanie i puszczenie w bieg starej fabryki żelaznej w Mostkach, która od r. 1888 funkcyonuje jak najpomyślniej, oraz założenie w Dąbrowie nowej Szkoły górniczej, otwartej w r. 1889, i pozostającej dotąd pod jego głównem zwierzchnictwem. Prace swe w języku russkim drukował w czasopiśmie specyalnem „Top-hhh atypHajn>M: BE[uHKOBbia pysH h njiaBKa hxb bb 3ana^,HOML ropHOMB Oupyrh UapcTBa Ilojib-CKaro⁴⁴ (1867); „O CBOMCTBaxB KaMennaro yrjia H3B ^OMÓpOBCKarO MfiCTOpOat^eHia U HpHMliHeHM kb HeMy pa3JiHqHHXB cnocoóoBb K0KC0BaHia“ (1869); „McTopnuecKiii u cTaTHCTuuecKm oÓ3opB pa3Bnrria ropuo3aBO,ncKofi npoMtiuuieHHOCTii bb

\\s5s

W:

Osobne pieśni świąteczne, zrazu krótkie, śpiewane chórem według prastarych tekstów i osobnych me-lodyj. Z czasem dopiero rozwinęła liryka w pieśniach chórowych cały przepych artyzmu, a z treścią ich w przedziwnej harmonii zawsze i forma zewnętrzna pozostaje. Charakter ich jest więcej przedmiotowym, a stąd często ukazuje się w nich pierwiastek epicki. Lecz chociaż według przyjętego zwyczaju do pieśni wplecioną jest opowieść mitologiczna, wypada ona znacznie krócej niż w poemacie epicznym. Liryk wyróżnia jedynie najgłówniejsze szczegóły, niektórych tylko w przelocie dotyka, inne zupełnie pomija. Pieniom uroczystym chóru, który albo stał przed ołtarzem, albo też około niego rytmicznym krokiem obchodził, towarzyszyła gra na lutni, ulubionym instrumencie w kulcie Apollina, albo też gra na flecie, jak to obo-wiązkowem było w uroczystościach Dyonizosa. Oczywista, że z owyćh pierwotnych hymnów drobne tylko szczątki do naszych czasów się dochowały, gdyż ani orfickie, ani homerowe hymny nie są pieśniami liturgicznemi, a hymn filozofa Kleantesa na cześć Zeusa uważać należy jako pieśń nabożną, służyć mającą drugim za wzór, i w rzeczywistości w żadnej świątyni go nie śpiewano.—Stosownie do uroczystości i bóstw poszćzególnych, rozdzielić należy ogólną nazwę greckich hymnów w sposób następujący: 1) prozodye. pieśni śpiewane przez chór podczas uroczystego pochodu do świątyni; 2) hyporchemata i partenia, pieśni nucone przez tańczące chóry dziewic; 3) peany, pieśni nabożne, pierwotnie na cześć Apollina i Artemidy śpiewane, później nazwa ta oznacza także wesołe pienia, w chórze przy biesiadzie nucone, a wreszcie pieśni wojenne, śpiewane przez wojsko przed natarciem na nieprzyjaciela; 4) dytyramby, pieśni uroczyste na cześć bożka Dyonizosa; lubo w późniejszych czasach zwano tak i inne pienia, tworzone w rytmach swobodniejszych; 5) iuloi, pieśni na uczczenie bogini Demetery, dawczyni plennych snopów zboża; 6) upingoi, pieśni na cześć łowczyni Artemidy. — Lecz i świeckie pieśni chórowe sięgają najstarszych czasów, a do takich należą epitalamia, pieśni ślubne, i treny, żałosne pienia na pamiątkę i cześć umarłych. Droga już przez to utorowana była dla dalszego rozwoju pieśni chórowych, które z biegiem czasu rozbrzmiewają, nie tylko na cześć bogów, lecz także na uczczenie sławnych mężów. Obok religijnych uczuć walczą « równe prawa świeckie względy, obok poetycznego przedstawienia mitycznej przeszłości domaga się pamięci także obecna chwila: przedmiotowa poezya schodzi na tory podmiotowe. Taki jest początek pieśni chórowych, zwanych enkomia. Aby uczcić godnie zasłużonego lub zaprzyjaźnionego męża, nie starczyła zwyczajna piosnka, chociażby i w uroczystych rytmach była ułożoną; pieśń chórowa zastępuje jej miejsce. Przed świątecznem zebraniem, przy odpowiednich uroczystościach, występują chóry zawodowych śpiewaków i nucą pieśń po

niec na igrzyskach pierwszą nagrodę otrzymał, winną była i poezya przyczynić się do większej sławy i uświetnienia szczęśliwego zwycięzcy. Ponieważ zaś owe igrzyska łączyły się zawsze z uroczystością publiczną na cześć bóstwa, którego łaska obdarzyła agonistę zwycięstwem, stąd bardzo wdzięcznem było zadanie poety, tworzącego epinikia. Każda pieśń taka wychwala zręczność i szczęście zwycięzcy, lecz każda wielbi zarazem bóstwo, na którego cześć uroczystość cała się odbywała; oprócz osoby zwycięzcy chlubnie wspomina też poeta szczęśliwą rodzinę jego, i miasto, i plemię, z którego pochodzi. Obok pochwał nie skąpi on także rad dobrych i napomnień, szczególnie zaś nawołuje do cnoty umiarkowania, albowiem zwycięzca, upojony tylu zaszczytnemi tryumfami, łatwo mógłby popaść w pychę i zarozumiałość. Ten dydaktyczny charakter i treść etyczna nadają owej poezyi okolicznościowej właściwie dopiero rzeczywistą wartość. Starodawną zaś zasadą sztuki poetycznej, chlubnie świadczącą o delikatnem i przy-zwoitem poczuciu greckiego narodu, było to, że w pieśni zwycięskiej nie wolno było wspominać przeciwnika, który uległ w zapasach. — Wśród greckich szczepów, głównie Dorów, w muzyce wysoko wykształconych, zasługą jest rozwój chórowej poezyi lirycznej. Oni-to szczególnie rozwinęli, według prawideł sztuki, przeróżne kształty chórowych pieśni, a chociaż i u innych szczepów ta niwa lirycznej poezyi niezupełnie odłogiem leży, wszędzie jednakowoż przebija doryckiej sztuki znamię. Dya-lekt dorycki pozostał przez wszystkie wieki typową formą poezyi chórowej. Chociaż Symonide-sowi, z jońskiego szczepu, albo Pindarowi, w eolskich Tebach zrodzonemu, należy się palma pierwszeństwa w chórowej poezyi, mimo to i owych mistrzów utwory dowodzą tylko, że i na nich Dorowie oryginalne piętno swe wycisnęli. Dziwna rzecz, że Ateńczycy, zresztą na każdem polu pomiędzy wszystkiemi greckiemi szczepami rej wodzący, mało tworzyli lirycznych pieśni, a żaden z nich większego rozgłosu nie nabrał; natomiast prześcignęli oni właśnie wszystkich współzawodników swych w chórach dramatu. — Długi szereg lirycznych poetów, tworzących chórowe pieśni, rozpoczyna Taletas z miasta Gortyn, na wyspie Krecie. Powołany przez delficką wyrocznię, jako kapłan, wieszcz i muzyk do Sparty, celem uśmierzenia morowej zarazy i pogodzenia powaśmonych umysłów w obywatelstwie, ustanowił tam osobne święto Gimnopedyi i układał pieśni chórowe. W dzień uroczysty ma młódź spartańska okazać publicznie zręczność swą w gimnastyce, tańczyć z bronią w ręku i śpiewać pieśni poważnej treści, które tradycya peanami zwie, nuconemi na cześć Apollina. Ksenodamos z Cytery wytworzył właściwy hyporchemat, pieśń zastosowaną do tańca, w swobodniejszych rytmach. Kisenokritos, z italskich Lokrów, czerpie treść do hymnów swych, nie z mitycznych opowieści o bogach, lecz z legend o półboźkach i bohaterach. Ponieważ zaś w późniejszych czasach poezya dytyrambiczna i tragedya z tego samego źródła czerpały, zwano więc i Kseno-kryta poezye dytyrambami, kiedy one^istotnie peanami były. Prześcignął poprzedników swych zdolnościami i oryginalnością Alkman (ob.) z lidyjskie-go miasta Sardes. W Sparcie, gdzie w muzyce dziewczęta równie jak chłopców kształcono, nie tylko uzyskał wolność i prawa obywatelskie, lecz i wdzięczne dla talentu swego pole znalazł, składając pierwszy, jako mistrz doskonały, pieśni dia chórów z dziewic złożonych, t. z. partenia. Są to częścią pienia w rodzaju hymnów tworzone, częścią pieśni nucone podczas uroczystych pochodów. Charakter ich delikatny, swobodny, wesoły, odpowiedni usposobieniu spartańskiej dziewoi, wrażliwej na piękno poezyi i muzyki. Uczniem Alkmana mianują Ary o na (ob.) z lesbijskiej Metymny, który w Koryncie, na dworze tyrana Peryandra, jako poeta zasłynął, szczególnie zaś jako twórca dytyrambów. Rodzaj ten hymnów nuconym był wprawdzie już od wieków w kulcie Dyonizosa, lecz formę istotnie artystyczną nadał mu dopiero Ary on. Osnute są te pieśni na szerokiem tle starodawnych podań o bożku Dyonizosie: dla tego śpiewacy występowali w nich jako satyrowie, Diewolnicy i towarzysze bożka. Przełom w chórowej (poezyi stanowi Ste-sichoros z sycylijskiej Himery. W obszernych hymnach, w których nowsi krytycy upatrują liryczne tragedye, zaprowadził on tę zmianę, że cała pieśń na dowolną ilość wrotek się rozpadała, lecz każda wrotka dzieliła się jeszcze na trzy części; na strofę, antystrofę i dośpiew czyli epodę. Długie hymny, w których przedstawiał S. podania z bohaterskich czasów Grecyi: o wyprawie Argonautów, o Heraklesie, zwłaszcza zaś z tebańskiego i trojańskiego zakresu mitycznego, zjednały mu wielu naśladowców nietylko między poetami liryeznymi. Tragiczni mianowicie poeci przejęli od niego wiele szczęśliwych motywów i niejedno osobliwe ukształtowanie mitycznej tragedyi. Ib i kos, z italskiego Rhegium, odznaczył się przedewszystkiem w wielkiej liryce chórowej. W poezyach swych wielbił szczególnie pięknych młodzieńców. Były to zatem t. z. enkomia, śpiewane przy przeróżnych sposobnościach. Pomiędzy pieśniami jego były zapewne też i epinikia, jeżeli ulubieniec poety w igrzyskach odniósł zwycięstwo. W treści i w rytmach naśladuje on Stesichora, lecz różni się od niego charakterem i tonem erotycznym, namiętnym, zmysłowym, przypominającym więcej eolskich pieśniarzy, szczególnie zaś Alkmana. Symonides, z jońskiego Julis na wyspie Ceos, jest to liryk, w którego utworach przejawia się duch czasu postępowy, uniwersalny. Już w młodym wieku wsławił się pieśniami chorowemi, a Starożytni chwalą jego staranne i delikatne oddanie myśli, aż do łez wzruszające cieniowanie uczuć, wszechstronność w traktowaniu przedmiotu i mistrzowskie władanie formą. La z os z argolskiej Hermiony wsławił się dytyrambami, lecz pisał je w stylu naprężonym, nienaturalnym. Osobliwą pamięć po sobie zostawił przez kompozycyę kilku hymnów, w których uniknął głoski s, jako zbyt syczącej i niewygodnej dla śpiewaków. Wpły wein, jakiego zużywał na dworze ateńskiego tyrana Hipparcha, sprawił, że podczas uroczystości Dyoni-zyów w Atenach poeci dytyrambiczni występowali ze swemi utworami i ubiegali się o nagrodę. W czasie tym i płeć piękna sięgała nieraz po palmę zwycięstwa w lirycznej poezyi chórowej. I tak Kory nna, z beockiej Tanagry, układała pieśni dla chórów dziewiczych w dyalekcie ojczystym, w naiwnym tonie piosnki ludowej. Treść czerpała z bogatego skarbca swej ojczyzny. Na konkursie w Te-bach zwyciężyła nawet raz jeden wielkiego Pinda-ra. Po Safonie była ona najlepszą poetką grecką. Partenie układała też Talezylla z Argos. Praksy 11 a z Sycyonu próbowała sił w dytyrambach, które dla heroicznego wiersza, treści naiwnej, niewyszukanej, sprawiały wrażenie prastarej poezyi. Jednakże wszystkich lirycznych poetów chórowych przewyższył tebański wieszcz, Pin dar. Lubo z urodzenia do eolskiego szczepu należący, skłonił się on całem usposobieniem do religijnego, etycznego i politycznego kierunku rasy doryckiej. Pod względem płodności i wielostronności nie ustępował wcale Symonidesowi, przewyższył go zaś prawdziwie męską powagą, świętem natchnieniem, porywającym patosem, niezrównanym polotem najwznioślejszych myśli, jakich tylko może być zdolen umysł ludzki. Zebrane utwory jego tworzyły 17 ksiąg, a przez aleksandryjskich gramatyków podzielone były na księgi hymnów, peauów, dytyrambów, prozodyj, parteniów, hyporchematów, enkomiów, trenów i epi-nikiów. Z tej nadzwyczaj bogatej spuścizny zachowały się nam cztery ostatnie księgi, mieszczące pieśni zwycięskie. Współczesny Pindarowi Bak-chylides, siostrzeniec Symonidesa, chociaż przez aleksandryjskich uczonych zaliczony jest do kanonu klasycznych poetów lirycznych, z trudem wielkim utrzymać się może na tej wyżynie, ponieważ zbywa mu zupełnie na oryginalności. Na ślepo wstępuje on w ślady Symonidesa i Pindara. Prócz trenów tworzył jeszcze B. inne chórowe pieśni, których jedyną zaletę stanowi zręczna i poprawna forma. (Bliższą ocenę każdego z wymienionych tu poetów, ob. pod ich nazwiskami). Od czasów Pindara chyli się chórowa poezya ku upadkowi, już-to z politycznych względów, już-to z winy epigonów, którzy według klasycznych wzorów zamówione pieśni pisali bez natchnienia i w żadnej mierze mistrzów swych nie dościgli. Jak łatwo pojąć, najdłużej utrzymała się chórowa liryka w uświęconych tradycyą obrzędach religijnych. Inne rodzaje ustępują zupełnie pola dytyrambowi. Lecz i młodzi poeci dytyrambiczni, zwiastunowie dramatu, więcej są muzykami, aniżeli poetami. Nie zależy im na treści, na oddaniu jej w formie wytwornej, tylko pragną sprawić wrażenie przepychem zewnętrznym, sztucznem podrażnieniem zmysłów przez piękny śpiew, muzykę instrumentalną, mimikę, wyszukane pląsy i przepyszną dekoracyę sceny. Ze starodawnych obchodów religijnych na cześć Dyo-niza, opiekuna winnej latorośli, podczas których chór śpiewał pieśni już-to uroczyste i poważne, już-to wesołej a nieraz i wyuzdanej treści, wywodzić należy początek greckiego dramatu. Z tego zawiązku rozwinął się dyalog, akcya dramatyczna stała się główną osią całego przedstawienia i ścieśniła pieśń liryczną, lecz, wdzięczna niejako źródłu swemu, tak w tragedyi, jako i w komedyi, pewne miejsce dla niej zachowała. A gdy epopei Homerowej kolebką jest Azy a mniejsza, gdy szczep eolski i dorycki tworzą lirykę grecką, wydają Ateny w peryklesowej epoce dramat, najpiękniejszy kwiat poezyi, najdojrzalszy owoc myśli ludzkiej. Ducha ateńskiego wyłączną własnością jest poezya dramatyczna. Demokratyczna konstytucya, nieograniczona swoboda, sława w życiu publicznem, potęga i zamożność państwa ateńskiego po chlubnem odparciu nawały perskiej, wspaniałe uroczystości narodowe, w których przedstawienia teatralne główną odgrywają rolę, charakter wreszcie Ateńczyków, rzutki, zmienny, swarliwy, namiętny a dowcipny: oto najpomyślniejsze warunki i walne podstawy rozwoju sztuki dramatycznej w Atenach. Od jej ustalenia się pieśń chóralna przechodzi do chóru teatralnego i ulega nowemu układowi (ob. Chór), odpowiednio do tego, czy dramat stanowi tragedyę, satyrę lub komedyę. Szczęśliwy geniusz greckiego narodu umiał idealnie pięknym myślom nadać i w teatralno-chórowych pieśniach odpowiednią formę rytmiczną i rozwinąć ją zwolna do coraz pełniejszej, przedziwnej harmonii. Już dla najstarszych pieśni obrzędowych przyjąć należy stały system rytmiczny, niezawodnie w daktylach, i początek tworzenia wrotek. Istotne wydoskonalenie pieśni chórowej i w tym względzie jest zasługą rozmiłowanej w śpiewie Sparty, która przez całe wieki była głównem ogniskiem muzyki greckiej. Taletas wprowadził pierwszy do pieśni chórowych metrum archilochowe, a w hyporchematach i peanach rytm peoński i kretycki (ob.). Stesichoros nadał pieniom swym formę artystyczną,przez doskonałą budowę wrotek i podział ich trychotomiczny, dalej wykształcił on rytm daktylowy idaktylo-epitryto-wy (ob. Daktyl). Ibikos, pierwszy pomiędzy chórowymi poetami, z upodobaniem jął używać miary lo-gaedowej (ob.). Nauczyciel Pindara, Lazos, pierwszy grecki teoretyk muzykalny, wprowadził do dytyrambó w wrotki, układane według różnych, sprzecznych z sobą, rytmów, zresztą pisał i w logaedowym stylu. W Symonidesie i w Pindarze dosięgła i rytmika poezyi chórowej najpełniejszego rozkwitu. Obaj poeci nie odznaczyli się wprawdzie nowerai, genial-nemi utworami metrycznemi, lecz z niezrównanem mistrzostwem władają całym obfitym zasobem już używanych form artystycznych, które w coraz-to inne, a zawsze doskonałe, łączą systemy. Pindar szczególnie dla każdej pieśni umiał stworzyć nową melodyę w nowej figurze metrycznej. Symonides z wielkiem upodobaniem używa logaedów, umie tchnąć w nie odcień miękkiego i łagodnego uczucia i wdzięku, w przeciwieństwie do energicznych, rzutkich, ognistych logaedów pindarowych. Pindar znowu, którego Bakchylides jako przewodnika wiernie się trzyma, układa z predylekcyą w rytmie dakty-lo-epitrytowym, który wybitnie maluje plastyczny spokój i uroczystą powagę poetycznego utworu. Rzadko napotkasz u niego wrotki peańskie i trochejo-ityfalliczne (ob. Trochej). Bogate rytmiczne systemy chórowej liryki i skromniejsze melodye piosnki

ludowej wyzyskali skwapliwie ateńscy poeci dramatyczni i rozwinęli je do większej doskonałości. Jako nowy twór rytmiczny ukazują się w dramacie tylko wrotki dochmijskie, wyrażające najdosadniej tragiczny patos. W najstarszych tragedyach, w których pieśni chórowe przednią odgrywają rolę, używa Ezebyl, wielki mistrz i w tragicznej rytmice, bogactwa całego metrycznych tworów, a zawsze je znakomicie stosuje według surowych prawideł techniki, by odzwierciedlić ich etyczny charakter. On to wydoskonalił we wspaniałych strofach styl tro-cheiczny i jambiczny. Sofokles i Eurypides ścieśni- ' samym Salijczykom nie był później zrozumiałym, li pieśń chórową i jej bogate formy metryczne, rozwi* | Prócz trzech bardzo zepsutych fragmentów, których nęli za to monodyę sceniczną. Obaj nadali głównie | tekst do dzisiaj rozmaicie 'tłómaczą, zachowało się logaedowym rytmom szczególne piętno tragicznej J jeszcze do naszych czasów kilka objaśnień zagad-pieśni chórowej. W pieniach żałosnych i w mono-dyach przeważa metrum dochmijskie; u Eurypidesa nadto swobodne hypermetry anapestowe. Wszystkie inne rodzaje wrotek, prócz jambowych, schodzą u Eurypidesa na plan drugi. Od czaBÓw pokoju Nicyasza rozluźniła się i w chórowych pieśniach dramatu surowa i staranna technika rytmiczna, wiernie i w tym szczególe odbijając zupełny przewrót w politycznych dziejach Grecyi.

święcone tarcze i śpiewali pieśni. Dzieliły się one na dwie części, w których wzywali {naprzód poje-dyńoze bóstwa, jak bożka światła, Leucezyusa, bożka słońca, Oz e ul a, i innych, dalej bożków wszystkich razem, błagając o łaskę i pomoc. Kończyły się pieśni wywoływaniem samych tylko nazw bożków, podobne więc były do naszych litanij. Ostatnia część nosiła miano axamenta, a w późniejszych czasach dobrano do nich z pochlebstwa i uniżoności takie książęce osobistości, jak cesarza Augusta, Germanika i innych. Starożytny tekst dla

kowych wyrazów. Ważniejszą od tych fragmentów jest starożytna pieśń braci Arwalskich (ob.). Tak nazywała się korporacya religij no-rolna, którą ustanowiono w Rzymie na cześć mniej znanej bogini sielskiej, Deadia. W miesiącu maju odbywało corocznie dwunastu kapłanów Arwalskich pochód uroczysty, a podczas niego tańczyli i śpiewali pieśń na uproszenie błogosławieństwa dla siewów. Pieśń dochowała się nam, szczęśliwem zrządzeniem losów, razem z protokółem całego obrzędu uroczystego, wykutym w kamieniu w r. 218 po Chr. I tej pieśni interpretacya nastręcza wiele trudności, wszakże tyle pewna, że modlitwa owa błaga najprzód Larów, (Lares), o pomoc, dalej Marsa wzywa o zlitowanie, a w końcu raz jeszcze osobno do tego bożka się wraca, O wiele późniejszego pochodzenia jest inna okolicznościowa pieśń chórowa, ułożona podczas drugiej wojny punickiej w r. 207 przed Chr., przez Liwiusza Andronika. Zabite wówczas ofiary ze zwierząt bardzo smutny w oczach wróżbitów stawiły prognostyk dla państwa. Aby od-

Chórowe pieśni u Rzymian. Rzymianie, mimo że do tegoż samego indo-europejskiego szczepu należą, co i Grecy, i z nimi językiem i wyobrażeniami religijnemi są spokrewnieni, zajęli w historyi i w piśmiennictwie zupełnie odrębne stanowisko. Naród to nawskroś polityczny i praktyczny, bitny i gospodarny, dbały tylko o wzrost i pomyślność państwa, widzi przez kilka wieków w literaturze jedynie zabawkę, teoretyczne zajęcie, jakie właściwie ludzi czynnych, energicznych, jest niegodnem.

roku donosi nam inne źródło. Kiedy przez bitwę pod Seną szczęście na Rzymian stronę stanowczo się przechyliło, ułożył znowu Liwiusz Andronikus pieśń dziękczynną, którą śpiewał także chór dziewiczy. Poeta rzymski oddał w niej zarazem, należny hołd opiekunowi swemu, konsulowi Markowi Liwiuszowi Salinatorowi, który wówczas z konsulem Klaudyuszem Neronem Hasdrubala na głowę pobił. — Lecz prócz pieśni nabożnych, odświętnych, w których lud rzymski prosi bogów o błogosławieństwo i łaskę lub o odwrócenie nieszczęścia, znali Rzymianie od najdawniejszych czasów inny jeszcze rodzaj chórowej pieśni, który Grekom nie był znanym. Były to, jak opiewa krótka uwaga pewnego starożytnego gramatyka, śpiewy, przez chóry chłopców przy biesiadach nucone z towarzyszeniem fletu na cześć znakomitych przodków. Dokładnej ich treści wprawdzie nie znamy, lecz piękne podania i opowieści, w które najstarsza hi-storya rzymska obfituje, naprowadzają na słuszny wniosek, że poeci z wielkim talentem, z bujną

Stąd ani podobna myśleć o jakimś rozwoju lirycznej poezyi chórowej na latyńskiej ziemi, choćby i w skromniejszych rozmiarach, aniżeli wpośród wrócić grożące niebezpieczeństwo, nakazało naj-Greków. Dokładny przegląd utrudniają w nie- starsze kollegium rzymskich kapłanów, zwanych zwykłej mierze skąpe bardzo, fragmśntarne tyl- pontifices, aby 27 dziewic uroczysty pochód po ko wzmianki starożytnych autorów. Jednakowoż wiecznem mieście odbyło i przytem nuciło pieśń tyle jest pewnem, że wiara głęboka Rzymian w bó- błagalną. O innej pieśni chórowej z tegoż samego stwa opiekuńcze kraju i narodu nakazywała im, przez wdzięczność samą za nieustające łaski, święcić z największym przepychem uroczystości religijne, podczas których na cześć bogów i pieśń poważna rozbrzmiewała. Owe święte, nabożne pieśni, przez chóry kapłańskie śpiewane, stanowią najstarszą formę poezyi rzymskiej, sumiennie przechowywaną jeszcze za cesarstwa. Dokładniejsze wieści mamy tylko o dwóch rodzajach pieśni, które kollegia kapłańskie Salijczyków i braci Arwalskich śpiewały. Salijczycy, dosłownie skoczki, stanowili dwa bractwa po 12-tu kapłanów. Jedno zwało się, od świątyni na wzgórzu palatyńskiem, Salii Palatini; drugie, które miało świątynię na Kwirynalskim pagórze,—Salii Agonales alboCollini. Kapłani ci odprawiali przez kilkanaście dni w marcu uroczyste pochody na cześć bożka wojny, który zwał się Mars Gradivus, do walki kroczący, i syna jego,

Kwiryna, jak Rzymianie protoplastę swego, Rornu-lusa, nazwali i ubóstwili. Podczas pochodu tańczyli w pełnej zbroi kapłani, uderzali do taktu w po-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Incyk. Powij;. Du«tr T. XII.

wyobraźnią przy takich właśnie sposobnościach je j wszakże czyni to w języku napuszonym, przeła-tworzyli. Prócz tego wspomina jeszcze historyk potocznie o pieśniach tryumfalnych i o trenach, które w Rzymie w chórach śpiewać miano. — Z pomiędzy lirycznych poetów rzymskich dwóch tylko wymienić możemy, których chórowe pieśni naszych czasów doszły. Pierwszym z nich jest C a t u 11 u s, który utworzył dwie pieśni ślubne, epitalamia. Pierwszą pieśń, ułożoną na ślub Manliusza Torkwata z Winią Aurunkuleją, dwa osobne chóry, i to dziewic i młodzieńców, śpiewały. W drugiej pieśni przedstawia Catullus koncert wokalny; dwa bowiem chóry, złożone znowu z dziewic i młodzianów, ubiegają się o nagrodę: który z nich lepiej śpiewa? Pierwszą pieśń zastosował poeta według greckiego zwyczaju do Rzymian, którzy zresztą nie lubowali się w tym rodzaju poezyi. Druga pieśń, odznaczająca się znakomitą psychologiczną charakterystyką, jest naśladowaniem wzoru aleksandryjskiego. W spuściźnie Horacego, najwięcej znanego z lirycznych poetów rzymskich, znajdujemy jedną tylko pieśń chórową, t. z. carmen saecu-lare. Z polecenia cesarza Augusta napisał Horacy w r. 17 przed Ghr. hymn ten jubileuszowy na uroczystość, co sto, lub sto dziesięć lat się powtarzającą. Początki owej uroczystości sięgają pierwszej wojny punickiej. Nieszczęśliwy tej wojny przebieg i inne niepomyślne wróżby skłoniły za poradą ksiąg sybillińskich lud rzymski, że postanowił przez trzy dni i trzy noce hojnemi ofiarami i wspauiałemi igrzyskami błagać rozgniewanych bogów o przebaczenie, a uroczystość z wielkim przepychem co sto lat powtarzać. Hymn Horacego, w świątyni Apol-lina na palatyńskiem wzgórzu śpiewany przez dwa chóry, złożone z 27 chłopców i z tyluż dziewcząt, zwraca się przedewszystkiem do Apolliua i Dyany, jako głównych bóstw jubileuszowej uroczystości i łaskawych opiekunów wiecznego miasta, od czasów Eneasza począwszy aż do cesarza Augusta.

dowanym, nad miarę patetycznym. — W komedyi rzymskiej właściwych chórowych pieśni wiele niema; są tam tylko monologi albo dyalogi, których po większej części nawet nie śpiewano, lecz tylko recytowano melodramatycznie. — Najstarsze zabytki rzymskich pieśni religijnych i obrzędowych mają, o ile z drobnych fragmentów wyrokować wolno, rytm oryginalny, t. z. numerus italious. Miarę stanowiły prawdopodobnie (kwestya ta bowiem po dziś dzień nie jest roztrzygnięta) akcentowane zgłoski w wyrazach potocznej mowy, bez względu na długość lub krótkość zgłosek pojedyńczych. Obok tego często napotyka się alliteracyę, polegającą na tern, że dwa albo trzy wyrazy po sobie następujące, na których główna myśl zdania oparta, zaczynają się od tej samej spółgłoski. Dalszy postęp w rzymskiej metryce oznacza wiersz satur-nowy; yersus saturnius albo faunius, zachowany w starych pieśniach i najdawniejszych inskryp-cyach. Jest on tylko bogatszem rozwinięciem pierwotnego rytmu italskiego. Wcześnie jednakże, kiedy wpływ greckiej oświaty coraz więcej w Rzymie się wzmagał, ustąpiło z pola saturnowe metrum przed rytmem według greckich norm złożonym. Gdy Catullus mistrzów swych w poetyce pomiędzy aleksandryjskimi poetami wyszukał i bardzo zręcznie, bez ślepego naśladownictwa, sztukę ich do twardego języka łacińskiego nagiąć potrafił, sięgnął Horacy do starszych źródeł, i w pieśniach swych najznakomitszych pieśniarzy greckich, jakimi byli Alkajos i Safoua, z delikatnym taktem i bardzo szczęśliwie w łacińskim języku naśladował. Carmen saeculare ułożone jest w mniejszej strofie saficz-nej. Cantica w rzymskim dramacie wstąpiły również w ślady greckich mistrzów, a ulubione ich metrum stanowią długie systemy, złożone z krety-ków, bakchiów, chorejambów, tetrametrów ana-pestowych. Seneka polubił pod tym względem formalnym w pieśniach chórowych szczególnie długie szeregi anapestów i rzadko też w innym rytmie, jak np. w logaedowym, chóry układał. Od czasów cesarza Augusta nastała w rzymskiej rytmice zupełna swawola, a w lirycznych częściach tragedyi prócz anapestowych systemów poczęto używać i nowych rytmów, zaprowadzonych przez poetów lirycz-

S. Drz.

Wartość poetycka pieśai jubileuszowej nie jest zbyt wielka. Urzędowy charakter zamówionego przez cesarza hymnu przeziera niemal z każdej wrotki.

Także w tragedyi rzymskiej jest stanowisko chóru zupełnie innern i odmiennem, aniżeli w greckiej.

Chorremabad, miasto w perskiej prowincyi Lu-ristanu, w dolinie górsk. Sefid-Kuh, 1240 m. nad p. m., nad rzeką Keszgan (systemat Tygrysa), 8,000 m-ców; w pobliżu ruiny jakiejś bardzo starożytnej osady.    And-⁸

Chors, Cors lub Cohors, gr. Xoproę, folwark, gospodarska część siedziby wiejskiej, przeznaczona do przechowu bydła, wieprzów, drobiu i t. p. Stanowiło to obszerny dziedziniec, wyściełany słomą, obracaną na mierzwę dla pól, ze studnią do pojenia bydła, a zamknięty budynkami, jak wozownie, lamusy do składania narzędzi rolnych, obory, stajnie, chlewy, mieszkania zwierząt domowych, łurba cortis, jak ją nazywa Martialis (III, 58), stanowiących inwentarz żywy budynku. Podany tu rysunek (fig, 361), według miniatury Watykańskiego ręko-

Zanikła greckich pieśni chórowych wzniosłość, a liryczne pienia na scenie rzymskiej, t. z. cantica, pojawiają się w nieudolnej, skarlałej postaci. Już nych. na zewnątrz zachodziła w przedstawieniu wielka różnica. Grecki chór zwyczajnie zajmuje miejsce w wielkiem kole, zwanern orchestra, przygotowa-nem dla niego niżej właściwej sceny przed widzami; chór rzymski znajduje się na scenie razem z aktorami. Urządzenie takie, nie tylko krępowało bardzo swobodę ruchów w tańcu chórowym, lecz plątało śpiewaków coraz więcej w akcyę dramatyczną, a niejednej tragedyi przeszkadzali oni tylko i odrywali uwagę widza od przedstawienia, jeżeli poeta nie umiał ich zawczasu ze sceny wycofać.

Względnie najlepszemi są chórowe pieśni w trage-dyach Seneki, naśladowanie greckich wzorów, mianowicie Eurypidesa. Rozbiera w nich rzymski poeta z nadzwyczajną bystrością ;naj trudniejsze zagadnienia ludzkości według stoickiego pojęcia,

And. S.

pisu Wergiliusza, przedstawiający folwark, w którym siedzieli towarzysze Odysseusa, przemienieni w wieprze, daje wyobrażenie o planie i ogólnym wyglądzie starożytnego folwarku z przynależnościa-mi.—Wyraz ten służy także do oznaczenia namio-

Fig. 361. Chors.

tów, plecionych z wici, a wiązauych sznurkami, dla przechowywania owiec podczas nocy na pastwiskach. Czasami trzymano też owce w stałej zagrodzie, otoczonej wysokim parkanem kamiennym. — (Varro „Res rustica” I i II Columella VII, 3, 8); Rich „Dic. of antiq.“    K-K-

Chors jest nazwą jednego z bóstw russkich, wspominaną nieraz w kronikach, np. u t. zw. Nestora pod 980, gdzie czytamy, że Włodzimierz „postawił na wzgórzu bałwany, Perunai Chorsa (właściwie Chrusa), Dadźboga i Stryboga.. “ Jakie jest pochodzenie nazwy Ch-a (piszą ją kroniki i inne stare źródła rozmaicie: Churs, Chars, Cbers, Churs, Chros) i jaką grał on rolę w rzędzie bóstw starodawnych, dotąd nie wykryto. Co do nazwy samej, nasuwano różne zestawienia; najbliższem prawdopodobieństwa jest może zbliżenie z wyrazem osetyń-skim chorsu = dobry. Większość uczonych widzi w Chorsie jedno z uosobień słońca. — P o-rówu. Krek „Einleitung in die slav. Literatur-gesch.u (393 str. i dal.); Machał „Nńkres slov. ba-jeslowi“ (32 str.).    J- Kl

Chorsabad, Ob. K o r s a b a d.

Chortyca, największa z wysp Dnieprzańskich, do 10 w. długa i do 3 w. szeroka, leży w guber-nii Ekaterynosławskiej, poniżej ostatnich porohów; stał na niej niegdyś warowny zamek, zamieszkiwany przez Dymitra Wiśniowieckiego, jednego z naj waleczniejszych obrońców kresowych przeciw Tatarom. W Średnich Wiekach grasowali w tych okolicach Pieczeniegi i Połowcy, czatując na kupców russkich, którzy, dla obejścia porohów, przenosili lądem swe łodzie i towary, dążąc do Ch-y, skąd dalej Dniestrem płynęli do uścia. Jeśli podróż lądowa wypadła pomyślnie, lub jeśli przy odpowiednim stanie wód zdołano szczęśliwie przebyć porohy, składano na Ch-y ofiary dziękczynne: była to, jak mówi W. Nałkowski, DnieprzaÓBka Elefantyna.— Brzegi wyspy są skaliste, pokryte tu i owdzie trawą i krzakami; wnętrze podatne do zaludnienia i kultury. Za rządu Potemkina sprowadzono tu meno-nitów z Gdańska, którzy pozakładali liczne, dziś kwitnące i dobrze zagospodarowane, kolonie. Podczas wojny tureckiej w 1738 r. Rossyame budowali na Ch-y statki i dla obrony warsztatów wznieśli na wyspie i na lądzie kilka redut, które po ukończeniu kampanii zostały zburzone.

Chorwacja W ściślejszem tego słowa znaczeniu stanowi wraz ze Sławonią część monarchii Austro-Węgierskiej, należącą do tak zwanych krajów korony św. Stefana. Zajmuje ona'międzyrzecze Sawy i Drawy na wschodzie, oraz część nadadrya-tyckich wyniosłości na zachodzie, od Dalmacyi do półwyspu Istryi. Granicę północną stanowi Drawa od gór Macholskich do uścia i Dunaj od uścia Drawy do uścia Cisy; obie te rzeki Drawa i Dunaj oddzielają Ch-ę od Węgier właściwych; na wschodzie od Węgier oddziela ją również Dunaj na niewielkiej przestrzeni między uściem Cisy a Białogrodem; południową granicę stanowi częścią Sawa z Unną, oddzielając Ch-ę od Serbii i Bośni, częścią zaś wyniosłości Krasu, którego gałęzie pod róźnemi nazwami ciągną się między Ch-ą a Bośnią i Dalmacyą; nakoniec na zachodzie przebiega naprzód wybrzeże Adryatyku od granic Dalmacyi do Rjeki (Fiume), następnie wyniosłości Istryjskiego Krasu, rzeka Kulpa, góry Uskoki, rzeka Sotlina i góry Macholskie, oddzielając Ch-ę od austryackich krajów Istryi, Krainy i Styryi. W tych granicach Ch. ze Sławonią ma 42,501 km. □, zaś królewskie wolne miasto Rjeka, stanowiące wraz z obwodem osobną prowincyę Węgierską, 19,8 km.—Pod względem ukształtowania powierzchni Ch. ze Sławonią składa się z dwóch części, przedzielonych Sawą: na północ od Sawy przeważa równina i kraj wogóle jest niższy, na południe zaś występuje wyżyna Krasu, dosięgająca znacznego wzniesienia; podział taki odpowiada i geologicznej budowie, gdyż na północ od Sawy przemagają utwory dyluwialne i allu-wialne, na południe—kredowe, jurajskie, a zwłaszcza tryasowe.—Część pierwsza, czyli właściwa Mezopotamia chorwacka, rozpoczyna się górami Ma-cholskiemi (Matzelgeb.) na granicy Styryi, stano-wiącemi przedłużenie Alp południowych Styryjskich, a mianowicie gór Bacherskich i Karawanka. Od gór Macholskich aż pod Djakowę ciągnie się szereg pasm, wypełniających większą część między-rzecza, ale są to wszystko raczej wzgórza niż góry, luźno przytem obok siebie ustawione, nie tamujące stosunków między Drawą i Sawą i przechodzące, zwłaszcza w blizkości większych rzek, oraz na wschodzie, w zupełną równinę. Między Warażdy-nem i Zagrzebiem wyniosłości są największe i dosięgają 1,035 m. w szczycie Bystra, sterczącym nad Zagrzebiem, a 1,060 m. w szczycie Iwanczyca, rozciągającym się szeroko na południe Warażdynu. Góry Białe, biegnące wzdłuż prawego brzegu Drawy, są pasmem niewyniosłem, o łagodnych stokach (300 m.); na południe od nich wznosi się samotnie z równiny wyniosłość Moslawaezki, objęta, jak klamrą, ramionami rzeki Czasmy (489 m.); wyższe są znacznie wzgórza na granicy żupanii Osieku i Po-żegi, gdzie szczyt Papok mierzy 954 m.; w samej zaś żupanii Pożegi wznosi się Brezowo Polje do wysokości 984 m. Dalej na wschód rozciąga się, obszerna alluwialna równina, miejscami nieco bagnista, ale wogóle urodzajna; z niej podnosi się wyspowo wyżyna Fruszka (Vrdnik), przylegająca do prawego brzegu Dunaju (546 m.). Dyluwialne i alluwialne osady tej części zajmują ⁹/io ogólnej przestrzeni, starsze formacye zjawiają się wyspowo;

liczba m-ców.

Chorwato-Ser-bów w %.

95.4

95.6

266,210

190,978

220,629

202,836

347,022

258,066

98.4

78.2

69.3

97.2

72.1

484,252

93.6

do takich należą granity, gnejsy i łupki krystaliczne w górach Ślemy około Zagrzebia, w Moslawacz-ce i w żupanii Poźegi; skały te okryte są for-macyami kredowemi, do których tu i owdzie przyłączają się wapienie tryasowe; w górach Fruszka pojawiają się utwory paleozoiczne, okryte na pół- > nocy fliszem i kredowym wapieniem, na południe zaś wylewami serpentynu. Część Ch-yi zawarta między Sawą a Adryatykiem przedstawia niższe i równiejsze miejsca tylko w pobliżu Sawy i Kulpy, jak np. w dorzeczu Łomnicy, gdzie równina Tu-ropolska rozciąga się na obszarze 600 km. □. Posuwając się od brzegów Kulpy ku południowi i zachodowi, grunt wznosi się stopniowo, przechodząc w krainę pagórkowatą, następnie w górzystą, aż wreszcie dosięga pasma Kapelli Wielkiej i Małej, które biegnie równolegle do morza i stanowi południową granicę zlewiska Sawy. Pojedyncze szczyty przenoszą tu znacznie 1,500 m., zwłaszcza w paśmie Plesjewicy (1,656 m.), biegnącem równolegle od małej Kapelli na granicy z Bośnią. Na zachód od tej wyniosłości ciągnie się wyżyna z charakterem krasowym, słabo nawodniona, tu i owdzie pustynna; wyżyna ta podnosi się łagodnie ku zachodowi, tworząc nad samym brzegiem morza góry Velebit, najwyższe w całej Ch-yi: szczyt Rai-nacz dosięga 1,699 m., a szczyt Sveto Brdo, na granicy z Dalmacyą, nawet 1,750 m. Całe to pasmo nadbrzeżne spada nagle ku morzu stromemi, nieraz prawie pionowemi, zboczami, dlatego też komuni-kacya wybrzeża z wnętrzem jest bardzo utrudniona. Cała ta przestrzeń między Sawą a morzem, czyli tak zwany Kras Ch-cki, zbudowany jest przeważnie z wapienia tryasowego, śród którego ciągną się smugi wapieni kredowych i jurajskich w kierunku głównych łańcuchów, t. j. z pn.-zd. na pd.-wd.; w okolicy Rjeki spotkać można skały paleozoiczne, a na granicy z Dalmacyą porfiry i melafiry. Obfitość skał wapiennych różnego rodzaju, chciwie pochłaniających wodę, nadała fizyognomię całej krainie krasowej; jej cechami oharakterystycznemi są: brak lasów, brak dolin, które zastępują okrągła-we kotliny, dalej mnóstwo lejkowatych zagłębień i głębokich jaskiń podziemnych, znikanie rzek z powierzchni ziemi i ponowne ich zjawianie się w innych miejscach. Pod względem hydrograficznym Ch. ze Sławonią należą do systematu Dunaju i dwóch jego dopływów: Drawy i Sawy. Drawa, należąc prawym tylko brzegiem do Ch-i, prawe tylko ma tu dopływy, a mianowicie: Plitwicę, Bednię i Karasicę z Wuczycą. Sawa jest od Drawy bardziej chorwacką; od granicy Styryi i Karyntyi aż do uścia Unny należy do kraju obydwoma brzegami, od uścia Unny aż do uścia własnego, lewym tylko brzegiem. Lewe jej dopływy są: Sotlina, Kra-pina, Lonia z Czasmą i Iłową, Orlawa i Bicz, prawe zaś: Kulpa z Koraną, Gliną i Kupczyną, Sunia i Unna.—Nieznaczna część kraju na zachód od gór Kapelli należy do zlewiska Adryatyku; płyną tu głównie rzeki znikające pod ziemią, do takich należą strumienie Krasu Ch-ckiego, jak np. Krbawa, Lika, Judacz i Zrmanja.—Klimat stosownie do położenia i wzniesienia jeBt rozmaity i pod tym wzglę

dem można kraj podzielić na trzy części: 1) wąz-ki pas nadmorski z łagodną zimą, ciepłą wiosną, i suchem latem; maximum opadów w czasie od listopada do stycznia, minimum w lipcu; udają się tu figi, oliwki, granaty, a nawet pomarańcze i cytryny, 2) równiny Sławonii z latem gorącem, zimą dość surową; maximuin opadów w kwietniu i listopadzie, minimum w styczniu i wrześniu; winna la • torośl na stokach wzgórz, a na równinach pola kukurydzy i pszenicy, oraz sady owocowe cechują ten obszar, 3) wyżyna Krasu, z zimą ostrą i długą, za to z krótkiem i gorącem latem; roślinność uboga, wino udaje się tylko wyjątkowo. Opady atmosferyczne zmniejszają się stale ku wschodowi; w okolicach Rjeki i na wyniosłościach Kapelli dosięgają rocznie 150 cm., w Karlowcu 100 cm., w Zagrzebiu 80 cm., w Osieku 60 cm. Roczna izoterma + 14°/₀ przebiega przez Rjekę, +13° przez Karlo-wiec, 12° przez Zagrzeb, 11° przez Osiek; izoterma styczniowa -f-4⁰ przechodzi wzdłuż wybrzeża Adryatyku i odtąd temperatura zniża się szybko ku wnętrzu lądu, tak, że w Zagrzebiu i Osieku średnia stycznia wynosi tylko—1°C.; izoterma lipca +25° dotyka morza (prócz Rjeki, gdzie wynosi tylko +23°), wnętrze kraju ma temperaturę lipca, równomierną między -j-22 i 24°; wyjątek stanowią tylko wynio-ślejsze miejscowości.—Ludność. Podług spisu dokonanego w 1890 r. ogólna ludność Ch-i wraz ze Sławonią i b. Pograniczem Wojskowem wynosi 2,186,410 głów, tj. 51 na 1 km. Q. Szczegóły obejmuje poniższa tablica:

Żupania.

Belowar Lika-Krbawa Rjeka Pożega Szrem Warażdyn

Osiek (Wirowitica) 216,417 Zagrzeb

Ogółem 1,948,000 Chorwato-Serbów, z których 1,589,000 katolików i 369,000 wyznawców grecko-wschodniego kościoła. Pozostała ludność, w liczbie około 238,000 głów, składa się: z Madiarów, głównie w żupaniach: Szremu, Pożegi i Osieka; liczba ich wynosi w całym kraju około 56,000; z Niemców, zamieszkujących też same żupanie, a także, równie jak Madiarzy, rozsypanych i po innych żupaniach— liczba ich wynosi w przybliżeniu 110,000; ze Słowaków (w Szremie, Osieku i Pożedze)—około 12,000, Rumunów około 2,000, Rusinów w Szremie do 3,000, Żydów około 15,000. Reszta przypada na cyganów i cudzoziemców rozmaitych narodowości. Wogóle zachodnie czyli Ch-ckie komitaty są pod względem etnograficznym bardziej jednolite od wschodnich, Slawońskich, gdzie okolica Dunaju była historycznym traktem, na którym ścierały się zastępy Turków, Węgrów, Niemców i Serbów i gdzie schodzi się także etnograficzna granica Serbów, Węgrów i Rumunów. Liczba Chorwato-Serbów w po-

zostałych krajach monarchii Austro - węgierskiej swej intelligencyi, zwłaszcza duchowieństwa (z za-przedstawiała się w roku 1890, jak następuje: konu franciszkanów), poczuwają się do łączności W Dalmacyi z ogólnej ludności 524,107 głów z Ch-ami właśoiwymi; idei wielkochorwackiej sprzy-przypadało na Chorwato-Serbów 501,307, w tej liczbie 414,298 katolików, 87,009 obrządku wschodu.

W Istryi (Tryest, Gorycya i Gradiszka) z ogólnej ludności 695,853 Chorwatów—148,560, wszyscy ka-tolicy. W Bośnii i Hercegowinie (1885 r.) na ogólną ludność 1,336,000 było Chorwato-Serbów 1,298,000 a mianowicie: 234,040 katolików, 492,710 mahometan i 571,250 obrządku wschodn. W Węgrzech południowych Chorwato-Serbowie zamieszkują komitaty południowo-zachodnie: Moszoń-ski (Wieselburg), Szoproński (Oedenburg), Żelazny (Eisenburg), Zaladski, Białogrodzki (Stuhlweissen-burg), Szymeski (Somogy), Barański, Baczka (Bacs-Bodrog), Czanadzki, Torontalski, Temeski i Krasuo-soreński; największa ich liczba przypada na komitaty pograniczne: Baczka (27.8°/₀ ogółu ludności),

Torontalski (31.8°/₀), Zaladski (18.9u/₀) i Temeski (15°/₀); na zachodzie, ku Styryi, przeważa katolicyzm; na wschodzie, ku Siedmiogrodowi, obrządku wschodn.

Ogólna ilość Chorwato-Serbów w Węgrzech właściwych wynosi w okrągłych liczbach 662,000, z tego 251,000 katolików i 411,000 obrządku wsch. Tym sposobem ludność chorwacko-serbska w granicach monarchii austro-węgierskiej według wyznań i krajów wynosi:

Kraj.

1,580,000

369,000

87,009

414,298 148,560 234,040 251,000

492,710

571,250

411,00"

2,636,898 (1,428,259 j 492,710

And. 8.

Chorwato-Serbów Katolików. Obrz.wschod. Mahomet.

?«=}    2,948,000

Dalmacya    501,307

Istrya    148,560

Bośnia z Herceg.    1,298,000

Węgry właśc.    662,000

Bazem    4,057,867

Chorwaci mieszkają w prowincyach austryacko-węgierskich: Chorwacyi właściwej, Sławonii, Dalmacyi, w Istryi wschodniej, w Węgrzech południowych; nadto do Ch-ów zaliczają mieszkańców Bośnii i Hercegowiny, gdzie ludność katolicka już od pół wieku, a mahometańska po okupaoyi austryackiej, objawiają sympatye chorwackie w przeciwieństwie do tamecznych wyznawców obrządku wschodniego, którzy sami się Serbami nazywają i ciążą ku królestwu Serbskiemu. W Austryi Niższej jest 29 wsi, gdzie mieszkają osadnicy ch-ccy; są także 3 wsie morawskie, w których mieszka około 1,500 wieśniaków ch-ckich. Ch. austryaccy i morawscy, pomimo że są otoczeni żywiołem niemieckim (nawet w Morawii), i pomimo że niemczyzna panuje w kościele i szkole, dotąd zachowali swój język i narodowość. — Wszyscy ci Ch-ci rozbici są pod względem politycznym przez podział na prowincye, na szczęście jednak znajdujące się pod berłem tegoż samego monarchy. Poczucie wspóluości narodowej najsilniejszem jest w Chorwacyi, Sławonii i Dalmacyi, które noszą nazwę Trójjedynego królestwa, pomimo że Dalmacya nawet stanowi osobną pro-wincyę, Daleźącą, nie do korony św. Stefana, jak Chorwacya i Sławonia, ale do ziem austryackich. W Bośnii i Hercegowinie katolicy pod wpływem

jają także begowie i agowie, t. j. mahometanie, tylko ludność wschód, obrząd., poczytując się za serbską, nienawidzi Ch-ów i popiera dążenia sfer rządowych, które połączenia się Bośniaków i Herce-gowińców z Ch-ami wcale sobie nie życzą. Ch-tom w Węgrzech grozi niebezpieczeństwo madiaryzacyi, zwłaszcza przy energicznym nacisku ze strony rządu; zniemczenie znowu wisi nad osadnikami Ch-rni w Austryi i Morawii. W Istryi Ch. bronią się— i to dość skutecznie—zwłoszczeniu. W samych pro-wincyach Trójjedynego królestwa ludność wschód, obrządku poczytuje się za Serbów i stawia oppozycyę dążeniom Ch-ów. Tylko mała garsteczka z intel-ligencyi, wbrew temu nastrojowi, uważa siebie samych za „Ch-ów wiary wschodniej.“ Za dobrych Ch-w uchodzą także unici. Kościół katolicki w Chorwacyi i Sławonii ma swego arcybiskupa w Zagrzebiu; zależą od niego biskup seńsko-modruski (albo kerbawski) w Senju (Zengg), biskup sremsko-bośniacki w Djakowie i biskup greko-katolicki w Kryżewcach. Tylko cząstka Sławonii nad Drawą, (13 parafij w powiecie Wal-powskim) podlega władzy biskupa w Pięciukościo-łach w Węgrzech. Na czele kościoła grecko-wscho-dniego stoi, ustanowiony dla wszystkich wyznawców jego austryackich, patryarcha w Karłowcach, od którego zależą biskupi w Pakracu i w Karłowcu. Na czele kościoła katolickiego w Dalmacyi stoi arcybiskup w Zadrze (Zara), od którego zależy pięciu biskupów: w Szybeniku, Spijecie, na wyspie Hwarze, w Dubrowniku i Kotorze (Cattaro). Unici zależą tutaj od biskupa w Kryżewcach. Należący do obrządku wschodniego w Dalmacyi podlegają dwom biskupom: jednemu w Zadrze, dla Dalmacyi północnej i Istryi, drugiemu w Kotorze, dla Dalmacyi południowej. Stosunek wyznawców obu kościołów, pomimo jedności językowej, przyjaznym bynajmniej nie może być nazwany wskutek tego, że dyzuuici, poczuwając się do serbskości, są wyznawcami dążeń wielkoserbskich. Ch-ci pod względem społecznym dzielą się, podobnie jak wszędzie, na szlachtę, mieszczan i lud prosty. Szlachta mieszka głównie w prowincyi Ch-yi, w tak zwanem Zagorju; są to albo potomkowie znacznych rodów pańskich, jak np. Draszkowiczowie, Orszyczowie, Keglewiczowie, Erdo-di, Wojtowiczowie (Wojkfi), Wraniczani; albo średnia szlachta, zwana żartobliwie szli war a mi (t. j. hodowcami śliwek na śliwowicę), albo też wreszcie drobna szlachta. Pierwsi i drudzy zowią się pl e-mici, ostatni plemenitaszi. Szlachcic nie zaniedbuje do nazwiska swego dodać pl, co oznacza plemeniti (t. j. szlachetnie urodzony). Właściciel ziemski zowie się vlasteliu. Szlachta, z małym wyjątkiem, stoi bardzo licho pod względem materyalnym, stąd jej dobra ziemskie po części albo już przeszły, albo przechodzą w ręce mieszczan, żydów i cudzoziemców. Jak wogóle cały naród, tak przedewszystkiem szlachta, pod względem zewnętrznym odznacza się niepospolitą urodą i siłą fizyczną; marsowe twarze mężczyzn zachowują swój

wdzięk częstokroć jeszcze w późnej starości, a między kobietami nie rzadko trafiają się typy olśniewającej piękności. Pod względem towarzyskim są to ludzie nader gościnni. Zachowało się u nich wiele starodawnych obyczajów, zwłaszcza przy stole z puharami wina na powitanie po raz pierwszy przyjmowanych gości (bi likum, d obrodoszlica), z dyrektorami stołu, prawiącymi mowy i wnoszącymi toasty (z dra wice), oraz z fiskusami, pilnującymi sumiennego spełnienia zdravic. Ga-lanterya względem płci pięknej charakterystycznie wyróżnia Ch-a od Niemców i niektórych innych Słowian. Starodawna fantazya szlachecka przebija się w pociągu do służby wojskowej, szczególniej w konnicy. Pod względem politycznym, szlachta dawniej, przywiązana do swoich przywilejów, chętnie utrzymywała węzeł łączący ją ze szlachtą węgierską, stąd oskarżana była przez patryotów o madia-roństwo. Wyższa szlachta odznacza się nadmiernym pociągiem do cudzoziemszczyzny; język niemiecki przeważa w jej domach, zwłaszcza pomiędzy kobietami. Szlachta średnia (szljiwary), upadająca pod względem materyalnym, zachowała wiele cennych przymiotów starochorwackich i jest jądrem narodu, przedstawicielem idealnych jego dą- trzewiki i buciki. Na pograniczu ze Słoweń-żeń i pragnień. Obyczajem i sposobem życia prawie wcale nie różni się od włościan, okrom tego, że dumną jest ze swego szlachectwa. Pomiędzy nią na szczególną uwagę zasługują Turopolcy, mieszkający pomiędzy Zagrzebiem i Siskiem, wieśniacy, którym król Bela IV w wieku XIII nadał szlachectwo i pewne, niedawno zniesione, przywileje (ob. Turopole). Intelligencya miejska ochoczo przejmuje obyczaj szlachecki. I ona również od- odznaczają się wielką urodą, ale robią wrażenie znacza się wielką gościnnością, lubi podejmować powagą wyrazu twarzy. W górach lud dochodzi gości, nawet wystawnie. W ostatnich czasach życie do wysokiego wzrostu, zwłaszcza dzielni Liczanie towarzyskie przenosi się do rozmaitego rodzaju (z okolic Liki), niegdyś Gra ni czar o wie, plemię klubów i towarzystw. W każdem mieście i mia- zahartowane w ciągłych walkach z Mahometanami steczku znajdują się resursy, zwane czytelniami bośniackimi, wyglądają jak olbrzymi. Ubiór róź-(czitaonica), towarzystwa śpiewackie, straży pożarnej, strzeleckie, dramatyczne i t. d. Obecnie rozwijać się poczyna i życie po gospodach, na podobieństwo Niemców, Czechów i Słoweńców, stąd miasta chorwackie mają pełno winiarni, a w ostatnich¹ czasach i piwiarnie wchodzą w modę. Lud prosty w rozmaitych okolicach kraju, nawet pod względem zewnętrznego wyglądu i ubioru, przedstawia pewne różnice. W Ch-yi zachodniej (w żupaniach zagrzebskiej, kryżewskiej i warażdyńskiej), mieszkają tak zwani Kajka w cy, zbliżeni pod względem języka i charakteru do Słoweńców. Są oni średniego, a częstokroć małego wzrostu, przeważnie blondyni, z jasnemi oczyma, ogorzali na twarzy.

szczególniej u mężczyzn, przypomina ubiór górali podhalańskich; koszule wykładają na spodnie, kaftany (surina) ich ze skóry owczej podobne są do serdaków zakopiańskich, biodra ściska pas skórzany, a u boku wisi skórzana, ozdobiona frędzlami torba. Głowę przykrywa okrągły kapelusz (kłobuk śkrljak) z wywijanym brzegiem, ozdobiony kwiatami i piórami, a czasami obrazkami świętych; na nogach noszą skórzane góralskie opanki (opan-ke), które coraz bardziej ustępują przed butami. Kobiety ubierają się także całkiem biało; spódniczki (suknja) naszywają czerwonemi taśmami, koszulę (ko śulj a, rubaća) z grubego płótna zdobi nieraz na ramionach wyszywanie, jak na soroczkach ukraińskich. Pierś obciska biały, nizko wykrojony gorset (rukavci), na który kładą nieraz kaftan w rodzaju serdaka, fartuch (pregaća) noszą biały z czerwonemi taśmami, głowę zaś przykrywają wzorzystą chustką lub rodzajem białego czepca z wyszyciem, podobnego do włoskiego. Wszystkie przedmioty noszą obyczajem południowym na głowach, podkładając małą poduszeczkę (vienac) w kształcie wianka. Zamiast zwykłych dawniej opanków na nogach ukazują się coraz częściej

cami biały strój znika i występują niebieskie na-krapiane perkaliki, jak u Słowenek. — Na Pomorzu chorwackiem (Primorj e), w krainie skalistej, mieszkają tak zwani Czakawcy, rolnicy, a nad morzem rybacy i marynarze. Są oni smagławi, ogorzali, wysmukli, z Czarnym, krótko strzyżonym, częstokroć kędzierzawym włosem, z czarnemi, iskrzącemi się oczyma. Kobiety, nieraz wychudłe i blade, nie

nym jest od kajkawskiego; obie płcie noszą ciemne kolory: mężczyźni—obcisłe ubranie i krótkie kurtki, oraz częstokroć małe czerwone czapeczki, podobne do dalmackich; kobiety zaś — spódnice i gorsety z niebieskich nakrapianych perkalików, a głowy zawiązują czerwonemi chustami na podobieństwo naszych wieśniaczek. Czakawcy są najpracowitszymi, najwytrwalszymi i zarazem najmoralniejszymi ze wszystkich Ch-ów. Z niesłychaną pracą zdobywają sobie między skałami kawałki uprawnego gruntu, na którym sadzą drzewa oliwne lub figowe, zakładają winnice lub sieją nieco kukurydzy i zboża. Dla ochrony od gwałtownych wiatrów, gólniej zimnej północnej bury (bory, boreasza) otaczają takie pole ogrodzeniami z kamieni, a korzenie drzew umacniają także kamieniami. Niedostatek i bieda zniewalają Prymorców do szukania zarobku w innych okolicach mularką, kamieniarstwem i robotą przy budowie dróg. Są oni bardzo pobożni, uczciwi, a stosunki między obu płciami odznaczają się surową moralnością. Prymorcy orazDal-maci dostarczają Austryi najlepszych, wielce po święcie cenionych, marynarzy. Dalmaci (ob.) mają wiele cech wspólnych z Prymorcami.—Mieszkańcy Sławonii

szcze-

Mężczyźni noszą włosy krótko ostrzyżone i wąsy, resztę zarostu golą starannie. Kobiety włosy zaplatają w warkocz, w młodszych latach nieraz odznaczają się niepospolitą urodą, ale wskutek ciężkiej pracy i braku wygód bardzo prędko tracą krasę. Kajkawcy odznaczają się towarzyskością, uprzejmością, szczerością, mają wesoły humor i dużo przyrodzonego dowcipu. Noszą się obie płci po starochorwacku, używając tradycyonalnych szat płóciennych, białych, domowego wyrobu. Ubiór ten,

i byłego Pogranicza Wojskowego należą pod wzglę- | wszystko, czego potrzebują: zboże, owoce, wino; dem językowym do tak zwanych Sztok a wc ów i, co do charakteru, przedstawiają pewne w różnych okolicach odmiany. Najcharakterystyczniej Sztoka-wiec występuje w Sławonii i w okręgu Brodskim b. Pogranicza Wojskowego. Blizko dwuwiekowe jarzmo tureckie, a później rządy militarne na Pograniczu Wojskowem odbiły się w znacznej części na charakterze ludu tamecznego. Slawońuy i Gra-niczarowie są kształtni, z czarnym kędzierzawym włosem, z czarnemi przenikliwemi oczyma, noszą długie, starannie utrzymywane wąsy. Przy ogorzałej cerze są oni bardzo urodziwi, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, a w niektórych okolicach wsie (jak np. słynna Babina Greda) roją się pannami

wódkę z doskonałego gatunku śliwek, wyrabianą w domu; przy nieco większej zabiegliwości mogliby żyć wcale dostatnio; ale rządy tureckie i późniejszy militaryzm na Pograniczu Wojskowem oduczyły ich staranności i pracowitości, wskutek tego, że mienie ich nie było bezpiecznem wobec chciwości i ździerstw tureckich, a potem na Pograniczu rząd sam dbał o potrzeby wieśniaków, którym wiele czasu zabierały ćwiczenia wojskowe i ciągłe utarczki z niewiernymi. Pamiątką po Turkach i oficerach graniczarskich pozostały także luźne pojęcia o moralności, idące w parze z tradycyjną wieśniaczek zalotnością. Obok tych wad, Slawońcy odznaczają się wielkiemi zdolnościami, nastrojem po-

SSi

;rf

Ul

iSliltiSl!

ii

UL:/

mm

iCM

fi

H¹!

..

Ji

il§!

II,

li

liJJP

..

■i

!;

Łi-i.....Si-*;

mm

8

iE8

Fig. 362. Typy chorwackie.

etycznym, objawiającym się w wierności dla starodawnych zwyczajów i obrzędów dorocznych, zamiłowaniu w tańcu, śpiewie i poezyi tradycyjnej. W ogóle lud chorwacki obdarzony jest niepospolite-mi zdolnościami umysłowemi. Ch-ci dostarczają Austryi wybornych i mężnych żołnierzy, a synowie prostych wieśniaków graniczarskich dochodzili nieraz (jak np. Filipowicz, Marojczicz, Jowanowicz) do godności feldmarszałków. — Pierwotną formą uspołecznienia ludowego była u Ch-ów starosła-wiańska wspólność rodowa, tak zwana tutaj za* druga (z adruźna kuć a, skupsztin a, drużst-vo, bratstvo, hiża, velka kućait. d.—(Ob. Z a-druga). — Żywot ludu prostego w Ch-cyi zachował wiele znamion nader starodawnych, tchnących pier-wotnością patryarchalną. Wieśniak ch-cki, oprócz zajęć rolnych wszelkie przedmioty użytku domowego, z bardzo małym wyjątkiem, sam sobie wyrabia. Tylko w niektórych okolicach kucie żelaza pozostawia się cyganom. — W zimie na roboty ręczne schodzą się dziewczęta i mężatki, chłopcy i mężozyźni, nawet starcy i dzieci, do jednego domu, na tak zwane po siei o, w rodzaju „prządek* u Słowian zachodnich, uprzyjemniając sobie czas śpiewem, opowiadaniem baśni, ożywioną rozmową. Skarbiec pieśni, podań, przysłów, oraz wierzeń ludowych jest bardzo bogaty. W podaniach, pieśniach i baśniach ważną rolę grają różne postacie nadziemskie, a przedewszystkiem wile, czarownice (yjesztice), mory (nasze zmory), dławiące śpiących o północy, sudjenice, które nowonarodzonemu przyszłą dolę żywota wyznaczają i t. p. Wielką rolę w wierzeniach Ch-ów gra vukodlak, który odpowiada zarówno naszemu upiorowi, jak i wilkołakowi. Pieśni ch ckie są albo liryczne, albo epiczne. Te ostatnie więcej rozwinęły się u Sztokawców, niż u Kajkawców i Czakawców i w nich lud opiewa bohaterów południowo-słowiańskich. Rapsody epickie śpiewają przy wtórze gusli guślarze, których w Sławonii zowią ślepcami, gdyż po większej części są to ociemniali żebracy. Ślepcy owi między sobą, aby ich zwyczajni ludzie nie rozumieli, mówią osobnym sztucznym szwargotem, który trzymają w tajemnicy, a który zowie się gegavaczki jezik. Ch-ci lubią bardzo muzykę i mają cały szereg własnych, oryginalnych instrumentów. Gusle, rodzaj mandoliny o jednej strunie, służą do wtóru przy pieśniach epickich. Wijalo, prawzór skrzypiec, o trzech strunach bez podstawka, jest instrumentem solowym, na którym grają do tańca, ma dźwięk słaby i rzewny. Bardzo rozpowszechnioną u ludu ch-ckiego, jest tan bur a, rodzaj mandoliny, z 4 do 8 strunami metalowemi, na których gra się piórkiem, albo sztucznym paznokciem, lub też pałeczką w rodzaju starożytnego p 1 e c t r u m. akompaniując do śpiewu lub solo. Całe orkiestry tanburaszów dają koncerta po gospodach i ogrodach publicznych; prócz tego tanbury są ulubionym instrumentem amatorów z ludu i mieszczaństwa. Tanbura-szowie wywierają wielki wpływ na lud; oni-to w latach 1848 i 1849 agitowali na korzyść bana Jelaczicza. Z instrumentów dętych są ciekawe rozmaite gatunki piszczałek (dvojka, dvonjacze, v i duli ca). Na dudach (dudę, gajdę, mjesz-nica, jare) dudarze przygrywają do tańca. Przy dźwięku dud tańczą najczęściej Ch-ci taniec narodowy, kolo. Jest to taniec starożytnej formy, jak sta-rogrecki Choros, bulg. oro (choro); w nim uczestniczą mnogie pary, podając sobie wzajemnie ręce, i tworząc jedno wielkie koło, suwające się drobnemi kroczkami, dwa kroki naprzód, jeden w tył. Z ludowego kola ułożono rodzaj kadryla salonowego (dvoransko kolo). — W zwyczajach dorocznych zachowało się u Ch-ów wiele śladów pierwotuości pogańskiej. Na Boże Narodzenie (bożić) wyciągają z zapasów domowych najlepszą mąkę, miód, owoce i wino. Do pieca kładzie się kloc drzewa, polany winem, nazywany badnjak. O zmroku rodziny zasiadają do stołu, zasłanego świeźem sianem. Na stole stawiają trzy świece woskowe, umyślnie na ten dzień przez najstarszą w domu kobietę odlane, i z tych jedną zapalają. Przed wieczerzą ojciec rodziny bierze świecę w rękę i mówi: „Chrystus narodził się!“ na co mu obecni odpowiadają: „Zaiste narodził się!u po czem świeca przechodzi między dziećmi z rąk do rąk. Wieczerzę stanowią jak u nas potrawy postne, a przy stole bięsiadnicy śpiewają stare kolendy (bożićne piesiu e). W Boże Narodzenie przy obiedzie zapala się drugą świecę, trzecią dopiero na Nowy Rok. W tym ostatnim dniu w wielu okolicach po domach obchodzą ludzie ze śpiewami i powinszowaniami, w innych znowu młodzież przebiera się za Adama, Ewę, Boga Ojca, anioła i szatana i przedstawia wypędzenie z raju. Post w wielu okolicach zachowywany jest bardzo ściśle: nawet w niedzielę wstrzymują się od mięsa. W niedzielę palmową młodzież zdobi studnie wieńcami, w kościele święcą się różdżki wierzbowe. W niedzielę wielkanocną ciasta, szynki, jaja i t. d. znoszą do kościoła dla poświęcenia; odwiedzanie i przyjmowanie gości trwa cały czas świąteczny. W dzień św. Jerzego poświęcają stajnie i obory; niewiasty przed wschodem słońca zbierają zioła lecznicze, dziewczęta myją się rosą. Lud wierzy, iż św. Jerzy wypędza z powietrza i wody złe duchy: stąd można już kąpać się i spać pod gołem niebem. Pierwszego maja młodzieńcy przed oknami swoich lubych stawiają drzewo ozdobione wstążkami. Na Zielone Świątki dziewczęta wybierają z pomiędzy siebie królową, ustrojoną w kwiaty na głowie, w rękę jej dają gałąź rozmarynu, osadzoną na jabłku, niby berło królewskie. Obok niej staje drugie dziewczę, jako król, w kapeluszu męskim na głowie, z szablą, przystrojoną wstążkami i kwiatami. Za niemi postępuje reszta towarzyszek jako świta; z dudarzem na czele, śpiewając pieśni, chodzą oni od domu do domu i zbierają w koszyki dary. Na zakończenie wyprawiają sobie wspólną zabawę z tańcami. Obchód ten nazywa się kraljice. W wigilię św. Jana palą się ognie sobótkowe (kres), którym przypisują moc ochraniającą od chorób: dla tego chłopcy skaczą przez płomień. W końcu chłopcy i dziewczęta podają sobie ręce, i śpiewając, tańczą do koła ognia. W wielu okolicach Sławonii chłopcy dzwonią na wieży kościelnej za dusze zmarłych; odbywa się to i w nocy przed dniem zadusz-nym. W niektórych miejscach w dzień ten zanoszą na cmentarz jadła i napoje i rozdają je ubogim na intencyę dusz zmarłych. — Obchody weselne odznaczają się także bogatą obrzędowością, pełną śladów starodawnych pojęć i zwyczajów. Po czternastym roku rozpoczyna się okres zawiązywania stosunków pomiędzy obiema płciami, ale dopiero około roku osiemnastego młodzież wstępuje w związki małżeńskie. Zazwyczaj matka młodzieńca udaje się na wywiady (djuvedije); do dziewczyny i wręcza jej podarki, jeśli ta je przyjmie, swaty są na dobrej drodze.' Po tym wstępie ojciec młodzieńca wraz z kumem, niosąc z sobą drewnianą flaszę (c z u tura) wina, wyszukawszy

samo

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

sobie w sąsiedztwie kogoś, niby przewoduika, idą we swaty (prositba) do domu dziewicy. Jeśli swaci zostaną dobrze przyjęci, otwierają czuturę i rozpoczyna się gościna. Odchodzącym dziewczyna daje po chustce wyhaftowanej (marama). Od tego czasu dziewczyna nie chodzi już w pole do roboty, lecz w domu przygotowuje się do wesela, a narzeczony chodzi codziennie w odwiedziny (u-gled) do swej ukochanej. Wymiana pierścionków odbywa się w niedzielę przed ślubem. Teść (sve-kar) i świekra (svekrva) wożą do narzeczonej kołacze, kupują dla niej dary, które sobie sama wybiera. Nawzajem i rodzice narzeczonej dają narzeczonemu dary. Na dzień przed weselem uproszony sąsiad, jako star i sv’at, idzie z czuturą zapraszać gości. W dzień wesela, panna młoda (ml ad a) wraz z drużkami (djeverusze) splata wianki przy wtórze pieśni. W domu pana młodego (mladożenja) gromadzą się goście, przychodzi drużba (djever); między nimi uwija się trefniś (czausz, czaj o), komicznie przebrany, z kijem w ręku, i bawi gości swojemi dowcipami. Orszak, wraz z panem młodym, dudziarzem i czauszem, jedzie po pannę młodą. W domu tej ostatniej robią im rozmaite przeszkody, zamykają wrota, we drzwiach stawiają balię z wodą, niby „morze", zamiast narzeczonej podsuwają im inną, starszą a za-słonioną, osobę, i pan młody wszędzie wykupywać się musi. Po ugoszczeniu przybyłych następuje wzajemna wymiana darów. Po pożegnaniu z rodzicami panna młoda, zapłakana, bierze koniuszczek chustki, podanej przez pana młodego, i siada z nim na wóz, na którym już znajduje się wyprawa. Cały orszak przy śpiewie drużek jedzie do kościoła. Po ślubie (yjenczanje) wszyscy jadą do pana młodego, gdzie we wrotach wita ich matka, kropi wodą święconą, a w niektórych okolicach obsypuje zbożem. Pannie młodej dają nową kądziel i pogrzebacz, jako znak władzy nad ogniskiem domo-wem, potem kładą jej na kolana małe dziecko jako godło przyszłego macierzyństwa, oraz chleb, sól, wino, jabłka. Uczta weselna trwa aż do północy, po czem orszak odprowadza państwa młodych do łożnicy, gdzie znowu nie dopuszcza ich do łoża, póki im się nie wykupią. Nazajutrz młoda mężatka, z chustą (sa'mija), już na głowie, polewa ręce gościom i domowym (a drużba podaje im ręcznik), nadto ona całuje każdego, za co otrzymuje drobne podarki. W rozmaitych okolicach są rozmaite szczegółowe obrzędy i zwyczaje. — Po wyjściu za mąż położenie niewiasty najczęściej nie jest godnem zazdrości. Naprzód idą niesnaski teściną oraz innemi kobietami w zadrudze, dalej pożycie z mężem. Podległość mężowi odbija się wszędzie, a mężczyźni są bardzo zazdrośni o swoją powagę względem żony i niejednokrotnie podtrzymują ją biciem; żona jednak, chociażby nawet była silniejszą od męża, poczytywałaby sobie za hańbę podnieść rękę na niego. Złamania wiary małżeńskiej w Sławonii, podobnie jak wykroczeń swej córki, wieśniak zbytnio do serca nie bierze, sam bowiem miewa kochanki (inoća, szwal-

Encykl. Fowiz. Ilmtr. T. XII.

jerka), na których żony i uczciwe kobiety wywierają zemstę szyderczemi pieśniami. Bezpłodność żony uważana jest za nieszczęście, jednakże w Sławonii same kobiety licznego potomstwa wcale sobie nie życzą. Urodzenie dziewczynki poczytuje się niemal za nieszczęście. Dzieci, zmarłe bez chrztu, nazywają się;jmovki; lud sądzi, że latają one po nocy w kształcie czarnych ptaków. Opłakiwanie dziecka zmarłego po chrzcie poczytuje się za grzech, gdyż dziecko takie staje się aniołem. — Pogrzeby (spro vod) mają wiele starodawnego charakteru. Płaczki głośnym krzykiem wysławiają cnoty i zasługi zmarłego. Po pogrzebie następuje stypa, która nieraz po ośmiu dniach się powtarza. Węzeł, łączący krewnych między sobą, utrzymuje się bardzo silnie, podobnież i stosunek kumowstwa, które bywa czworakiego rodzaju: chrzestne, od bierzmowania, od ślubu i od strzyżenia włosów (to ostatnie tylko w wyznaniu obrządku wscbodn.). Taki kum strzyże dziecku włosy i staje się do pewnego stopnia jego opiekunem, niby ojciec chrzestny. Na Pomorzu (podobnie jak na Czarnogórzu) znanem jest jeszcze kumowstwo z wyboru. Naciśnięty przez silniejszego woła: „kumim te w imię Boga i św. Jana“ i wróg odstępuje od swoich wrogich zamiarów, lecz do chrztu pierwszego dziecka, które potem się urodzi, wzywający musi zaprosić wezwanego. Kum używa wielkiego poważania, odbiera dary, ale zazwyczaj więcej ich swemu kumowi i chrześniakowi udziela. — Inny węzeł, łączący ludzi z sobą, stanowi braterstwo ślubne (pobra-timstvo), które, jeśli zachodzi pomiędzy niewiastami, nazywa się posiostrymstwem. Pobra-tym winien pobratymowi służyć radą i pomocą we wszelkiem trudnem położeniu, dzielić z nim wesele i smutek. Pobratymstwo może zachodzić i między osobami różnej płci. Przyjąć kogoś za syna nazywa się posiniti, przyjmujący nosi nazwę poo-czim—jest to rodzaj adoptacyi, aczkolwiek bez formy prawnej. — Główne zajęcie Ch-ów stanowi rolnictwo; ziemia wszakże nie wszędzie jest jednakowo żyzną. Najpłodniejszą jest Sławonia, a zwłaszcza Sriem, ziemia ubłogosławiona od przyrody, równa i żyzna. Im dalej na zachód, tern bardziej pogorszą się stosunek żyzności, w Ch-cyi zaś pola i niwy leżą wśród gór i skał, wcale nieźle zadrzewionych. Najgorszym jest stosunek na Pomorzu, gdzie za panowania weneckiego wyrąbano gęste lasy rosnące po skałach, wskutek czego silne wiatry zwiały ziemię rodzajną, pozostawiająo gołe skały i kamienie, wśród których kawałki ziemi, przydatnej do uprawy, muszą być z niemałym trudem zdobywane i starannie osłaniane od wiatrów. W obu prowincyach (Ch-yi i Sławonii) najwięcej ziemi zajmują lasy (szurną), a potem grunt orny. W całym kraju z ogólnej przestrzeni przypadało w 1885 r. 30.88% na grunta orne, 11.02% na łąki, 1.25% na ogrody, 1.6% na winnice, 14.31% na pastwiska, 36.3% na lasy 4.64°/° na nieżytki; zaś w samem międzyrzeczu chorwackiem lasy zajmują 38%, rola 36%, winnice, 2% łąki 13%» pastwiska 11% ogólnej przestrzeni, zdatnej

105

do użytku. Brak należytego wykształcenia rolniczego i niedbalstwo mieszkańców stanowią przyczynę, dla której rolnictwo nie doszło do należytego stopnia rozwoju, lubo w ostatnich czasach zaszedł tu niejaki postęp. Nad rozwojem gospodarstwa czuwa, założone jeszcze w r. 1841, „Chorwacko-Slawońskie towarzystwo rolnicze wydające dwa organa:

płonki. Trzoda chlewna szczególnie chowa się w Sławonii i na Turopolju, gdzie sprzyja jej obfitość żołędzi < i kukurydzy. Drobiu hodują wielkie mnóstwo, a indyki stanowią przedmiot handlu wywozowego. Pszczelarstwo jest bardzo rozwinięte, gdy tymczasem jedwabnictwo nie stoi wysoko; za-prowadzonem zostało za czasów Maryi Teresy, ale po r. 1848 upadło i dopiero w najnowszych czasach dźwigać się poczyna. Polowanie jest tylko przedmiotem rozrywki, dlatego handel zwierzyną ma bardzo małe znaczenie, za to kwitnie rybołówstwo, zarówno rzeczne, jak i morskie. Nad Morzem Adrya-tyckiem ludność żyje po większej części z rybołówstwa, a ogromne masy makreli, sardeli i tuńczyków stanowią ważny przedmiot handlu. W bagnach slawońskich poławiają się pijawki, wysyłane następnie w rozmaite strony.—Co się tyczy skarbów mineralnych, to, aczkolwiek góry chorwackie obfitują w różne kruszce, dobywanie ich jednak dopiero w nowszych czasach rozwijać się poczyna. Niegdyś przecież górnictwo stało o wiele wyżej. Dobywają głównie rudy żelazne, miedziane, ołowiane, srebro, siarkę, węgiel kamienny czarny i brunatny, nakoniec naftę. W Sławonii, około Naszyć i Gra-d’8zki, znajdują się ślady żył złota, którego jednak nie wytapiają; za to wieśniacy z rzeki Drawy wydostają nieco piasku złotego. — Przemysł stoi bardzo nizko. Starano się podnieść go za pomocą stowarzyszeń kredytowych i akcyjnych, ale braknie tutaj właściwej klasy robotniczej, a jest zbyt mało środków komunikacyjnych; nadto zabójczo oddziaływają taryfy kolei żelaznych, układane w interesie przemysłu węgierskiego. Ważniejszemi zakładami przemysłowemi są: warsztaty okrętowe na Primorju, głównie w Rjece, Bakrze, Kralewicy i Senju, fabryki machin w Rjece i Osieku,—szkła, przetworów chemicznych, zapałek, likierów, tytuniu, wielka fabryka papieru w Rjece i t. d. Zasługuje za to na uwagę przemysł domowy. Ubranie sporządzają sobie wieśniacy sami ze lnu i konopi domowych. Zajmujące są i nader charakterystyczne wyszywania i hafty wieśniaczek, zwykle jednakowe na obie strony, według oryginalnych wzorów, które, zebrane przez Fr. Laya p. t. ,Sudslavische Ornamentik“, zwracały na siebie uwagę na wystawie wiedeńskiej. Niezły gust przebija się także w wyrobach ludowych z gliny, drzewa, kruszczów i skóry.—Handel chorwacki rozwija się bardzo słabo, pomimo bogactwa płodów krajowych i szczęśliwego położenia geograficznego. Za dawniejszych czasów stał o wiele lepiej i zwłaszcza miasta nadmorskie były ważnemi punktami handlowe-mi, tak, iż główniejsze domy włoskie w XVI wieku swoje filie w nich otwierały. Handel ten i w ogóle dobrobyt kraju otrzymał wielki cios w czasie wojen tureckich, do czego przyczyniały się także linie celne w Austryi. Przytem szlachta chorwacka uważała zajmowanie się handlem i przemysłem za rzecz niegodną swego przeznaczenia; stąd handel wpadł w ręce Niemców, Włoohów i Żydów. Drogami komunikacyjnemi wodnemi są: Drawa, Sawa i część Dunaju, zaś drogi żelazne: linia peszteńsko-fiumeń-

„ Gospodarski list“ i „Sevski gospodar.“ 80% mieszkańców zajmuje się gospodarstwem rolnem. Sieją pszenicę, kukurydzę, jęczmień, żyto, owies, proso i grykę. W Sławonii przeważa pszenica, w Ch-yi kukurydza. Tytuń sieją głównie w Sławonii; najlepszy jest z okolic Pożegi. Po ogrodach, które znajdują się niemal przy każdej chacie, rosną przedewszystkiem śliwy, a owoc ich głównie służy do wyrobu wódki, z nich pędzonej, a zwanej śliwowy cą. Najlepszą śliwowicą jest sriemska. W handlu ważną rolę grają śliwki suszone. Słyną także doskonałe jabłka slawońskie, gatunek zwany ser-cziki. Kasztanów i orzechów wielka obfitość. Na Pomorzu udają się doskonale owoce południowe: figi, oliwki i migdały. Uprawa wina stanowi bardzo ważną gałąź gospodarstwa, już choćby z tego powodu, że wino, nawet u ludu, jest niemal codziennym napojem. Winnic najwięcej jest w Sriemie.

Wiele wina hoduje się na wybrzeżu (Pomorze). W zachodniej Ch-yi ogromne spustoszenia w winnicach zrobiła w ostatnich czasach filoksera. Z win najsłynniejsze są: sriemskie, zwykle zwane karlowic-kiem, moslawickie, zagrzebskie (bukowackie), oraz musująca, niby szampan, bakarskawodica, iko-ludar na Pomorzu. Należytemu rozwojowi hodowli wina przeszkadza rutyna i nieumiejętne urządzenie piwnic (podrum). Łąki przeważają na równinach północy, pastwiska — w skalistych okolicach południowych. Lasy stanowią bogactwo krajowe. W Sławonii i na równinach Ch-yi wschodniej rosną piękne dęby i buki, na zachodzie wśród gór—drzewa iglaste, głównie jodły i świerki. W Sławonii są lasy, które jeszcze za dziewicze poczytywać można; dęby tameczne dostarczają budulcu okrętowego, podkładów kolejom i klepek na beczki w jak najlepszym gatunku, nadto żołędzie karmią ogromne masy trzody chlewnej. Hodowla bydła domowego nie odpowiada wymaganiom postępu oraz potrzebom kraju, wszelako rząd, towarzystwo gospodarskie, oraz magnaci dbają o uszlachetnienie ras.

Konie należą do dwóch ras: na równinach do szlachetniejszej, węgierskiej, w górach do mniejszej, ale wytrzymalszej, bośniackiej. Osły wielce są pożyteczne w okolicach górzystych do noszenia ciężarów. Bydło rogate w górach Ch-yi jest małe, niepozorne; w Sławonii rozkrzewione są rasy: węgierska i podolska; tylko wielcy panowie trzymają krowy szwajcarskie i tyrolskie. Owce po większej części Bą gatunku pospolitego, z mocną wełną, merynosy, z piękną wełną, hodowane w Sriemie.

W Ch-cyi, zwłaszcza południowej, owce hodują się i na rzeź. W górach Ch-yi południowej koza dla ubogiego ludu jest bardzo pożytecznem zwierzęciem domowem, dając mu mięso i mleko; chów kóz jednak przedstawia tę niedogodność, że przeszkadzają one zadrzewieniu gołych skał, ogryzając ska, linia peszteńsko - brodzka, oraz drogi żelazne

z Zagrzebia do Steinbriick, z Zagrzehia do Brodu (transwersalna) i z Zagrzebia przez Sisek do Bośni!. System taryfowy wszelako sprawia, że linie te więcej popierają handel peszteński, kierując go na Adryatyk i do Bośnii, aniżeli handel miejscowy. Z portów chorwackich ważniejsze są: Rjeka (Fiume), przyłączona do Węgier jako port madiarski, Kral-jewica (Porto Ró) i Seń (Senj, Zengg). Z Rjeki Madiarzy starają się, za pomocą olbrzymich nakładów na budowy portowe, wytworzyć port, mogący współzawodniczyć z Tryestem, co nie zupełnie się im udaje. Z Ch-yi i Sławonii wywożą najwięcej płody przyrodzone: budulec i drzewo, wino i zboże, śliwowicę i śliwki suszone; bydło, skórę, wełnę, wosk miód i t. d.; z Ch-yi południowej—oliwę.—Oświata narodowa robi coraz większe postępy, szkoły ludowe mnożą się i liczba dzieci uczęszczających do nich zwiększa się coraz bardziej. Szkół ludowych można liczyć 1,300 z górą. Ze szkół średnich—gim-nazyów klasycznych Ch-a i Sławonia wraz z Rjeką liczy 9: w Zagrzebiu, Warażdynie, Karlowcu, Go-spiczu, Osieku, Pożedze, Wiakowcach, Karlowcach i Rjece. Gimnazyum w Senju zostało od r. 1885 stopniowo zniesionem i zamienionem na małe gimnazyum realne czteroklasowe. Gimnazyów realnych jest dwa: w Belowarze i Rjece, szkół zaś realnych sześć: w Zagrzebiu, • Osieku, Rakowcu, Pe-trinji, Mitrowicy i Zemuniu. Uniwersytet Franciszka Józefa I w Zagrzebiu otwarty został w r. 1874; składa się z trzech wydziałów: teologicznego, prawnego i filozoficznego; na wydział medyczny złożono już znaczne ofiary, ale otwarciu jego rząd nie sprzyja. Młodzież chorwacka studyuje nadto w Peszcie, Wiedniu, Hradcu i Pradze czeskiej. Semi-naryów katolickich Chorwaci posiadają dwa: wDjako-wie i Senju i jedno obrządku wschód, w Karlowcach. Ze szkół specyalnych Ch-i mają szkołę gospodar-sko-leśną wraz ze szkołą rolniczą niższą w Kry-źewcach, szkoły marynarskie w Rjece i Bakrze, szkoły handlowe w Zagrzebiu, Warażdynie i Osieku, szkołę akuszerek w Zagrzebiu. Seminarya nauczycielskie są: w Zagrzebiu (1 męskie, 2 żeńskie), Petrinji i Karlowcu, nadto Zagrzeb posiada szkołę muzyczną. Z instytucyj i stowarzyszeń naukowych Ch-i szczycą się: akademią południowo-słowiańską (ob. Akademie), założoną r. 1867; dalej Maticą ch-ą (dawniej iliryjską), do wydawania książek popularnych, liczącą około 10,000 członków; Towarzystwem św. Hieronima, do wydawania książek ludowych. Jest jeszcze towarzystwo pedagogiczne, wydające książki szkolne, oraz dwa stowarzyszenia młodzieży duchownej przy seminaryach w Zagrzebiu i Djakowie, wydające książki dla młodzieży. Zagrzeb ma okrom tego dwa muzea: archeologiczne i przyrodnicze, oraz niedawno założony ogród botaniczny. Ustrój polityczuy Ch-yi jest wynikiem dziejów. Do r. 1102 Ch-ya wraz ze Sławonią i Dalmacyą, jako „Trojedna kraljevina“ stanowiła odrębne państwo, potem weszła w związek z Królestwem Węgierskiem, w którem przetrwała aż do r. 1848. Wypadki roku tego rozerwały ten związek na lat dwadzieścia i dopiero r. 1868 Cb-ya odnowiła go na podstawie ugody regnikolarnej. Ugoda uznaje związek Ch-yi,

Sławonii i Dalmacyi, jako królestwa trójjedynego, z Węgrami, przyznając mu osobny samorząd tylko w sprawach administracyjnych, szkolnych, kościelnych i sądowych. O sprawach wewnętrznych pro-wincyi radzi sejm (sabor), składający się z członków z urzędu (v i r i 1 i s t i); (są nimi arcybiskupi, biskupi katoliccy, patryarcha i biskupi obrz. wschód., przeor wrański, wielcy żupanowie i magnaci); oraz z posłów z wyboru. Sejm zagrzebski posyła na sejm peszteński delegatów 40 do izby niższej i 2 do izby wyższej. Z dochodów swoich Ch-a zatrzymuje na własne potrzeby 45%. pozostałe 55% idą na potrzeby wspólne; dochody te wynoszą około 8,000,000 złr. Władza wykonawcza spoczywa w rę -kach kr. rządu krajowego(kr. zemaljska vlada) w Zagrzebiu, na którego czele stoi ban, jako namiestnik królewski, przez króla mianowany. Rząd krajowy dzieli się na trzy wydziały: spraw wewnętrznych, spraw duchownych i oświaty, oraz sprawiedliwości. Sprawy tyczące się handlu, rolnictwa i przemysłu, dróg państwowych i kolei żelaznych, finansów i pospolitego ruszenia należą do odpowiednich ministeryów węgierskich w Peszcie, które to ministerya utrzymują oddzielne wydziały chorwackie. Pośrednikiem pomiędzy rządem krajowym Ch-im a królem jest minister Chorwacko-Slawoński w Peszcie. Ugoda zastrzegła wcielenie Dalmacyi i Pogranicza Wojskowego do Ch i. Obecnie Pogranicze (Krajina) już została wcielona do Ch-cyi i Sławonii. Miasto Rjeka z okręgiem ma, jako port madiarski, osobny zarząd i podlega ministeryum węgierskiemu, którego przedstawicielem w Rjece jest królewski gubernator węgierski. Dalmacya zaś według ugody powinna być wcielona do Ch-yi, jednakże do dziś dnia stanowi oddzielną prowincyę, zaliczoną do Przedlitawii. — Ch-ya i Sławonia dzielą się na 8 żupanij i 20 podżupanij. Pogranicze wojskowe dzieliło się na pułkownictwa, potem (od r 1873) na 6 okręgów (okrużije) i 24 obwody (kotar); obecnie dzieli się także na żupanie i podżupanie. Sądownictwo od r. 1874 jest odłączone od admini-stracyi; sędzia nie może sprawować żadnego innego urzędu, ani przyjmować mandatu poselskiego. Sędziowie są miejscy,dalej okręgowi (kotar ski), wreszcie są „stoły sądowe" w Zagrzebiu, Warażdynie, Belo warze, Poźedze, Osieku, Wukowarze, Ogulinie, Gospi-czu, Petrynie, Winkowcach i Zemuniu. Apellacya od nich idzie do „stołu bańskiego", a potem jeszcze do „stołu septemwiralnego“ (stoi sedmovi-cś).—Źródła W. Z. Marik „Zemljopis trojedine kraljevire“ (Zagrzeb 1874); V. Klaić „Zemljopis zemalja u kojih obitavaju Hrvati“ 3 t. (Zagrzeb 1880, 1881, 1883); Józef Staró „Die Kroaten im Kdnigreiche Kroatien und Slavonien“ (Wiedeń i Cieszyn 1882); Dr. Bogosław Szulek „Hrvatski ustav iii Konstitucia godine 1882u (Zagrzeb 1883); M. Sto* janović „Slike iz zivota hrvatskoga naroda po Sla-vonii i Sriemu" (Zagrzeb 1881); V. Bogiśić „Zbor-nik sadaśnjih pravnih obicaja u jużnih Slovena“ (Zagrzeb 1874); Dr. Fr. S. Krauss „Sitte und Brauch der Siidslaven“ (Wiedeń 1885); J. v. Csaplo-vics „Slayonien und zum Theil Croatien',‘ (Peszt 1819); Fr. Kubać „Opis i poviest narodnih glasbala

jugosloviena“ (Zagrzeb 1877,1879); Dr. J. Krsnjavi | mitologicznych starochorwackich nikt ze współcze-„Listovi iz Slavonije“ (Zagrzeb 1882); Adam ks. Sapieha „Listy z Kroacyi“ (Przemyśl 1883); A. Puk-ler „Żenitbeni obićaji i svatovske pjesme u Hrvata“

snych nie zapisał. Zetknąwszy się z chrześciań-skiem cesarstwem, nadto znalazłszy po miastach chrześciańską ludność rzymską, przybysze nie mogli ostać się w bałwochwalstwie; cesarz Herakliusz gorliwie starał się o ich ochrzczenie, zawarł w tym względzie umowę z naczelnikami narodu i papieża o przysłanie missyonarzy poprosił. Gdy wielki żupan Porga przyjął chrzest, papież Marcin I posłał jako legata Jana z Rawenny; ten założył arcybiskup-stwo w Splecie i sam został arcybiskupem a zarazem prymasem dalmacko-chorwackim. Chorwatów posawskich ochrzcili prawdopodobnie biskupi z Akwi-lei. W końcu VIII stulecia, zamiast tytularnego tylko poddaństwa greckiego, Chorwaci wpadli pod gorsze daleko jarzmo. Karol W., złamawszy księcia bawarskiego, Tassylona, i idąc ukarać sprzymierzeńców jego, Awarów, napotkał po drodze Słowian korutańskich i chorwackich i jarzmo swoje na nich nałożył, urządzając dwie marchie: Win-dioką i Furlańską (Friul). Kiedy właściwie Chorwaci posawscy dostali się pod władzę Franków? z pewnością oznaczyć nie można; to tylko wiadomo, że w r. 799 powstali przeciwko nim i pobili margrabiego furlańskiego, Eryka, pod Tersatem (w okolicach Rjeki czyli Fiume). Eryk zginął; dopiero następca jego, Kodolak (Kocelin), pokonał Chorwatów i do dawnej przywiódł uległości.—Chorwaci dalmaccy poddali się nieco później od posawskich; cesarz bizantyjski, Nicefor, wystąpił z pewnemi pre-tensyami, ale spór ten zakończył się r. 810, gdy cesarz zrzekł się marnych praw swoich na korzyść Karola, który przedtem jeszcze (r. 803) w Ratyzbo-nie sprawy chorwackie urządził, pozostawiając podbitym ich prawa, urządzenia i żupanów, a poddając ich rozkazom margrabiów furlańskich i daninę płacić sobie nakazując. Za Ludwika Pobożnego, margrabia Kodolak oraz inni Frankowie dopuszczali się na Chorwatach niesłychanych okrucieństw i niemiłosiernego zdzierstwa, tak, że wielki żupan po-sawski, Ludwik, podał do cesarza skargę na margrabiego, którą, jako potwarz, odrzucono. Ludwik wezwał naród do broni, sprzymierzył się z sąsiednimi Słowianami i, lubo znalazł wroga w wielkim żupanie dalmackim, Bornie, długo szczęśliwie przeciw Frankom wojował. Frankowie w końcu zebrali ogromne siły; Ludwik, widząc, że się nie utrzyma, opuścił kraj i szukał schronienia w Dalmacyi, gdzie z rąk zdradzieckich wuja, Borny, r. 823 żywot postradał. Wkrótce jednak Chorwaci dobili się niepodległości, dzięki zapewne wewnętrznemu rozstrojowi i osłabieniu państwa Franków. Teraz Ch. znowu występuje w podwójnej swej postaci; Ch. posawska nie dorównywa już znaczeniem dalmackiej. Ta ostatnia w krótkim czasie doszła do takiej mocy, że w połowie IX w. książę Cierpimir (Terpimir, 850—864) mógł chlubić się, że zdoła wystawić 100,000 pieszego żołnierza, 60,000 konnicy, oraz 80' większych i 100 mniejszych statków; po wodach Adryatyku Chorwaci żeglowali swobodnie, napadali na okręty Wenetów tak, że ci zbrojnie wystąpić musieli, aż wreszcie postanowili płacić źupanom pewną daninę. W Dalmacyi po więk-

(Zagrzeb 1882).

B Gr.

Dzieje. Ziemie, stanowiące Chorwacyę, Sławonię i Dalmacyę, w starożytności były częściami Pannonii, Dalmacyi i Illiryi. Ujarzmione przez Rzymian po wiekach barbarzyńskiej wolności, należały do prowincyi, noszącej nazwę „Illyricum’⁷. R. 489 podbili je Ostrogotowie, którym r. 535 wydarł je wraz z innemi krajami cesarz wschodnio - rzymski Justynian. Za jego czasów zjawił się w Europie naród azyatycki Awarów (ob. Awarowie). Wcześniej nieco od nich poczęły wkraczać w granice cesarstwa plemiona słowiańskie, a między innemi Chorwaci. Pierwotna ich ojczyzna, Białochrobacya, leżała według świadectwa źródeł greckich za Karpatami, gdzie miała być również Białoserbia, skąd wyszli pokrewni Ch-om Serbowie. Bliższe oznaczenie Białochrobacyi stanowi kwestyę sporną: jedni uczeni, śladem Szafarzyka, kładą ją we wschodniej Galicyi, inni, mianowicie nasi, bliżej ku nam, bardziej, na zachód przyciągają. Według opowiadania Konstantyna Porfirogenety, za czasów cesarza Herakliusza, w pierwszej połowie VII wieku,

Awarowie, naród szczepu turańskiego, wpadli do Dalmacyi, a stamtąd na Cesarstwo Bizantyjskie rozpoczęli napady. Aby uwoluić się od tak niebezpiecznego wroga, cesarz Herakliusz wezwał Ch-ów z za Karpat i ofiarował im Dalmacyę z warunkiem wypędzenia z niej Awarów i przyjęcia poddaństwa greckiego. Ruszyło więc jedno pokolenie, mianowicie pięciu braci: Kluk, Lowel, Kosnec, Muchol i Chorwat i dwie siostry, Tuga i Buga, wraz z czeladzią swoją; ci, wtargnąwszy do Dalmacyi, Awarów częścią wybili, częścią zrobili poddanymi swymi. Podanie to obalają historycy nowocześni, przyjmując, że Chorwaci wraz z innymi Słowianami już od czasów Justyniana cisnęli się w granice cesarstwa, zdobywając sobie siedziby, zapewne, nie jako sprzymierzeńcy, ale raczej jako wrogowie Greków.

Chorwaci usadowili się w południowej Pannonii i Dalmacyi, mając za sąsiadów z zachodu Słowian korutańskich, t. j. dzisiejszych Słoweńców, którzy, bliżsi im językiem, wcześniej jeszcze również z za Karpat przybyli. Od wschodu w sąsiedztwie znaleźli się Serbowie. Chorwaci zajęli dzisiejszą Ch-ę i Sławonię z Pograniczem Wojskowem, Ch-ę turecką do rzeki Werbas, oraz większą część Dalmacyi do rzeki Cetina. Jak zwykle wszyscy Słowianie, rozpadali się oni na pojedyńcze żupy, bardzo słabemi węzły powiązane z sobą. Żupy kupiły się około dwóch wielkich żupanów, wzajemnie od siebie niezależnych; jeden mieszkał w Sisku nad Sawą, drugiego stolicą był Białogród dalmacki. Tak więc z samego początku długi czas widzimy dwie Ch e: jedną, Dalm acką, po nad Adryatykiem około Solina, drugą, Pannońską, po nad rzeką Sawą, a więc Posawską, ze stolicą Siskiem (Siseią).

Geograficzne warunki, a szczególniej charakter gór sprzyjał temu podziałowi. Chorwaci z dawnej swej ojczyzny wynieśli wiarę pogańską, ale szczegółów

szych miastach była dawna ludność rzymska, długi czas ulegająca Konstantynopolowi i słuchająca rozkazów prokonsula greckiego, który miał w Zadrze (Zara) rezydencyę. Najście Franków zbliżyło miasta owe z Chorwatami; zczasem sami cesarze wschodni praw swoich ustąpili, nadając książętom chorwackim tytuł konsulów Dalmacyi. Walki o władzę księżęcą nastręczały obcym sposobność mieszania się w sprawy wewnętrzne; przytem Ch. musiała być przedmiotem sporu między Rzymem a Carogrodem, skoro rywalizacja patryarchatu z papiestwem przeszła w otwartą obu kościołów walkę. Cesarz Bazyli, popierając Sedesława (877 — 889), oderwał od Rzymu arcybiskupstwo Spletskie wraz z biskupstwem Nińskiem, to jest cały kościół dalmacki. Sedesław uzyskał od Bazylego między innemi to, że cesarz ustąpił mu praw swoich do danin od miast dalmackich; za to żupan chorwacki gorliwie usiłowania cesarza popierał. Sedesław r. 889 został zabity, a zabójca i następca jego, Brani-mir, musiał gdzie indziej sobie szukać punktu oparcia: zwrócił się więc do Rzymu. Papież przyjął powrót Chorwatów z wielką radością, jednakże arcybiskup spletski wytrwał jeszcze czas jakiś przy pa-tryarsze carogrodzkim. Za następcy Branimiro-wego, Mutimira (892—900?), który pierwszy tytułował się księciem z Bożej łaski, Ch. posaw-ska przyłączoną została do dalmackiej. Powodem jej upadku było przybycie Madiarów do Pannonii. Zaślepiony książę Chorwatów posawskich, Bracław, sprzymierzył się z Arnulfem i Madiarami, na czem z początku zyskał dolną Pannonię, t. j. państwo niegdyś Kocelowe, nad jeziorem Błotnem. W r. 899 Madiarzy zaleli całą Pannonię, mordując i rozpędzając na wsze strony Słowian, którzy uciekali to do Ch-i, to do Bulgaryi. Wtedy-to Chorwatów posawskich ziemie na lewym brzegu Drawy i Muru wpadły w ręce Madiarów, resztę zagarnął książę dalmacki Mutimir. Następca Mutimira, Tomisław (900?—930?), pierwszy przyjął tytuł króla, zatrzymując bizantyjską godność konsula Dalmacyi. Rozpoczęła się niesłychanie ważna a długo trwająca walka o liturgię w języku słowiańskim, i pod formą religijną była zarazem walką o duchową supremacyę pomiędzy żywiołem starodalmackira, romańskim, a Słowiańszczyzną. Pierwsi apostołowie Chorwatów przynieśli im służbę Bożą w języku łacińskim, a potem Cyryl i Metody zapoznawali ich z liturgią słowiańską. Liturgia słowiańska szerzyła się pomiędzy Chorwatami, trafiała bowiem do serca narodowi; wreszcie znalazła obrońcę w biskupie Nińskim, który uważał się za głowę wiernych rodu słowiańskiego w przeciwieństwie do arcybiskupa spletskiego, filaru żywiołu łacińskiego. Arcybiskup, sprzyjający Carogrodowi i jego patry-arsze, zacięcie nastawał na wyłączne używanie łaciny w kościele, biskup zaś Niński, obrońca języka słowiańskiego, opierał się o Rzym. Tymczasem papież Jan X poczytywał Metodego za kacerza i nakłaniał króla Tomisława, aby barbarzyńskiej mowy w kościele nie dopuszczał. Legaci papiescy zwołali synod do Spletu, na którym zasiadał arcybiskup, biskupi, król Tomisław, Michał Wiszewicz,

wielki, żupan Zachlumu (dzisiejsza Hercegowina), oraz świeccy panowie dalmaccy i zachlumscy. Sobór wypadł na niekorzyść języka narodowego: postanowiono duchowieństwo, modlące się po sło-wiańsku, zostawić przy tym języku, ale na przyszłość nowych księży tego rodzaju nie dopuszczać. Przy tej sposobności arcybiskupa spletskiego podniesiono na metropolitę nad całym kościołem dalmac-kim, a zatem i biskupstwo Nińskie poddanem mu zostało. Drugi synod, także w Splecie odbyty, zniósł poprostu biskupstwo Nińskie, aby odjąć liturgii narodowej podporę; biskupa Grzegorza na inną dyecezyę przesadzono. Wszelako sprawa języka słowiańskiego nie upadła, lud trzymał się liturgii narodowej, choć niejednokrotnie później przeciwko niej występowano—mnogość rękopismów kościelnych z wieku XIII, XIV, XV, świadczy wymownie o rozpowszechnieniu tej liturgii. Pisane są one głagolicą szczególniejszego kształtu; dla usprawiedliwienia jej wymyślono nawet legendę, przypisując wynalazek tego pisma świętemu Hieronimowi. Za następców Tomisława, Kriesimira I (930 —945), i przywłaszczyciela, Pribiny (950—?), który zabił syna Kriesimira, Mirosława (945—949), Ch. rozszerzyła granice swe na wsze strony. Król Dzierży sław (970—1000) panował nad ziemiami od Korutan i Istryi do Dunaju, a na południe do Dubrownika; nadto do niego należała Bośnia, jeśli nie cała, to przynajmniej znaczna jej część. Dzier-żysław od cesarzów bizantyjskich, Bazylego i Konstantyna, otrzymał oznaki królewskie, co było niejako dyplomatycznem uznaniem jego tytułu. Potomkowie tego króla nosili tytuł rodowy Dzierży-sławiczów. Mimo całej potęgi już wtedy nacisk zewnętrznych wrogów dawał czuć się krajowi. Za Dzierżysława Wenecyanie potrafili zyskać sobie przychylność miast i kilka z nich zająć zdołali; z drugiej strony cesarstwo Bizantyjskie, tryumfujące naonczas nad Bułgarami i Serbami, ciężyć Chorwatom poczęło. Miasta dalmacko-romańskie uciekły się pod protekcyę Konstantynopola. Dalmacyi odzyskać nie zdołali: ani gnuśny Swiatosław (1000— 1009), ani bracia Kriesimir i Gojsław (1009 —1035), ani Stefan I (1035—1058). W takich okolicznościach wstąpił na tron syn Stefana, Piotr I Kriesimir, najsławniejszy z monarchów Chorwackich, noszący w dziejach tytuł Wielkiego (1058 —1073). Tytuł ów właściwie nie tyle jest oznaką jego wielkich czynów orężnych, gdyż Kriesimir znaczniejszych wojen nie prowadził, ile powstał wkutek świetności i powagi, jakiemi król ten dwór swój i stanowisko otoczyć potrafił. Najważniejszy czyn jego stanowi odzyskanie miast dalmackich. Pochop do tego dał rokosz miasta Zadru przeciwko Wenecya-nom, a pomogła do pomyślnego skutku rozumna polityka Kriesimira względem dworu carogrodzkiego, w którym król widział wroga słabego, zadawal-niającego się pozornym tytułem. Rzeczywiście Piotr Kriesimir, jako król dalmacki, uznawał nad sobą tytularne tylko zwierchnictwo cesarza greckiego. Aby przyciągnąć ku sobie żywioł łaciński, panujący w owych miastach, Kriesimir nie cofał się przed żadnemi ustępstwami, i dlatego-to głównie w spra-

na-

wie liturgii słowiańskiej, wznowionej na synodzie w Splecie r. 1059, stanął po stronie łacinników. Synod ten jeszcze gwałtowniej, niż poprzednie, potępił gockie pismo (tak nazywał głagolicę), jako wynalazek heretyka i oszusta Metodego, i zakazał obrzędów w narodowym języku, a nie wyłączył z kościoła grecczyzny, lubo rozdwojenie między dwoma kościołami daleko już zaszło. Liturgia słowiańska nie znikła jednak w Ch-yi, przetrwała jeszcze długie wieki, ale tylko jako zaledwie tolerowana ukradkowo prawie. Piotr Kriesimir umarł bezdzietnie r. 1073; za życia swego naznaczył następcą synowca swego, Stefana. Wszelakoż tron objął przywłaszczyciel, Slawicz (1073—1074); panowanie i koniec jego są zagadkowe, wiadomo tylko, że król Slawicz dostał się do niewoli jakiegoś księcia, prawdopodobnie normandzkiego, sprzymierzeńca malkontentów chorwackich. Na tron wstąpił dzielny Dymitr Zwonimir (1076 —1089), który za Piotra Kriesimira godność bana był piastował. Aby utwierdzić się na swym tronie, potrzebował Zwonimir otrzymać oznaki królewskie, bądź za przykładem niektórych swych poprzedników z Ca-rogrodu, bądź z Rzymu. Zwonimir, za radą arcybiskupa spletskiego, Wawrzyńca, zwrócił się do papieża Grzegorza VII, który posłał swego nuncyusza na koronacyę, i ta odbyła się uroczyście w Splecie r. 1076. Był to ważny krok ze strony króla, wciągnął bowiem ostatecznie Chorwacyę do systemu państw zachodnich, co nieobliczone skutki przyniosło. To zarazem zrobiło go zwolennikiem żywiołu łacińskiego, wrogiem nabożeństwa słowiańskiego, wskutek czego w samym kraju nowy król miał bardzo wielu nieprzyjaciół. Zwonimir nie był, podobnież jak Kriesimir, wielkim wojownikiem, ale równie jak tamten potrafił utrzymać świetność kraju na Zewnątrz i wewnętrzny dobrobyt. Stara kronika powiada, że „za króla Zwonimira ziemia była wesołą i pełną wszelakiego dobra; w miastach była obfitość złota i srebra; ubogi nie lękał się, by go dręczył bogacz, ani słaby, by go mocny ciemiężył, ani sługa nie obawiał się krzywdy ze strony swego pana, albowiem król bronił każdego. Jako sam nie korzystał z niczyjej krzywdy, tak też nikomu z cudzej pracy korzystać nie dozwalał". Wraz z królem węgierskim, Gejzą, popierał plany teokra-tyczne papieża Grzegorza VII i chciał pomagać mu w wojnie z Henrykiem IV, ale magnaci chorwaccy, a na ezeJe ich Wecelin, powstrzymali go, za co papież osobnym listem ostro go naganił. R. 1082 Zwonimir wpadł do Karyntyi na pomoc stronnictwu papieskiemu i pobił przeciwników po dwakroć, ale w trzeciej bitwie Chorwaci ponieśli klęskę i nieprzyjaciel wtargnął do Ch-yi. Zwonimir zawarł pokój. Według pewnej kroniki zginął ten król z rąk poddanych na sejmie, a umierając, miał przekląć Chorwatów, aby nigdy już nie mieli „pana swego języka, ale zawsze obcemu językowi poddani byli“. Po jego śmierci obrali Chorwaci królem dwukrotnego kandydata, Stefana (1089—91), w klasztornem zaciszu pędzącego życie. Dla człowieka słabego fizycznie i duchowo, lubiącego spokój, klasztor był miejscem odpowiedniejszem, aniże-

li tron. królewski; niedługo też cieszył się Stefan II władzą: w r. 1091 umarł. Należało wybrać nowego króla; zadanie to jednak okazało się niesłychanie trudnem do uskutecznienia, wystąpiło bowiem wielu pretendentów, ale żaden z nich nie miał dość silnego stronnictwa, aby przemódz przeciwników, i całe dziesięć lat trwał najzupełniejszy bezrząd. Wobec takich okoliczności wyciągnął rękę po koronę chorwacką Władysław, król węgierski. Sądził on, że do tronu chorwackiego ma niejakie prawo; siostra jego, Helena, zwana w Chor-wacyi Lepą, była żoną Zwonimira i, owdowiawszy, namawiała brata, aby po koronę sięgnął. Władysław zdobył ziemie pomiędzy Drawą i Sawą i synowca swego, Alma, wielkorządzcą w nich ustanowił. Wierny tradycyonalnej swego rodu polityce protegowania duchowieństwa, założył w Zagrzebiu biskupstwo. Chorwaci na czas jakiś odłożyli wewnętrzne rozterki i wyparli Almę i obcych, ale niezgoda rozbudziła się na nowo. Tymczasem 1095 r., po śmierci Władysława, synowiec jego, Koloman,' z podo-bnemi pretensyami wystąpił. Wobec niebezpieczeństwa przycichły nieco zamieszki chorwackie; ban, Piotr Swaczicz, przyjąwszy tytuł króla, stanął na czele orężnych. Koloman zwątpił o zwycięstwie, rozpoczął więc rokowania pokojowe. Chorwaci myślili się, przystali na żądanie Kolomana, wysłali do niego źupanów z dwunastu plemion, których tenże przyjął z wielką uroczystością i uprzejmością, i stanęła ugoda, zobopolną stwierdzona przysięgą. Koloman został królem Ch-i i Dalmacyi 1102—1114), natomiast zaprzysiągł zachowywać pacta conveuta, które zobowiązywały go szanować wszelkie prawa i swobody tak całego kraju, jak i poje-dyńczych miast, rodów i osób, nie stanowić praw bez sejmu, wszelkie sprawy tyczące się Ch-i w samym kraju załatwiać i t. d. Była to więc jedynie unia osobista; król węgierski stawał się zarazem królem chorwackim, ale naród madiarski żadnej przewagi nad chorwackim nie zyskiwał. Z Kolo-manem na tron chorwacki wstępuje dynastya Ar-padowiczów i odtąd aż do dziś dnia nad Chorwatami panują ciż sami monarchowie, którzy noszą koronę św. Stefana. Sprawy chorwackie w następujący zostały urządzone sposób: Okroin króla, nikt inny z rządu węgierskiego do spraw Ch-ckich mieszać się nie miał prawa; namiestnikiem królewskim był ban, z pomiędzy znakomitszych Ch-tów, a czasami nawet z pomiędzy Węgrów mianowany. Wszelako nierzadko królowie rządy nad krajem nadawali braciom lub synom swoim, którzy w takim razie nosili tytuł książąt Dalmacyi i Ch-i (dux Dalmatiae et Croatiae, albo krócej dux totius Slavoniae); książętom tym banowie ulegać musieli. Czasami królowie kraj pomiędzy kilku banów dzielili. Prawa stanowiono na sejmach pod prezydencyą samego króla lub bana, jednem słowem: samorząd Ch-yi był zupełny. Aż do najnowszych czasów nie było mowy, nie-tylko o jakiemś gwałtownem lub podstępnem madiaryzowaniu, ale nawet o stałej przewadze jednej narodowości nad drugą, i nieraz zdarzało się, że Chorwaci w memiach korony świętego Stefana pierwszorzędną grali rolę. Rozsądna polityka królów węgierskich, jedność religijna oraz wspólność nieprzyjaciół zewnętrznych wiązały oba kraje ze sobą i aź do ostatnich czasów nie było prawie wcale myśli zerwania tego węzła, który długo obu narodom przynosił korzyść i dopiero w naszem stuleciu na szkodę jednego z nich wychodzić począł. Dynastya Arpada nie umiała korzystać z pozyskania korony Ch-ej, która dawała jej znaczny stopień potęgi. Spory o tron wychodziły na korzyść magnatów i szlachty. Ważnym krokiem pod tym względem była bulla złota Andrzeja II (1205—1235), roku 1222 wydana, w której król uwalnia stan szlachecki od wszelkich podatków, zobowiązuje się nie stanowić nic ważniejszego bez zezwolenia i udziału szlachty i daje jej prawo powstać przeciwko królowi, gdyby ten prawa jej i przywileje chciał naruszyć. Najważniejszym faktem z doby panowania Arpado-wiczów nad Chorwatami jest udział ich w walkach z Mongołami. Pobicie Tatarów przypadło za panowania syna Andrzejowego, Beli IV (1235— 1270). Część hord Tatarskich pod Batu-hanem i Kajdanem wtargnęła do Węgier. Bela, będący naówczas z magnatami swymi w niezgodzie, daremnie wzywał szlachtę do obrony kraju. Nieliczne stosunkowo wojsko, w którem byli i Chorwaci pod wodzą księcia swego, królewskiego brata Kolomana, czas jakiś nie śmiało zaczepiać najezdników, aż wreszcie obie siły spotkały się nad rzeką Szajo (czyli Słoną) i w zaciekłym starły się boju (r. 1241). Chrześcianie, a głównie Chorwaci, walczyli jak lwy. Węgrzy pierwsi zaczęli uciekać, reszta nie mogła ustać wobec przewagi wrogów. Koloman uszedł do Chor-wacyi do miasta Czasncy, gdzie wkrótce z ran życie zakończył, król Bela zaś szukał schronienia u Fryderyka, księcia rakuskiego, który obrał gościa ze skarbów, przed Mongołami uwiezionych: król więc porzucił Austryę i udał się do Zagrzebia między miłych sobie Chorwatów, u których, jako namiestnik, za młodszych lat pędził był życie na wesołych ucztach i zabawach; Chorwaci podejmowali przez dziesięć miesięcy nieszczęśliwego monarchę. Bela na wsze strony rozsyłał listy, prosząc o pomoc, a przedewszystkiem zwrócił się do papieża Grzegorza IX, ale to skutku nie przyniosło. W końcu 1241 Tatarzy po lodzie przeszli Dunaj i wtargnęli do Ch-yi. Bela uciekał dalej; żonę i syna posłał do warownego miasta Trogiru, które oddał pod rozkazy Stefana Szubicza, sam zaś schronił się na je-dnę z wysp dalmackich, a po miastach pozostawił załogi. Tatarzy po całym kraju rozpuścili zagony. Pod murami Trogiru herold tatarski wołał po chorwacku do załogi: „Oto co mówi do was Batu-han, wódz niezwyciężonych wojowników: nie brońcie ludzi i króla obcej krwi; jeśli poddacie nieprzyjaciół w nasze ręce, zemsta was ominie i nie zginiecie głupio'. Szubicz głuchym był na wezwanie; Batu-han wszelako sam odstąpił od Trogiru i poszedł dalej. Dowiedziawszy się, że król kryje się na wyspach, część wojska swego posłał za nim na łodziach ze skóry. Dzielni wyspiarze,

pod wodzą Frankopanów, książąt z wyspy Kerku, stanęli w obronie króla; na morzu zaciekła wszczęła się bitwa, w której Tatarzy wyginęli co do jednego. Na lądzie Chorwaci otoczyli najezdników naJeleńskiem polu i co do nogi ich wybili. Miejsce owo od tej chwili otrzymało nazwę Gro-bnickiego pola. Tatarzy powrócili za Dunaj, wkrótce potem wyszli z Węgier. Wybrnąwszy z niebezpieczeństwa, Bela wiernym swoim szczodrze sypał łaski, przywilejami nagradzał miasta, a panom chorwackim dawał wsie i grody. Od tego czasu w Ch-i wzniosły się dwa rody magnackie: Frankopanów i Szubiczów, zwanych później od zamku Zri-nia Zrińskimi. Po Beli panował krótki czas Stefan IV (1270—1272), a po nim Władysław III (1272—1290); obaj ci królowie wojowali z Ottoka-rem czeskim, który aż do Zagrzebia się przedarł. W wojnach tych odznaczył się komendant Trogiru, Stefan Szubicz. Dom jego doszedł do takiej potęgi, że dwaj Szubiczowie, Paweł, a po nim syn jego, Mladen, na czas jakiś opanowali Bośnię, gdzie rządzili samowładnie. Później Mladenowi, człowiekowi gwałtownemu i okrutnemu, król Karol Robert odebrał Bośnię i oddał Stefanowi Kotromanowiczowi, który rozpoczął nową dynastyę władzców bośniackich. Po śmierci Władysława III papież oddał Węgry, jako lennośó stolicy apostolskiej, Karolowi Marte-lowi Andegaweńskiemu, który koronował się na króla węg. i chorw. i umarł niezadługo. Syn jego, Karol Robert, wystąpił pod egidą papieską, popierany przez stronnictwo Andegaweńskie w Węgrzech i Chorwacyi. Panowie chorwaccy, a głównie ban, Paweł Szubicz, i Baboniczowie, roku 1300 sprowadzili Karola Roberta do kraju i w Zagrzebiu go ukoronowali (1300 — 1342). Wkró-ce skończył życie od trucizny ostatni Arpado-wicz, Andrzej III, co Karolowi drogę do korony węgierskiej utorowało. W Węgrzech przeważająca partya obrała królem Wacława III, czeskiego, który i między Chorwatami miał zwolenników. Obie strony biły się zacięcie w Zagrzebiu, nad potokiem Medweszczakiem, na drewnianym moście; most ten do dziś dnia nosi nazwę krwawego. Wacław wkrótce sam ustąpił z Węgier. Obrany po nim Otton Bawarski po dwóch latach kraj opuścił i wtedy Madiarzy postanowili wezwać na tron tego władzcę, który już nad Chorwatami panował. Do wyniesienia Karola Roberta głównie przyczynili się Szubiczowie, ale gdy hardemu i okrutnemu Mladenowi, banowi Ch-i i Bośni, król musiał odjąć obie prowiocye i jego samego uwięzić, Szubiczowie ze sprzymierzeńców stali się wrogami Andegaweń-czyków. Następcą Karola Roberta był syn jego Ludwik (1342—1382), syn córy Łokietkowej, Elżbiety, od r. 1370 król polski. Władzca trzech silnych państw w środku Europy urzeczywistniał w znacznej części ideę federacyi średnio-europejskiej, marzenie nowoczesnych ideologów. Zajęty głównie sprawami węgierskiemi, Chorwatów przywiązać do siebie nie potrafił. W Chorwacyi zaledwie ustępstwami pozyskał Szubiczów, a z Wenecyana-mi, czyhającymi na miasta dalmackie, długo uporać się nie mógł. Po śmierci Ludwika (r. 1382)

Węgrzy koronowali 12-letDią córkę jego, Maryę, zaręczoną Zygmuntowi luksemburczykowi; pod opieką matki jej, Elżbiety, rządy sprawował palatyn, Mikołaj Gara czyli Gorjan (Gorjanski), potomek rodu chorwackiego. W Ch-i, z małym wyjątkiem, nikt nie chciał słyszeć o Maryi i palatynie; na czele niezadowolonych stanęła potężna rodzina Horwa-tów, która zaprosiła na tron neapolitańskiego An-degaweńezyka, Karola Durazzo. Ten nieprędko zgodził się na czynione sobie propozycye, w końcu wszakże udał się do Ch-i i w Zagrzebiu został koronowany (1385—1386). Czując swoją bezsilność, obie królowe wyjechały na spotkanie Karola, podzieliły się nawet mieszkaniem w pałacu, lecz w kilka tygodni po koronacyi Gorjan wraz z drugim magnatem, Forgaczem, zdradziecko go zamordowali. Na wieść o królobójstwie Ch. zawrzała gniewem i oburzeniem; wtedy-to dano królowym szaloną radę, aby tam udały się osobiście i wpływem swym rozruchy i niepokoje uśmierzyły. Wrogi ich, Horwatowie i Lackowiczowie, czatowali na przejeżdżający dwór. Gorjan i Forgacz w oczach królowych zabici zostali, one zaś same zamknięte w jednej z warowni krajowych, a wkrótce ban Iwan Horwat kazał udusić Elżbietę i trupa za mury zamkowe wyrzucić. Tymczasem narzeczony, Zygmunt Luksemburski (1387 — 1437), wszedł z wojskiem do Węgier, gdzie koronował się na króla, a potem śpieszył wyzwolić Maryę. Stronnicy jego w Ch-i, Frankopanowie.i syn Gorjana, Mikołaj, nacisnęli Horwatów. Maryę wypuszczono z więzienia, musiała jednak na relikwie przysiądz, że zemsty szukać nie będzie. Wkrótce ban Iwan wpadł w ręce Zygmunta i poniósł srogą karę: przywiązany do ogona końskiego, był włóczony po ulicach, szarpany rozpalonemi kleszczami, w końcu rozćwiertowany, a krwawe szczątki jego do bram miejskich przybito. W podobny sposób potracono wziętych do niewoli stronników Hor wata. Niektóizy wszakże, za Horwatami, pouciekali do króla bośniackiego, Twerdko.—Król ten miał rozległe plany; chciał, o ile możności, południową Słowiańszczyznę powiązać ze sobą dla wspólnej przeciwko Turkom obrony, a nadto pragnął wyrwać Ch-ę ze szpon węgierskiego dworu. Idea połączenia z Bośnią znajdowała tam nie mało zwolenników, zwłaszcza, gdy król, dla zyskania sobie Chorwatów, przyjął katolicyzm. Zaledwie Zygmunt pokończył kłopoty z partyą Horwatów, gdy Turcy, obaliwszy królestwo Serbskie, i ziemiom węgiersko chorwackim zagrażać poczęli. Papież wzywał do krucyaty, Zygmunt stanął na czele wojsk, między któremi znajdowali się Chorwaci pod wodzą Stefana Lackowicza i ochotnicy z Francyi i z Niemiec. Pod Nikopolem krzyżowcy ciężkiej doznali porażki (r. 1396), sam Zygmunt zaledwie uciekł cało. Klęska rozbudziła na nowo niechęć przeciwko Zygmuntowi, zwłaszcza w Ch-i. W Węgrzech powstały cztery stronnictwa: jedno chciało mieć królem Władysława Andegaweńczyka Neapolitańskiego, drugie Władysława Jagiełłę, trzecie obstawało za Albrechtem rakuskim, czwarte wierne było Zygmuntowi. W Ch-i na czele niezadowolonych stanął Stefan Lackowicz. Po kraju, a głównie w samym Zagrzebiu, partye zacięcie bi-

ły się między sobą. Zygmunt zwołał sejm do Kry-żewea i zaprosił nań Lackowicza, dawszy mu list bezpieczeństwa. Na sejmie Lackowicz energicznie wyrzucał królowi, że narusza i depce prawa ziemi chorwackiej; powstał spór i stronnicy Zygmunta rzucili się na partyą Lackowicza: Stefana i Andrzeja rozsiekali szablami i przez okno wyrzucili. Sejm ten, roku 1397 odbyty, dostał nazwę krwawego. Majątek zabitego otrzymał w darze od cesarza Herman, hrabia Cylijski (Cilly), ojciec Barbary, późniejszej żony Zygmunta. Chorwaci znowu zawrzeli gniewem na wiarołomnego monarchę; w Węgrzech też wzmogli się jego nieprzyjaciele, pochwycili Zygmunta i do więzienia wtrącili. Na oba trony wezwano Władysława Neapolitańskiego, syna Karola Durazzo. Władysław r. 1403 przybił do brzegów dalmackich, a powitany przez tłumy szlachty i ludu, w Zadrze koronował się na króla Ch-i, ale do Węgier, mimo wezwań, nie szedł. Tymczasem Zygmunt wydostał się z więzienia i chwycił za oręż; Władysław umknął za morze, zostawiając, jako namiestnika, Herwoję, znakomitego pana bośniaokiego. Na odjeżdnem, nikczemny Władysław przedał Wenecyauom za sto tysięcy dukatów miasta nadmorskie, oraz prawo do całej Dalmacyi. Czyn Władysława wielce sprawię Zygmunta dopomógł: zwolennicy tego ostatniego mnożyli się coraz bardziej, a gdy Zygmunt zaręczył Chorwatom poszanowanie ich praw i swobód, ostatni przeciwnicy pogodzili się z nim i sam Herwoja w imieniu narodu uznał go za króla. Zygmunt mało dbał o Ch-ę. Wenecyanie byliby od niego z niewielkim trudem dostali Dalmacyę, gdyby nie energia Herwoi; to też gdy r. 1415 dzielny ten junak życie zakończył, Wenecya dalmackie miasta ostatecznie jedno za długiem w ręce swoje pochwyciła. Odtąd rozpoczyna się panowanie jej na wschodniem po-brzeżu Adryatyku i trwa aż do jej zupełnego upadku. Panowanie to na pobrzeżu dalmackiem duchowi narodowemu nie przyniosło wielkiej szkody. Z natury rzeczy nie mogła ona w ziemiach sobie podległych zaprowadzać silnego rządu centralnego; właściwie pozostawiła miastom jak największą samodzielność, rozumie się, o ile ta interesom weneckim uszczerbku nie czyniła. Dawne prawa i przywileje miast nowi władzcy zatwierdzili i szanowali; nadto chytra ich polityka schlebiała szlachcie, duchowieństwu i patrycyatowi miejskiemu, tak, że wkrótce, na podobieństwo samej Wenecyi, wszędzie po miastach arystokracya wzięła górę. O wynaradawianiu, tłumieniu żywiołu chorwackiego, mowy nawet nie było. Rzeczypospolitej św. Marka szło głównie i prawie wyłącznie o interesa kupieckie. Dla nich-to Wenecyanie tłumili przemysł i handel Słowian dalmackich, nielitościwie wyzyskiwali kraj cały, ogałacając go z pięknych i gęstych lasów. Wojny wszelkie prowadzono głównie za pomocą żołnierza, z Dalmacyi branego. Schiavoni—tak nazywano owe pułki — przelewali krew za sprawy weneckie. Wielkorządztwo sprawował proweditore generale, mający siedzibę w Zadrze, wybierany z pośród senatorów weneckich i na trzy lata mianowany; w rękach swych jednoczył władzę cywilną, sądową i wojskową. Ostatnie lata panowania Zygmunta zakłóoone były także sprawą Patarenów czyli Bogomilów. Patarenizm miał główny punkt oparcia w Bośnii, stamtąd przechodził do Ch-i i dalej na zachód. Zygmunt pracował nad wytępieniem herezyi, przyczyniając się przez to jeszcze bardziej do wewnętrznego rozerwania narodów chrześciańskich wobec Turków. Ze strachu przed nimi część ujarzmionej już Serbii, mianowicie ziemie serbskie nad Sawą wraz z Belgradem, poddały się Zygmuntowi; wcześniej jeszcze Ch. zyskała Maczwę, zakątek między Sawą i Dryną i to oddzielny banat stanowiło. Po Zygmuncie dziedzicem jego koron został zięć nieboszczyka, Albrecht rakuski (1438—1439), który dwa lata tylko panował, Węgrzy i Chorwaci ofiarowali koronę młodocianemu Władysławowi Jagiellończykowi (1440—1444), i ten znowu stanął na stanowisku niegdyś Ludwi-kowem, trzy potężne kraje łącząc ze sobą. Tymczasem wdowa po Albrechcie porodziła syna, Władysława Pogrobowca, i wystąpiła z roszczeniami w imieniu niemowlęcia, co znowu dało pochop do stronniczych zatargów i niesnasek, tem groźniejszych, że za Pogrobowcem ujmować się poczęli Fryderyk rakuski, późniejszy cesarz, i książęta Celscy. Małego Władysława ukoronowano w Białogrodzie Stol-nym (Stuhl-Weissenburg); Papież zażegnał burzę i ukazał Władysławowi Jagieł, świetne zadanie wyparcia Turków z Europy. Świetne tryumfy Władysława III, w których brali udział i Chorwaci pod wodzą Talow-ców, skończyły się klęską pod Warną i śmiercią króla roku 1444, co utorowało drogę do tronu Władysławowi Pogrobowcowi (1444 — 1457). Hunyad z Węgrami i Chorwatami, pod wodzą Franciszka Talowca, wtargnął do ziem despoty Branko-wicza, a gdy ten Murada wezwał na pomoc, wszczął się bój na pamiętnem Kosowem Polu (r. 1448), gdzie trzykroć liczniejsi Turcy pobili chrze-ścian. Talowac, Frankopan i wielu innych junaków chorwackich legło w boju. — Po śmierci Władysława Pogrobowca Węgrzy obrali królem syna Hunyadowego, Macieja Korwina (1458 — 1490); w Ch-i znaczne stronnictwo uznawało za swego monarchę Fryderyka rakuskiego, cesarza. Wśród rokoszów, wybuchających wciąż skutkiem absolutyzmu i wojen, wzniecanych przez niespokojną am-bicyę Macieja, obalił państwo bośniackie Mahomet II. W trzy miesiące dopiero po upadku Bośnii Maciej z wojskiem wszedł do zdobytego kraju i po zaciętym boju odebrał najwarowniejsze miasto Jajce, potem poszedł dalej i jeszcze około trzydziestu miast zdobył. Sprawy węgierskie odwołały go do kraju. Mahomet usiłował wziąć napowrót Jajce, ale napróżno. Przez całe panowanie Macieja Korwina i długi czas po nim toczyły się ciągle boje o posiadanie Bośnii północnej, póki tryumf turecki pod Mohaczem i dalsze wypadki nie położyły końca panowaniu węgierskiemu w Bośnii. Punktem, około którego te walki toczyły się, było miasto Jajce, a bohaterami głównie junacy chorwaccy. Po śmierci Macieja Węgrzy wybrali na króla Władysława Jagiellończyka, który posiadał już wtedy koronę eze-

Wlalk* Enc. ilułtr. T. XII.

ską, Chorwaci zaś—Jana Korwina, nieprawego syna króla Macieja; trzecim kandydatem był Maksymilian rakuski. Jan Korwin sam zrzekł się władzy na korzyść Władysława Jagiellończyka, Chorwaci wszelako powołali Maksymiliana; ten jednak zawarł pokój, na mocy którego, po wygaśnięciu rodu Władysławowego, dom rakuski miał dziedziczyć jego korony (1492). — Tym sposobem Władysław (1490 — 1516) umocnił się na tronie i trzy korony: czeska, węgierska i chorwacka, przypadły mu w udziale. Potęga turecka zagroziła państwu węgierskiemu, a główne brzemię walk z niewiernymi spadło na Ch-ę, która za to otrzymała jałowy tytuł przedmurza Europy, antemurale Europae contra immanissimum nominis Christia-ni hostern. Kilka następnych wieków historyi chorwackiej prawie wyłącznie zapisane są dziejami walk z Turkami i poturczeńcami, to zwycięskich, to znowu w bolesne klęski obfitych. — Najazdy Turków za Władysława przybrały już pewien szer-Bzy i śmielszy charakter; r. 1491 wtargnęli oni do Temeszwaru, ale wracających na rzece Unnie pobił ban, Emeryk Derenczin. — W dwa lata później na wracających ze Styryi i Krainy Derenczin i Fran-kopanowie natarli pod Udbine, ale pobici zostali; wodzowie albo zginęli, albo też — między innymi Derenczin — dostali się do niewoli. Porażka ta pobudziła Władysława do wytoczenia na sejmie w Budzie sprawy obrony kraju i pomocy dla Chorwatów, ale już wtedy istniała partya turkofilska i palatyn Jan Zapolski udaremnił zabiegi królewskie. Król szukał pomocy w obcych krajach; tymczasem Skender basza z Bośnii plądrował w Ch-i bezkarnie. R. 1500 Turcy znowu obiegli Jajce; Jan Korwin i Krzysztof Frankopan (Frangopan) pod mura-mi miasta pobili ich na głowę. W cztery lata potem umarł Korwin, ostatni potomek tak groźnego Mosleminom domu. Po nim występuje na widownię ban Piotr Berislawicz, biskup wesprymski, mąż dzielny, bezinteresowny, oddany całą duszą walce z niewiernymi, których r. 1512 srodze pobił pod Dubicą; czynów jego sława po Europie się rozlegała. — Boje z muzułmanami budziły powszechny interes, niejednokrotnie radzono, jakby przyjść w pomoc Chorwatom, a na soborze Lateraneńskim, gdzie przemawiali kardynał Tomasz Bakacz i biskup Soński, Koziczicz, uchwalono krucyatę. — Wśród takich okoliczności Władysław pozostawił korony swoje dziesięcioletniemu synowi, Ludwikowi (1516 — 1526 r.). /Turcy wtargnęli do Dalmacyi; Jajce ze wszech stron ścisnęli. Ludwik zwoływał sejmy do Budy, przekładał konieczność wspólnej obrony, ale samolubna buta magnatów węgierskich i Zapolskie-go intrygi udaremniały starania królewskie. W Ch-i całe brzemię obrony spoczywało na barkach bana Berislawiozą. D.;20 maja 1520 nad rzeką Kore-nicą zwiódł on bitwę z Turkami, pobił ich, ale, ścigając uciekających, wpadł w zasadzkę i zginął z całą swoją drużyną. — Stan rzeczy coraz groźniejszym się stawał; w Węgrzech wichrzył książę siedmiogrodzki, Jan Zapolski, który oddawna marzył o pozyskaniu korony. W r. 1526 Soliman

106

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

wm.

wystąpił do walki z 200,000 ludu zbrojnego i straszliwie w okolicach Petrowaradinu plądrował. Ludwik na wsze strony posyłał o pomoc. Pomoc znikąd z za granicy nie przybywała, nawet z Polski jej nie było, stryj bowiem Ludwika, Zygmunt Stary, zawarł był wprzódy pokój z Solimanem; szlachta węgierska niechętnie brała za oręż. Pod Mohaczem chrześcianie zostali pobici i Ludwik zginął w ucieczce.—Sułtan Soliman (Wspaniały) zagarnął znaczną część ziem węgierskich, a z Ch-i Sriem i część Sławonii. Po zgonie Ludwika Ferdynand rakuski, mąż jego siostry, Anny (1527—1564), nie omieszkał wystąpić z prawami swojemi i stany wszystkich trzech królestw chętnie go obrały swym panem. Wszelako w Węgrzech, książę siedmiogrodzki, Jan Zapolski, przez liczną partyę ogłoszony został i koronowany królem, mając przytem poparcie ze strony Solimana. — W Ch-i stronnictwo Ferdynanda zdołało zebrać się na sejm w Cetinie i obrać go królem, zapewniając zarazem potomstwu jego prawo następstwa. — Ferdynand, tak w Czechach, jak w Węgrzech i Ch-i, poprzysiągł szanować prawa i swobody państw owych i nic bez przyzwolenia stanów nie przedsiębrać, autonomia więc państwowa zapewnioną została.— Ważne powody, a głównie obawa przed potęgą ottomań-ską, skłoniły ludy węgierski i chorwacki do dobrowolnego oddania się w ręce Habsburgów. Połączenie Węgier i Ch-i z ich dawnemi posiadłościami miało być tylko unią osobistą, niedającą żadnej obcemu jakiemuś pierwiastkowi przewagi, zatem o germanizacyi ani mowy być nie mogło. Aczkolwiek Zapolski w zgubny sposób dobijał się władzy, przyjął bowiem koronę z rąk Solimana, jednakże, tak we Węgrzech, jak i w Ch-i, licznych znalazł zwolenników. — W Ch-i głównie popierał go Krzysztof Frankopan i biskup zagrzebski Szymon Bakacz; Frankopan zginął przy oblężeniu Wa-rażdinu, porażony kulą działową, i hufce jego na wsze rozpierzchły się strony; Bakacz, mianowany banem przez Zapolskiego, dalej opierał się żołdae-twu niemieckiemu Ferdynanda, a to, pod wodzą Batyanego i Turna, straszliwe po kraju spustoszenie czyniło. W samym Zagrzebiu bito się zacięcie; tak zwane górne m i a s t o walczyło zkaptolem, t. j. siedzibą biskupią, której bronił stary już, ale dzielny i biegły wódz, Jan Wagerowicz. Oba stronnictwa wojowały z sobą aż do r. 1534; wtedy zawarto z Turkami Pokój Wacowski, a Szymon Bakacz poddał się Ferdynandowi. — Przez cały czas rozterek wewnętrznych Turcy posuwali dalej swoje zabory. — R. 1528 wzięli Jajce, a z niem całą ziemię między Unną i Werbasem. W jednym ze swych pochodów Soliman z 300,000 wojska obiegł miasto Kiseg, gdzie znajdowało się 7,000 junaków chorwackich pod wodzą mężnego Mikołaja Juri-szicza, rodem z miasta Senja. Miesiąc cały trzymał się dzielny junak, aż Soliman, zniecierpliwiony, porzucił Kiseg i poszedł do Styryi. Juriszicz za swój czyn przydomek Kiseckiego otrzymał.—Pokój Wacowski ulgi Chorwatom me przyniósł. Turcy zdobyli Dalmacyę chorwacką, spustoszyli ją; ludność ze zdobytego kraju uciekła dalej. W r. 1541

sułtan w Budzie ustanowił baszałyk turecki, a w dwa lata później cała dzisiejsza Sławonia dostała się pod moc ottomańską. Tak więc nie ziściły się nadzieje pokładane w Habsburgach; królestwo Chorwackie straciło większą część ziem swoich i w tern bolesnem poczuciu stany poczęły pisać się: nos reliąuiae regnorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae. Maksymilian II (1564—1576) musiał także wojować z Janem Zygmuntem Zapolskim, a kiedy wojska chorwackie pociągnęły przeciwko an-tykrólowi, wpadł do kraju Mustafa Sokolowicz, wezyr bośniacki. W małej warowni, Krupie, bronił się zaciekle Bakicz z 23 żołnierzami, a gdy nie dostawał znikąd pomocy, po szesnastu dniach Krupa upadła i w ruiny obróconą została. Turcy szli dalej, w okolicach Kriżewa Piotr Bakacz-Erdódy rozbił ich i mnóstwo niewolnika z mocy pogańskiej uwolnił. We wszech wojnach z Turkami pełno było bohaterskich czynów, podobnych do zuchwałej obrony Krupy, ale należycie uorganizowanej obrony kraju brakowało. Najsławniejszym z takich czynów było poświęcenie się bana Mikołaja Szubicza Zryńskie-go przy obronie miasta Sigetu; Zryński zginął w rozpaczliwej wycieczce ze wszystkimi towarzyszami] swymi. Wkrótce potem wszczęła się wojna chłopska (mużska puntarija). Lud wiejski wpadł w poddaństwo szlachty (ob. Chłopskie wojny) i ciężki znosił od niej ucisk, zwłaszcza uciskała chłopów słowiańskich w Krainie niemiecka szlachta. W Ch-i cie-miężycielem poddanych okazał się Franc. Tahi, człowiek butny, a chciwy tak, że sąsiedzi jego skarżyli go przed królem. Tahi potrafił się wykręcić, lud więc burzył się tern więcej, że podniecał go młody szlachcic, Stefan Gregorijanec. Rozruchy poczęły szerzyć się w okolicach Zagrzebia i Warażdinu; na początku r. 1573 zeszło się do 20,000 chłopów, uzbrojonych strzelbami, szablami, siekierami, kosami, pałkami i t. p. Powstańcy okrzyknęli królem chłopskim niejakiego Macieja Gubca z dóbr Or-szycza. Gubec zajął Słubicę, miasto Tahego; tu założył swą stolicę, ustanowił radę i ogłosił powszechną równość i uwolnienie od wszelkich czynszów i pańszczyzny; poczem rozesłał zwolenników swoich, aby pobudzili do powstania wieśniaków po Styryi i Krainie, co rzeczywiście im się udało. Zgraje chłopskie rabowały po kraju i paliły dwory szlacheckie. Ban, a zarazem biskup Zagrzebski, Jerzy Draszkowicz, zebrał wojsko i to pobiło zastępy wieśniacze, a Gubca wzięło do niewoli. Umęczono go okrutnie w Zagrzebiu: na placu św. Marka posadzono go na żelaznym tronie, pod którym gorzał ogień, a rozpaloną koronę żelazną włożono mu na głowę. Resztki zbuntowanych zastępów pobito i uczestników pomordowano bez litości. Z rozruchu chłopskiego skorzystali Turcy i wtargnęli do Ch-i. Wojsko prowadził Franciszek Filipowicz, kanonik zagrzebski; pobity dawniej przez Turków, dostał się do niewoli. Gdy kapituła mimo próśb Filipowicza wykupić go nie chciała, rozgniewany poturczył się i teraz wrogów na swych ziomków prowadził, pustosząc szczególniej włości kapituły zagrzebskiej. Mszcząc się nad poturczeńcem, wyklęto go w Zagrzebiu, a w domu jego na placu kapitulnym rozbito drzwi

i okna, ściany czarną pomazano farbą i tak oszpecony dom stał pustką przez długie lata. Okropnym smutkiem napełniła kraj, a nawet całą Europę, klęska Herbarta Auersperga, dowodzącego pułkami chorwackiemi i niemieckiemi, pod Budakiem r. 1575, gdzie poległ sam generał, a syn jego i mnóstwo ludu poszło w jassyr. Sejm w Ratysbonie uchwalił pieniężną pomoc, a cesarz Maksymilian zamyślał ustanowić zakon rycerski na obronę granic chorwacko-węgierskich. Już dawniej w głowie cesarza pokutowała myśl przetworzenia Ch-i w rodzaj niemieckiej marchii, ściślej z Niemcami spojonej. Projekt ten skończył się na powierzeniu bratu cesarskiemu, arcyksięciu Karolowi, obrony granic, pod nazwą gen er alatu’granic Windickich (t. j. Słoweńskich) i Ch-ich. Było to początkiem organizacyi tak zwanego Pogranicza Wojskowego, instytucyi, która skierowana była wprawdzie ku zasłonieniu Ch-i przed najazdami muzułinań-skiemi, ale zarazem posłużyła do umocnienia wpływu niemieckiego w tym kraju. Rudolf II (1576 — 1608) jeszcze za życia ojca był na króla węgier-sko-chorwackiego koronowany; wstąpiwszy na tron, pogranicze Ch-i oddał zupełnie arcyksięciu Karolowi, który powinien był we wszystkiem działać po uprze-dniem porozumieniu się z banem, by prawa i swobody Ch-ie ujmy nie miały. Karol zabrał się do organizowania Pogranicza, a tymczasem Turcy po dawnemu ciągle najazdami kraj trapili. Pustoszyli także źle płaceni i żywieni Niemcy, już to z własnego popędu do swawoli, już też z potrzeby. Nadto Karol począł mieszać się do rządów. Ban, Kasper Alapicz, nie mogąc oprzeć się roszczeniom arcyksięcia, złożył urząd; na jego miejsce mianowano styryjskiego Niemca, Krzysztofa Ungnada, który, mimo że pochodził z rodziny protestantyzmowi oddanej i sam nową wiarę gorliwie rozkrzewiał, wszelako, jako powolny arcyksięciu, miłym był dworowi. Niezadowolenie w kraju było tak wielkie, iż Ungnad musiał ustąpić, a banem został ulubieniec narodu, bohater w walkach z niewiernymi, Tomasz Bakacz Erdódy. Baszowie bośniaccy wciąż walkę na swą rękę prowadzili. R. 1592 Hassen -basza Prydojowicz, ze krwi słowiańskiej pochodzący, wziął Bihacz, wskutek czego dzisiejsza Ch. turecka przyłączoną została do Bośnii. W rok później Ch-ci odnieśli walne zwycięstwo pod Siskiem. Has-san obiegł miasto z 50,000 wojska, ale przybyli na pomoc Bakacz i Andrzej Auersperg i rozbili Turków; sam Hassan wraz z 18,000 swoich w rzece Kupie utonął. Wieść o zwycięstwie obiegła całą Europę, budząc podziw i uwielbienie, a w Ca-rogrodzie, gdzie szczególniej opłakiwano zgon dwu synów sułtańskich, poprzysiężono zemstę. Nowa wojna również na końcu na korzyść chrześcian wypadła. Niezadługo przybył na głównodowodzącego arcyksiążę Maksymilian; niezadowolenie w kraju rosło z każdym dniem i Bakacz sam zrzekł się ba-nowstwa. Lubo Habsburgowie po macoszemu obchodzili się z Ch-mi, ci ostatni jednak w walkach z różnymi pretendeutami, pojawiającymi się peryodycznie w Węgrzech, wiernie trzymali się panującego domu. Na początku XVII wieku w Węgrzech Stefan

Boczkaj podniósł sztandar buntu i szczęśliwie z wojskami cesarskiemi wojował. Oddziały hajduckie Boczkaja pustoszyły kraj cały i burzyły szlachtę madiarską, a część ich przeszła do Ch-i. Pomimo, że Ch-i naówczas zajęci byli wojną z Turkami, jednakże nie puścili powstańców do swej ziemi, a nadto ban, Jan Draszkowicz, wpadł do Węgier i zwolenników Boczkaja należycie poturbował. Wkrótce rząd cesarski zawarł pokój z Boczkajem, nadzwyczaj dla tego ostatniego korzystny, Oh-om zaś odwdzięczyć się za ich wierność zapomniał. Za Macieja II (1608 — 1619), najważniejszą kwe-styą była kwestya wolności religijnej. W Ch-i protestantyzm słabo się krzewił, jedynie Między-Mu-rze przyjęło nową religię, za staraniem Jerzego Zryńskiego. Zaciętym wrogiem nowinek religijnych był Tomasz Bakacz, który na nowo przyjął godność bana, na wyraźne żądanie Macieja. Pamiętne są pod tym względem jego słowa na sejmie r. 1613, gdy, rzucając szablę swą na stół, energiczny starzec zawołał: „Jeśli inaczej nie będzie można, tern żelazem zarazę ową z kraju wypędzę; trzymamy rzeki Drawę. Sawę i Kupę; niech przyjdą nowi goście, jeśli im się pić zachciało!" Protestantyzm zniknął prawie całkiem w Ch-i niezadługo, lecz gdzieindziej rozgorzała trzydziestoletnia wojna. Następcą bezdzietnego Macieja został syn arcyksięcia Karola, Ferdynand, jeszcze za życia poprzednika koronowany. Jako władzca Styryi, Korutan i Krainy, oraz głównodowodzący na Pograniczu Wojskowem, Ferdynand miał niemałe kłopoty z powodu Uskoków Sońskich, którzy narażali go na ciągłe z Wenecyanami zatargi. Z ziem zajętych przez Turczyna mnóstwo ludu uciekało do Ch-i, gdzie osadzano ich na granicy z obowiązkiem walczenia z niewiernymi. Zbiegów tych, czyli Uskoków, przybywało z każdym rokiem coraz więcej. Jedną ze sławniejszych ich siedzib było miasto nadmorskie Seń, które już od czasów Beli IV miało zarząd wojskowy. Uskocy ustawicznie bili się z muzułmanami, już-to z wewnętrznego popędu, już wreszcie z potrzeby, gdyż Seń, ściśnięty między morzem a skałami, nie przedstawiał środków utrzymania: poczęli więc po Adrya-tyku gusarować, t. j. bawić się korsarstwem; małe ich łodzie żwawo i lekko przemykały się wśród labiryntu skał i wysepek i uderzały znienacka na większe statki i okręty. Z początku zaczepiano tylko nawy tureckie, co weszło w drogę interesom weneckim, gdyż naonczas rzeczpospolita św. Marka handel na Adryatyku prowadziła wyłącznie ze Wschodem. Wenecyanie obchodzili się z Uskokami jako z korsarzami, wieszając schwytanych na masztach okrętów, i wkrótce wszczęła się między nimi a Senianami taka zawzięta nieprzyjaźń, iż ci ostatni jeszcze zacieklej na weneckie niż na tureckie statki się rzucali. Handel wenecki niezmierne ponosił szkody. Skargi na dworze Karola i Ferdynanda sypały się nieustannie; Ferdynand, wskutek intryg weneckich, wysłał do Senia, jako swego komisarza. Józefa Rabattę, który, przekupiony przez Wenecyan, zabrał się do Uskoków, niby do pokonanych buntowników, i mnóstwo ich potracił, między innymi księcia Marcina Posedarycza i kilka in-

nycb, ważniej szychosób. Przywiedzeni do ostateczno- j ju, a mianując na wyższe godności Niemców ści, Uskocy chwycili za oręż i rozsiekali na kawałki krwiożerczego satrapę. Późniejsi komisarze, nauczeni losem Rabatty, woleli brać przekupne datki z rąk samych Uskoków, aniżeli od Wenecyan. Ci ostatni wytężyli wszelkie siły, aby stłumić szkodliwych sobie łupieżców i w walce z nimi nawet ziemie Ferdynanda zaczepili; skutkiem tego w traktacie Madryckim r. 1618 zawarowano oczyszczenie morza od Uskoków. Junaków z Senia przesiedlono w inne strony, a miasto załogę niemiecką dostało. Ferdynand II (1619—1637) wstąpił na tron w chwili rozpoczęcia się wojny trzydziestoletniej, w której Ch-i stosunkowo małą odgrywali rolę. W wojnie tej widzimy ich, trzymających wiernie stronę cesarską; oddziały junaków, prowadzone przez Jerzego Szubicza Zryńskiego, walczą pod rozkazami Albrechta z Waldsztynu (Wallenstei-na); ban Mikołaj Frankopan nie dopuszcza do Ch-i wojsk Gabryela Betlena, księcia Siedmiogrodzkiego, który królem węgierskim był się ogłosił. Betlen zwolenników w Ch-i miał bardzo mało dla tego, że występował w obronie niemiłego Ch-om protestantyzmu, a przytem wiązał się z Turkami.

¹

młodemi mężatkami czarującej krasy. Slawońcy i Graniczarowie ubierają się biało, podobnie jak Kajkawcy, ale na wierzch kładą krótkie sukmanki granatowe. Kobiety łączą białe wyszywane koszule i gorsety z róźnokolorowemi spódniczkami i wzorzystemi fartuchami z grubej materyi; na plecy i na głowy kładą jedwabne różnokolorowe chusteczki; włosy zdobią bardzo gustownie kwiatami, wstążkami, piórami i świecidłami. Wysoko podka-sane nogi są bose, albo w opankach. Szyję zdobią częstokroć łańcuchami ze srebrnych i złotych pieniędzy (djerdane). Slawońcy są uprzejmi, dla wyższych uniżeni, zręczni w ruchach, ale ostrożni i niedowierzający. Do pracy na gruncie, nader urodzajnym, biorą się leniwo, za to ochoczo śpieszą do tańca, śpiewów i pijatyki. Przyroda daje im

lub kreatury dworskie, wywołał powszechną niechęć zwłaszcza w Węgrzech. Palatyn węgierski, Weselony, wraz z wielu przedniejszymi panami uknuł spisek, do którego wciągnięto i Piotra Zryńskiego. Ban osnuł plan wskrzeszenia państwa Chorwackiego; ideą ową gorąco przejęła się jego piękna i rozumna żona, Anna Katarzyna Zryńska; ta wciągnęła do spisku młodego brata swego, ^Franciszka Fran-kopana, i hrabiego Jana Erazma Tattenbacha ze Styryi, którego, lubo Niemca, pozyskano nadzieją utworzenia dla niego oddzielnego na ziemiach Słoweńskich państwa. Spiskowcy szukali sprzymierzeńców na wsze strony; zawiązano rokowania z księciem Siedmiogrodzkim, z Francyą; nawet w Polsce i Carogrodzie kołatano o pomoc. Weselony umarł niezadługo, ale spiskowcy nie odstąpili od zamiaru i poczęli zbierać wojsko niby na wojnę z Turkami. Tymczasem jeden z ludzi Tattenbacha, przez osobistą zemstę, zdradził tajne zamysły. Cesarz wysłał dwa wojska; jedno z nich rozbiło Rakoczego, drugie przycisnęło bana. Zriński z Frankopanem chcieli uciec, przebrani za wieśniaków, ale schwytano ich i ścięto w Nowem Mieście Wiedeńskiem (Wiener Neustadt). Powszechna nienawiść do dworu wiedeńskiego zapanowała w całym kraju, a w Węgrzech, gdy zamiast palatyna cesarz zamianował gubernatora, i to Niemca, jawne wybuchnęło powstanie. Na czele rokoszan stanął hrabia Tekeli i, jak zwykle w takich razach, uciekł się pod opiekę sułtańską. Następstwem tego było r. 1683 oblężenie Wiednia przez Kara Mustafę, wiekopomna odsiecz Jana Sobieskiego i dalsze tryumfy chrześciań-skiego oręża. Książę Karol lotaryński 1686 r. odebrał Budę, a następnego roku pobił Turków pod Mohaczem. Leopold, widząc, jakie skutki ściągnęło dotychczasowe jego postępowanie, odwołał z Węgier i Ch-i cudziemskich dostojników, a godności ich krajowcom powierzył. Historycy chorwaccy utrzymują, że do podobnej zmiany nakłonił go Jan Sobieski. Ch-i, którzy w walce z Turkami i Tekelim, według tradycyjnej swej polityki, trzymali się wiernie cesarza, odzyskali bana ze wszystkiemi dawnemi jego prawami; banem tym został Mikołaj Bakacz, tymczasowy wielkorządzca kraju. W r. 1687 Leopold zwołał sejm do Pres-burga w sprawie koronacyi syna swego na przyszłego króla. Na sejmie tym uznano dziedzicami korony pierworodnych synów z rodu Habsburgów, zrzeczo-no się klauzuli Złotej Bulli Andrzeja II, która dawała szlachcie prawo zbrojnego oporu w razie, gdyby monarcha naruszał prawa i swobody kraju; za to Leopold przyrzekł uroczyście prawa te i swobody szanować. Walka zwycięska toczyła się dalej. Eugeniusz Sabaudzki bił ciągle Turczyna, odniósł walne zwycięstwa pod Slankamieniera i Sriemem, odebrał Węgry, Sławonię, wziął Belgrad, zajął Serbię, Bośnię—wszędzie pomagali mu junacy chorwaccy. W tym czasie zbiegowie z pod jarzma tureckiego przechodzili do Węgier południowych, gdzie zapewniono im samorząd i wolność religijną. Cesarz umyślnie dla nich patryarchat w Karlowcach założył. Najważniejszym i najświe-

Z tymi? ostatnimi także Cb-i bezustannie się ucierali. Za Ferdynanda III (1637—1657) ukończono r. 1648 trzydziestoletnią wojnę. W Węgrzech Ferdynand miał groźnego nieprzyjaciela w księciu Siedmiogrodzkim, Rakoczym; przeciwko Rakoczemu wojowali i Ch-i pod wodzą Mikołaja Szubicza Zryńskiego.— Około r. 1655 nad brzegami Sawy powstał lud wiejski, zwłaszcza poddani kapituły zagrzeb-skiej i hrabiego Bakacza; tych ostatnich wiódł król chłopski, Maciej Czulicz. Podejrzewano bana Zryńskiego, że sam podburzył chłopów przez nienawiść do Bakacza i kapituły zagrzebskiej. Jednakże ban poszedł na powstańców, część ioh rozbił i wodzów schwytanych kazał stracić na placu kapitulnym. Inni powstańcy trzymali się lat kilka, grożąc, że poturczą się, i już nawet w turecki strój się ubierali. Po niejakim czasie udało się w końcu banowi uspokoić pobuntowanych wieśniaków. Pograniczna wojna z Turkami cały czas nie ustawała, ciężąc więcej może, niż kiedykolwiek, na własnych barkach Ch-ów. Za Leopolda I (1657--1705) walka ta w szerszych rozwinęła się rozmiarach. Cesarz postawił na czele wojsk zdolnego generała Monte-cucullego. Obok niego odznaczali się męstwem i szaloną prawie odwagą dwaj bracia Zryńscy: Mikołaj i Piotr. Mikołaj, piastujący godność bana, odznaczył się w wielu bitwach i był prawdziwym postrachem niewiernych. Męstwu bana i Ch-ów należy przypisać głównie walne zwycięstwo, pod St.-Gotardtem odniesione. Mimo tego tryumfu cesarz zawarł pokój Waszwarski i zwycięstwo żadnego plonu nie przyniosło. Oburzenie z tego powodu było wielkie, a zwiększyło się jeszcze bardziej, gdy po skończeniu kampanii wojska niemieckie pozostały w Węgrzech i Ch-i i generałem Pogranicza mianowany został Niemiec, Herberstein, Gdy w r. 1665 Mikołaj Zryński znalazł zgon na łowach pod kłami dzika, banem został brat jego, Piotr. Cesarz Leopold zagrażał prawom i swobodom kra-

tuiejszym tryumfem było zwycięstwo Eugeniusza pod Zentą; w dwa lata potem zawarto pokój Kar-lowicki: Leopold odebrał Siedmiogród i posiadłości tureckie w Węgrzech, okrom Bauatu nadto Sławonię i Sriem, oraz Likę i Kerbawę, tych jednak nie zwrócił Ch-i, ale pod osobny oddał zarząd. Sławonię całą i Sriem przetworzono w Pogranicze wojskowe i poddano władzy generałów niemieckich i innych cudzoziemców. Nowe to pogranicze osadzono mnóstwem zbiegów z Turcyi, a zarząd należał do dworskiej rady wojennej i rainisteryura finansów. Finansiści niemieccy gospodarowali tak pięknie, że ludność napowrót do Turcyi uciekać poczęła.

ca pomiędzy nią a Turcyą uregulowała się w taki sposób, jak obecnie widzimy. Karola VI głównie zajmowała sprawa następstwa tronu, który pragnął zostawić córce swej Maryi Teresie. Dla utrzymania ziem owych w swym rodzie wydał on tak zwaną Sankcyę pragmatyczną, którą przed wszystkimi przyjęły stany chorwackie 1712, żądając nawzajem dyplomu securitatis perpetuae praw swoich, przywilejów, swobód i obyczajów, co rzeczywiście cesarz spełnił niezwłocznie. Tyra sposobem Sankcya pragmatyczna stała się obustronną umową pomiędzy Ch-ą a monarchami rakuskimi, w której nanowo uznano i potwierdzono prawa narodu chorwackiego. Za Maryi Teresy (1740—1780) zamężnej za księciem toskańskim, Franciszkiem Lota-ryńskiin, elektor Bawarski, Karol Albert, sięgnął po koronę cesarską i ziemie rakuskie, a znalazł sprzymierzeńców we Francyi i Prusach. Wyparta z Wiednia, zagrożona utratą ojcowizny, Ma-rya Teresa oddała się pod opiekę Węgrów i Ch-ów. Węgrzy i Ch-i powrócili na tronrakuski królowę swoją i dzielnie bili się z licznymi jej wrogami. Marya Teresa, po stracie Szląska, zamierzając odebrać go i ukarać Fryderyka W-go, zwróciła się do sejmów węgierskiego i chorwackiego o pomoc w ludzie orężnym. Właściwie kraje te nie miały obowiązku dawania zaciągów na wojnę zagraniczną, obcą ich własnym interesom; jednakże Ch-ci uchwalili pewien kontyngens wojskowy, ale sejm prosił zarazem o spełnienie obietnicy, uczynionej jeszcze przez Karola VI, co do przyłączenia Sławonii do Ch-i. Marya Teresa zgodziła się na to, oddzieliła więc pewną część Sławonii, wyjęła ją z pod zarządu wojskowego, lecz uczyniła w pewnej mierze zależną tak od Ch-i jako i od Węgier. Skutkiem tego Sławonia stała się kością niezgody pomiędzy obu krajami. Ch-ci dzielnie bili się w wojnie siedmioletniej, zwłaszcza popisywali się tam, gdzie potrzeba było osobistego męstwa, brawury. Mimo to wszystko, po dłuższym przeciągu czasu wielu Chorwatów zbiegało z pod chorągwi: tak silną była w nich tęsknota za domem. Szczególniejszy rozgłos w siedmioletniej wojnie pozyskali pandurzy. W Sławonii po rządach tureckich pozostały w spuściźnie góry i lasy, pełne hajduków, obrońców sprawy narodowej. Ze zrzuceniem jarzma muzułmańskiego ustała ich szlachetniejsza rola, pozostał im tylko charakter zwyczajnych rozbójników. Marya Teresa ogłosiła amne-styę i wzywała hajduków, aby z orężem w ręku królowej swojej służyli. Zorganizowaniem z nich hufca zajął się baron Trenk; zgłosiło się do niego 700 zuchów; z tymi chwytał innych i zebrał oddział, z tysiąca ludzi złożony. Byli to wszyscy ludzie olbrzymiego wzrostu, silni, zdrowi, ogorzali na słońcu, przywykli znosić deszcz, wicher, mróz i upał. Trenk w dodatku poubierał ich na istne straszydła. Przed pandurami niesiono, nie chorągiew, lecz buńczuk z ogona końskiego, i postępowała muzyka janczarska: piszczałki, bęben i tołum-basy. Gdzie się tylko straszni ci ludzie ukaza-

Komisya, wysłana przez Leopolda, ułożyła nową organizacyę Pogranicza, która r. 1702 ogłoszoną została; była ona wielką ujmą dla bana i sejmu chorwackiegó. W Węgrzech, korzystając z tego, że Austrya wplątana była w wojnę o następstwo tronu hiszpańskiego, podburzony przez Ludwika XIV książę Franciszek Rakoczy, popierany przez wielu magnatów, podniósł chorągiew rokoszu i wtargnął nawet do arcyksięstwa Austryackiego i Styryi.

Madiarzy zajęli nawet Między-Murze i stanęli pod Waraźdinem, grożąc zburzeniem miasta i spustoszeniem całego kraju, jeśli Ch-ci nie połączą się z powstańcami. Ban, Jan Palfi, został wierny Habsburgowi, pobił powstańców i za rzekę Mur odpędził.

Końca walki nie doozekał Leopold; po nim wstąpił na tron Józef I (1705 — 1711). Walka z Rakoczym ciągnęła się dalej; Madiarzy wpadali do Ch-i, mszcząc się na Chorwatach, że iin w drodze stanęli, ale Palfi pobił rokoszan pod Koprywnicą.

Rakoczy nie ustawał; sejm siedmiogrodzki obrał go swym księciem, a węgierski ogłosił detroniza-cyę Józefa. Rozżalony na Ch-ów, Rakoczy pisał do sejmu list, w którym pyta: „Gdzież są wasi Zryń-scy? gdzie Frankopanowie? gdzie się podziała wolność wasza? dla czego wam ziem waszych nie zwrócono? za czyją sprawę krew przelewacie?“ —

Powstanie to, trwające lat siedem, zostało w końcu 1710 r. pokonane przez wojska cesarskie z pomocą wiernych tronowi Chorwatów. Karol VI(1711—

1740) zakończył długoletnią wojnę o następstwo tronu hiszpańskiego pokojem Rasztadzkim 1714, a wkrótce rozpoczął wojnę z Turkami. W wojnie tej Eugeniusz Sabaudzki nowe pozyskał laury — rozbił przemagające siły nieprzyjacielskie pod Pe-trowaradinem, zdobył warowny Temeszwar, Belgrad i byłby prowadził zwycięskie wojska, ale za-wikłania we Włoszech skłoniły cesarza Karola do zawarcia pokoju w Pożarewcu, w Serbii (r. 1718), na mocy którego zyskał Banat, część Serbii do Morawy i Dryny, Wołoszczyzny do Aluty; nadto prawe pobrzeże Sawy, odłączone od Bośnii, przypadło w udziale Ch-i. Druga wojna z Turkami nie cieszyła się już takiem powodzeniem, nie miała bowiem za wodza Eugeniusza Sabaudzkiego, który żywot swój był zakończył. Turcy pokonywali au-stryackich generałów; jedni tylko Ch-ci, pod banem Esterhazym, dzielnie się trzymali. Na dobitkę generał Neipperg kapitulował w Belgradzie. Po- li, wszystko uciekało jak przed złymi duchami, kój zawarto w temże mieście. Austrya straci- Wiedeńczycy uwierzyli, że nowi ci obrońcy ojczyzny ła większą część poprzednich zdobyczy i grani- jedzą dzieci. W Bawaryi i Prusach mieszkańcy

pra

wa

w modłach powtarzali „Od Chorwatów i Pandurów wybaw nas Panie! “ Za panowania Maryi Teresy po raz trzeci wybuchło powstanie chłopskie; początek dali graniczarowie w generalacie Warażdińskim. Rokoszanie wzięli zamek Seweryn, wybili oficerów i poczęli na wsze strony palić dwory szlacheckie i majątki biskupie. Kanonicy zagrzebscy i garść szlachty, uzbroiwszy trochę ludu swego naprędce, położyli tamę szerzeniu się powstania i to w samą porę, bo lud w Zagórzu gotów już był prawie do rokoszu. JózefII(1780—1790) już r. 1764 po śmieroi ojca został obrany cesarzem niemieckim i miał udział w sprawowaniu rządów. Idee jego religijne i polityczne dały się ludom austryackim we znaki. Ażeby być wolnym od wszelkich względem pojedyńozych swych państw zobowiązań, nie koronował się ani w Czechach, ani w Węgrzech, ani w Ch-i. Nie zwoływał sejmów, a wszelkie rozporządzenia wychodziły z Wiednia w edyktach cesarskich, zwanychu Węgrów patentami, nadto zniósł dawny podział kraju na żupanie, a całe Węgry z Ch-ą i Sławonią podzielił na dziesięć gubernij, zarządzanych przez komisarzy rządowych. W Ch-i komisarzem takim był hr. Balasza, wierny wykonawca zamiarów Józefa. Wkrótce i godności bana i palatyna węgierskiego osierociały. Ciężką krzywdę wyrządził Józef Ch-i, odrywając ważny port Rjekę i tworząc z niej, wraz z Bakarem i Kraljewicą, Pomorze węgierskie, od Pesztu zależne. Nieoględna germanizacya, mianowicie obsadzanie Niemcami urzędów krajowych, wprowadzanie niemczyzny do szkół i urzędów, a niemieckich kolonistów do kraju, jeszcze więcej burzyło umysły przeciwko Józefowi; jednakże mimo takiego stanu rzeczy przez cały ciąg panowania jego nie było rokoszu. Wady systema-tu rządowego wkrótce wyszły na jaw. Finanse znalazły się w nieosobliwem położeniu, i rzeczywiście od Józefa poczynają się wszelkie kłopoty ma-teryalne państwa austryackiego. Smutne skutki centralizmu Józefowego, oświeconego absolutyzmu, jak go słusznie nazwano, jeszcze dotkliwiej dały się uczuć w wojnie z Turkami, w której Józef, występując jako sprzymierzeniec Rossyi, spodziewał się wojenne pozyskać wawrzyny. Kampania z r. 1788 szła bardzo niepomyślnie; Kneżewicz, a po nim książę Lichtenstein nie mieli wcale powodzenia. Józef, chory, j zgryziony, w końcu odwołał większą' część swych postanowień i niezadługo umarł z bolesnem poczuciem, że wszelkie jego zamiary w niwecz się obróciły. Dalszą pracę około burzenia dzieła Józefowego podjął brat nieboszczyka Leopold II (1790 — 1792). Nie będąc zbyt wojowniczego ducha, w drugim roku panowania zakończył wojnę turecką pokojem Swistowskim. Wracając do tradycyjnej w rzeczach religijnych polityki, zatwierdził w Ch-i i Sławonii dawne wo, odmawiające protestantom praw obywatelskich w tym kraju. Zaraz po śmierci Józefa Leopold zwołał, zawieszony przez lat tyle, sejm węgierski, koronował się na króla i uznał dawne pra-i swobody korony świętego Stefana. Wkrótce zwołano i sejm chorwacki, który uchwalił wygnanie komisarza królewskiego Baląszy; ten jednak

uprzedził postanowienie sejmowe i dobrowolnie wyniósł się z kraju. Banem mianowano Jana Er-dódego. Na sejmie w Presburgu zebrani deputaci węgierscy i chorwaccy ułożyli nową ustawę, określającą wzajemny stosunek Węgier i Ch-i, oraz stosunek obu krajów do monarchy. Pod wpływem obawy przed germanizmem, Ch-ci zgodzili się na ściślejsze połączenie swej ojczyzny z Węgrami, nie przeczuwając, że to da pochop Madiarom do roszczeń, które muszą ostatecznie do walki doprowadzić. Przystali oni na wspólną radę namiestuiczą w Peszcie, pod prezydencyą palatyna, oraz na to, by sprawy wspólne, jak również kwestye zewnętrznej, politycznej, natury, na wspólnym sejmie w Presburgu załatwiać. Wprowadzenie w Węgrzech języka madiarskiego, jako przedmiotu obowiązującego do wszystkich gimnazyów i uniwersytetu, dało pochop do walki parlamentarnej, gdyż Ch-ci domagali się podobnego prawa i dla swego własnego języka. Franciszek I (1792—1835) znalazł się wobec wypadków niezmiernej wagi, w których Austrya miała odegrać doniosłą, ale zarazem nader niebezpieczną dla siebie rolę. Wojna z rzeczą-pospolitą francuską sprowadziła upadek Wenecyi. W Dalmacyi na wieść o tym wypadku powstało okropne wzburzenie i bezrząd. Głos powszechny przypisywał upadek rzeczypospolitej sinijoryi, lud rozwścieklony rzucał się na domy bogatszych obywateli,nastał rozlew krwi i zaledwie udało się wpływowym osobom zapobiedz dalszym wybrykom. Z tego wszystkiego nie omieszkał skorzystać Franciszek I i w imię praw korony węgierskiej zajął Dalmacyę, a pokój w Catn-po-Formio zabór ten zatwierdził. Dalmacyę urządzono jako nową gubernię austryacką, pomimo, że sejmy węgierski i chorwacki nie przestały domagać się, aby tę ziemię, nabytą na zasadzie praw królestwa Chorwackiego, rzeczywiście przyłączyć do Ch-i i poddać władzy bana. Pó bitwie pod Sławkowem (Austerlitz) Napoleon zmusił Austryę do pokoju Presburskiego, na mocy którego państwo to utraciło kilka prowincyj, a między niemi i Dalmacyę. Nowa kampania w r. 1809 jeszcze smutniej dla Austryi się zakończyła. Napoleon z wydartych Franciszkowi ziem na południu: z Dalmacyi, Istryi, Krainy, Gorycy i części Korutan i z Ch-i pod Sawę utworzył Królestwo Illiryjskie, rządzone przez generałów francuskich. Nowoutworzone królestwo nie miało bynajmniej na celu poparcia żywiołu sło wiańskiego: było poprostu kaprysem zwycięzcy. Francuzi dbali o dobrobyt kraju, o handel i przemysł, o szkoły, o postęp na każdym kroku, mimo to jednak Illirya nie miała warunków trwałości. W dalszych Napoleońskich kampaniach wojacy chorwaccy towarzyszyli zastępom francuskim, zyskując sobie i u nich dobrą z waleczności swej sławę. Z upadkiem Napoleona padły i jego dzieła, a między innemi i Illirya; pierwszy pokój paryski, roku 1814, oddał ją Franciszkowi I, co i kongres wiedeński potwierdził. Rządy francuskie minęły jak sen, lubo na umysły ludów nieobliczony wpływ wywarły. Od nich rozpoczyna się kiełkowanie nowej myśli narodowej, która poprowadziła do odrodzenia literackiego i duchowego Słowian. Po kongresie

Wiedeńskim Franciszek rozpoczął panowanie zupełnego absolutyzmu, biurokracyi i germanizacyi, a duszą tego systematu był kanclerz państwa, książę Metternich. System Metternicha nazwano pa-tryarchalnym despotyzmem; państwo roiło się tłumami urzędników, a fortece pełne były karboua-rów, wolnomyślicieli i tym podobnych kandydatów na rokoszan. Wszelki objaw myśli w językach narodowych ulegał szykanom, a miary złego dopełniała pycha germańska i umysłowa martwota, w jakiej ugrzęźli naówczas Słowianie austryaccy. Pomimo to, nastała epoka odrodzenia się literackiego i umysłowego ludów słowiańskich w duchu narodowym. W końcu przeszłego wieku, jeszcze przed germanizatorskiemi dążeniami Józefa, Słowianie austryaccy, z własnej po części winy, wpadli w głęboki letarg duchowy. Szczególniej czuć się to dawało na południu. Szlachta chorwacka, butna, zazdrosna o swe przywileje, wiązała się z madiarską w obronie wspólnych interesów, a głównie swego stanowiska. Nieszlaohta szukała karyery w służbie wojskowej i rozlatywała się po wszech zakątach państwa au-stryackiego. Wszędzie wkradała się niemczyzna, zwłaszcza zarażało się nią mieszczaństwo, a głównie kobiety. Na południu, w Dalmacyii Pomorzu, włoszczyzna opanowała wszystko, co sobie rościło pretensyę do jakiejś ogłady towarzyskiej. Język narodowy pozostał w ludzie, jako narzędzie powszedniego pożycia, nieprzydatne do wyższych celów, do piśmiennictwa, do wykwintnej salonowej rozmowy. Młodzież, wyprawiana dla nauki na obczyznę, przywoziła do kraju nowe idee, a głównie ideę narodowości. Pierwsze objawy odrodzenia pojawiły się między młodzieżą studyującą w roku 1813 nauki w uniwersytecie wiedeńskim, zawiązała ona stowarzyszenie w celu popierania języka narodowego. W Gradcu, na uniwersytecie, założono podobne do wiedeńskiego towarzystwo pod imieniem klubu „il-lirskiego“, którego członkowie żartem nazywali się między sobą „rządem narodowym". Członkami stowarzyszenia byli między innymi: Demeter, Franciszek Kurelac i Ludwik Gaj. Temu ostatniemu przypadła w udziale sława odrodzenia duchowego narodu Ch-go. W r. 1835 wystąpił on z pierwszą gazetą chorwacką i odrazu skupił koło siebie wszystkich zdolniejszych pracowników. W gronie jego zwolenników widzimy kilku arystokratów, wielu szlachty, duchownych, słowem: większość intelligen-cyi krajowej. Idea Gaja miała na celu połączenie literackie wogóle—nietylko Chorwatów i Serbów, ale i Słoweńców, południowych Słowian (poniekąd nawet i o Bułgarach marzono), i dla tej zamierzonej jedności wynaleziono nazwę „narodu illir-skiego", nazwę nieobcą ludowi z łaski świeżo w pamięci tkwiącej Napoleońskiej Illiryi. Do illiryzmu Słoweńcy wciągnąć się nie dali. Z Serbami sprawa zdała się łatwiejszą, ale natrafiła na szkopuły, o które zbliżenie duchowe obu narodów do dziś dnia się rozbija. Różnica wyznania, abecadła i pisowni nie dozwoliła połączyć się dwom tak blizkim językowo narodom. Zacięte spory staczano także o wspólną nazwę. Serbowie nie chcieli się zgodzić na zrzeczenie się swej nazwy, ani dla konwencyo-nalnego imienia Illirów, ani dla późniejszego Ju-goslayene (Południowi Słowianie). Nie dogodził im także tytuł Chorwacko-Serbski, lub Se r bsko-Ch -cki. Spierano się też o linię graniczną pomiędzy dwoma narodowościami. Praca około odrodzenia duchowego narodu szła ręka w rękę razem z walką przeciwko madiaryzmowi, która długie lata toczyła się na polu parlamentarnem, aż wreszcie do krwawego doprowadziła starcia. Cesarz Franciszek, wierny zasadzie absolutyzmu, nie zwoływał wcale sejmów krajowych. Uchodziło to dopóty, póki rząd nie potrzebował ani nowych podatków, ani rekruta, ale przy poborze do wojska wielkie nastało wzburzenie umysłów: źupania Warażdyńska stawiła opór, a przykład jej naśladowały niektóre komitaty węgierskie. Opór stłumiono z pomocą wojska; wzburzenie jednak było tak wielkie, że na r. 1825 zwołano sejm do Presburga. Od tego-to sejmu, który dwa lata zasiadał, datuje się początek walki Madia-ryzmu ze Słowianami, podległymi koronie św. Stefana. Madiarzy, wprowadzając do urzędów język swój na miejsce dawniejszej łaciny, starali się wszelkiemi sposobami i Chorwatom go narzucić. Prócz językowych były jeszcze i inne kwestye, a z nich najważniejsze: spór o Sławonię, którą Węgrzy ku sobie ciągnęli, i o Rjekę, teraz na dobre im oddaną. W ciągu tego sporu ukazała się (r. 1832) broszura bezimiennego autora: SollenwirMagya-ren werden?, która obiegła kraj cały i ogromne zrobiła wrażenie; wkrótce potem wystąpił Gaj ze swą gazetą i pod sztandar i 1 liryzmu kupili się obrońcy narodowości i jej praw. Madiarzy nie spoczęli, póki nie utworzyli w kraju swego stronnictwa; materyał do utworzenia go stanowiła pewna część arystokracyi i szlachty, dbała więcej o przywileje kastowe, aniżeli o dobro narodu i w związku ze szlachtą madiarską upatrująca własny interes. Zwolenników tego kierunku nazwano madiaronami; wodzem ich był hrabia Aleksander Draszkowicz; mieli oni w Zagrzebiu osobny klub, przez lud kasynem madiarskiem nazywany. W roku 1835 po śmierci Franciszka wstąpił na tron syn jego, Ferdynand, zwany Dobrotliwym (1835—1848). Słaby monarcha, niezdolny do rządów, był on narzędziem w ręku kanclerza, który jednak nie zdołał już powstrzymać pochodu idei narodowości. Madiarzy, rozwijając swoją własną istotę narodową, poczęli narzucać ją innym narodowościom, w skład królestwa Węgierskiego wchodzącym. Słowacy, Rusini, Rumuni, Serbowie w Wojewodzinie i Banacie nie mieli środków prawnych do obrony. Z Chorwatami sprawa nie była tak łatwa: posłowie chorwaccy na sejmach w Zagrzebiu i Peszcie wcale nie byli skłonni do ustępstw ze szkodą własnej narodowości. W roku 1840 na sejmie wydano rozporządzenie, aby podania do króla od wszelkich władz tylko po madiarsku pisać, aby z namiestnictwem i wydziałem królewskim korespondencye prowadzić po madiarsku; na odwrót sejm Chorwacki żądał, by wyższe dykasterye przyjmowały podania w języku narodowym, domagał się katedr języka Ch-go w akademi prawnej zagrzebskiej i w gimnazyach, teatru narodowego itd.

Gdy w r. 1842 stronnictwo illirskie wystąpiło ze swym programem politycznym, ze strony Madia-rów posypały się skargi do dworu, źe Illirowie dążą do założenia nowego państwa, do oderwania go od Węgier, że mają tendencye pauslawistyczne itd. Wskutek tych skarg król odebrał władzę Słowakowi, Hanlikowi, biskupowi zagrzebskiemu, który był zarazem zastępcą bana, a banem mianował Niemca siedmiogrodzkiego, Hallera, człowieka energicznego, szorstkiego, a oddanego Madiarom. Haller wkróce po objęciu urzędu zabronił używania nazwy llliryzmu, oraz herbu narodowego i ostre rządy zaprowadził. Na sejmie węgierskim r. 1843 zacięty spór toczył się o Sławonię; posłów Ch-ich zmuszano do mówienia w sejmie po madiarsku. W kraju narodowcy z madiaronami starli się w końcu tegoż roku przy restauracyi, gdy szło o wybór wielkiego żupana zagrzebskiego; do partyi madiarońskiej przyłączyło się wiele drobnej szlachty, zazdrosnej o swe przywileje i lękającej się narodowców jako demokratów. Rej tu wodzili Tu-ropolcy; żupanem ich był naówczas Daniel Josipo-wicz, nienawidzony za swe zapamiętałe madiaroń-stwo. Jeszcze przed rozpoczęciem wyborów wszczęła się awantura na placu św. Marka, przyszło do bójki; jeden z narodowców przypłacił ją życiem, a z obu stron nie mało osób raniono. Winę wszystkiego złożono na Illirów, a ban Haller, chcąc niby położyć koniec rozterkom, przywłaszczył sobie godność żupana zagrzebskiego. Podobna, a raczej jeszcze gorsza, awantura stała się przy nowej restauracyi r. 1845; ban uciekł się natenczas do pomocy wojskowej, wojsko strzelało do ludu i 13 osób padło na placu. Zabitych pochowano z wielką uroczystością, na chorągwiach błyszczał napis: „Dziś mnie, jutro tobie“; ofiary te złożono w jednej mogile i wspólny nad nią postawiono pomnik.    Niezadługo nastały wybory do sejmu,

Illirowie wzięli górę nad madiaronami. Na sejmie tym powzięto śmiałe rezolucye, zmierzające ku oswobodzeniu się od nacisku madiarskiego. Postanowiono prosić o osobną dla Ch-i radę na-miestniczą, o departament chorwacki przy kancelaryi dworskiej do spraw węgierskich i t. d. Madiaro-wie wysłali deputacye, aby król żądań chorwackich nie przyjmował; ale już wtedy w Wiedniu poczęto lepszem okiem patrzeć na Ch-ę i szukać w niej oręża przeciwko Węgrom.    Haller sam złożył

godność bana, i Haulik powrócił do niej. W Węgrzech zapaleni Madiarowie wrzeli gaiewem przeciwko Chorwatom, a najgoręcej jako ich wrogowie przemawiali Ludwik Kossuth i Franciszek Deak. Rząd ówczesny skłonnym był do wszelkich możliwych ustępstw; Madiarowie nie omieszkali skorzystać z tego, Wyprawiono do króla adres z żądaniem osobnego dla Węgier ministeryum, na co tenże się zgodził. Na sejmie uchwalono cały szereg praw, zmierzając prosto do zapewnienia Węgrom niezawisłego stanowiska. Ferdynand, wobec powszechnego wzburzenia umysłów, w kwietniu r. 1848 zatwierdził uroczyście wszystkie te uchwały, ale dwór ze strachem poglądał na Węgrów, którzy stracili umiarkowanie. Na szczęście dla dworu, szowinizm ma-diarski pod wpływem namiętnego Kossuta zachodził tak daleko, źe nie tylko ogołacał ze wszelkich praw narodowych Serbów, Rumunów i Słowaków, ale nadto zapragnął zwalić ostatek samodzielności Królestwa Chorwackiego. — Według nowych uchwał sejmowych, władza palatyna rozciągała się i na Ch-ę; posłów na sejm węgierski mieli wybierać Ch-ci 40, z jednakowym głosem razem z innymi, przez co wiecznie byliby w ogromnej mniejszości; Sławonię, Pogranicze i Rjekę przyłączono do Węgier, podatki rozkładano w sposób rażąco dla Chorwatów niesprawiedliwy — je-dnem słowem: Ch. stawała się rzeczywiście pars adnexa. Wobec takiego stanu rzeczy nie mogło być nawet marzenia o zgodzie. Chorwaci też wcale na nią nie liczyli; jeszcze w marcu r. 1848 wyprawili deputacyę do cesarza z rozmaitemi żądaniami, a głównie prosili o połączenie rozerwanych części dawnego Królestwa Chorwackiego, o osobne ministeryum spraw wewnętrznych, oraz o mianowanie barona Józefa Jelaczycza banem, a zarazem generałem wojsk w Ch-i i na Pograniczu. Jelaczycz był człowiekiem niezbyt może uzdolnionym, ale w danej chwili jedynym do zajęcia tak ważnego stanowiska, mile widzianym zarówno przez naród, jak i na dworze, a z uczuciem patryotyzmu łączył lojalność, dobrze zalecającą go w Wiedniu: cesarz więc pośpieszył z jego nominacyą, aby życzenia narodowe uprzedzić. Ban energicznie zabrał się do dzieła; przedewszystkiem uspokoił lud prosty, który burzyli agenci madiarscy, przedstawiając mu, źe dążność patryotów w Zagrzebiu zmierza wyłącznie do tego, aby utrzymać pańszczyznę i dziesięcinę kościelną, świeżo w całej monarchii rakuskiej zniesione. Na rozkazy z Pesztu Jelaczycz nie oglądał się wcale, zwracając się we wszystkiem wprost do cesarza; zwołał sejm na 5 czerwca; na tym sejmie uchwalono wiele ustaw w duchu federacyjnym i ogłoszono przymierze z Serbami, którzy w Wojewodzinie burzyli się pod wodzą patryarchy Rajaczycza i generała Stratimirowicza. Madiarzy wzywali Chorwatów do zgody, a gdy to się nie udawało, oczernili ich w Insbruku, gdzie właśnie przebywał dwór cesarski. W pierwszych dniach posiedzeń sejmowych wezwano Jelaczycza do dworu, aby się tłó-maczył; zanim zdążył mieć posłuchanie, ministrowie węgierscy: Batyani i Esterhazy podsunęli cesarzowi papier, pozbawiający Jelaczycza wszystkich urzędów i na jego miejsce posyłający generała Hrabowskiego, jako komisarza królewskiego. Ferdynand podpisał, sam nie wiedząc, co podpisuje, i z tym dziwnym dokumentem Węgrzy wyjechali z Insbruku. Jelaczycz mimo to wrócił do Zagrzebia. Arcy-księciu Janowi zlecono pogodzić Węgrów z Chorwatami, wezwał więc Jelaczycza na konferencyę do Wiednia. Ban obstawał silnie za prawami Chorwatów, a nie poprzestając na tern, żądał i dla Serbów węgierskich równouprawnienia i autonomii; nadto obstawał i za interesami monarchii rakuskiej, żądając, by ministerya wojny, finansów i spraw zagranicznych były wspólne dla całego państwa. Rokowania żadnego rezultatu nie przyniosły, owszem, sprawę pogorszyły jeszcze. Przy

W roku 1852

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

pożegnaniu Batyani rzekł Jelaczyczowi: „Do widzenia nad Drawąl“ „Do: widzenia nad Dunajeml“ — odrzekł Jelaczycz. Wróciwszy do kraju, energicznie prowadził uzbrojenia. Cesarz formalnie przywrócił dymisyowanego bana i wodza do wszelkich dawniejszych jego godności. W połowie września Jelaczycz z 45,000 przeszedł Drawę, zajął Między-Mu-rze i do Chorwacyi je przyłączył. W Banacie Serbowie zacięcie bili się z Madiarami; Jelaczycz szedł naprzód, ale pobity pod Velencze, cofnął się ku granicy austryackiej. Tymczasem rząd wiedeński postanowił zrzucić maskę; arcy-książę Stefan złożył godność palatyna i tajemnie z kraju wyjechał. Hrabia Lamberg, mianowany namiestnikiem węgierskim, zaraz po przybyciu został przez lud w Peszcie zamordowany; następcą jego cesarz naznaczył Jelaczycza, z nieograniczoną władzą dyktatorską. Zerwanie z Austryą stało się nieuniknio-nem. Sejm protestował przeciwko manifestowi cesarskiemu, a Jelaczycza zdrajcą kraju ogłosił. — Nadeszły rozruchy październikowe w Wiedniu i oblężenie stolicy przez Windischgraetza i Jelaczycza. Rokoszanom podawali rękę Madiarowie, ale oddział ich, śpieszący Wiedniowi na odsiecz, został przez bana pobity. — Dwór bawił w Ołomuńcu; w Kromierzyźu, miasteczku morawskiem, sejm pracował nad przyszłą, nigdy nie wykonaną, konstytu-cyą państwa. Schwarzenberg i Bach pocichu układali plan ugięcia całej bez wyjątku Austryi pod jarzmo centralistyczno - biurokratyczno - militarnego absolutyzmu; zwycięstwa nad Węgrami miały położyć grunt pod nową budowę. Wobec tego wszystkiego Chorwaci, walczący o swe prawa narodowe, pracowali dla reakcyi, która przeprowadziła w końcu r. 1848 zmianę monarchy, skłoniwszy Ferdynanda do abdykacyi na korzyść 18 sto-letniego synowca, Franciszka Józefa, aby tym sposobem uwolnić panującego od wszelkich względem ludów Habsburgii zobowiązań. Sejm węgierski nie uznał tej zmiany, działał dalej w imieniu swego króla, Ferdynanda V; wypadki doprowadziły do otwartej walki. W wojnie węgierskiej Ch. odegrali ważną rolę i w wielu bitwach sławę z męBtwa pozyskali sobie. Złożyli wielkie ofiary dla sprawy, której rezultat tak mało dla nich był pocieszający: 25,000 ludu zbrojnego i 100,000 graniczarów walczyło już-to w Węgrzech, już we Włoszech. — Jeszcze wojna węgierska nie skończyła się, gdy 4 marca r. 1849 rozpuszczono sejm w Kromierzyźu obradujący, ale zarazem ogła-szouo nową konstytucyę. W konstytucyi tej uznawano Siedmiogród, Chorwacyę ze Sławonią, oraz z Rjeką za całkiem od korony św. Stefana niezależne; Pogranicze Wojskowe poddawano bezpośrednio władzom wykonawczym cesarstwa, a Wojewodzinie Serbskiej obiecywano nowe ustawy, ochraniające kościół i narodowość. W maju 1849 depu-tacya cborwacko-serbska prosiła w Ołomuńcu o nadanie Wojewodzinie ustawy wypracowanej przez wydział narodowy; nalegano na Jelaczycza, aby poparł petycyę, ale wszystko nadaremnie. Po upadku rewolucyi węgierskiej obiecano Serbom, że ich odłączą od Węgier i przyłączą do innego kraju ko-

Enoykl. Powiz. Uluatr. T. III.

ronnego, t. j. do Ch-i, co jednak nigdy spełnionem nie zostało. — Aczkolwiek rozerwanie tyloletniego węzła z Węgrami, który Ch-i w końcu tak dotkliwie czuć się dawał, wielce odpowiadało praguie-niom narodu, dalszy jednak pochód wypadków wcale Ch-tów nie cieszył. Wojsko wróciło do kraju, gdyż oba powstania, włoskie i węgierskie, stłu-mionemi niebawem zostały, umarł nagle Szwarzenberg, pozostawiając Bacho -wi główną nić reakcyi, która stała się jeszcze bardziej drobiazgową, bardziej dokuczliwą. W Ch-i niezadowolenie było niezmierne: radykaliści, nienawidzący bardziej jeszcze Niemców, niż Madia-rów, wzięli górę; Jelaczycz stracił całą popularność, czuł się bezsilnym wobec nowego prądu polityki. Cierpienia duchowe wtrąciły go w chorobę; musiano mu dać pomocnika w osobie feldmarszałka, barona Szokczewicza, aż wreszcie 1859 r. śmierć go zabrała. W roku tym Ąustrya wplątała się w nieszczęśliwą wojnę z Włochami i Francyą. Na polach Magenty i Solferyna padła chwała oręża rakuskiego, a z nią system centra-lizacyi, rutyny i zastoju. Z nowem ministe-ryum, Gołuchowskiego, nastała epoka życia konstytucyjnego. Z samego początku brano się nieśmiało i wahająco do dzieła, chciano ograniczyć się do istniejącej już, ale nic nie znaczącej, rady państwa, wzmocnionej przez 38 reprezentantów ludu; między nimi znajdowali się jako posłowie chorwaccy: biskup dyakowarski, Jerzy Józef Strossma-jer, i A. V raniczani. Próba ta nie udała się: d. 20 więc października 1860 roku cesarz wydał manifest i dyplom, zapowiadający nową ustawę. Wkrótce ustąpił Gołuchowski, a miejsce jego oddano Antoniemu Schmerlingowi, który był zwolennikiem idei konstytucyjnych, lecz zarazem pragnął Niemcom zapewnić hegemonię i przeważny wpływ na sprawy państwowe. Dziełem Schmerlinga były patenty z 26 lutego 1861 r., czyli tak zw. ustawa lutowa, opierająca się na podstawie centralistycznej, ograniczała ona bowiem prawa sejmów krajowych, w październikowym dyplomie oznaczone, na korzyść rady państwa, w której, dzięki zręcznym urządzeniom Schmerlinga, żywioł niemiecki widoczną zyskiwał przewagę. — Konstytucya lutowa przedewszystkiem natrafiła na zaciętą oppozycyę ze strony Madiarów, którzy, stanąwszy na podstawie praw z 1848 r., ani chcieli słyszeć o wysłaniu delegowanych do rady państwa. Węgrzy trwali w tak zwanym biernym oporze, do którego usiłowali wciągnąć i Chorwatów. Deak, przywódzca umiarkowanych patryotów madiarskich, proponował im białą kartę, na wypełnienie jej warunkami, pod jakiemi chcą odnowić dawny swój, po roku 1848 zerwany, związek z Węgrami. Z Wiednia i z Pesztu ciągniono Ch-ów na dwie strony — trudno jednakże było przewidzieć, po której stronie większe będą dla narodu korzyści. Tymczasem w Wiedniu ustanowiono kancelaryę dworską do spraw chorwackich, której prezesem został poeta, Jan Mażuranicz, a po nim, od roku 1866, Ku-Bzewicz, w kraju zaś zaprowadzono radę namie3t

107

niczą i sąd najwyższy, tak zwany stół bański.

wy kanclerz, baron Beust, popierał te zamysły i Węgry otrzymały nową konstytucyę na podstawie praw z r. 1848. Austrya weszła w dobę tak zwanego duali-z m u. Za uznanie praw z r. 1848 Węgrzy wywzaje-mnili się uznaniem patentów lutowych, o ile się te Cis-leitanii tyczyły. Niezadowolenie Słowian odbiło się na sejmie w Zagrzebiu; Ch-ci grozili, że na koronacyę Franciszka Józefa na króla węgierskiego niepojadą; sejm w końcu został rozwiązany i koro-nacya rzeczywiście odbyła się bez obecności posłów chorwackich (8 czerwca 1867 r.). — Wszelako Węgrzy zrozumieli dobrze, iż Trójjedynemu Królestwu nie narzucą swych praw: trzeba było nanowo zawiązać zerwany stosunek na mocy swobodnych układów. Aby ułatwić sobie to zadanie, zmieniono ustawę wyborczą do sejmu chorwackiego w taki sposób, że madiaroni pozyskali na nim większość i sejm ten wyprawił do Pesztu delegacyę, mającą ułożyć podstawy przyszłego stosunku Trójjedynego Królestwa z Węgrami; Rjeka faktycznie stanowi Pomorze węgierskie i zostaje pod rządem węgierskiego gubernatora, za to Madia-rzy uznali w zasadzie przyłączenie do Ch-i Pogranicza wojskowego i Dalmacyi. Pod względem narodowym Madiarowie okazali powolność: uznano język chorwacki za mowę urzędową w Trójjedynem Królestwie i we wszelkich tegoż królestwa stosunkach. Zgodzono się na samorząd Ch-i. Pod naciskiem z Wiednia, za wolą cesarza i dynastyi, podpisano r. 1868 ugodę regnikolarną, na której potem ukazała się kartka nalepiona, zawierająca artykuł o przyłączeniu Rjeki do Węgier. Budziły jednak niezadowolenie: oderwanie Rjeki i ugoda finansowa; ta bowiem wszelkie dochody oddawała pod wyłączne rozporządzenie rządu węgierskiego, który jedynie zobowiązał się wypłacać Ch-tom na ich wydatki z własnych ich dochodów 2,200,000 złr., t. j. 45°/o- Ugoda zawartą została na lat 10. Niezadowolenie z ugody skłoniło biskupa sriemsko-bośniackiego, Józefa Strossmajera do usunięcia się z jawnej widowni politycznej, gdyż na niego najwięcej uderzali przeciwnicy paktu z Węgrami. Po podpisaniu ugody zniesiono w Wiedniu kancelaryę chorwacką i ustanowiono wydział krajowy (zema-ljska vlada). Przewaga, jaką nowy porządek rzeczy zapewniał madiaronom, dotkliwie nieraz narodowcom czuć się dawała, stąd powstała silna oppo-zycya w sejmie i w życiu publicznem; wśród oppo-nentów odznaczali się adwokat zagrzebski, Mrazo-wicz i poseł z Pomorza, Maryan Derenczeń. Star-czewicz ze swoimi zwolennikami został odosobnio-

Sejm zwołano w połowie kwietnia; na nim wyszły na jaw trzy stronnictwa: madiarońskiei dwa narodowe, z tych ostat. jedno, liczniejsze, prowadzone przez Mażuranicza i Strossmajera, nakłaniało się ku Wiedniowi, odrzucając wszelako patenty lutowe, drugie pragnęło odłączenia się od Austryi i zachowania jedynie unii osobistej; do niego należeli Antoni Starczewicz i Eugeniusz Kwaternik. Są to dwaj założyciele stronnictwa wielko-chorwackiego, zwanego stronnictwem prawa. Starczewicz, syn rodziny graniczarskiej, gorący patryota i namiętny wróg Austryi, występował zawsze ze sztandarem zjednoczonej i niezależnej Ch-i, połączonej chyba węzłem unii osobistej z resztą monarchii. Gwałtownie napadał on i napada na doktrynerów, wynoszących kwestyę panslawistyczną ponad sprawy narodowe, i nazwał ich wzgardliwie „slawoserbami**. Naod-wrót, przeciwnicy zarzucali mu radykalizm i par-tyę jego nazwali „wściekłymi" (stekliszi). Kwater-nik czas jakiś przebył na emigracyi i powrócił z gorącem pragnieniem prędkiego urzeczywistnienia ideałów narodowych. — Na usilne zabiegi sejmu, cesarz w maju powołał posłów z Pogranicza i ci na sejmie wzmocnili stronnictwo radykalne.—

Najważniejszą uchwałą sejmową, potwierdzoną przez monarchę, był artykuł, opiewający, że Trójjedynemu Królestwu należą się wszelkie prawa, jakiemi cieszyło się Królestwo Węgierskie do roku 1847, że związek z Węgrami powinien opierać się na podstawie uznania niepodległości trójjedynego królestwa i jego politycznego równouprawnienia. Dalej uchwalono, by starać się o przyłączenie Pogranicza i Dalmacyi. Sejm ten w listopadzie 1861 z rozporządzenia królewskiego został rozwiązany.

ny, lubo program jego połączenia całej Ch-i (cięło kop na Hrvatska), odpowiada najgorętszym pragnieniom patryotów. Kilku członków tego stronnictwa usiłowało wywołać ruch w duchu Jelaczy-cza. W październiku r. 1871, w chwili, gdy Niemcy w sojuszu z Węgrami podkopywali w Cisleitanii ministeryum federalistyczne Hohenwarta, na Pograniczu Wojskowem w pułku Ogulińskim, tym samym, który w r. 1848 dał początek ruchowi chorwackiemu, powstała jedna rota z okrzykiem „precz z Madiaramil" Rokosz stłumiono prędko, tak, że nie zdążył on rozszerzyć się. Pod Rakownicą inny

— Kilka lat upłynęło na biernym oporze przeciwko patentom lutowym, tak ze strony Madiarów, jak i Chorwatów. W samej Cisleitanii narody nie-germańskie zaciekle napadały na system Schmer-linga. Dnia 27-go lipca 1865 roku tekę pierwszego ministra objął hrabia Belcredi, a dla ułatwienia układów z Madiarami rady państwa już nie zwoływano, za to zwołano oba sejmy z Węgier i chorwacki. Na ten ostatni przybyli i deputowani z Pogranicza. Na sejmie zagrzebskim wyszło na jaw kilka stronnictw: madiarskie, liberalne, pod wodzą biskupa Strossmajera, kanonika Raczkiego, znanego historyka, i adwokata Mrazowicza; tak zw. niepodległe, prowadzone przez Mażuranicza; i Ku-kulewicza; nareszcie nieliczna krańcowa partya Star-czewicza, miotająca się na wszystkich pozostałych.

Układy korony z Węgrami toczyły się na podstawie praw z 1848 roku. Z rozporządzenia cesarza wysłano deputacyę z 12-tu członków, ze Strossmajerem na czele, i kazano jej układać się z odpowiednią deputacyą madiarską. Obie te deputa-cye w rokowaniach swych nie mogły pogodzić się z sobą. Tymczasem wybuchła wojna z Prusami i Włochami; Austryacy ponosili w Czechach ciężkie klęski, a te wyszły na korzyść Węgrom, których powstania się obawiano. Po skończeniu wojny dwór wiedeński postanowił wszelkiemi sposobami przywieść do skutku układy z Węgrami. No- ' oddział gra ni czarów dał ognia z zasadzki w lesie

i położył trupem kilka osób, a pomiędzy nimi przy- ło się wielce w Peszcie, ponieważ hołd odnosił się wódzców: Kwaternika, Rakicza i Bacha. Z górą- do cesarza austryackiego, nie do króla węgierskie-cyeh działaczów za to niektórzy, jak Wonezina go. Pejaczewicz podziękował za godność, a Tisza i Miszkatowicz, dla karyery przeszli do stronictwa wyjednał ją obecnemu banowi, Karolowi Khuen-He-rządowego, dając przykład licznym później odstęp- derwaremu, ożenionemu z krewniaczką jego, Niem-stwom z pomiędzy najzapaleńszych oppozycyonistów. cowi z rodu i urzędnikowi madiarskiemu. Khuen-Banem w dobie ugodowej był (1866 — 1871) Le- Hederwary odrazu zrozumiał, iż został banem, aby win Rauch, wnuk generała Sasa, przysłanego przez ugiąć Ch-ę i zyskać jej uległość dla planów ma-Maryę Teresę na uśmierzenie powstania chłopskie- diarskich, rozpoczął więc energiczną działalność go—człowiek gwałtowny, szorstkiego obejścia, sa- w tym kierunku. Na sejmie wytworzyły się trzy mowolny; obudził on powszechne niezadowolenie, stronnictwa: rządowe, niezależae i stronnictwo pra-Niewięcej przypadł do serca Chorwatom następca wa. Do drugiego stronnictwa (niezależnych) weszli Raucha, Bedekowicz (1871—1872), człowiek gład- b. ban Mażuranicz, Derenczyn, Żywkowicz i hr. Drasz-ki w obejściu, ale nieudolny. Z postępem czasu kowicz; w ostatniem rej wodził Antoni Starczewicz, partya narodowa wzięła górę w sejmie i rząd wę- a obok niego energiczni mówcy: Dawid Starczewicz gierski musiał się liczyć z tern stronnictwem, nie tyle (synowiec Antoniego), Polnegowicz, Gerżanicz, Bar-powolnem, co Madiarowie, ale rokowania z członkami czicz, adwokat z Rjeki. Dawid Starczewicz gwał-stronnictwa narodowego, które wydawały się w po- townemi mowami budził wielki zapał w kraju. Wy-czątkach r. 1872 już blizkiemi jakiegoś porozumie- wiezienie akt kameralnych do Pesztu roku 1886 nia, nagle zerwane zostały i sejm rozwiązano    wywołało na sejmie w październiku energiczną in-

Wkrótce Bedekowicza powołano do Pesztu na mi- terpelacyę Derenczyna, a obelżywa odpowiedź bana nistra do spraw chorwackich, a miejsce jego zajął stała się powodem sceny w sejmie, przyczem Wakanowicz (1872—1873), niegdyś gorący stron- Khuen-Hederwarego podobno czynnie znieważono, nik illiryzmu. Aby poniekąd udobruchać narodow- Mszcząc się srogo, ban prześladował stronnictwo ców, po nim mianowano banem Jana Mażuranicza prawa i zabrał się do wytworzenia przewagi rzą-(1873—1880), znanego poetę, poczytywanego za dowej na sejmie, uciekając się do sojuszu z Serba-dobrego Chorwata. Część oppozycyi, jak Mrazowicz, mi, którzy, jako nowa partya, wzmocnili stronnictwo Derenczyn, przeszła do obozu rządowego. Mazura- rządowe. Wybory dwukrotnie wydały silną więk-nicz zabrał się do partyi Starczewicza, poczytując szość rządową z łaski agitacyi urzędniczej; partya ją za nieubłaganą oppozycyę, ale „stronnictwo pra- niezależna niemal upadła; utrzymali się tylko do wa“ z niesłychaną wytrwałością stawiało mu opór pewnego stopnia zwolennicy Starczewicza. Wobec i pozyskało sobie zastępy zwolenników, szczególniej tego postanowiono, aby oba odłamy oppozycyi po-pomiędzy młodzieżą. Partya narodowa, jako oppo- łączyły się z sobą. i ważnym krokiem pod tym zycya, zyskała sobie nowego przywódzcę w ognistym względem było roku 1893 latem osobiste zbliżenie dr. Milonie Makancu (zmarłym r. 1885). Nadzieje, poróżnionych od lat wielu—biskupa Strossmajera pokładane w Mazuraniczu, nie spełniały się; nie po- i Antoniego Starczewicza. Położenie Ch-ów teraźuiej-siadał on odpowiedniej energii dla postawienia się na- sze jest nieucieszne: Madiarzy przez bana i więk-leźycie Madiarom i nic nie uczynił w kwestyi Rje- szość sejmową gospodarują obecnie w kraju. Póki, gdzie zwłoszczone mieszczaństwo, mając li tyl- łączenie z Dalmacyą, gdzie idea unii ma za sobą ko interesa handlowe na względzie, wiele sobie ko- większość narodu, przyjmującego chętnie zasady rzyści z nienaturalnego przyłączenia do Węgier Starczewicza, odwlokło się na czas nieograniczony obiecywało. Usiłowania Mażuranicza, aby ostatecz- ku zadowoleniu Włochów, italomanów i sprzymie-nie zjednoczyć z Ch-ą b. Pogranicze Wojskowe, rzonych z nimi Serbów.—V. Korinek „Chorvatsko w którem już od r. 1872 zarząd wojenny zniesio- Dejiny* („Slovnik Naućny* Praga 1874); S. Bale-no, sprowadziło upadek jego wraz z niełaską dworu, nowić „Povjóstnica hrvatskoga naroda” (Zagrzeb, Miejsce jego zajął Władysław hr. Pejaczewicz, ma- 1870); T. Smióiklas „Povióst Hrvatska“ (2 t. Za-gnat slawoński (1880—1883). Nowy ban kwestye grzeb, 1879 i 1882), dr. B. Salek „Naśe pravice“ Pogranicza poczytywał za główne zadanie swoich (Zagrzeb, 1868); dr. G. Jellinek i dr. Josef Pliverić rządów i rzeczywiście dopiął tego, iż w 1881 r. osta- „Das rechtliche Verhaltniss Kroatiens zu Ungarn“ tecznie przyłączono je do Ch-i, co niesłychaną radość (Agram, 1885); M. Pavlinović „Hrvatski razmi-w całym kraju obudziło. Mimo to Pejaczewicz nie miał ślaji⁴* (Zadar, 1884), Prodan „Razmiślaji i istinaw miru w narodzie i na Węgrzech także nie cieszył się (Zadar, 1884); Dr. A. Starćević „Nekolike u3pome-sympatyą. fPomimo niechęci bana, minister skarbu, ne“ (Zagrzeb, 1870).    B- Qr-

Szapary, nakazał w r. 1883 na gmachach zarządu fi- Język. Aczkolwiek Chorwaci i Serbowie stano-nansów powywieszać tablice z wyłącznym napisem wią dwa różne narody, obecnie nawet wrogo prze-madiarskim, co Chorwaci poczytywali za grube na- ciwko sobie występujące, języki chorwacki i serbski ruszenie praw języka narodowego. Nastąpiły gun- są jednakowe, a właściwie serbski łączy się z je-gule (awantury uliczne) naprzód w Zagrzebiu, po- dnem z narzeczy chorwackich. Przyjęto w nauce tern we wszystkich miastach; tablice zdzierano i roz- termin chorwacko-serb3ki, akademia zaś zagrzeb-bijano przy zbiegowisku demonstrującego ludu. Pe- ska wydaje wielki „Słownik języka chorwackiego jaczewicz naraził sobie jeszcze polityków peszteń- albo serbskiego*. Zewnętrzną różnicę stanowi to, skich tern, że podczas bytności Pranoiszka Józefa w Lu- j że Chorwaci od dawien dawna używają pisowni ła« blanie pojechał złożyć mu pokłon, co nie podoba- • oińskiej, przykrojonej w nowszych czasach przez

Ludwika Gaja na sposób czeskiej, Serbowie zaś pisali dawniej cyrylicą, a od Wuka Karadżycza graż-danką z dodaniem kilku liter, na oznaczenie dźwięków, na których wyrażenie grażdanka nie posiada odpowiednich znaków, mianowicie: j, Ł. = <5, ł>=dź, ijL=dź, JL=lj, H>=nj czyli ń. Język chorwacki ma trzy główne narzecza: kajkawskie, czakawskie i sztokawskie; nazwy ich pochodzą od różnego brzmienia zaimka pytającego co, który w pierw-szem narzeczu brzmi k aj, w drugiem c z a, w trze-ciem szto. Językiem literackim zarówno u Chorwatów jak i u Serbów jest narzecze sztokawskie, przeto naprzód o niem mówić będziemy. Głosownia w sztokawczyźnie okazuje przewagę samogłoski a, która nietylko odpowiada naszemu a, ale jeszcze zastępuje miejsce e wstawnego (starosł. t>,    l),

sałem i t. d.). W narzeczu kajkawskiem, najbardziej zbliźonem do języka słoweńskiego, zamiast szto-kawskiego a wstawnego znajdujemy e, np. otec, sedem. Nosowe ą przechodzi w o, np. moder (mądry). Starosł. ia przechodzi w o, np. sonce (słońce). Zamiast o bywa nieraz u, np. smiluva-ti se (zmiłować się), kulik, tulik (ile, tyle). Nasze w nie przechodzi tu nigdy, jak w sztokawskiem, w u, ale pozostaje u, np. vdova (sztok. udova), va-zeti, vzeti (sztok, u zet i). Zamiast miękkiego ć w sztokawskiem, w kajkawskiem jest ć, zamiast śt, ść—w kajkawskiem sć, np. noc (szt. noć), plaść (szt. plaść). Narzecze kajkawskie nie robi różnicy między twardem l i miękkiem lj. Starosł. t w kajkawskiem brzmi e np. vćra, dóvojka. W odmianie rzeczowników narzecze kajkawskie straciło piąty przypadek (wołacz); narzędnik r. ż. kończy się tutaj naum, ńp. żenum; dopełniacz 1. mn. r. m. na ov, np. go lub o v, otcov. Kto po sztok, i czak. brzmi tko, po kajk. gdo; co po kajk. kaj, nic brzmi niśt, niś, nikaj. W czasownikach czas przyszły tworzy się za pomocą budę m(skróć, b um, b ó m) z imiesłowem czasu przeszłego, np. b u d e m (bum, bom) rekel. Narzecze kajkawskie, które było językiem literackim większości literatury chorwackiej, aż do Ludwika Gaja (r. 1836), używa się we właściwej prowincyi Ch-i; najczyściej mówią niem w okolicach pomiędzy miastami Zagrzebiem, Kry-żewcami i Warażdinem, na wschód przechodzi już ono w narzecze sztokawskie, na południe zaś od Kar-lowca—w czakawskie. Po miastach, zwłaszcza w Zagrzebiu, intelligencya, pod wpływem książkowym, usiłuje mówić czystem narzeczem sztokawskiem; ale dzieci, snadź pod wpływem służby, wprzódy uczą się po kajkawsku niż po sztokawsku. Narzecze czakawskie zanika; dawniej mówiono niem, a nawet pisano, na całem Pomorzu i w Dalmacyi. W wieku XVI narzecze sztokawskie zaczęło wypierać czakawskie po całej Dalmacyi i teraz niemal wyłącznie w niej panuje. Dyalekt czakawski obecnie pozostał już tylko na Pomorzu i niektórych wyspach morza Adryatyckiego. Przedstawia on niemałe różnice, stosownie do czasu i miejsca. Tak np. dyalekt czakawski autorów dalmackicli niewiele różni się od sztokawskiego; najważniejszą różnicę stanowi to, że końcowego l nie zamieniał na o, i tak pisano: mo-gal, rekal, ale i mogą, ręka. Starosł, i brzmiało tutaj jak i, np. yrime, vira; był to więc ita-cyzm, w rodzaju małoruskiego, który dotąd w wielu miejscach się zachował.—Obecnie główną różnicę między narzeczami czakawskiem i sztokawskiem stanowi akcent, który w czakawskiem przypada zazwyczaj o jedną zgłoskę bliżej końca, aniżeli w sztokawskiem, np. glavń, voda (sztok. glava, yóda), prijatelj (sztok, prijatelj) i t. d. Narzecze sztokawskie, górująo nad swemi dwiema sio-strzycami, panuje w Sławonii z Pograniczem Woj-skowem i Sriemem, w Dalmacyi wraz z Dubrowni-

a niekiedy nawet starosł. h, np. pałac (palec), mać (miecz), orah (orzech). Samogłoska bywa rozmaicie w rozmaitych okolicach zastępowaną: jako e, ie, i, i.je, np. venac, vienac, vinac, vij’enac (wieniec). Samogłoski y niema po chor-wacku, zastępuje ją i, np. biti (być), pitati (pytać). Samogł. nosowe znikły, zastąpiły je u i e: dub (dąb), jezik (język). Spółgł. i ńa końcu słów i zgłosek przechodzi w o, stanowiące oddzielną zgłoskę, np. orao (orzeł), dopeł. orla. Starosł. tji przechodzi w u, np. vuk (wilk), su za (cBA3a), łp przechodzi w r (bez dodatku samogłoski), np. smrt (śmierć), krst (krzyż). Charakterystycznemu są spółgł. zmiękczone ć, dj (wym. dź), które częstokroć piszą gj—wymawiają się nieco mniej miękko aniżeli nasze ć, dź, np. ćerka (córka), dj evoj-ka (dziewczę). Spółgł. wargowe miękczą się przez wstawienie lj (=1): koplje (kopia). Grupa dł oddaje się przez Z, np. śilo (szydło), krilo (skrzydło); w na początku wyrazów przechodzi w u, np. udova (wdowa). Akcent bywa zazwyczaj tylko na zgłosce przedostatniej lub trzeciej od końca, wymawia się wyraziście; ale i zgłoski nieakcentowane na wyrazistości swej nie tracą. Co do iloczasu, ten prawie zniknął, podobnie jak u nas; wszelkie oznaczania iloczasu przez uczonych, np. Wuka Karadżycza, tracą coraz bardziej znaczenie; długą jest tylko zgłoska akcentowana. W odmianach rzeczowników zastanawia narzędnik rodzaju źbńskiego na om, np. żenom (żoną). W liczbie mn. dopełniacz ma końcówkę a, a drugie a wstawia się w źródło-słów, np. djevojaka (dziewojek, dziewic), od dj e-vojka. Celownik, narzędnik i miejscownik po serbsku kończą się na ima, arna, co przeszło tutaj z liczby podwójnej; zamiast tego po chorwacku są końcówki om, i, i h, np. robom, robi, robih, po serbsku robima, od rob (niewolnik). W ostatnich czasach i w języku literackim używa się form na ma. W odmianach przymiotników widzimy dopełniacz r. m. i nij. na ga, np. dobroga (dobrego). Czasownik okazuje szczególniejsze formy w czasie przyszłym, który tworzy się przy pomocy ć u (chcę) i trybu bezokolicznego, np. pitati ću j kiem (Raguzą), w Bośnii, Hercegowinie, Czarnogó-(będę pytał); używają się także i skrócenia, np. rzu, Serbii, oraz w Węgrzech południowych, w Bacz-biću zam. biti ću (będę). Czas przeszły okazuje ce i Banacie.—Szafarzyk i Wuk Karadżycz, odłą-wyraźuie formy złożone, np. pisał sam, pisał si, czając od chorwackiego dyalekt kajkawski, jako pisał j e, pisali smo, pisali ste, pisali su(pi- narzecze języka słoweńskiego, dzielą język serb3ko-

chorwacki na cztery narzecza: 1) południowe czyli heVcego wiń skie: w Hercegowinie, Bośnii, Czar-nogórzu, Dalmacyi i w sąsiednich częściach Ch-yi i Serbii; 2) sr i emskie w Sriemie, Banacie, Bacz-ce. w Węgrzech południowych i w Serbii, około Sawy i Dunaju; 3) resawskie w znacznej cz.ęści Serbii, i 4) czakawskie na Pomorzu i wyspach przybrzeżnych. Wymawianie starosł. h w dyalektach serbsko-chor-wackich bywa rozliczne; w jednych okolicach brzmi ta głoska ije, albo/e, w innych i, w innych e. Zdaniem wszystkich, najpiękniejsze brzmienie ma narzecze szto-kawskie w odłamie swym południowym czyli herce-gowińskim, gdzie jednak pewna przymieszka wyrazów tureckich kazi nieco czystość języka. Sami Hercegowińcy język swój nazywają po prostu chorwackim. Wuk Karadżycz przyjął je za język literacki Serbów i wprowadził pisownię fonetyczną znakami grażdanki; przedtem Serbowie pisali literami starosłowiańskiemi. Ludwik Gaj r. 1836 wprowadził jako język literacki narzecze sztokawskie w tej postaci, w jakiej panuje ono w Sławonii i Dalmacyi, pisownię zaś ułożył tak zwaną „organiczną* na sposób czeski z użyciem j jako znaku miękczącego po l iw, np. kralj, konj. Pisownia ta była etymologiczną. Dawniej używano trzech rozlicznych pisowni, dalmackiej, chorwackiej i slawońskiej, w których x znaczyło ż (w chorwackiej na sposób węgierski s=ż), gj = dj (chorw. gy) i t. d. Już w naszych czasach toczono zacięte walki o zasady pisowni: etymologiczną, której trzymali się Chorwaci, i fonetyczną, przyjętą przez Serbów. Świeżo, w celu zbliżenia się do Serbów, starają się Ch-ci wprowadzić, jako podstawę języka literackiego chorwackiego, narzecze hercegowińskie z pisownią fonetyczną, tak, iż obecnie literaci zaczynają używać w celowniku, na-rzędniku i miejscowniku liczby mnogiej końcówek ima, arna i pisać tak, jak się wymawia, np. srpski zam. srbski, istok zam. i z tok i t. d. Zdaje się, że to ustępstwo, z krzywdą bogactwa form i logiczności pisowni, nie znajdzie należytego poparcia i pozostanie w granicach próby przejściowej. Aczkolwiek granice językowe i wyrobienie literackie dają większe prawo Chorwatom niż Serbom do mianowania swem imieniem wspólnego obu narodom języka, jednakże wielu uczonych tendencyjnie język ten nazywało „serbskim", ignorując umyślnie nazwę „chorwacki". Tak postąpił Szafarzyk, Mikloszycz (w pierwszem wydaniu swej „Gramatyki porównawczej") i niektórzy inni. Dziś połączenie dwóch nazw razem, lub za pomocą spójnika albo (zob, wyżej) usiłuje załagodzić pretensye do wyłączności, zwłaszcza ze strony Serbów, którzy (Wuk Karadżycz, Kovćeg), przyłączając do języka słoweńskiego narzecze kajkawskie, całą sztokawszczyznę anuektują na korzyść serbskości i przyznają jedynie zanikającemu dyalektowi czakawskiemu prawo do nazwy chorwackiej. Za tern idzie narzucanie mieszkańcom Sławonii i Dalmacyi niczem nieuzasadnionej nazwy „Serbów kościoła zachodniego", co przyczynia się wielce do szorstkiego antagonizmu pomiędzy obu odłamami Słowiańszczyzny południowej, podniecanej w dodatku na polu politycznem intrygami niemiecko-madziarskiemi.—Z ob. P. Szafarzyk „Ge-

schichte der slawischen Sprache und Literatur nach allen Mundarten* (3 wyd. Praga 1868); tegoż „Slo-wansky Narodopis“ (3 wyd. Praga 1850; przekład polski przez Dahlmana, Wrocław 1843); tenże „Staro-żitnostislovanskó“ (2-e wyd. Praga 1862; przekład polski przez Bońkowskiego (Poznań 1842—44); P. Miklo-sich „Vergleiehende Grammatik der slawischen Spra-chen* (4 tomy Wiedeń, wyd. 2-e, 1875—1883); W. Kriźek „Anthologie jihoslovanska“ (Praga 1863); „ Jihoslovane, Obraz narodopisno-literarni" (Praga 1864);jBerlić „Grammatik der illyrischen Sprache64 (Wiedeń 1854); V. Jagić „Gramatikajezika hervatsko-ga; dio pórvi: Glasovi“ (Zagrzeb 1864); L. Masing „DieHauptformen desserbiscli-chorwatischenAccents, nebst einleitenden Bemerkungen zur Accentlehre" (Petersburg 1876, 4-o str. IV i 96); Pavić „Studije o hrvatskom akcentuw (Zagrzeb 1881); Budmani „Dubrovaćki dijalekat kako se sada govori“ (Zagrzeb 1883); Milan Reśetar „Die ćakavśtina und dereń einstige und jetzige Grenzen“ (1890, w „Archiv fur slav. Philologie", t. XIII); Nemanić „ćakavisch-kroa-tische Studien, Accentlehre" (Wiedeń 1883 — 84 w „Sitzungsber. der k. Akad." t. CIV); T. Maretió „O njekim pojavima kvantitete i akcenta ujeziku hrvatskom iii srpskom“ (Zagrzeb 1883); Marcel Kuśar „Povijest razvitka naśega jezika hrvackoga iii srpskoga od najdavnijih vremena do danas“ (Dubrownik 1885); T. Maretió „Istorija hrvatskoga pravopisa latinskim slovima“ (Zagrzeb 1889). Wielki słownik języka chorwacko-serbskiego, wydawany przez akademię zagrzebską od r. 1878 p. t. „Rjećnik hrvatskoga iii srpskoga jezika" naprzód pod redakcyą Jerzego Danićióa, a po jego śmierci pod kierunkiem M. Veljavca i obecnie P. Budmanie-go (tom 4-ty: Lit. Iz.). O innych dziełachj$z zakresu języka chorw. patrz: Pastrneka „Bibliographi-sche Ubersicht iiber die slavische Philologie 1876— 1891“ (Berlin 1892).

Literatura. Pomimo przyjętego zwyczaju łączenia na podstawie wspólności językowej literatur Chorwackiej i Serbskiej, obie one rozwinęły się w tak odrębny sposób i idą tak odrębnemi drogami, iż nietylko przedziela je różnica abecadłowa, ale i różnica ducha. Odrębność obu literatur objawia się i w tern, że książki chorwackie w Serbii mają nie wielu czytelników i naodwrót. Dualizm stanowczo istnieje w życiu i tworzenie jakiejś wspólnej literatury serbsko-chorwackiej w rzeczywistości nie maij podstawy. ^Niezależnie od bogato rozwijającej się twórczości ludowej, na którą dopiero od w. XVI poczęto zwracać uwagę, z przejściem Chorwatów na wiarę chrześciańską powstała obfita literatura kościelna i duchowna w języku słowiańskim, po której ocalały jedynie nieliczne ślady. Dzieje mówią o zaciętej walce pomiędzy obrządkiem łacińskim i słowiańskim. Ten ostatni, pomimo zakazu soborów, a nawet królów (Tomi-sław), cieszył się przywiązaniem narodu i w r. 1248 papież Innocenty IV w bulli do biskupa Reńskiego dozwolił używać liturgii słowiańskiej. Z czasem upadła ona, lubo nie całkiem: do dziś dnia zachowuje się w dyecezyi seńskiej, (licko-kurbawskiej) i na niektórych wyspach Morza Adryatyckiego obok

służby bożej łacińskiej. Księgi liturgiczne używały pisma głagolickiego, którego wynalazek przypisywano niewłaściwie św. Hieronimowi, jako pochodzącemu z Dalmacyi. Z licznych rękopismów głagolickioh z wieku XIII, XIV i XV pozostały jedynie szczątki, ogłaszane jako ciekawe zabytki języka starosłowiańskiego z odcieniem chorwackim. Najdawniejszym znanym pomnikiem tego rodzaju, który jednak do nas nie doszedł, był „Psałterz", przepisany r. 1222 przez kleryka Mikołaja, na wyspie Rabie; oryginał, który, podobnie jak i odpis, zaginął bez śladu, pochodził z końca wieku IX. Do najstarszych pomników głagolicy chorwackiej należą: „Czasosłów⁸ (brewiarz) dyakona Kiryna z r. 1359, „Czasosłów rzymski" z r. 1379, „Mszał rzymski⁸ z r. 1387, „Mszał Nowakaa, księcia kur-bawskiego, z r. 1368, i inne. W kodeksie artykułów moralno-ascetycznych z wieku XIV lub XV (własność Kukuljewicza - Sakcińskiego) znajduje się ułamek powieści o wojnie trojańskiej. „Reguły św. BenedyktaM dla klasztoru rogowskiego pochodzą z w. XIV. Pismem głagolickiem pisano po chor-wacku w krajach nad Adryatykiem wiele dokumentów urzędowych, które sięgają do w. XI (dyplomat dobryński z r. 1100); język w nich ma znamiona narzecza czakawskiego. Najstarszym pomnikiem dziejopisarstwa chorwackiego jest „Kronika Duklań-skaa, albo popa z Dukli, czyli Dioklei (dzisiejsze Czarnogórze), pochodząca podobno z wieku XII. Doszła do nas w tekście łacińskim. Mówi o książętach, banach i wodzach z najdawniejszych czasów i jest echem podań ludowych. Z „Kroniką Du-klańską" pozostaje w związku „Latopis⁸, który w końcu w. XV znalazł w pewnej wiosce dalmac-kiej książę policki Papalicz i kazał zrobić z niego odpis. W pierwszej połowie zgadza się on z „Kroniką⁸, w drugiej „Kronika⁸ mówi o wypadkach w Dal-maćyi wyższej, „Latopis⁸ zaś przechodzi na północ do Chorwacyi właściwej i opowiada upadek jej niezależności. Od wieku XIII w Dalmacyi miasta i gminy zajmowały się kodyfikowaniem swych obyczajów i praw; kodeksy te doszły do nas albo po chorwacku, albo po łacinie, albo też i po włosku. Takiemi są „Zakon Vinodolski⁸ z r. 1280, „Statut wyspy Kerku“ (Veglia) z w. XIV oraz „Statut policki⁸ z r. 1400. Z dziedziny prawodawstwa kościelnego waźnemi są „Uchwały kapituły sońskiej⁸ z r. 1380 i „Uchwały dyecezyi modruskiej⁸ z wieku XVI. Wszystko to są ciekawe pomniki narzecza czakawskiego. Humanizm i Odrodzenie oddziałały na Słowian zachodnich, a najwcześniej na najbliższych Włochom i mniej więcej Wenecyanom podległych Chorwatów dalmackich. Skorzystali oni przede-wszystkiem z wynalazku druku, aby drukować w ty-pografiach włoskich (głównie w Wenecyi) księgi liturgiczne głagolickie. Najstarszym drukiem tego rodzaju jest „Mszał⁸ (misal) głagolicki z r. 1483. Po drukarniach weneckich pracowali i Słowianie południowi. Jednego z nich, Grzegorza Senianina, powołali do Senja patrycyusze tameczni i ten od r. 1505—1526 drukował tu księgi religijne. Drugą drukarnię założył w Rjece Szymon Kożyczycz. Na drukarstwo chorwackie wpłynęli niemało krzewi

ciele luteranizmu, Słoweńcy: Prymur, Truber i baron Jan Ungnad, który w Tubindze i Norymberdze drukował książki religijne protestanckie głagolicą i cyrylicą. Katolicy rozpoczęli drukować dzieła duchowne pismem łacińskiem i pierwszą taką książką były „Pisztule i ewangjelie⁸ (Epistoły i ewangie-lie) ojca Bernardyna ze Spletu (Wenecya 1495). Za tą książką poszło wiele innych w wieku XVI i XVII. Najzasłużeńszymi pisarzami duchownymi byli: Symeon Budinicz, Bartłomiej Kaszycz (Bogdan-czycz), obaj z Dalmacyi, Rafał Lewakowicz z Chorwacyi właściwej, oraz dwaj Bośniacy: Mateusz Diw-kowicz i Paweł Posilowicz. Humaniści włoscy starali się oddziaływać na Dalmacyę; w Dubrowniku bawili Włosi: Jan Rawenny i Filip a Diversis, oraz Grecy, jak Laskaris, Chalkokondilas i inni; nadto młodzież dalmacka i dubrownicka, która jeździła do uniwersytetów i szkół włoskich, przynosiła ze sobą zamiłowanie do autorów starożytnych. Słowianie i zesłowiańszczeni już teraz całkowicie la-tynowie dalmaccy nabierali gustu do literatury i języka łacińskiego, i poczęto pisać tutaj po łacinie. Między teologami XV wieku, piszącymi po łacinie, znajdujemy wielu Dalmatów. Słynnym był Jerzy Dobroticz (Benignus), bernardyn z Bośnii (1460— 1520), ulubieniec Wawrzyńca i Koźmy Medyceu-szów, zwolennik Savonaroli, którego bronił w apo-logii p. t. „Dialogus in defensionem prophetiarum Fratris Hieronymi de Ferrara⁸ (Florencya 1497). Benko Benkowicz z Zadru (f 1525) był profesorem w Sorbonnie, Tomasz Osoraninz przydomkiem Illy-ricus przeszedł niemal całą Europę, każąc w obronie wiary rzymsko-katolickiej, za co zyskał od papieża przydomek „tarczy katolicyzmu⁸. Było także kilku głośnych filozofów, astronomów i matematyków, oraz wielu historyków, piszących po łacinie. Z poetów łacińskich zyskali sobie głośną sławę: Eliasz Criewycz, albo Crieva (1463—1520), laureat akademii kwirynalskiej w Rzymie pod nazwiskiem Elias Lampridius Cervinus, autor mnogich niewy-danych elegij, hymnów, epigramatów; dalej Jakób Bunicz (Bonus), obaj z Dubrownika; Bunicz jeszcze przed Sannazarem i Widą opiewał heksametrem życie Zbawiciela. Damian Benesza (f 1540) i Marin Lukawicz (f 1564) pisali poemata religijne. Jerzy Szyszgorycz (Sisgereus) z Szybenika w elegiach opłakiwał klęski, zadane przez Turków, i nieszczęścia rodzinne, nadto napisał dzieło geografiozne o Illiryku i pierwszy zaczął zbierać przysłowia ludowe. Zasługuje też na uwagę Antoni Wranczycz (Veran-tius)jz'|Szybenika (1504—1573), dyplomata dworu Jana Zapolskiego, potem Ferdynanda I. W Polsce bawił kilkakrotnie i korespondował ze znakomitymi Polakami; nadto sprawował poselstwa do Turcyi. Dzieła jego łacińskie, przez akademię peszteńską w 12 tomach wydane, ukazują w nim gorliwego humanistę, znakomitego dyplomatę, uczonego historyka i geografa, ale poetę średniego talentu. Okrom wspomnionych, był cały zastęp Dalmatów i Dubro-wniczan, piszących poezye łacińskie. Literatura łacińska w Dubrowniku zakwitła niepospolicie w XVIII wieku, gdy działali: Janiusz Resti, epigra-matyk i satyryk; Benedykt Stay, który na sposób

Lukrecyusza opiewał zasady Kartezyusza i Newtona; Jerzy Ferycz, epigramatyk; Bernard Zamanja, tłómacz „Odyssei", i Rajmund Kunicz, tłómacz „Iliady" na łacinę. Pierwszym poetą w języku narodowym był Marek Marulicz ze Spletu (1450—

1524). Lubo człowiek świecki, pisał po łacinie nader cenione prace teologiczne, a nawet filozoficzne. Z prac chorwackich na pierwszem miejscu stoją poemata religijne: „Judyta" i „Zuzanna", dalej wiersze moralizujące, poemaciki o Jezusie i Maryi, nadto „Rozmaite pieśni duohowne". W „Skardze miasta Hierozolimy¹ i „Modlitwie przeciwko Turkom" występuje pragnienie wyzwolenia chrześcian od bisurmanów. W „pieśniach żartobliwo-satyrycz-nych": „Karnawał i post" i „Spowiedź zakonnic", obok tonu żartobliwego znajdujemy mnisze poglądy. Trzy „prykazanja" są misteryami, tłóma-czonemi z włoskiego. Rówieśnicy Marulicza: Hieronim Papalicz, Jero Martinczycz, Mikołaj Matulicz i Franciszek Boźyczewicz pisali wiersze miłosne, listy poetyckie, panegiryki, oraz pieśni nabożne w narzeczu czakawskiem. — Hannibal Lucicz z wyspy Hwaru (1480—1525) był autorem najstarszego dramatu świeckiego w Dalmacyi p. t. „Robinja"

(branka). W Dubrowniku pierwszymi poetami chorwackimi byli: Szyszko (Zygmunt) Menczeticz-Wlacho-wicz (1457—1501); Jerzy Darżycz (1460—1516) i Maryn Krysticzewicz (ur. ok. 1460), wszyscy trzej lirycy erotyczni, pełni uczucia i wdzięku, przypominający podobnych poetów włoskich. W Dubrowniku kwitnęła odtąd poezya narodowa, wydając cały szereg znakomitych przedstawicieli muzy chorwackiej. Mikołaj Wetranicz-Czawczycz (1482—1576), benedyktyn dubrownicki, przełożył „Hekubę" Eurypidesa i napisał trzy misterya p. t. „Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa", „Czysta Zuzanna" i „Ofiara Abrahama". Z podeszłych już lat poety pochodzą dwa poemata opisowe „Putnik" (wędrowiec) i „Remeta" (pustelnik), pełne pięknych obrazów przyrody. W wierszu do „Italii" Wetranicz życzy jej powrotu wolności i doradza, aby poddała się jednemu władzcy.—Piotr Hektorewicz (1486—

1572) z wyspy Hwaru w poemacie opisowym „Ribanje i ribarsko prigovaranje“ (Rybołówstwo i rozmowy rybackie) daje obrazek z życia ludowego, w który wplótł dwie pieśni ludowe. W pieśniach miłosnych Hektorewicza znajdujemy niemało wdzięku i uczucia, a jego listy poetyckie rzucają światło na ówczesne stosunki literackie. — Mikołaj Dimitrowicz (ur. na początku w. XVI,—f ok. 1553), był kupcem dubrownickim, pisywał pieśni miłosne, które zaginęły; dochowały się tylko pieśni religijne, pisane bez wysokiego polotu, ale jasno i przejrzyście, oraz pełne humoru cztery listy wierszowane do poety Naljeszkowicza. — Stefan Guczeticz (ok.

1495 — 1525), młody szlachcic dubrownicki, wsławił się oryginalnym poemacikiem miłosnym „Der-viśiada", który bolesnym sarkazmem i skargami na nieuznaną miłość przypomina czasy romantyzmu i bajronizmu. — Andrzej Czubranowicz (ok. 1500—1550), złotnik dubrownicki, stworzył śliczny poemacik „Jedjubka" (Cyganka), odznaczający się doskonałością formy, lekkością i wdziękiem wiersza, wytwornością języka i głębią uczucia. „Jedjubka" miała w Dubrowniku takie powodzenie, iż naśladowania jej posypały się jak z rogu obfitości.—Świeżością i wdziękiem dorównywa Czubranowieżowi w swej „Jedjubce" Sabo Miszeticz Bobaljewicz, szlachcic dubrownicki (1530—1586). Jego wiersze miłósne mają w sobie odbicie uczuć posępnych, żałosnych, nastrojonych na nutę, która późniejszy bajronizm przypomina. W listach poetyckich poeta narzeka na swój smutny stan, w który go wtrąciło kalectwo zupełnej głuchoty. Bobaljewicz odznaczył się głównie w nader cenionych poezyach włoskich, które wyszły po śmierci poety p. t.: „Rime amo-rose e pastorali e satire del magnifico Savino de Bobali, sordo gentiluomo Raguseo" (Wenecya 1589). Płodnym poetą był mieszczanin dubrownicki, Mikołaj Naljeszkowicz (1510 — 1587). Pisał on poezye pobożne i miłosne, jedne i drugie nie odznaczające się niczem szczególniejszem. Wiele zato świeżości i wdzięku mają jego „pieśni maskaradowe". Najlepszemi są trzy komedye, grube odbicie grzechów domowego życia Dubrowniczan, malujące sceny z bezpośredniej snadź obserwacyi z niesłychanie szorstkim naturalizmem. W czterech sztukach pasterskich Naljeszkowicz splata i miesza żywioły mitologiczne z miej-scowo-narodowemi. Kilkadziesiąt listów wierszowanych poety rzuca światło na serdeczne stosunki, które owoczesnych literatów pomiędzy sobą łączyły. Marin Dr życz (1520—1580), szlachcic dubrownicki, jest najlepszym komedyopisarzem owoczesnym. Ze spuścizny jego piśmieniczej ocalała pewna ilość „pieśni rozmaitych", głównie miłosnych, oraz dwanaście sztuk dramatycznych, misteryów („prikazanja"), sztuk pasterskich i komedyj. W sztukach pasterskich, obok figur biblijnych i mitologicznych, poeta wprowadza wieśniaków narodowych. W ośmiu ko-medyach Drżycz objawia niepospolity talent, umiejętność chwytania komizmu z życia. Najlepszemi są: „Novela od Stanca", oraz „Dundo Maroje"; „Skąpiec" jest przesadzeniem na grunt dubrownicki „Aulularyi" Plauta. Z innych komedyj dochowały się tylko szczątki.—Dinko Ranjina (1536— 1587), szlachcic dubrownicki, obrany byłknezem, t. j. naczelnikiem rzeczypospolitej dubrownickiej. W pieśniach lirycznych Ranjiny znać wpływ antyczny, ale w sielankach arkadyjskośó starogrecka splata się z romantyką owoczesną. — Dinko Zlataricz (1566 — 1610), jeden z najuczeń-szych mężów wówczas żyjących, był wielbicielem słynnej z urody i wykształcenia Flory Cuceryczówny, do której wystosował wiele ze swych gorących wierszy miłosnych; przekładał także Tassa, Sofokle-sa, oraz Owidyusza. — Jerzy Barakowicz (1548 —1628), kapłan w Zadrze, jest autorem wielkiego poematu „Vila Sio winka", opiewającego w 13 pieśniach sławę miasta rodzinnego Zadru (Żary), oraz Szybeniku i okolic; wiersz gładki, jędrny, nadto mnóstwo szczegółów dziejowych, nadają wielką wartość poematowi. Okrom tego, Barakowicz napisał poemat „Jarula" i „Draga, pasterka rabska". — Inny obywatel zadarski, Bernard Karnaruticz (1553 — 1600 r.), w poemacie „Wzięcie miasta Sigetu" pragnął uwiecznić bohaterską śmierć Mikołaja Zrinj-

skiego (Zrynyi,'Zryński).--Najznakomitszym poetą du- moticzów wyszli także poeci: Jerzy Palmoticz, brownickim był Jan Gundulicz (1586 —1638), syn brat Juniusza, oraz Jaketa (Jakób) Palmoticz-Dio-znakomitej rodziny, sam odegrał ważną rolę polityczną norycz (f 1680), autor dramatu „Eneasz" i eposu i siedmkroć piastował godność kneza rzeczy pospolitej, w 20 pieśniach „Dubrownik odnowiony", który na-Jego przekład „Jerozolimy wyzwolonej", ofiarowany pisał po odbudowaniu miasta, zniszczonego r. 1667 Zygmuntowi III kr. poi., zaginął.—Zaginęło także przez straszliwe trzęsienie ziemi.—Do najlepszych sześć sztuk dramatycznych, z dwóch tylko pozostały poetów dubrownickich zaliczyć można jeszcze: Ja-urywki, zachowały się jednak trzy, między niemi na Bunicza - Wucziczewycza (f 1658). Napisał on oryginalna komedya pasterska „Dubrawka". Z utwo- piękny i wielce ceniony poemat „Magdalena poku-rów okolicznościowych doszły do nas tylko dwa: tnica", „Pieśń o mękach Jezusowych", kilkanaście „Na śmierć Maryi Kolandrycy" i „Pieśń weselna pieśni religijnych, oraz przeszło 60 pieśni miło-cześć Ferdynanda II, księcia Toskańskiego.“— snych. — Szlachcic z wyspy Korczuli, Piotr Kana-Do rodzaju religijnego należą: przekład wierszowa- welicz (f ok. 1700), pisał pieśni religijne, powa-ny „Siedmiu psalmów pokutnych* i „Łzy syna żne i żartobliwe, epigramata i satyry, które mu marnotrawnego", wielce przez Słowian południo- narobiły wrogów. Przełożył na chorwacki „Pastor wych cenione. — Nad tern wszystkiem góruje nie- fido" Guarigniego i utworzył misteryum „Męka Pa-śmiertelna epopeja „Osman", arcy-dzieło poezyi na naszego Jezusa Chrystusa." Treści religijnej dubrownickiej, osnute na wypadkach po wojnie cho- są: „Żywot Tobiasza", oraz epos w 24 pieśniach cimskiej i zakończone haniebną śmiercią tyrańskie- „Święty Jan, biskup trogirski, i król Koloman”. go sułtana. Aczkolwiek Osman jest bohaterem epo- Z dziejów dubrownickich są dwa poemata; „Du-su, poeta cały hołd swój i cześć składa bohaterom brownik w trzęsieniu ziemi" i „Dubrownik wyzwo-wojny chocimskiej, zwłaszcza królewiczowi Włady- lony od haraczu”.—Pełnemi siły i zapału są dwie sławowi, synowi Zygmunta III. W epopei Gundu- pieśni na cześć Jana Sobieskiego, obrońcy Wie-licza przebijają wpływy Homera, Wergilego, Tassa dnia; z tych jedna pozostaje dotąd w rękopiśmie. i Aryosta, jednakże jest w niej dosyć oryginalno- Odsiecz Wiednia opiewał także Piotr Bogaszyno-ści, oraz gorącego uczucia słowiańskiego, pra- wicz, notaryusz z cyrulika, w poemacie więcej gło-gnącego wyzwolenia braci, którzy jęczeli pod jarz- śnym niż udatnym „Oblężenie miasta Wiednia przez mem niewiernych, i obracającego błagalne oczy Kara-Mehmeda i Kara-Mustafę". — Szlachcic z wy-ku możniejszym bohaterskim pobratymcom. Wiersz spy Bracza, Jan Iwaniszewicz (1608—1665), w zbio-ośmiozgłoskowy, w czterowierszowych zwrotkach, rze „Bukiet z rozmaitych kwiatów* dał bardzo nadaje poematowi ton liryczny, zniewalający do ładne poezye religijne i moralizujące. Przeciwko je-zwięzłej treściwości w opisach. W poemacie brak go pessymizmowi względem kobiet powstał, jako ich pieśni XIV i XV, których Gundulicz prawdopodo- obrońca, z energiczną repliką Jakób Armoluszycz bnie nie napisał. Przerwę tę wypełnili Piotr Sor- (Hermolaus) z Szibenika. Obrona ta p. t. „Sława koczewicz i Maryn Zlatarycz, ale obu ich próby wy- niewieścia", wynosi niewiasty a chłoszcze męż-dały się nieodpowiedniemi, przeto w nowszych cza- czyzn. — Ogromny poemat „Powieść ewangeliczna sach napisał je Jan Maźuranicz, zgodnie z duchem o bogatym lecz nieszczęśliwym biesiadniku i ubo-Guudulicza i prawdą dziejową. — Wielką sławą gim ale poczciwym Łazarzu", lichy treścią, ale cia-cieszył się krewniak Gundulicza, Juniusz Palmoticz, kawy pod względem lingwistycznym, napisał w sta-(1006—1657), obdarzony ogromną zdolnością poe- rości lat uczony Hieronim Karanin ze Spletu(1640 tycką, łatwością wierszowania, dochodzącą do ta- —1714), a inny mieszkaniec tego miasta, kanonik lentu improwizatorskiego, pisarz nadzwyczajnej, zdu- Jan Drażycz—póemat w 10 pieśniach „Piękność du-miewającej płodności. Głównie pisał utwory dra- szy“, oprócz wielu innych wierszy, po większej matyczne dla towarzystwa młodzieży szlacheckiej części religijnych. — Błażej Sąuadri z wyspy Ko-w Dubrowniku, które dawało przedstawienia arna- loczepu uchodził za humorystę, ale dzieł jego torskie. Temata brał, albo z autorów starożytnych, w tym rodzaju nie znamy. — Władysław Mencze-albo z Aryosta i Tassa. Samodzielnie opracował ticz, szlachcic dubrownicki (f 1666), odznaczył się podania greckie w „Ipsipile" i w „Achillesie". — niepospolitym talentem w „Trąbie słowiańskiej", W oryginalnie pomyślanych dramatach „Pawlimir", opiewającej Jerzego Zryńskiego, oraz w dwóch „Captisława" i „Bisernica" przedstawił na scenie wdzięcznych idyllach, w których słowa namiętności epizody, niby to z mitycznych dziejów Dubrownika, i czułości przypominają Czubranowicza i Bobalje-ale właściwie wymyślone przez siebie przygody wieża. — W wieku XVII przyczynili się do rozwo-nigdy nie istniejących królów i książąt słowiań- ju dramatu dubrownickiego Paskwal Primoewicz, skich. Palmoticz utworzył wiele pieśni lirycznych, Puczycz-Soltanicz i Jan Guczeticz. — Za przykła-najwięcej pod wrażeniem chwili. Głęboko pobożny, dem Włoch, gdzie pod wpływem modnej przesady napisał mnóstwo pieśni religijnych i ułożył wielki stylowej (marynizmul) nastało skażenie dobrego poemat w 24 pieśniach „Kristiada", opiewający smaku, literatura dalmacko - dubrownicka w końcu mękę Zbawiciela. Za podstawę wziął „Christiadę" w. XVII weszła w okres upadku. Świetny wyjątek Vidy, pisaną po łacinie, ale przedmiot obrobił sa- przedstawia Ignacy Gjorgjicz (Dżordżycz, 1675 — modzielnie w wierszach formy „Osmana", gładkich, 1737) szlachcic dubrownicki, jezuita, a potem be-płynnych, pełnych wdzięku i ognia religijnego, nedyktyn. W młodości pisał pieśni miłośne i wier-W „Śpiewach o św-ej Katarzynie z Sieny" opie- sze satyryczne, jedne i drugie niepospolitej wartował ascetyczne zapały świętej. — Z rodziny Pal- ści. Potem tworzył pieśni religijne, przełożył wier

na

wnywającym najlepszym mistrzom dubrownickim. Piękne są jego wiersze liryczne, listy poetyckie, satyry, a nadto przekłady z Horacego, Propercyu-sza, Katullusa, Marcyalisa, Plauta; mniej udatna ko-medya oryginalna „Vjera nenadana". odrębne stanowisko zajmuje Andrzej Kaczicz-Mio-szicz (1690—1760), syn rodu książęcego z Pomorza dalmackiego, franciszkanin, pisarz teologiczny, który w „Korabljicy" dał zbiór opowiadań ze Starego i Nowego Testamentu. Jego „Razgoyor ugo-dni naroda slovinskoga“ stanowi nader popularny pieśnioksiąg historyczny południowo-słowiański, pisany formą epiki ludowej, i obejmuje rapsody z dziejów chorwackich i serbskich, pieśni o królach chorw., serb., o bohaterach późniejszych czasów aż do Maryi Teresy, między innemi—pieśń o oblężeniu Wiednia. W Dalmacyi i Dubrowniku w języku narodowym pisano niemal wyłącznie poezye, do rzeczy naukowych służyły języki łaciński i włoski. Niepodobieństwem byłoby wyliczać mnóstwo uczonych, z których niejeden poza granicami kraju zyskał ję filozoficzną przedstawił w dziele „Theoria philoso- sobie, podobnie jak Roger Boszkowicz, głośne imię. phiae naturalis*; w niem za podstawę zjawisk przyro- Pierwszą próbę historyi Słowian dał Maurycy Orbin dzonych przyjmuje przyciąganie się i odpychanie czą- (f 1614 w Dubrowniku), opat benedyktyński. Jego stek ciał. W 1762Boszkowicz bawił w Polsce i podróż „Storia sul regno degli Slavi“, miała niemały rozgłos, swą opisał po francusku w „Journal d'un voyage ku czemu się przyczyniło pomieszczenie jej na indeksie de Constantinople en Pologne*. Między utworami jego za pochwały, oddawane mężom słowiańskim bez róź-poetyckiemi, pisane mi po łacinie, znajdujemy „Apoteozę* Stanisława Leszczyńskiego, oraz większy poemat dydaktyczny „De Solis ac Lunae defeeti-bus*. Boszkowicz pisał także i wiersze po chor-wacku, lecz te zaginęły, oprócz jednego: „na cześć poczęcia Najśw, Panny Maryi*.—Okrom Anny Bosz-kowiczówny, córki Mikołaja, autorki wielu poezyj religijnych i moralnych, widzimy w wym wieku jeszcze dwie poetki w Dubrowniku; były to: Marya Dimitrycz - Bettera (zm. 1764), autorka pięknego wiersza „Płacz nad Jerozolimą*, i Lukrecya z Bo-gaszynowiczów Budmani (zm. 1800), która wierszami opisywała sceny z życia świętych, np. „Żywot św. Tobiasza". Brak inwencyi poeci dubrowniccy z wieku XVIII wynagradzają lekkością i gładkością wiersza. Pod tym względem odznaczył się Józef Betondicz (zm. 1764), tłómacz „Heroid* Owi-dyusza, wierszy Horacego i Wergila, oraz hymnów kościelnych, a nadto autor idylli „Rozmowa paste-rzów*.

szem „Psałterz słowiański*, oraz napisał poemat w 8 pieśniach, nader wysoko stawiany „Westchnienia Magdaleny*. Oprócz wierszy chorwackich, pisywał także łacińskie i włoskie. Z prozy jego wielce cenionym jest „Żywot bł. Benedykta"; nadto oddawał się studyom teologicznym i archeologicznym, o czem świadczy dzieło; „Rerum illyricarum seu Illyrici historia*. — Antoni Gledjewicz, mieszczanin dubrownicki (1659—1728), prześladowany był za swoje wyuzdane erotyki i satyry, któremi szarpał rozmaite osoby. Okrom tych wierszy, a znacznej części ich nie można było ogłosić drukiem, Gledjewicz napisał wiele sztuk dramatycznych, ale z nich dochowało się tylko sześć. W tymże wieku zasłynęła rodzina Boszkowiczów, której ojciec, Mikołaj, przesiedlił się z Hercegowiny do Dubrownika. Najsłynniejszym z tej rodziny był Roger Józef Boszko w i cz (1711—1787 r.), jezuita, zuakomity i słynny w Europie matematyk, astronom i filozof. Był on autorem 80 z górą dzieł specyalnych, pisanych po łacinie, francusku i włosku. Teoryę swo-

Całkiem

nicy wyznania. O wiele wyżej od niego, a zarazem od wszystkich poprzedników i następców swoich, stoi Jan Lucie z (Lucius) z Trogiru, historyk z wieku XVII, zwany „ojcem historyi ojczystej*. Oprócz dziejów miasta Trogiru, napisał znakomite dzieło o historyi całej Chorwacyi i Dalmacyi, odznaczające się gruntownością i niepospolitym krytycyzmem. Zostało ono napisane po łacinie p. t. „De regno Dalmatiae et Croatiae* (Amsterdam 1666). Obfitość materyału do dziejów i literatury dalmacko-dubrow-nickiej znajdujemy w dziełach uczonego Włocha, Franciszka Maryi Appendiniego (1768 — 1835), prefekta gimnazyum pijarów w Dubrowniku, zwłaszcza w jego „Notizie storicho-critiche sulle antichi-ta, storia e letteratura dei Ragusei".—We właściwej Chorwacyi słabe zaczątki piśmiennictwa zjawiają się w wieku XV; są to jednak poezye w języku łacińskim, którego używała szlachta, jako języka urzędowego w ziemiach korony św. Stefana. W pracach tych pomagał mu jego brat, Da- ■ Z poetów łacińskich największą sławę pozyskał Jan mian Betondicz.—Jan So rkocze wicz(1706—1771), * Czesmiczki, zwany Janus Pannonius (1434— znakomity prawnik i działacz polityczny, tłómacz ' 1472), biskup w Pięciu Kościołach. Pozostały po nim, „Ducha praw* Monteskiusza na język włoski, na < odznaczające siłą, wdziękiem i pięknością języka, chorwacki przekładał różne dramata duchowne—je- panegiryki, elegie i epigramata, po wielokroć wy-zuitów Spinoli i Ptolemea, świeckie Metastasia,

Maffeiego, kilka komedyj Moliera i Goldoniego, a nadto pisał mniejsze wiersze oryginalne.—Moliera przekładał również Maryn Tudisi. Do rzędu tłó-maczów należy także prawnik Łukasz Michał Bunicz (zm. 1778). Wszystkich tych poetów, z wyjątkiem Gjorgicza, przewyższył Marek Bruóre-Deriveaux, zwany Bruerowiczem (1774—1823). Urodzony we Francyi, dzieckiem przybył wraz z ojcem swoim,

posłem francuskim, do Dubrownika i tak przejął : chowiecki (1533—1589), znany i u nas jako poseł się duchem chorwackim, iż pisał językiem, doró- ] cesarza Ferdynanda I, biskup pięcio-kościelski, po

dawane: między innemi epigramata jego drukował

H. Wietor w Krakowie 1518. Stefan Brodarycz (Brodericus, 1480—1589), dyplomata Ludwika Jagiellończyka i Jana Zapolskiego, mieszkał czas jakiś w Polsce i tu, u H. Wietora, drukował 1527 opis bitwy pod Mohaczem „De conflictu Hungaro-rum cum Turcis ad Mohacz*. Okrom tego pisał geografię Węgier, listy i pieśni łacińskie.—Autorem teologicznym łacińskim był Andrzej Dudzicz Ore-

Emcyk. Powti. Uuttr T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

108

tem protestant, a także Jerzy Utieszenowicz-Marti-nuszewicz (Martinuzzi), paulin, wszechwładny ua dworze Jana Zapolskiego, autor listów łacińskich i książeczki o sądach bożych. Paweł Skalic z (1534—

„Gartlicz⁴; wydobyto go z archiwum tajnego w Wiedniu i już w naszych czasach ogłoszono drukiem. Bohaterska siostra Frankopana i małżonka Zrinjskiego, Anna Katarzyna Zrinjska (1625 — 1672) jest autorką pięknej książki do nabożeństwa „Putni to-warusz*. Z Chorwacyi pochodzi znany Jerzy Kryżanicz (ob.), protoplasta panslawistów, ale działalność jego należy do literatury russkiej czasów cara Aleksego. Paweł Ritter-Witezowioz (1650 — 1713) z Senja, pragnąc uczynić z Zagrzebia ognisko życia literackiego, pisał po kajkawsku w wielu przedmiotach. Najważniejszem dziełem jego jest nader cenna „Kronika⁴, ułożona ua podstawie „Kroniki* Wramca, pełna ducha patryotycznego. Wi-

1575), mieszczanin zagrzebski, tytułujący się sa-mozwańczo hrabią i markizem, pierwszy minister pruski (księcia Alberta), znany dobrze i u nas, był , autorem wielu dzieł łacińskich i niemieckich; między innemi napisał rozprawę o Antychryście i sądzie ostatecznym, oraz znakomitą na swe czasy próbę encyklopedyi powszechnej „Encyclopaediae, seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam profana-rum Epistemonu (Bazylea 1559). Krzewiciele protestantyzmu dali podnietę do uprawiania języka 1 chorwackiego. Byli to głównie Stefan Konzul z Istryi tezowicz pisał jeszcze poezye łacińskie i chorwac-(1521 fok. 1580), Antoni Dalmatin, Paweł Wer- kie, lubo zdolności poetyckie jego były niewielkie; gar, biskup koparski (Capo dTstria). Konzul i Dal- za łacińskie otrzymał od Leopolda I tytuł „poeta matin tłómaczyli na chorwacki książki protestan- laureatus*, chorwackie mają w sobie wiele gorącej ckie, które drukowano w Tubindze, kosztem szlach- miłości ojczyzny. W 1695 wydał pierwszy kalen-cica styryjskiego Jana Ungnada. Inne książki pro- darz chorwacki.—W w. XVIII literaturę kajkawsko-testanckie po chorwacku drukowano w Międzymu- chorwacką uprawiali, z małem przecież powodzeniem, rzu, staraniem Jerzego Zrinjskiego. Stamtąd wy- księża, autorowie książek popularno-naukowych, szły katechizm Michała Buczycza i przekład „Ko* kazań, żywotów świętych, jak Sotner, Bedekowicz, deksu praw węgierskich* Werbeczego, obie książki Planticz i in.—Adam Baltazar Krczelicz (zm. 1780), w narzeczu kajkawskiem. Taka działalność protestan- kanonik zagrzebski, pisał po kajkawsku „Żywot tów pobudziła i katolików do pisania po chorwacku błog. Augustyna Gazoti*, oraz mowy pogrzebowe, temże narzeczem i Antoni Wramec napisał kilka a po łacinie „Notitiae praeliminares*, dzieło histo-książek religijnych katolickich, oraz „Krótką kroni- ryczne, poświęcone Maryi Teresie, dowodzące praw kę w języku słoweńskim” (Lubiana 1578). W tym korony węgierskiej do Chorwacyi, Sławonii i Dal-czasie powstała literatura kajkawska, która trwa- macyi, a okrom tego inne dzieła historyczne.— ła aż do 1836 i głównie wydawała dzieła religij- Józef Mikoci (zm. 1800) badał samodzielnie począt-ne katolickie. Pisali mianowicie takie książki: Miko- ki dziejów chorwackich. — Bardzo płodnym pisa-łaj Krajaczewicz (Sartorius 1582—1640), Piotr Pe- rzem kajkawskim był Tomasz Miklouszycz (1767— treticz (zm. 1667) i Jerzy Habdelicz, jezuita (1609—    1835), ksiądz katolicki, gorliwy pracownik, starają-

1678); ten ostatni wydał także słownik kajkawsko- cy się budzić w ludzie zamiłowanie do czytania za łaciński. Pod względem słownikarskim Habdeli- pomocą książek nauczających i zajmujących. Pisał cza wyprzedził paulin, Jerzy Belostenee Orłowicz on modlitewniki, katechizm, kazania, kalendarz (1595—1675), autor słownika cłiorwackiego p. t. stuletni, dzieła historyczne, komedye, nowelę dzie-„Gazophilacium*. Nad dziejami ojczystemi, głów- jową o Mikołaju Zrinjskim, nawet podręczuik lenie ze stanowiska kościelnego, pracowali: Mikołaj karski domowy. — Podobnież pracował paulin Bre-Stepanicz Selnicki, Paweł Jagusticz, Rafał Lewa- zowaczki (1754 — 1805), autor wesołych wierszy, kowicz, Piotr Petreticz i inni. Najwyżej z nich powiastek, komedyi „Święty Aleksy⁴ i wielce po-stanął kanonik zagrzebski, Jerzy baron Ra tkaj, pularnej „Mateusz Grabanczyasz, żak*.—Mateusz (1612 — 1665) autor dzieła „Memoria regum et Jandrycz (zm. 1828) był autorem komedyi „Ljubo-bonorum regnorum Dalmatiae, Croatiae et Slavo- mirowicz⁴, Dominik Jnbrih wypracował kilka do-niae⁴, ożywionego gorącą miłością ojczyzny, za co bryeh książek prawnych. — Za pisarza klasycznej nie uniknął prześladowania. Krewniak historyka, kajkawszczyzny poczytują Jakóba Lowrenczycza Jan baron Ratkaj (1640—1681), jezuita, misyonarz (ur. około 1780), autora różnych komedyi i powia-w Meksyku, pozostawił dwie relacye z wędrówki stek. Wystąpienie Gaja położyło kres literaturze misyonarskiej po tym kraju. W języku ojczystym kajkawskiej.—W Sławonii, wyzwolonej przez pokój pisano jeszcze słabe wiersze religijne w narzeczu Karłowicki z pod jarzma tureckiego, ruch lite-kajkawskiem. Między tymi pisarzami zasługuję na racki rozpoczęli poeci religijni: Antoni Kaniżlicz uwagę Jan Tomasz Marnowicz, biskup w Bośnii, (1700—1777), autor poematu o świętej Rozalii Pa-autor poematu „Żywot Magdaleny Budryszyczówny⁴ normitańskiej, Wit Doszen i Józef Wlaszycz. Naj-i dramatu „Osmanczica“, który ma ten sam przed- popularniejszym autorem slawońskim był Mateusz miot, co „Osmanu Gundulicza, ale bardziej trzyma Antoni Relkowicz (1748—1798). Jako oficer w woj-się prawdy dziejowej. Więcej od innych cenieni są | sku Maryi Teresy, dostał się do niewoli pruskiej sławni męczennicy narodowi: Piotr Zrinjski i Frań- ¹ i przyjrzał się gospodarstwu niemieckiemu, które po-ciszek Frankopan. Zrinjski (1621—1671) przero- j równał z zaniedbaniem w kraju ojczystym. Aby bił epos swego brata, Mikołaja, napisany po ma- pobudzić Slawońców do lepszego żywota, odmalo-diarsku, „Syrena morza Adryatyckiego“, mający wał wierszem wady ludu w swym „Satyrze⁴, któ-za przedmiot głównie oblężenie Sigetu. Po Frań- ry był wielce czytany. Inne jego prace prozaicz-kopanie pozostał rękopism poezyj lirycznych p. t. ne, bajki z Ezopa, Pilpaja, nauki moralne tegoż,

anegdoty i krótkie powiastki, miały także na celu oddziaływanie na upadłych głęboko Slawońców.— Dla dobra ludu także brat Mateusza, Józef Stefan Relkowicz, napisał łatwo dającym się czytać wierszem „Kućnik“ (książkę gospodarską). Franciszkanin Jan Welikanowicz między innemi przekładał z włoskiego dramata religijne. Słabo tlało światełko literatury ojczystej, gdy prądy z końca XVIII st. wpływały silnie na Ch-ów, wynaradawiając intelligencyę. Niemczyzna i madiaryzm działały na szlachtę i mieszczaństwo w Chorwacyi i Sławonii, na Pograniczu Woj 9kowem oficerowie Niemcy wszczepiali befelami i szkołami germanizm w prostego graniczara, na Pomorzu i w Dalmacyi wszystko, prócz ludu, lgnęło do włoszczyzny. Pojedyń-czy mężowie, opłakując upadek narodowości, usiłowali ratować szczątki ducha ojczystego. Takim mężem był biskup zagrzebski, Maksymiljan Werho-wac(1752—1828). Cele narodowe miało stowarzyszenie młodzieży w Wiedniu 1818, w którem znajdował się gorący patryota, Jerzy Szporer. W r. 1814 otrzymał on pozwolenie wydawania gazety chorwackiej; ale w kraju była tak straszliwa martwota, iż do wydawnictwa nie przyszło. W Gradcu istniało potem stowarzyszenie młodzieży z Dalmacyi, Ch-yi i Serbii; członkami tego klubu byli: Gaj, Demeter i Kurelac. Pretensye Madiarów do zjednoczenia narodowego i językowego wywołały w Ch-yi reakcyę, która obudziła naród Ch-i z uśpienia. Ruch ten rozpoczął się ok. 1830. Wtedy Józef Kuszewicz wydał książkę: „Jura municipalia", broniącą praw Ch-yi, a młody J. Derkos w odzie łacińskiej kazał płakać wili chorwackiej nad śpiącemi dziećmi swemi. Wykład języka ojczystego w akademii prawniczej w Zagrzebiu rozpoczął 1832 Mateusz Smodek.—Wtedy-to wystąpił energiczny działacz, istotny odrodziciel narodu, dr. Ludwik Gaj (1809—1872). Gaj w r. 1834 rozpoczął wydawać w narzeczu kajkawskiem gazetę „Novine Horvatzke" z dodatkiem literackim „Da-nica" (Jutrzenka). Niebawem zreformował pisownię na sposób czeski, a w r. 1836 przyjął za język literacki—narzecze sztokawskie i w niem rozpoczął wydawnictwo gazety „Ilirske narodne novi-ne“ z dodatkiem „Dauica ilirskau. Oparłszy się na śmiałem, lubo fałszywem przypuszczeniu, jakoby starożytni Illirowie byli Słowianami, pod chorągwią „illiryzmu" pragnął skupić ńietylko mieszkańców rozbitych ziem chorwackich, ale jeszcze Słoweńców, Serbów i Bułgarów, Hasło to zgromadziło i zjednoczyło bardzo wielu patryotów, nie-tylko z Chorwacyi i Sławonii, ale i z Dalmacyi, a nawet z Bośnii; Słoweńcy jednak zachowali się względem „illiryzmu" obojętnie, a Serbowie wprost wrogo, z czasem żądając, aby ich imię narodowe stało się symbolem jedności Słowian południowych. Sam Gaj stworzył hymn patryotyczny „Joś Hrvat-ska nij’ propala," ale pisał mało, najczęściej rzeczy polemiczne; działalność jego była przeważnie wydawniczą i agitatorską. Inny hymn narodowy „Liepa naśa domowina“ utworzył Antoni Mihanowicz (1796—1861). Pod sztandarem Gaja stanęli mężowie, którzy założyli tak zw. „koło ilirskie", a przedew-szystkiem Janko hr. Dr aszkowicz (1776—1856), b. pułkownik austryacki, który ideę patryotyczną długie lata nosił w duszy, o czem świadczą jego pieśni chorwackie, pisane jeszcze przed r. 1835, rozprawa „Dissertacya" dla posłów na sejm węgierski (1832), oraz obrona praw Chorwacyi na tymże sejmie. Do zniemczonych niewiast napisał gorącą odezwę „Ein Wort an Illyriens hochherzige Toch-ter" (1838). — Wiekosław Babukicz (1812—1875), bronił „iliryzmu" dowodami lingwistycznemi i pracował nad gramatyką chorwacką. — Pierwsze poe-zye w „Danicy", budzące naród, pisał Dragutin Rakowac (1813 — 1854), poeta i pisarz ludowy w rzeczach gospodarskich, dalej Paweł Stoos (f 1861), którego ogniste wiersze i mowy popierały energicznie ideę Gaja. Z większych jego poematów godny jest uwagi „Sokół chorwacki i matka słowiańska” w 12 pieśniach. Drugim poetą tej doby był Ludwik Farkasz, który przez poczucie słowiańsko-ści przybrał nazwisko Wukotinowicz (1813—1893). Jeszcze przed 1835 pisał on poezye i dramata po kajkawsku, potem już używał sztokawszczyzny. Poezye, nowele i dramata jego mają wiele gorącego patryotyzmu. Ostatnie lata Wukotinowicz poświęcił naukom przyrodniczym, zwłaszcza botanice. —Poetów tych przeszedł talentem Stańko Wraz (1810—1851), Słoweniec rodem, z początku wierszujący po słoweńsku. Pod wpływem idei Gaja Wraz r. 1835 przybył do Zagrzebia, zaczął pisać wiersze do „Danicy* po chorwacku i stał się wkrótce pierwszym poetą „ilirskim“. Rakowac, Wukotinowicz i Wraz założyli czasopismo „Kolo", które pomieściło wiele utworów poetyckich oryginalnych i tłómaczonych, między innemi przekład „Dziadów".—Jan Mażuranicz (1813 —1890), późniejszy ban chorwacki, przez czas jakiś uchodził za pierwszego poetę chorwackiego. Z wielkiem mistrzow-stwem uzupełnił „Osmanau Gundulicza (ob.). Jego „Śmierć Smail-agi Czengicza“, napisana w duchu epiki ludowej, zjednała mu wybitne stanowisko między poetami narodowymi. W r. 1848 w broszurze „Chorwaci Madiarom“ wyłożył cały program narodowców.—Brat Jana, Antoni Mażuranicz (1805— 1888) należał do rzędu najpoważniejszych pracowników filologicznych. Liczący się do lepszych poetów iliryzmu Mirko Bogowicz (1816 — 1893), pisywał wiersze liryczne, nowelle historyczne, oraz dramata: „Frankopanu, „Stefan, ostatni król bośniacki" i „Mateusz Gubec“. —Ognjosław Utieszenowicz Ostroźyński(1813—1890) zebrał swoje wiersze p. t. „Vila Ostroźinska"; nadto przełożył na chorwacki „Słowo o pułku Igora“ i napisał po niemiecku wyborne dzieło o zadrudze „Hauskommunionen der Siidslaven“ i „Militargren-ze”.—Mato Topalowicz (f 1861 r.), pierwszy ze Sla-wońców przystał do „koła ilirskiego". Poezye jego odznaczają się szczerem uczuciem narodowem, podobnież jak i wiersze innego Slawońca, Jerzego Tordinca (1813 — 1893), oraz Tomasza Błażka 1807—1846).—Jen Ternski (ur, 1819) był jednym z lepszych liryków „ilirskich“, pisywał wiersze miłosne („Kriesice"), satyryczne i nowelki (np. „Posio-stryma Polka").—Jako dramaturg cieszył się gło-śnem imieniem Dymitr Demeter (1811 —1872), z rodziny greckiej pochodzący, W „Próbach dra-

matycznych" ogłosił „Miłość i obowiązek" i „Zem- i lenników, lubo niejeden z tamecznych pisarzy, jak sta rodowa". „Teuta" wziętą została z historyi np. Kuzmanicz, opierał się nowej pisowni. Naj-staroźytnych lllirów, ale według owoczesnej teo- czynniejszym tutaj był Medo hr. Pucicz (po włosku ryi przerobionych na Słowian. W poemacie „Pole Pozza; 1821—1882). Początkowo pisał o rzeczach groiuickie" Demeter opiewał pobicie Mongołów słowiańskich po włosku i przełożył na ten ję-przez junaków chorwackich. Po kilku udatnych zyk „Rękopism królodworski*, dalej Gundulicza, oraz noweli ach powziął myśl ułatwić powstanie opery niektóre poezye Mickiewicza. Potem umieszczał po chorwackiej przez napisanie libret „Miłość i intry- pismach dalmackich wiele poezyj chorwackich, mię-ga“ i „Poryn“, do których muzykę napisał znako- dzy innemi przekłady z Zaleskiego „Duch od ste-mity kompozytor Lisiński. Stojąc na czele teatru pu“. Nadto wydał „Historyę Dubrownika". Ze w Zagrzebiu, Demeter pisał jeszcze niemało innych starszych Dalmatów owoczesnych zasługuje na uwa-utworów dramatycz., oraz tłómaczył z obcych języ- gę popularny pisarz dla ludu, Stefan Iwiczewicz. ków.—Kompozytor WatrosławLisiński, właściwie Antoni Kaznaczycz (1784—1874) pisywał wiersze Ignacy Fuchs (1819 — 1854), był bardzo utalento- okolicznościowe w duchu dawnych liryków dubro-wanym muzykiem, pełnym ognia i ducha słowiań- wnickich, po największej części w rodzaju saty-skiego, ale w swoim czasie nie został dostatecz- rycznym, rzadziej patryotycznym. Dobrym poetą nie ocenionym; nie wystawiono nawet jego „Pory- lirycznym był dr. August Kaznaczycz (1817—1883), na* na scenie, pomimo wielkiego powodzenia pierw- który zaczął pisać w Dalmacyi w nowym duchu szej opery.—Antoni Nemczycz (1813—1859), był przed r. 1848. Wyżej od innych poetów dalmackich autorem wybornej komedyi „Kvas bez kruha iii stanął wielce wykształcony, skromny proboszcz varmegjenska restauracija", malującej doskonale za- wiejski, Antoni Kazali (1815—1894), autor poema-biegi przedwyborcze; okrom tego pozostawił wiele tów „Zlatka" (przedmiot wzięty z nowszej histo-drobnych poezyj i opis podróży po Włoszech.—Do ryi polskiej), „Grobnik", „Coso”, powieści „Sierota nader czynnych działaczy illiryzmu należał Jan Ku- lopudska" i in. Z kobiet należy wymienić Ankę kuljewicz-Sakcinski (1819—1889). Z początku po- Widowicz, której poematy w formie wiersza ludo-święcił się poezyi, pisał drobne liryki, częstokroć wego świadczą o gorącej miłości sprawy ojczystej z tendencyą polityczną, np. „Slavjanke“, powiastki i szlachetnym umyśle. Mateusz Ban (ur. 1818 i dramata, z których „Juran i Sofija, czyli Turcy w Dubrowniku) przechodził z obozu chorwackiego pod Siskiem" zrobił wrażenie jako jeden z pierw- do serbskiego, drukując już to literami łacińskiemi, szych dramatów narodowych. Pomiędzy nowel- już cyrylicą. Pierwotnie pisał po włosku (dramat lami jego jest bardzo charakterystyczna: „Dwaj „il Moscovita“), potem czas jakiś działał w Dal-Słowianie", przedstawiająca Polaka i Chorwata, macyi, wydając dobre czasopismo „Dubrownik”, Z czasem Kukuljewicz przeszedł na pole historycz- nareszcie przeniósł się do Serbii. Jego dramata ne i opracował ogromną ilość monografii z dzie- „Mejrima", „Urosz V“, „Car Lazar", „Marta po-jów literatury, sztuki i z historyi południowo-sło- sadnica", „Marija Kabogą", „Knez Nikola Zrinjski* wiańskiej, np. „O porażce Mongołów na polu gro- pomimo wad scenicznych należą do rzędu lepszych bnickiem*, „Pierwsi koronowani władzcy Bulga- utworów dramatycznych na południu słowiańskiem.— rów, Serbów i Chorwatów", „Chorwaci w wojnie Ruch ilirski znalazł odgłos i w B oś nii pomiędzy du-trzydziestoletniej “ i t. d. Nieocenionym jest dla chowieństwem katolickiem. Franciszek Jukicz wie-nauki jego „Słownik artystów południowo-słowiań- le pracował nad wykształceniem swego narodu, skich“, wydawnictwa: „Monumenta historica" i „Jura zbierał pieśni, podania, badał historyę. Ważniejsze regni Croatiae, Dalmatiae et Slavoniae“. Redagował jego prace są: „Bosanski prijatelj" i Geografia Archiwum historyi południowo - słowiańskiej, or- i historya Bośnii. Grzegorz Marticz (* 1822) opie-gan towarzystwa historycznego, którego był preze- wał w duchu i formie poezyi ludowej wypadki sem i duszą.—Dragutin Seljan dał próbę historyi z powstań bośniackich i hercegowińskich p. t. „Mści-literatury. „Początek, postęp i wartość litera- ciele"; nadto napisał poemat w tymże duchu „Obro-tury ilirskiej“ oraz „Geografię krajów ilirskich". na Belgradu r. 1456“ na cześć św. Jana Kapistra-Zkobiet, uczęstniczących w ruchu iii rski m możemy na, oraz spoił w jedną całość, wypełniwszy luki przytoczyć tylko jedną Dragojlę Jarnewicz (1814— i braki, rapsody ludowe o bitwie na Kosowem Po-1874), która pisała wcale udatne wierszyki i po- lu. W ślady Marticza poszedł inny Bośniak, b. pro-wiastki. Do ruchu ilirskiego przyłączył się Bogo- \ wincyał franciszkański, Marcin Nedicz, i opiewał sław Szulek, Słowak rodem. Szulek wydał kilka w podobnejże formie epizody z wojny serbsko-tu-rzeczy politycznych, broszurę „Co mają na celu reckiej. W taki sam sposób Piotr Bakula, fran-Ilirowie?", „Nasze prawa", „Ustawa chorwacka* ciszkanin z Hercegowiny, utworzył poemat „O woj-i inne, oraz wyborny „Słownik niemiecko-chorwacki". nie francuskiej i pruskiej 1870—71*. Między Ser-Z powołania jest on przyrodnikiem i napisał kilka bami idea iliryzmu zyskała tylko jednego zwolen-książek popularnych, jak np. „Chemia dla każdego", nika: Piotra Jowanowicza, redaktora „Baczkiej Wi-Znakomitym stylistą pomiędzy „ilirami" był Franc. li“, podpisującego się „Ilir z Baczki”; za to znalazła Kurelac (1811—1874), wyborny znawca języków wielu wrogów, a głównie TeodoraPawlowicza,któ-słowiańskich, etnograf i mówca; pisał mało, po większej ry prowadził z „Ilirami* namiętną polemikę. Prze-części o kwestyach językowych, w oryginalny spo- ciwników iliryzm miał także pomiędzy Kajkawca-sób łącząc powagę z jędrną humorystyką.—W Dal- mi. Ostatnim obrońcą Kajkawszczyzny był Ignacy macyi ruch ilirski znalazł prędko gorących zwo- Kry s ty ano wicz (* 1790), kanonik zagrzebski, nadzwyczaj pracowity pisarz religijno-moralny, którego działalność wobec przewagi sztokawszczyzny w urzędach, szkole i literaturze stała się po prostu anachronizmem. Iliryzm, pomimo zakazu urzędowego, doczekał się wypadków r. 1848, gdy uporczywy szowinizm madiarski zniewolił Chorwatów do pochwycenia za oręż w obronie domu Habsburgów.

„Kochanka Emin-agi"). Tomicz napisał także kilka komedyj, pełnych żywej charakterystyki („Pochwycony konkurent⁴⁴, „Nowy porządek", satyra na czasy bachowskie i in.), oraz dwie sztuki ludowe „Baron Trenk" i „Pasierb", obie z życia ludu w Sławonii. Tłómaczył prześlicznie z polskiego wiele rzeczy dramatycznych i powieściowych, między niemi „Hanię" Sienkiewicza. Do muzyki głośnego kompozytora Zajca (ur. 1834) napisał libretta „Lizinka" (przedmiot z Puszkina), „Twardowski" (z Kraszewskiego) i „Damy i huzary" (z Fredry). Brat jego, Aleksander Tomicz (f 1892), kapłan w b. Pograniczu, tłómaczył wiele rzeczy z polskiego. Małżonka Józefa Eugeniusza, Herminia z Preszer-nów Tomiczowa, dała się poznać w ostatnich czasach dwiema udatnemi pracami dramatycznemi: jednoaktówką „Bukiet" i dramatem „Błąd matki". Dr. Franciszek Markowicz (* 1845) rozpoczął od poezyj epicznych i poematu „Kohan i Vlasta“ na tle Słowiańszczyzny nadelbiańskiej; pisał także dramata „Benko Bot”, „Karol Durazzo", „Zwoni-mir" oraz kilka cennych rozpraw filozoficznych i estetycznych, między innemi ocenę estetyczną „Osmana" Gundulicza. Wcześnie zgasły Jan Deż-

Reakcya centralistyczno-biurokracyjna spadła nie-znośuem brzemieniem i na Cb-ę; germanizm chciał tamować rozwój rozbudzonej narodowości chorwackiej, ale stłumić go nie zdołał. Na tę epokę przypada działalność znakomitego poety, Piotra Prera-dowicza (1818 — 1872), generała austryackiego.

lepszych poetów; jemu także zawdzięczają Chorwaci „Słownik termiuologii lekarskiej⁴⁴. Weźycz Władysław (* 1825) uczcił jubileusz obrony Sigetu epo-Bem w formie ludowej; p. t, „Bohater sigetski Mikołaj Zriujski⁴⁴. Przedwczesna śmierć i smutne okoliczności życia nie pozwoliły należycie się rozwinąć pięknemu talentowi Leopolda Wukelicza (1840—1879), autora pięknych wierszy i kilku pochwyconych z życia ludu nowel, tłómacza „Kir-dżalego". Wczesna śmierć zabrała wielce sympatycznego poetę lirycznego, Andrzeja Palmowicza (1847 — 1882), a także Ryszarda Jorgowanicza

Urodzony na Pograniczu Wojskowem, wychowany w akademii wojennej w Wiener Neustadt, początkowo pisał poezye po niemiecku, ale od r. 1844 przylgnął do literatury ojczystej, której został wkrótce ozdobą. Preradowicz jest pierwszorzędnym lirykiem, idealistą tendencyjno-narodowym, w czem przypomina Krasińskiego, z którego przełożył „Re-surecturis“, ma wiersz gładki, silny, pełen energii i polotu. Idealizm poety najlepiej odbija się w wierszu „Powołanie Słowiańszczyzny", w którym wypowiada myśl, że Bóg wybrał Słowian na obrońców miłości na ziemi. Z poezyj epicznych zostały man (1841—1873), doktor medycyny, należał do tylko ułomki i poemat „Pierwsi ludzie“. Epikiem w duchu narodowym był Łukasz Boticz ze Spletu (1830 — 1864), twórca powieści prozą „Dilber Ha-sanu i trzech powieści poetycznych, pisanych formą epiki ludowej: „Pobratimstwo", „Biedna Mara" i „Piotr Baczicz", osnutych na stosunkach pomiędzy chrześcianami i mahometanami w Bośnii.

kował niepowszednie nadzieje. Zmarnował się w prześladowaniu z powodu szorstko wyjawianych przekonań i umarł w szpitalu obłąkanych. Antoni Ko waczy cz( 1854—1889), talent nastroju Juwenali-sowskiego, namiętny, może zbyt pessymistyczny malarz społeczeństwa w powieściach: „Miłość baronówny”, „Adwokat⁴⁴, „W regestraturze" i autor zjadliwej satyry na karyerowiczów, do których wliczył i bana Mażurauicza p. t. „Śmierć baby Czen-giezki", napisanej jako parodya poematu bana „Śmierć Smail-agiCzengicza". Do rzędu lepszych poetów należą: Stefan Iljaszewicz (* 1814), zwolennik formy metrycznej, Hugo Badalicz (* 1851), Jerzy Arnold (* 1855), Stefan Buzolicz (* 1830), Franciszek Ciraki (* 1847), który nagle zamilknął, Jan Zahar (* 1845), Janko Kamenar (f 1892), Jan Despot (1851—1886), Jan Hranilowicz (* 1855), ksiądz unicki, autor „Elegii Zumberskich", Gabryel Manojlowicz (* 1856), Napoleon Szpun-Stryżycz (* 1839), Józef Milakowicz i Bożydar Kukuljewicz Sakcinski. Aleksy Szuljok jedną mistrzowską balladą „Ban Leget⁴⁴ zapewnił sobie miejsce w literaturze. Z kobiet pisała poezye Milka Pogaczycz.—Wśród najmłodszych poetów pierwsze miejsce zajmuje Au-

Adolf Weber-Tkalczewicz (1825—1889), fcłómacz Cycerona, Salustyusza, „Irydiona* „Pana Podstole-go“ i innych rzeczy z polskiego, literat czynny na polu piśmiennictwa szkolnego, pisał także wybornym stylem nowelle i opisy podróży. Janko Jur-kowicz (1827—1889) należał także do wybornych (1852—1880), który pełnemi uczucia wierszami stylistów; pozostawił po sobie pełne prawdy i ży- i powiastkami (szczególniej „Żona i kochanka") ro-cia, lubo treści błahej, humoreski i kilka prac dramatycznych, z których odznacza się z ogromnym realizmem nakreślona „Smiljana". Brak mu jednak inwencyi, wskutek czego strona formalna przewyższa o wiele wartość treści. Rok 1860, znosząc zgubny system biuralistyczny i budząc ludy austryac-kie do nowego żywota, zastał cały hufiec zdolnej młodzieży, przygotowanej do działalności literackiej. Wśród niej odznaczał się talentem i wykształceniem August Szenoa(1838—1881). Pisał on prześliczne wiersze liryczne, epiczne, zazwyczaj treści dziejowej („Śmierć Piotra Swaczicza⁴⁴, „Vivat con-stitutio!“, „Upadek Wenecyi", „Groby Chorwatów" i in.), prześliczne nowelle, malujące ducha epoki („Działo turopolskie", „Przyjaciel Lowro", „Gwoździk z grobu poety⁴⁴, „Turcy idą" i in.), oraz większe powieści współczesne („Żebrak Łukasz", „Testament Eliasza") i historyczne („Bunt chłopski",

„Córka złotnika⁴', „Diogenes"). Ostatnią jego pracę „Klątwa", przerwaną przez śmierć, skończył Józef Eugeniusz Tomicz (* 1843), dobry poeta liryczny, autor wybornych, żywo pochwyconych humoresek („Pośurice") i kilku powieści, cieszących się wziętością („Smok z Bośni”, „Córka kapitana",

gust Harambaszycz (* 1861), wielce utalentowany piewca poezyj miłosnych i politycznych („Ruż-marinke“, „Slobodarke*, poświęcone Antoniemu Starczewiczowi). Rokującymi piękne nadzieje są młodzi poeci: Sylwiusz Strachimir Kranjczewicz (* 1864), Tugomir Alaupowicz, piszący pod pseudonimem „Hrvat-Bosznjak“ (* 1873) i Antoni Tre-szycz-Pawiczycz (* 1867). Do tego grona przybyło dwóch młodych mahometanów z Bośnii: Osman Staficz-beg i Riza-beg Kapetanowicz Ljubuszak. Po Szenoi wystąpił na polu nowellistyki i powieści cały szereg utalentowanych pisarzy. Pierwsze miejsce wśród nich należy się Lubomirowi Babiczowi (pseud. Ksawery Szaudor Gjalski); jest to mistrzowski malarz życia szlachty średniej i drobnej w Za-gorju („Pod staremi strzechami*, „Z doby restau-racyi⁴); nadto odmalował najnowszą epokę w powieści „W nocy*, a w powieści „Świt” dobę iliryz-mu, świeżo zaś w pow. „Radmilowicz⁴ obecne stosunki literackie. Eugeniusz Kumiezycz (pseud. Jenio Sisolski) rozpoczął od romansu naturalistycznego „Olga i Lina* i w tymże duchu napisał kilka innych powieści; w całkiem wszakże przeciwnym kierunku, z niesłychanym wdziękiem, uczuciem i poetyczno-ścią, odmalował rodzinną Istryę w kilku uroczych powieściach („Jelkin bosziljak*, „Zaczudjeni svato-vi“, „Preko mora* i in.). Napisał także dwa efektowne, jaskrawe dramata: „Siostry⁴ i „Tajemnica rodzinna*. W ostatnim romansie historycznym „Spisek Zrinjsko - Prankopański* przedstawił zgodnie z prawdą historyczną dzieje wysławionych skazańców, straconych w Wiener-N«ustadt. Iwo hr. W o j-nowicz (pseud. Sergij Pa), Dalmata, w swych powieściach „Geranium*, „Ksanta⁴, szkicach „Piórem i ołówkiem* okazał niepowszedni talent, tkliwość i delikatność rysunku, wyrobioną na dobrych wzorach francuskich i włoskich; opisy przyrody dal-mackiej są u niego po mistrzowsku kreślone. W ko-medyi „Psyche⁴ wziął motyw z życia arystokracyi polskiej w Wiedniu. Mateusz Wodopicz (1816 —

1893), biskup dubrownicki, malował z wielką trafnością i poetycznością życie ludu z okolic Dubrownika (w powiastkach „Smutna Jela“, „Marija Ko-uavoka“) albo z Hercegowiny („Branka* wierszem „Na rozwalinach Doboru*). Ferdynand Beczycz, urodzony w Galicyi, z oficera graniczarskiego i Polki (z Wąstrowiczów), maluje z humorem realistyczne obrazki z życia graniczarów („Lajtmanuśka deputaoija⁴, „Vukićev most* i in.). W większej powieści „Klątwa niewiary* zestawił charaktery Polaka, Chorwata i Czechów. Realistyczne, ale i wdzięczne, obrazki z życia ludu w Sławonii pisze Józef Kozarac („Powiastki dziada Niki“; „Między światłem i ciemnością*). Nowelkami i szkicami z byłego Pogranicza zyskał sobie imię M. Kokotowicz. Pięknie i trafnie malować zaczął lud slawoński przedwcześnie zgasły ks.Mikołaj Tordinac(1858— 1888), a w większej powiastce „Dzień zbawienia Djakowa* opowiedział epizod z wojen z Turkami. Najlepszą jego powiastką jest „Brat Adam⁴. Z kamienistego Pomorza wyszedł cały szereg nowelli-stów, malujących tę biedną, ale dziwnie poetyczną krainę i lud dzielny i poczciwy. Między nimi odznaczyli się: Wacław Nowak, muzyk z powołania („Powiastki podgórskie*, „Paweł Szegota*, „Pod Nehajem⁴ i in.). Józef Drażenowicz („Cynik wiejski*, „Szkice życia małomiejskiego*, „Iskierki*), Jan Dewczicz („Szkice z życia*), Szymon Ma-tavulj („Z żywota na Pomorzu⁴). Z żywota ludu około Karlowca i Sisku czerpał swe szkice p. t. „Rany i balsam⁴ Doworyn Trstenjak, z pochodzenia Słoweniec. Z ogromną znajomością, a zarazem pewnym artyzmem lud kajkawski malował ks. Piotr Buczar (1815 —1894), nader ceniony pisarz dla ludu.—Bośniaków przedstawia poeta i nowellista Jan LepusziCz, autor „Obrazów z Bośnii*.—Z kobiet no-wellistek godną uwagi jest Krystyna Solveigs.—Twórczość dramatyczna słabo się rozwija; oprócz wspomnianych już Jurkowicza, Tomicza, Tomiczowej, Ku-miczycza, Wojnowicza, należy wymienić nestora literatów Cli-kich, Eliasza Okrugicza („Szokica* dramat ludowy), Ferdynanda Millera („Cvieta i Mi-ljenko⁴). Stefana Mileticza („Bolesław⁴). Władysław Mażuranicz, którego drobne szkice („Liście*) głębokością myśli i świetnością formy zrobiły silne wrażenie, napisał dramat „Hrabia Jan*, (rzecz dzieje się na Podolu galicyjskiem). Z ostatnich utworów zyskały pochwałę: komedya z dziejów dubrownickich „Jak wam się podoba?* Milana Szenoi i dramat „Ostatni Zriujski* Dragoszycza.—Obecna działalność naukowa Ch-ów skupia się około akademii, której prezesem przez lat wiele był kan. Franciszek Raczki (1829—1894), najznakomitszy przedstawiciel studyów nad dziejami ojczystemi. Wystąpił on roku 1857 z dziełem „Wiek i działalność św. Cyryla i Metodego⁴, potem z gruntowną pracą o „Bogomilach i Patarenach⁴ i z długim szeregiem studyów nad pierwotną historyą Ch-ów do w. XV. Mateusz Mesicz (1826—1878) pracował nad dziejami króla Zwonimira, historyą wieku XVI i t, d. Ogromną pracowitością odznacza się Szymon Lj ubicz, historyk literatury, archeolog i numizmatyk. Ks. Jan Tkalczycz pracuje głównie nad bi-storyą Zagrzebia i dyecezyi zagrzebskiej. Skrzętnym i pracowitym monografistą miast Ch-ckich był Radosław Lopaszycz (f 1892 r.). Tadeusz-Smiczyklas, okrom monografii z dziejów literatury, napisał „Historyę Chorwacyi⁴ w 2 t., pierwsze poważne dzieło, obejmujące całość dziejów ojczystych. Cennemi są prace Wiekosława Klaicza „Geografia ziem, gdzie mieszkają Chorwaci⁴, „Geografia fizyczna Chorwacyi*, „Bośnia*, „Historyą Bośnii*, a okrom tego małe monografie i udatne nowelki. Piotr Matkowicz pozyskał sobie sławę znakomitego statystyka. Nad historyą powszechną pracuje Nadko Nodilo, Dalmata, piszący po włosku i po chorwacku; okrom tego drukował obszerną pracę: „Religia Serbów i Chorwatów, głównie na podstawie pieśni, podań i gwary ludowej⁴. Nad historyą literatury pracowali wspomnieni już Lju-bicz, Kukuljewicz, Markowicz, Smiczyklas, a okrom tego Armin Pawicz (Historyą dramatu dubrownickiego i in.), Łukasz Zore, Łukasz Zima, Jan Broz, (1852—1893), autor „Szkiców z literatury chorwackiej* oraz tłómacz wielu rzeczy z polskiego, nadto dzielni krytycy: dr. Miliwoj Szrepel i Józef

i 1891).

Fasaryoz. Watrosław Jagicz (* 1835) zaczął pisać Historyę literatury serbo-chorwackiej, a oprócz tego wydał wiele cennych prac z dziejów literatury i lingwistyki, które zapewniają mu zaszczytne miejsce pomiędzy lingwistami słowiańskimi. Jest on wydawcą naukowym znakomitego zbioru peryody-cznego „Archiw f. Slaviscben Philologie“ Jako niepowszedni lingwiści słyną jeszcze: Mateusz Waljawec, Piotr Budmani i Tomisław Mareticz; ten ostatni świeżo przełożył „ Pana Tadeusza", Wspaniałe wydawnictwo ogromnego Słownika języka chorwackiego albo serbskiego, podjęte przez akademię, prowadził początkowo Serb, Jerzy Dauiczycz (f 1882), potem Waljawec, a obecnie prowadzi Budmani. Na polu historyi prawa Chorwaci mają znakomitego uczonego, Baltazara Bogi szyć za, który obok wielu cennych prac, pisanych po chorwacku i francusku, dał „Zbiór obecnych obyczajów prawnych u Słowian południowych", zestawienie odpowiedzi na gruntowny kwestyonaryusz. Okrom niego zasłynęli jako prawnicy: Paweł Muhicz, Franciszek Wrbanicz, Konstanty hr. Wojnowicz i Błażej Lor-kowicz (1832—1892). Na polu nauk przyrodni-cznych, oprócz Szulka i Wukotinowicza, zajęli poważne stanowisko w nauce: Józef Torbar, obecny prezes akademii, Żywko Wukasowicz (zm. 1874), Józef Szlosser - Klekowski (1801 — 1882), dr. Michał Kiszpaticz, oraz dwóch europejskiej sławy uczonych: zoolog Spirydyon Brusiaa, głośny malakolog Morza Adryatyckiego, oraz Jerzy Pilar (1847—1893), geolog. Bogatą jest literatura polityczna, przejawiająca się nietylko w artykułach dziennikarskich, ale i w mnóstwie broszur, mów sejmowych. Zwłaszcza płodnem jest pod tym względem stronnictwo „prawa“, bojujące za ideę wielko-chorwacką; głośne-mi i popularnemi są rozprawy i mowy zapalonego idealisty, Eugeniusza Kwaternika (1825 — 1871), namiętnego Antoniego Starczewicza, gwałtownego Dawida Starczewicza, Franciszka Folnegowicza, Erazma Barczycza. W Dalinacyi zdolnym mówcą i pisarzem politycznym był stronnik partyi niezależnej, Michał Pawlinowicz (1831—1892).—Poezya ludowa Chorwatówjest bardzo bogata; na zachodzie przeważa liryka, częstokroć rymowana, na wschodzie epika wformie dziesięcio-zgłoskowego wiersza trocliaicznego bez rymu. Najstarsze pieśni epickie chorwackie znajdują się u poetów dalmacko-dubrownickich, Hekto-rewicza, Barakowicza, nadto znalazły się zbiory w Dubrowniku i w innych miejscach. Zebrane te pieśni z dawniejszych źródeł wydał B. Bogiszycz p. t. „Pieśni narodowe z dawniejszych, najwięcej przymorskich zapisów* (Belgrad 1878). Są tu pieśni o królu Łazarzu, Miłoszu Obiliczu, Marku królewiczu, Janku wojewodzie (Huuiadzie), królu Ma-tyaszu Korwinie, Swilojewiczu (Michale Szilagiin) i innych bohaterach, a także o królach Władysławie Warneńczyku i Janie Sobieskim. Formą bywa przeważnie wiersz zzesnastozgłoskowy, częstokroć w slokę (strofę) dwuwierszową z 3-im, krótkim, wierszem połączony. Pieśni i powieści kajkawskie zbierali: Kukuljewicz, Łukasz Marjanowicz, Mateusz Waljawec; czakawskie: Stańko Wraz, Mikuliczycz, Stefan Maźuranicz i inni; bośniackie: Marticz. Wuk

Karadzicz, Tordinac, Wuk Wrczewicz; chorwackie na Węgrzech: Klemenczyczowa, Nemetowa, W. Na-kowicz, Stefan Boszkowicz, Kurelac i inni. Ogromne zbiory znajdują się w posiadaniu Maticy chorwackiej, która zamierza wydać je w połączeniu z dawniejszemi i ciągle gromadzi nowe materyały. Wielkiego znaczenia dla nauki są zbiory melodyj południowo-słowiańskich i wogóle poważne prace o muzyce u Słowian na południu Franciszka Ksawerego Kuhacza (ur. 1834). — Źródła: Szafarzyk „Geschichte der Slavischen Sprache und Literatur nach allen Mundarten* (Buda 1826); Stojan No-wakowicz „Istorija srpske knjiżewnosti* (Biograd

1867); W. Jagicz „Historija knjiżewnosti naroda hrwatskoga i srbskoga, Knjiga I Staro doba* (Zagrzeb 1867); Armin Pawicz „Historija dubrowaćke dramę* (Zagrzeb 1871); T. Smicziklas i Fr. Markowicz „Matica Hrwatska* (Zagrzeb 1892); „Jiho-slowanó, obraz narodopisno-literarni* (Praga 1864);

B. Grabowski „Literatury słowiańskie* W;„Dziejach literatury powszechnej* t. II i III (Warszawa 1887

Br. Gr.

Choryw v. Chorwat, ob. Chorwacya (dzieje).

Choryzonoi(greek. xa)ptCco=rozdzielam, rozłączam), tak nazywano krytyków greckich, którym polecone było sprawdzenie autentyczności dzieł przeznaczonych do biblioteki aleksandryjskiej, a także i tych, którzy Iliadę i Odysseję uważali za dzieła nie jednego pisarza i Homerowi przyznawali tylko autorstwo Iliady.    *

Chorzele, dziś osada, przedtem miasteczko, nad granicą pruską w powiecie Przasnyskim, gubernii Płockiej, przeszło o 4 mile od miasta. Ludność osady, stanowiącej gminę samą w sobie, wynosiła w dniu 1 stycznia 2,901 głów, w tej liczbie katolików 41.8%, prawosławnych 0.4%, protestantów 0.6%. żydów 54.5%. Jest tu urząd pocztowy, kancelarya regenta, szkoła elementarna i zabudowania garnizonu straży pogranicznej. Rzeka Orzyc, będąca prawym dopływem Narwi, otacza Ch. z południowej strony. Zygmunt I roku 1542 podniósł tę miejscowość do godności miasta, a następcy dozwolili odbywać jarmarki i targi: Jan III pod d. 29 marca 1690 roku, August III dnia 29 grudnia 1757 r. i Stanisław August d. 12 lutego i 1776 roku. W 1869 Ch. zamieniono na osadę. Królowa Bona zbudowała tu pierwszy kościół drewniany, który, przechodząc różne koleje, przetrwał do roku 1879. Następnie proboszcz Laguna założył kościół murowany r. 1879 ze składek parafialnych, a gdy umarł, następca jego, ks. Józef Janczewski dokończył budowy i przyprowadził do należytego porządku. Z powodu piaszczystych gruntów; mieszkańcy przeważnie zajmują się rzemiosłami, przemysłem i handlem, a sąsiedztwo z Prusami ułatwia zbyt i kupno. Sześć jarmarków w roku dość znacznie ożywia ubogą mieścinę, zgubnie zaś na ludność oddziaływa przemytnictwo, które na całej przestrzeni granicy pruskiej szeroko jest praktykowane. W północno-wschodniej stronie Ch-1 rozpoczyna się okolica zwana Puszczą Ostrołęcką, zamieszkana wyłącznie przez Kurpiów,

a na południe-zachód miejscowość zwana Pobo-

Ks. B. F.

And. S.

W. S.

And. S.

And. S.

rżany.

Chorzów, wieś górnicza na Szląsku pruskim, regencyi Opolskiej, powiecie Katowickim, o 2 km. na wschód od Huty Królewskiej, z bogatemi kopalniami żelaza i węgla kamiennego, z pięknym parkiem i z pomnikiem pruskiego ministra hr. Reder-na, który może być nazwany założycielem górno-szląskich kopalni węgla (Redernberg). Folwark Ch. należy do biskupów wrocławskich, parafia do dekanatu Mysłowickiego; kościół tutejszy jest bardzo starożytnym.

Chosławicze, miasteczko w gub. Mohylewskiej powiecie Mścisławskim, na prawym brzegu rzeki * Soż i na samej granicy z gub. Smoleńską; zna-nem jest od r. 1526, w którym hramota księcia Mścisławskiego Michała nadała je spaskiej cerkwi w Mścisławiu; było głównem miastem starostwa niegrodowego, które płaciło w XVIII w. 1,287 zł. kwarty. Dziś liczy około 3,500 m-ców (w % źy-dów); posiada dwie cerkwie, kilka żydowskich domów modlitwy, garbarnię, gorzelnię i browar. Tutejszy jarmark słynął na całą Białoruś i trwał miesiąc, od 5 sierpnia do 5 września; wartość towarów przywiezionych wynosiła w 1863 roku przeszło V₄ mil. £rubli, z których sprzedano połowę; dziś jarmark ten stracił na znaczeniu. And-s-

Chosławskie starostwo na Białej Rusi (dziś gubernia Mohylewska, pow. Mścisławski). Według lustracyi z roku 1765 płaciło kwarty złp. 1,287 gr. 2, hyberny złp. 200. Składało się z Chosła-wicz, Łyz, Tymek, Miksztyna i Dudzina. Znajdowało się od wieku XVII w posiadaniu Ciechanowieckich; ostatnim starostą z przywileju Augusta III z 13 listopada roku 1754 był Nepomucen Ciechanowiecki.

Chosroes, właściwie Chosro, Kosru: 1) 26-y z dynastyi Arsacydów, królów Partyjskich (108 — 130 po Chr.), skutkiem nieszczęśliwej wojny z cesarzem Trajanem, stracił był Mezopotamię i Assy-ryę; rychło wszakże, bo już w r. 117, po objęciu rządów przez Hadryana, napowrót je odzyskał.—2) Ch.Anoszyrwan (sprawiedliwy), W i e 1 k i, król perski, z domu Sassanidów, wstąpił na tron po ojcu swoim, Kobadysie, r. 531 po Chr., za zgodą możnych, mimo, że nie był pieworodnym; strzegł żarliwie sprawiedliwości, opiekował się rolnictwem i oświatą, słowem: pracował najusilniej nad zapewnieniem dobrobytu swoim poddanym. Dla zabezpieczenia się przed wzrastającą potęgą cesarstwa Wschodnio-Rzymskiego, rozpoczął w r. 540 wojnę przeciw niemu przez napady łupieżnicze na Syryę i Mezopotamię, a w drugiej wojnie (549 — 560), prowadzonej w Kolchidzie, rozszerzył swoje panowanie aż do morza Czarnego; w końcu wszakże pobił go wódz cesarza Justyniana, Tyberyusz.—Ch. zbudował słynny mur Derbencki, zamykający drogę z Europy przez góry Kaukaskie od strony morza Kaspijskiego; f 578 r.—2) Ch. II, wnuk poprzedniego, a syn Hormidasa IV (Ormizd), wśród zamieszek ogłoszony szachem przez Bindoesa, przyjął ty arę wydartą ojcu i kazał go udusić, a potem i Bindoesa w rzece Tygrys utopić. Doznał opieki

od cesarza bizantyjskiego podczas groźnego buntu i wywzajemnił się Grekom okrutuą wojną, która trwała przez ćwierć stulecia. W pierwszym roku (603), szczupłe wojsko bizantyjskie zostało zniesione w Mezopotamii, Dara i Edessa zdobyte, wszyscy jeńcy w obecności szacha pomordowani. Potem zajęta została Armenia, oblężone miasto Chalcedon przez wodza perskiego Saisa. Inny wódz, Sarbaraz (lub Ramiszan) d. 4 czerwca 614 r. zdobył Jerozolimę, zburzył świątynię Grobu Pańskiego, zabrał drzewo Krzyża św. Ale cesarz He raki i u sz (ob.) wylądował niespodzianie pod Jesuą i rozpoczął znakomitą kampanię zaczepną, zawarłszy przymierze z Chazarami, którzy najechali Armenię, pobił Parweza pod Ganzak i zburzył tam świątynię Ognia, oraz pałac z posągiem królewskim, ciskającym deszcz i gromy za pomocą sztucznego mechanizmu. Również zdobyte były Tebar-ma (Urmia), Deskera czyli Dastagard etc. — Ch., zrospaczony, chciał abdykować na rzecz jednego z młodszych synów, Merdazesa, lecz starszy syn, Kobad Siroes, oparł się temu rozrządzeniu, wtrącił ojca do więzienia i skazał go na śmierć głodową; po pięciu dniach atoli ściął mu głowę toporem pewien dostojnik, pałający zemstą za swego ojca. Nie długie potem było istnienie państwa Sassani-dów, gdyż wnuk Parweza, Jezdegerd III, został pokonany przez Arabów (651). Podania jednak perskie głoszą dziwne rzeczy o bogactwach, wspaniałości i potędze tyrańskiego szacha.—To samo imię (Chosroes) nosili trzej królowie armeńscy: Ch, I, od r. 225 do 258; Ch. II, syn Pirydatesa, Mały, ok. 350; Ch. III ok. 413, panował tylko 8 miesięcy, zdetronizowany przez Jezdegerda I. — F. Justi „Gesch. des alten Persiens" (Berlin 1879 r. w wydawnictwie Onkena), na język polski przetłó-maczył Bronisław Grabowski.    *

Chota, miasto, okrąg i prowincya w peruwiańskim departamencie Cajamarca, na wyżynie Andów Peruwiańskich; słynne kopalnie srebra w miejscowości Hualgayoc.

Chotcza, prawy dopływ Wołgi w gub. Twer-skiej, powiecie Korczewskim, 75 w. długi, 10 w. przed uściem spławuy.

Chotecz, Chotcz, ob Chocz.

Chotek, możny ród czeski.—Hrabia Jan Rudolf Ch. (* 1748 —f 1824), zamianowany w roku 1802 wielkim burgrabią królestwa Czeskiego, podniósł w kraju handel, przemysł i rozwinął środki komunikacyjne; był także prezesem Królewskiego Towarzystwa Naukowego.—Hrabia Karol Ch. (*1783 —f 1868), syn poprzedniego, był w r. 1815 generalnym gubernatorem królestwa Neapolitańskiego, a w r. 1826 został zamianowaay wielkim burgrabią Czech; przyozdobił on znacznie Pragę i popierał rozwój literatury czeskiej; w r. 1843 podał się do dymisyi; po nim urząd wielkiego burgrabiego został skasowany.—Hrabia Bogusław Ch. (* 1829), młodszy syn poprzedniego, był za ministeryum Hohen-warta namiestnikiem królestwa Czeskiego, a następnie ministrem pełnomocnym Austro-Węgier w Bruk-selli.    r-

Chotel, 1) Ch. Czerwony, wieś w gubernii

And S.

494.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K,

Kieleckiej, powiecie Pińczowskim, na granicy z powiatem Stopnickim i przy drodze z Wiślicy do Stopnicy, jest siedliskiem urzędu gminy, która w dniu 1 stycznia 1890 roku liczyła ludności stałej 5,024 osób, niestałej 23, nieobecnej 201, zatem obecnej 4,846, w tej liczbie 2,325 m., 2,521 kob. 58.1°/o katolików, 0.3 prawosławnych 41.6°/₀ żydów (do gminy należy żydowska osada Wiślica), Jest tu szkoła początkowa i kościoł parafialny, należący z erekcyi do najstarszych w kraju. Pierwotnie drewniany, został w 1440 r. przez Jana Długosza, podówczas kustosza kollegiaty Wiślickiej, wzniesiony z ciosowego kamienia na' wyniosłem wzgórzu gipsowem, z którego roztacza się rozległy widok na całą okolicę. Wielce ciekawym szczegółem chotelskiego kościoła jest pierwotna tablica erekcyjna z kamienia piaskowego wykuta i nade-drzwiami bocznemi w kruohcie umieszczona; nosi ona datę 1450 r. (poświęcenie kościoła) i wyobraża w płaskorzeźbie Matkę Boską oraz św. Stefana i Hieronima, pod których wezwaniem kościół ufundowano, Ch. od niepamiętnych czasów stanowił własność kapituły wiślickiej, w której ręku aż do jej supresyi w 1818 zostawał. Później dobra przeszły na własność rządu i dziś są majątkiem donacyjnym. Gmina Ch. należy do sądu gminy Okręgu II w Wiślicy. 2). Ch. Zielony, zwany także Chotelkiem, wieś w gub. Kieleckiej, powiecie Stopnickim, na drodze ze Stopnicy do Buska, w gminie Radzanów. W XII wieku należał do Dzierżysława, założyciela klasztoru haskiego, który się pisał z Chotla, był wojewodą Sandomierskim, umarł w 1241 r. i pochowany w Busku, jak o tern przekonywa dotąd tam istniejąca tablica grobowa z napisem. Za czasów Długosza, Ch. należał w połowie do kollegiaty sandomierskiej. Kościółek modrzewiowy jest bardzo starożytny i pochodzi podobno z 1241 r.; był on niegdyś parafialnym, dziś należy do parafii buskiej. Wewnątrz zastanawiają dwa stare obrazy w stylu bizantyjskim, malowane na drzewie, na tle złoconem: jeden przedstawia Matkę Boską, drugi Chrystusa na krzyżu.

Chotieborz, ob. Chociebórz.

z Chotkowa P i o t r (* w Chotkowie pod Bodzanowem w pierwszej połowie w. XV—f d. 15 sierpnia r. 1497). Pochodził ze stanu kmiecego, uczęszczał na uniwersytet krakowski, gdzie w roku 1454 otrzymał stopień bakałarza, a w 1457 roku magistra fiiozofiii, poczem udał się do Bolonii i uzyskawszy stopień doktora med., przez czas pewien z powodzeniem wielkiem w uniwersytecie tamtejszym sztukę lekarską wykładał. Gdy sława uczo-ności jego doszła do ojczyzny, Bolesław ks. mazowiecki powołał go do siebie i powierzył mu wychowanie synów swych. Wstąpiwszy do stanu duchownego otrzymał probostwo w Makowie, wkrótce potem został kanonikiem kollegialnym warszawskim i łowickim, następnie katedralnym w Płocku. W r. 1471 książę mianował go swym kanclerzem; w 1478 otrzymał P. z Ch-a probostwo św. Michała w Płocku, nadto w r. 1480—probostwo w Łomży, a w rok później wstąpił na katedrę biskupią płocką; konse-

Eicyklop. Powiz. Uuttr. T. III kro wał go we wsi Oporo wie 24 czerwca r. 1481 podkanclerzy koronny, biskup-nominat wrocławski, Jędrzej Oporowski. Przez niego założonym został szpital św. Ducha w Pułtusku. Biblioteka Załuskich posiadała dzieło jego rękopiśmienne p. n. „Matthaei Sylvatici medici clarissimi pandectae medicinales ex-planantes peregrina medicinarum vocabula vel a graeca vel ab arabica lingua detracta*, drugi rękopis jego p. n. „Medicinalia secreta ex auctoribus di-ver8is“ posiada podobno biblioteka biskupia w Płocku.—Por. Kośmińskiego „Słownik lek. pol.“ str. 68; Krzyżanowski „Katedra płocka* (Płock 1877, str, 107); Bartoszewicz w „Encyklop. Orgel.⁴* t. V, str.

Dr. J. P.

Chotkowski Ostoja Władysław Longin, ks. prałat, św. teologii doktor, profesor historyi kościelnej w uniwersytecie jagiellońskim, poseł do Rady Państwa (* 15 marca 1843 w Mielżynie, powiecie gnieźnieńskim, w w. ks. Poznańskiem). Odbywał nauki gimnazyalne w Poznaniu, następnie zaś w Trzemesznie, a gdy gimnazyum miejscowe zostało zamknięte, wrócił do Poznania i zdał egzamin dojrzałości przy gimnazyum świętej Maryi Magdaleny. Następnie odbywał studya teologiczne w seminaryum duchownem w Poznaniu, a po roku nauki w seminaryum praktycznem w Gnieźnie, wyświęcony tamże został przez hr. Ledóchowskiego, ówczesnego arcybiskupa. Za jego pozwoleniem udał się na dalsze studya teologiczne do Monasteru (Munster) w Westfalii, gdzie wydział teologiczny cieszył się właśnie wyjątkowym doborem znakomitych profesorów, jak: Berlage, Bisping, Reinke, Schwane itd. Za prace naukowe, ogłaszane w tym czasie w T y-godniku katolickim, z pola historyi kościoła, otrzymał dwukrotną nagrodę z kasy arcybiskupstwa w Poznaniu. W grudniu 1869 r. zdał egzamina ścisłe i odbył promocyę, pamiętną tern, że pobił przeciwnika, który wystąpił ex corona i zaczepił jednę z jego tez drukiem ogłoszonych. W chwili, gdy odnosił ten tryumf i zbierał huczne oklaski bardzo licznego zgromadzenia, odbywał się pogrzeb jego ojca. Matkę stracił, będąc jeszcze czteroletnim chłopcem. Z Monasteru udał się do Rzymu, w celu studyów archiwalnych nad dziejami Kościoła, zwłaszcza, że i rozprawę promocyjną z tychże dziejów napisał (po łacinie). Jednakże nagłe usunięcie od urzędu arehiwaryusza o. Augustyna Theinera, do którego miał listy polecające od ś. p. ks. Jana Koźmiana, stanęło tym studyom na przeszkodzie. Pisał wtedy w Rzymie Kronikę Soboru. Ale pracę tę przerwał tyfus, na który przeleżał cały marzec (1870). Powróciwszy do Poznania, pełnił przez kilka tygodni obowiązki wikaryusza przy kościele św. Marcina w Poznaniu, a następnie, posłany do Bydgoszczy, został tam katechetą przy szkole realnej, pierwszym wikaryuszem i kaznodzieją niemieckim. W czasie wojny francusko-pruskiej przebywało w Bydgoszczy przeszło 500 jeńców francuskich: dla nich więc odprawiał też osobne nabożeństwo,miewał francuskie kazania i zaopatrywał umierających, mianowicie na ospę, którą z sobą przynieśli. Z początkiem r. 1872 przeniesiony został do Poznania na kate-

109

■#

rr

jBtz

K. K.

And. S.

chetę przy szkole realnej i dyrektora konwiktu imienia Szołdrskich. Kiedy 1873 przyszło do starcia pomiędzy władzami, Ch. złożył urząd katachety 1 kwietnia 1873 r. Nie objąwszy żadnej innej posady, opiekował się przez następne 8 lat uczniami szkoły realnej: odprawiał dla nich nabożeństwo w kościele farnym, miewał co niedziela nauki, które zwykle cały kościół napełniały słuchaczami, oraz przysposabiał młodzież do Sakramentów św. Regularnej nauki religii, której zrazu udzielał prywatnie, zakazano chłopcom pobierać pod karą wygnania ze szkoły. Kiedy zaś przy giinnazyum św. Maryi Magdaleny ustało nabożeństwo, młodzież tej szkoły chodziła także do fary na msze, odprawiane przez ks. Ch-go. Za spełnianie tego „bezprawnego urzędu”, w myśl t. zw. ustaw majowych, wytoczony mu został proces r. 1879 i przez miesiąc przebywać musiał Ch. na banicyi poza granicami księstwa Poznańskiego. Wygrawszy proces, w którym się sam bronił, wrócił do Poznania. W całym tym czasie pracował na utrzymanie piórem. Ogłosił też jako pisarz ludowy kilka powieści historycznych. W tym również czasie zasłynął jako kaznodzieja i ściągał mnóstwo słuchaczy, mianowicie na kazania pasyjne, które miewał w katedrze poznańskiej. Ogłosił drukiem: „Kazania o kwestyi socya!nej“ (Poznań 1879) i „Kazania o wychowaniu dzieci* (Poznań 1880, II wyd. 1886), oraz dwadzieścia i kilka mów, powiedzianych na pogrzebach najznakomitszych osób Księstwa i Prus Zachodnich. Ponieważ przez ten czas wrzała wciąż t. zw. „walka kulturna* przeto i w życiu praktycznem odegrał Ch. wybitną rolę: mianowicie przemawiał na trzydziestu przeszło wiecach i zgromadzeniach publicznych, utwierdzając lud w wierności dla kościoła. Równocześnie, jako członek towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, oddawał się pracom naukowym i miewał często publicznie odczyty z literatury. Za książkę p. t. „Rozszerzanie protestantyzmu w ziemiach polskich pod rządem pruskim w XVII i XVIII w.“, (Poznań, 1881), powołany został roku 1882 przez wydział teologiczny w Krakowie na profesora hi-storyi kościelnej w uniwersytecie Jagiellońskim. Jego zasługą jest założenie seminaryum dia historyi kościelnej, w którem uczniowie do samodzielnych prac się wprawiają, a ministeryum naznaczyło stałą dotacyę na nagrody za prace i na podręczną bibliotekę. Z dziedziny historyi ogłosił też kilka prac; jak: „Przyczyny i początki reformacyi w Polsce*, „Didache, czyli nauka 12 apostołów*, „Rzemiosła i cechy krakowskie w XV wieku*, „Szkoły jezuickie w Poznaniu* i t. d. Wydał dwa tomy „Dyaryusza domu św. Barbary w Krakowie* ks. Jana Wielewickiego S. J. W r. 1890 mianował go papież Leon XIII swoim prałatem domowym. W r. 1892 obrany został Ch. jednogłośnie rektorem, a jako prorektor pełnił przez dłuższy czas urząd rektora, gdy jego następca, dr. Madeyski, otrzymał nominacyę na ministra oświaty. Przy tern zasłynął też i w Krakowie jako mówca, szczególniej przez egzorty swe na pogrzebach. Językiem niemieckim władając doskonale, ogłaszał praca w czasopismach niemieckich, mianowicie „Historisch-

politische Blatter*, wychodzących w Monachium. W r. 1885 komitet wyborczy krajowy, w porozumieniu z kardynałem księciem biskupem krakowskim, postawił go na posła do rady państwa w Wiedniu z okręgu wyborczego mniejszych posiadłości: Kraków, Chrzanów, Wieliczka. Wybrany wówczas jednomyślnie, pobił 1891 przy ponownych

Fig. 363. Chotkowski Władysław ks. (jako rektor uniw.^).

wyborach dwóch współzawodników i zasiada dotąd w parlamencie w Wiedniu. W osobnych odbiciach wydał kilka mów mianych w parlamencie, w polakiem tłómaczeniu. W kole polskiem należy do stronnictwa konserwatywnego i działa głównie w duchu katolickim. Jego wpływ na stronnictwo katolickie w parlamencie sprawił, że klub t. zw. Liechtensteina nie głosował przeciwko indemniza-cyi galicyjskiej.

Chotmyżsk, miasto nadetatowe, w gubernii Kur-skiej, powiecie Grajworońskim, na prawym, stromym, brzegu Worskły,—składa się z właściwego miasta, oraz z trzech słobód, zamieszkanych przez włościan rządowych, a mianowicie: Strzeleckiej, Puszkarnej i Kozackiej; liczy 915 m-ców w samem mieście i tyluż wsłobodach; nosi na sobie charakter osady wiejskiej; prócz dwóch cerkwi murowanych, wszystkie'prawie budowle tu są drewniane. Przemysł, handel i rzemiosła nie istnieją; cała ludność żyje z rolnictwa. Ch. wspomniany jest poraź pierwszy w 1406 w jarłyku chana Krymskiego, Mengli-Gire-ja, który to miasto wraz z Putywlem, Rylskiem i Kurskiem nadaje księciu Litewskiemu, Witoldowi. W XVII w. Ch. był warownią, której okopy i rowy przetrwały do początków bieżącego stulecia; w 1708 r. należał do gub. Kijowskiej, w 1732—do Biełgo-rodzkiej, w 1780 był miastem powiatowem gub. Charkowskiej; w 1797 przyłączony do gub. Kur-skiej, jako m. nadetatowe; w 1802 r. przeznaczony ponownie na siedlisko powiatu, lecz w 1838 r., z powodu zbyt wielkiej odległości od ważniejszych dróg, utrudniającej rozwój handlu i przemysłu, władze powiatowe przeniesiono do Grajworona.

Chotocz, ob. Chocz.

f #V-

'\V.

Dr. J. P

—Na polu literatury pięknej

Nr. 302.

And. S.

Chotomski Ferdynand Dienheim Prawdzie ze Szczawina (* w Kokoszyńcach na Podolu gallc. d. 19 stycznia r. 1797—f w Gulczewie pod Płockiem d. 22 października r. 1880), żołnierz, lekarz, malarz i pisarz polski. W Buczaczu u Bazylianów rozpoczął nauki szkolne, potem rodzice oddali go do Piarów na Żoliborzu w Warszawie, nie długo jednak u nich pozostawał, gdyż, dzieckiem prawie będąc jeszcze, zaciągnął się do wojska i w r. 1811 był już podporucznikiem. Rok 1812 przepędził oddany naukom na uniwersytecie wiedeńskim, w następnym wstąpił znów do służby' i awansował na porucznika; w r. 1818 wziął dymisyę, by zostać urzędnikiem administracyjnym, a później przeszedł do ministe-ryum oświaty, które go w r. 1824 mianowało kuratorem szkół woje w. Krakowskiego, a następnie inspektorem w wydziale prawnym uniw. Warsz. Wyjechawszy w r. 1831 do Francyi, zapisał się w Paryżu na wydział lekarski i ukończył go ze stopniem dokto-

'.ta

r. :

v—'

V- *•

f iJą

I

rmi

IjpP!

Fig. 364. Chotomaki Ferdynand.

ra med. w r. 1842. Przez lat kilka był czynnym w Paryżu, w r. zaś 1849 przeniósł się do Piennes, gdzie został lekarzem tamtejszych zakładów górniczych. W r. 1857 powrócił do kraju i objął w r. 1859 obowiązki lekarza w ordynacyi Zamoyskich w Szczebrzeszynie; porzucił je wszakże już w roku następnym, by udać się do Włoch i walczyć jako ochotnik o ich niepodległość. W stopniu pułkownika w dywizyi gen. Cosenza przesłużył przez cały czas trwania wojny. Gdy pułki ochotnicze zostały rozwiązane, otrzymał stopień pułkownika gwardyi, i chociaż już służby czynnej nie pełnił, pobierał płacę do stopnia tego przywiązaną aż do r. 1870, w którym dobrowolnie Włochy na zawsze opuścił. Podczas powrotu do kraju, w drodze okradziony został doszczętnie; cenne zbiory artystyczne, rękopisy własne liczne, i papiery wartościowe, które miał przy sobie, postradał bezpowrotnie, co wszystko na starca tak silnie oddziałało, że wpadł w chorobę umysłową, z której, pomimo starań synów, uleczonym nie został już nigdy. Obdarzony zdolnościami różnorodnemi, zajmował się nietylko wojaczką i medycyną, lecz także z powodzeniem—sztuką i literaturą nadobną; obrazy jego przyjmowane bywały na wystawę „Salonu" paryskiego, „Tygodnik ilustr." warsz. w pierwszych latach swego istnienia umieszczał dość dużo widoków miejscowości i gmachów krajowych, przez niego rysowanych. Będąc zamiłowanym starożytnikiem, opracował obszerny atlas paleograficzny, który złożył w darze królowi Wiktorowi Emanuelowi; drugi atlas, obejmujący starożytności słowiańskie, nie wydany dotąd znajduje się w Poznaniu. Biblioteka Tow. lek. w Warszawie posiada atlas chorób skórnych, własnoręcznie przez niego malowany, wystąpił Ch. po raz pierwszy jako 20-letni młodzian, ogłaszając r. 1816 w „Pamiętniku lwowskim" swe anakreontyki i satyrę: „Pochlebstwo". W r. 1817 wydał w Warszawie naśladowanie żartobliwego poematu Gresseta „Pulpit żyjący". W 1818—19 należał do spółpracowników „Tygodnika polskiego i zagranicznego", wychodzącego w Warszawie; pomieścił tu mianowicie poemat komiczny p. t. „Pojedynek", oraz początek trawestowanej Eneidy na wzór podobnego utworu Blumauera. W r. 1821 razem z Eugeniuszem Brockim wydawał we Lwowie „Pamiętnik galicyjski", gdzie między innemi drukował gładkiemi sestynami napisany poemat heroi-komiczny w 4 pieśniach, p. t. „Podróż", w którym, wyśmiewając objawy próżności, opowiedział dowcipnie wyprawę pani podstoliny wraz z córką do Lwowa, konwencyonalną miłość Rozyny z hrabią, zakłóconą posłyszanem na reducie wyznaniem hrabiego, iż kochał się w innej, zakończoną jednak ślubem wskutek interwencyi Mody. W r. 1822 ogłosił we Lwowie 5-aktową komedyę wierszem p. t. „Górno-uczone kobiety". W latach późniejszych rzadziej już z wierszami występował; w r. 1845 wyszła jego powieść historyczna z czasów Jana Sobieskiego p. n. „Jan Zachorowski"; w 1858 „Sztuka zachowania zdrowia, ułożona przez szkołę sa-lernitańską, tłómaczenie wierszem"; w tymże roku w „Wieńcu" (t. II) ukazały się wyjątki z 6-ej księgi przenicowanej (trawestowanej) Eneidy, którą podobno Ch. w całości obrobił. Inne pisma Cho-tomskiego wymienione są w Koźmińskiego „Słowniku lek. pols.“str. 62. Życiorys i wizerunek Ch-go znajduje się w „Tygodniku ilustrow." r. 1881

P. Chm.

Chotów, wioska w gubernii Kijowskiej, o 2 mile od Kijowa, na drodze do Smiły; należała w XVI w. do cerkwi św. Teodozego w Kijowie, a w XVIII do Ławry Pieozarskiej. W pobliżu leży starożytne horodyszcze, zwane Sieraków, które prof. Antonowicz uważa za część tak zw. Zwinogrodu Kijowskiego, wspominanego często przez kroniki rus-skie.

Chotowickij Stefan (* w r. 1794—fil kwietnia r. 1885) do nauk lekarskich przykładał się w Moskwie i za granicą, doktorem med. został

cze, że liczne prace pomniejsze ogłaszał w „Allgem. medicin. Aunalen“ i innych czasopismach spółcze-snych, oraz, że był spółpracownikiem wydawnictw: Pierera „Realworterbuch* i Callisena „Medic. Schrift-steller-Lexikon“.

w Petersburgu w r. 1823, przez czas pewien pełnił służbę jako lekarz wojskowy; w r. 1822 został w petersburskiej Akad. medyko-chir. adjunktem, a w r. 1831 prof. nadzw. położnictwa i medycyny sądowej. W r. 1847 ustąpił z zajmowanej katedry. Do śmierci był członkiem honorowym rady lekarskiej. Pisywał dość dużo; prace jego, najczęściej treści sąd owo-lekarskiej lub odnoszące się do chorób kobiet i dzieci, przeważnie pomieszczane były w wydawnictwie „Boeirao-Me,zi,mi;HHCKift JKypiiajrb“, którego redaktorem był Ch. w latach 1833—1839. Wydał też poradnik dla szkół duchownych, który od

Dr- J P.

Dr. J- P.

r. 1844 doczekał się 10 wydań.

T. M.

Chouquet Adolf Gustaw (* 16 kwiet. 1819 w Hawrze, f 30 stycz. 1887 w Paryżu), francuski historyk muzyczny. Od 1840—1860 przemieszkiwał w Ameryce, gdzie zajmował się udzielaniem lekcyj; od 1860 mieszkał w Paryżu. W r. 1864 otrzymał nagrodę „prix Bordin⁴* za historyę muzyki od XIV—XVIII w., zaś w 1868—za historyę muzyki dramatycznej francuskiej. To ostatnie dzieło wyszło w 1873 r., p. t.: „Histoire de la musiąue dra-matiąue en France depuis ses origines, jusqu’ń nos jours*. Od 1871 r. Ch. pełnił obowiązki konserwatora zbioru instrumentów, istniejącego przy kon-serwatoryum paryskiem; jest on także autorem tekstu głośnej kantaty „Hymne de la paix“, skomponowanej na otwarcie wystawy powszechnej

A. Pol.

Choulant Ludwik, budowniczy i malarz, urodzony w Dreźnie 18 lipca 1827 r., uczeń Gottfry-da Sempera w akademii drezdeńskiej, kierował budową Muzeum, wielu kościołów i innych budowli. Często wyjeżdżał do Włoch, malował głównie obrazy architektoniczne; jest autorem malowideł ściennych królewskiego teatru w Dreźnie; wykonał również wiele prac dekoracyjnych w Zamku Kró-Chotusioe, wioska w Czechach, w obwodzie lewskim, zajmując stanowisko nadwornego ma-Czasławskim, pamiętna zwycięstwem, jakie Fryde- larza. ryk W. odniósł nad wojskami austryackiemi pod wodzą ks. Karola Lotaryńskiego; obie strony miały po 30,000 żołnierzy, Prusacy stracili 3,000,

And. S.

Austryacy 7,000 i 18 dział. —Bitwa ta doprowadziła do zawarcia pokoju Wrocławskiego 1742 r.

Chouans, Ob. Szuanerya, Szuani.

Choutales, największy departament w rzeczy-pospolitej środkowo - amerykańskiej, Nicaragua, na wschód od jeziora Nicaragua i na północ od rzeki San Juan; dosięga morza Karybskiego; przeważnie górzysty, zwłaszcza w pobliżu jeziora, obfituje w złoto, które wydobywane jest przez angielskich przedsiębiorców; posiada wiele doskonałych pastwisk, stąd hodowla bydła stanowi główne zajęcie nielicznych zresztą mieszkańców, gdyż w 1888 roku liczono ich 31,063, na 30,853 km. □ po-

And. S.

Chowacz, ob. Centorhynchus.

Chowaa, znaczna rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, która powstaje z dwóch strumieni. Nottaway i Meherrin, wypływających ze stanu Wirginii i łączących się w stanie Karoliny Północnej, powyżej miasta Wiuton; uściem rozsze-rzonem Ch. wpada do zundu Albemarle.—W dolnym biegu rzeka dostępna jest i dla wielkich

And. S.

Chowańscy, książęta ruscy, wywodzą ród swój od Gedymina, w. ks. Litewskiego. Wnuk Gedy-mina, Patryk, ks. Zwinogrodzki, przybył do Moskwy w r. 1408; a wnuk jego, Wasil, pierwszy przezwał się Chowańskim.—1). Iwan Ch., bojar i wojewoda, f 1621. W epoce samozwańców trzymał stronę Szujskiego; w r. 1608 był wspólnie z La puno wem (ob.) dowódzcą w Rjazaniu. W r. 1610 zdobył Starycę i Rżew i wogóle brał udział w wielu bitwach z tej epoki. W r. 1615 car Michał nadał mu godność bojara. — 2). Iwan Ch., zwany Tatarcem, bojar, przełożony zarządu strzeleckiego

Choulant Jan Ludwik (* w Dreźnie d. 12 listopada r- 1791—f tamże d. 18 czerwca r. 1861), znany lekarz i bibliograf niemiecki. Nauk lekarskich słuchał w Lipsku i tam też w r. 1818 dyplom doktorski otrzymał. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Altenburgu, w r. 1821 przeniósł się do Drezna, gdzie został lekarzem szpitalnym. W r. 1822 rozpoczął odczyty o med. praktycznej w drezdeńskiej Akad. medyko-chir. w 1828 został profesorem zwycz. i dyrektorem kii- w 1867 r. niki chorób wewnętrznych, w roku zaś 1843 objął dyrektorstwo akademii. W r. 1844 mianowano go referentem do spraw lekarskich w ministeryum spraw wewnętrznych; na stanowisku tem przez długie lata rzetelne oddawał przysługi krajowi swemu. Ch. odznaczał się umysłem bystrym, pracowitością ogromną i uczonością niezwykłą, zamiłowanie wielkie posiadał do bibliografii i historyi sztuki lekarskiej: na tem też polu, jako uczony największe zasługi położył. Jako klinicysta był cenionym za wykład swój przystępny i jasny, a przy- wierzchni, tem przeważnie stronę praktyczną przedmiotu wykładowego mający na oku. Literaturę lekarską wzbogacił licznemi i cennemi pracami; z liczby ich wymieniamy: 1) „Anleitung zur arztlichen Receptir-kunst“ (Lipsk 1821, wyd. II 1834); 2) „Lehrbuch der speciellen Pathologie und Therapie* (tamże 1831, i liczne wydania późniejsze; dwa dzieła te w swoim czasie cieszyły się wielkiem uznaniem i dziś jeszcze, pomimo postępu medycyny, nie są statków, pozbawione wartości); 3) „Tafeln zur Geschichte der Medicin nach der Ordnung ihrer Doctrinen“ (Drezno 1822, in fol.); 4) „Handbuch der Biicherkunde fur die altere Medicin* (Lipsk 1828, wyd. II pod zmień. n. „Geschichte der Liter. d. alt. Med.“ t-źe 1841); 5) „Bibliotheca medico-historica, s. Catalo-gus librorum historicorura de re medic.a et scientia naturali systematicus* (tamże 1842); 6) „Geschichte u. Bibliogr. d. anatomischen Abbildung“ (tamże 1852); 7) „Graphische Incunabeln zur Naturgc-schiohte u. Medicin* (tamże 1858). Pomijając wicie dzieł innych, mniej ważnych, zaznaozamy jesz-

J. Ł.

, — Zwykle też co cztery la-wielka ilość Ch-y, które zrzą-

daczy ogrodów i drzew.

(cTphJieii,Kifi npuKaai.) f 17 Września 1682 r. Był jednym z wielkich wojowników armii Aleksego Mi-kołajewicza podczas wojny z Polską za Jana Kazimierza (1655—1657) i sprawował dowództwo nad korpusem, który zajął Litwę. Doszedł był aż do Nowogródka, odbierał od szlachty przysięgę na poddaństwo carowi, lecz nie zdobył twierdzy Lachowicz, gdyż musiał iść na spotkanie dążącej odsieczy pod hetmanem litewskim, Pawłem Sapiehą, do którego przyłączył się Stefan Czerniecki. Pod Po-łonką (w okolicy Słonima) Ch., lubo miał siłę dwakroć większą (15.000), przegrał bitwę i cofnął się ku Dźwinie (1659). Tu, pod Kuszlikami, w pobliżu Połocka, poniósł drugą porażkę od Czarnieckiego i Żeromskiego w 1661 r., trzymał się jednak w powiecie Witebskim. Potem działania wojenne osłabły, a toczyły się układy pokojowe, które doprowadziły do zawarcia rozejmu Andruszowskiego. Po śmierci cara Fieodora Aleksiejewieża Ch. brał czynny udział w wypadkach 1682 r., które rządy oddały w ręce carówny Zofii, następnie, po zaburzeniach 15—18 Maja, został, za sprawą Miłosła-wskiego (ob), przełożonym zarządu strzeleckiego. Ale wkrótce wzbudził podejrzenie i nienawiść w Miłosławskim i ks. Bazylim Golicynie, którzy stali u steru władzy. Udało im się wmówić w carównę, że Ch., mając po swojej stronie strzelców, knuje bunt przeciwko carskiemu domowi, grozi śmiercią patryarsze i wszystkim głównym bojarom i ma zamiar na tronie osadzić syna swego, Andrzeja. Dnia 17 września 1682 r. obaj Ch., ojciec i syn, wezwani z Moskwy do sioła Woz-dwiźeńskiego, gdzie natenczas dwór przebywał, natychmiast ścięci zostali. Z trzech pozostałych synów Iwana, Piotr Ch., dowiedziawszy się o śmierci ojca i brata, usiłował podburzyć strzelców, ale bezskutecznie.

Chowaresm, ob Chorasmia i Chiwa.

Chrabąszcz (Meloloatha tulgaris Fabr.), zwany Chrzabą szcz em lub Chrząszczem, owad powszechnie znany, do rodziny Blaszkorogich {La-mellicornia) rzędu tęgopokrywych (Coleoptera) należący. — Rożki ma z 10-ciu członków złożone, z tych ostatnie 7 u samców, a 6 samic, wydłużone są ku stronie wewnętrznej, nakształt listków (blaszek) i tworzą wachląrzyk, który chrabąszcz może rozszerzać i składać. — Ciało ma niezgrabne, 25—29 mm. długie, czarne, siwo omszone; rożki, tarczkę głowy i nogi czerwono - brunatne; pokrywy skrzydeł płowo - kasztanowate, delikatnie omszone, z 5-a podłużnemi wydatnemi liniami na każdej pokrywie. Odwłok z każdej strony posiada 5 trójkątnych plamek białych; koniec odwłoka przedłuża się w zwężony lecz gruby wyrostek, haczykowato ku dołowi zgięty.—Pojawia się Ch. w maju, kiedy najwięcej drzew się rozwija i liściem pokrywa; po kilku tygodniach niknie zupełnie. — Przez dzień siedzi pod liśćmi drzew, wieczorem zaś lata z drzewa na drzewo i w dalsze okolice. Samice znoszą jajka w ziemię i giną; po 4—5 tygodniach lęgną się z jajek gąsienice, zwane pędrakami, źółtawo-białe, z brunatną głową. — Z początku młode pędraki jednego gniazda żyją razem, kar-miąć się częściami roślinnemi; później (w drugim roku życia) rozłażą się na wszystkie strony, robią mnóstwo nor i podgryzają korzenie, oraz podziemne łodygi roślin, szczególniej młodych, rosną i żyją w ziemi zwykle 3—4 lat i dopiero w czwartym roku przeobrażają się na poczwarkę, z której wylęga się dojrzały ta pojawia

Kr

Fig. 365. Chrabąszcz pospolity ("Meloloutha vulgaris). Owad dorosły (prawo),—gąsienica (pędrak) na lewo u góry,—poczwarka na lewo u dołu (b).

dzają dotkliwe szkody, objadając nieraz doszczę-tu z liści i kwiatu drzewa owocowe i w ogóle liściaste.—Otrząsanie co rano z drzew, zbieranie i niszczenie (zalewanie gorącą wodą), jest najskuteczniejszym środkiem w celu wyniszczenia tego szkodnika. Takie tępienie Ch-y powinno być obowiązkowo dokonywane przez wszystkich posia-

A. S.

Chrabr, mnich bułgarski; żył w końcu wieku IX i na początku X, za czasów cara bułgarskiego Symeona (f 927); był autorem ważnej rozprawy o literach słowiańskich „o pismenecłn>“, w której podaje dwa ważne świadectwa: 1) o pewnych znakach piśmiennych, używanych przez Słowian południowych za czasów ich pogaństwa;—i 2) o ułożeniu abecadła głoskowego przez św. Cyryla. Pierwsze świadectwo zawiera się w słowach: „Preżde ubo Słovene ne imechą knigt, ną ćri.tami i rezatni ćbtechą i gataachą, pogani sąśte“, t. j. że Słowianie południowi, będąc jeszcze poganami, nie mieli liter (,,knigu), lecz używali pewnych znaków piśmiennych w postaci kresek i nacięć czyli karbów na deskach lub płytach kamiennych. Znakami te-mi posługiwali się w życiu domowem przy liczeniu oraz przy wyciąganiu wróżb czyli przepowiedni religijnych. Wnioskowanie na podstawie tej wiadomości Ch-a o istnieniu mniemanych run słowiańskich straciło wszelką wagę wobec braku rzeczywistych dowodów, któreby przypuszczenie to popierały. Drugie świadectwo stwierdza, że Słowianie, po przyjęciu chrześcijaństwa, przez długie lata do piśmiennego wyrażenia mowy swojej używali liter łacińskich i greckich, dosyć niepoprawnie, dopóki im Konstanty, filozof, zwany Cyrylem, nie ułożył abecadła (r. 855) częścią podług wzoru liter greckich, częścią według potrzeby i własności języka słowiańskiego, i nie zaczął przekładać na język (starosłowiański czytania z ewangelii i listów. Ostatnie

to świadectwo wielce jest ważne, gdyż pochodzi od człowieka, który żył spółcześnie z uczniami i bezpośrednimi następcami śś. Cyryla i Metodyusza. Rozprawa mnicha Ch-a „o pismenech" przechowała się jako odpis późniejszy w rękopisie Jana Egzar-chy bułgarskiego (ok. 892—906), z w. XIII (r. 1263), znalezionym przez Konstan. Kałajdowicza w bibliot. synodalnej w Moskwie i przez niego wydanym p. t. Iouhhtj 0K3apx'L dojirapcKiH (Moskwa 1824).—Bi-bliogr. Szafarzyk „O pismenech cr^norizca Chra-bra. Pamatky drevniho pisemnictvi Jihoslovaniiv“ (Praga 1851 wyd. 2-e, pomnożone przez J, Jireóka, t-że 1873); tenże „Slovanske starożitnosti" (str. 814. Przekład polski Bobkowskiego, t. 2-gi str. 237 ns. i 584); zeum

A. A K.

wa-

noso-

cza

nych).

E. W

W. S.

w. s.

M. Hattala w Czasopisie Cześ. Mu-t. XXXII (r. 1858 str. 117—129) i LVII (1883, 416—432).

Chram, prawy dopływ Kury, ma źródło w Małym Kaukazie u stóp góry Kara-Kai, w gubernii i powiecie Tyfliskim; płynie zrazu po wyżynie bezleśnej, następuie w wąwozie lesistym o stromych zboczach, poczein wydostaje się na równinę Kury, z którą łączy się w gubernii Elizawetpolskiej. Długość ogólna 175 w.; na wiosnę rzeka ma duży zapas wody, w innych porach roku można ją wszędzie wbród przechodzić; bieg jej szybki, dzieli się często na ramiona, tworząc wyspy; ludność miejscowa korzysta z wód Ch-mu, rozprowadzając je kanałami po swych polach.    And s.

Chrapanie zależnem jest od przeszkód, jakie spotyka wdychane powietrze w górnych częściach dróg oddychowych. — Przeszkody te mogą mieć siedlisko swoje przedewszystkiem w jamach nosowych (t. zw. polipy, przerosty muszel, skrzywienia, przegrody nosa etc.), następnie niezwykle często w jamie noso gardzielowej, mianowicie przy obecności t. zw. wyrośli adenoidalnych, (przeważnie u dzieci); wreszcie i w samej gardzieli mogą być sprawy chorobowe (przerosty migdałków, guzy etc.), które, zwężając wejście do dróg oddechowych, runkują utrudnione oddychanie, resp. chrapanie (O wszystkich tych cierpieniach obszerniej będzie mowa w artykule ó chorobach nosa i jamy gardzielowej). — Cb., nieprzyjemny ten zwłasz-dla otoczenia objaw, występuje przeważnie podczas snu, zarówno u dorosłych, jak i dzieci, wtedy bowiem wskutek zatkania nosa, spowodowanego jedną z wyżej przytoczonych przyczyn (polipy, wy-rośla adenoidalne etc.), usta pozostają otwarte, następstwem czego jest niezmierna suchość bło-ny śluzowej gardła, oddychanie staje się utrudnionem oraz mniej lub więcej hałaśliwem, wskutek ruchów podniebienia miękkiego. — Tym sposobem Ch. jest objawem chorobliwym, który zawsze powinien zwrócić uwagę otoczenia na ewentualne cierpienie górnego odcinka dróg oddechowych, ażeby zawczasu skutecznie złemu zaradzić przez usunięcie przyczyny. — Zwłaszcza rodzice winni pilną zwracać uwagę na to, czy dzieci nie chrapią, czy wogóle podczas snu nie mają ust otwartych, gdyż Cb. w tych razach jest tylko jednym z objawów, wywierających na zdrowie dziecka, na jego późniejszy rozwój, zarówno fizyczny, jako - też i intellektualny, niezwykle szkodliwe działanie (bliżej w artykule o t. zw. wyroślach adenoidal-

Dr. J. S.

Chrapcie. Kołki w kształcie zgiętego klina, z drzewa twardego wyrobione, używane przez ory-lów w celu skrócenia ryklów (ob.) biegowych (ba-lików 3 cale gr., 1 stopę szer. do 8 cali dł.), kiedy zbiór pienie (ob. tratwa) popod mostem przechodzi. Wtenczas chrapcie wbija się wśrodku ryklów w dziury do tego przysposobione i zakłada na ramiona (t. j. na drągi poprzeczne, do których się sztuki drzewa na jednym i na drugim końcu przymocowuje).

Chrapicki Mikołaj, herbu Rola, biskup chełmiński. Objął katedrę biskupią w r. 1495, wyprosił dla niej u Aleksandra Jagiellończyka Starogród i miasto Chełmżę z zamkiem. Po wypędzeniu Krzyżaków z Pomorza zabiegał o przywrócenie tych dóbr kościelnych, które duchowieństwu zabrał był zakon; wymógł ostatecznie na królu zadośćuczynienie żądaniu, pod warunkiem jednak, że biskup ponosić będzie z majętności odzyskanych obciążające je dotychczas opłaty skarbowe. W r. 1515 zrezygnował z biskupstwa, osiadł w Lubaniu, gdzie fundował sprowadzonym z Saksonii bernardynom klasztor.—Bartoszewicz w „Enc. Org.“ V, 499.

Chrapowicki Jan Antoni (f ok. 1683), herbu Gozdawa, wojewoda witebski. Wielokrotnie na schyłku panowania Władysława IV, za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, posłował na sejmach, pracował w różnych komisyach, wykonywał zlecenia Rzeczypospolitej. W r. 1659 został podkomorzym smoleńskim, w 1660 podpisał ratyfi-kacyę paktów oliwskich, w r. 1667 i 1683 należał do układów o pokój z Moskwą. We wrześniu 1669 mianowany został po śmierci Władysława Woło-wicza wojewodą witebskim. Zostawił ważny pamiętnik, który w streszczeniu p. t.: „Zebranie ciekawości za panowania Jana Kazimierza i Michała Wiśnio-wieckiego“, wydał’karmelita, MarcinjStacewicz (Wilno 1787). Część manuskryptu Ch-go, obejmującą okres od 1668 do 1672, p. t.: „Dyaryusz", ogłosił posiadacz autografu, Józef Rusiecki (Warszawa 1845). Reszta, zawierająca stosunki rodzinne autora, pozostaje w rękopisie.—Z synów Ch-ego Michał zmarł młodo, Jan Antoni śladów działalności publicznej nie zostawił; Krzysztof Antoni (f 1703) wyjechał z Janem Kazimierzem do Francyi, gdzie służył wojskowo, po powrocie do kraju został stolnikiem witebskim, około r. 1695 kasztelanem smoleńskim.— Ob. „Dyaryusz“ Chrapowickiego i Wolffa „Senatorowie i dygnitarze w. ks. Lit.“.

Chrapowichi Józef (* r- 1731 — f 5 marca 1801), herbu Gozdawa, kasztelan mścisławski. Posłował na kilku sejmach, począwszy od konwoka-cyjnego i elekcyjnego 1764; w r. 1782 obrany został konsyliarzem Rady nieustającej, której mar-szałkował od r. 1784 do 1786. Składając urząd, wydał „Projekta stanom zgromadzonym na sejm r. 1786 do uwagi podane". Mianowany 14 października r. 1786, po Billewiczu, kasztelanem mścisław-skim, podczas sejmu wielkiego pracował w różnych deputacyach, w r. 1792, za przyzwoleniem

St. Es w.

za

w ro-

W. Rap.

królewskiem urząd swój sprzedał Daszkiewiczowi, mając sobie obiecane pierwsze wyższe krzesło, jakie opróżnione będzie. Zabiegał też o nie, gdy sędziwy kasztelan połocki, Siellicki, dawał się słyszeć, że gotów byłby urząd swój złożyć. Przypominając królowi dawną obietnicę, Ch. odwoływał się do swoich zasług: siedem razy posłował, był komisarzem przy rozgraniczeniu Białorusi, mimo to żadnej królewszczyzny ani pensyi nie dostał. Gdy o tęż kasztelanię ubiegać się zaczął Robert Brzostowski, skarżył się, że Stanisław August, pomimo swej obietnicy, województwo Mścisławskie oddał Chomiń-skiemu, podskarbiostwo zaś nadw. Lit. Moszyńskiemu, słuszna więc, aby teraz dał mu przed innymi pierwszeństwo. Daremnie się również ubiegał o kasztelanię trocką. Miał order św. Stanisława i Orła Białego; z żony, Heleny z Suffczyńskich (f 8 lipca 1832), potomstwa nie zostawił. Um. w Warszawie, pochowany został na cmentarzu Świętokrzyskim.—(Wójcicki „Cmentarz Powązkowski" t. III, str. 6; Bartoszewicz w „Enc. Org." V, 503; Wolff „Senatorowie i dygnitarze w. ks. Lit", str. 119; Zaleski „Korespondencya krajowa St. Augusta.“ w• s-

Chrapy. 1) Tak nazywają nizkie, kępami pokryte i niską krzewiną oraz jałowcem porastające ha-lizny w lasach, stanowiące rzeczywiste nieużytki. 2) W innem znaczeniu nazywamy Ch-ami nozdrza i górną wargę konia i łosia; nazwa ta widocznie pokrewną jest chrapaniu. Ch. łosia odgotowane i podane na zimno w galarecie stanowią myśliwski przysmak w okolicach, w których ten zwierz jeszcze się znajduje.

Chrastek Michał (* 1825 r. w Nowem Mieście na Węgrzech), autor słowacki, prof. teologii w Bańskiej Bystrzycy, oraz redaktor pisma Cyryl a Metod, tamże wydawanego przez miejscowego biskupa rzymsko-kat. Napisał: Dzieje języka i piśmiennictwa słowackiego i wydał „Wieniec śpiewów narodowych" (1862). Liczne jego artykuły znajdują się po wszystkich pismach słowackich i niektórych czeskich. Bogatą swą bibliotekę otworzył do użytku publicznego; założył alumnat przy gimnazyum rzymsko-katolickiem w Bystrzycy, oraz czynny brał udział w założeniu Maticy Słowackiej. — „Encyk. S. Orgelbranda synów⁴*.

Chraszczewska Helena (Marcello) artystka dramatyczna (• 19 kwietnia 1862 r. w Perigneux, w południowej Francyi). Po przybyciu wraz z rodzicami do kraju marzyła od lat najmłodszych o ka-ryerze scenicznej, aż ojciec, wbrew swemu życzeniu, widząc w córce nieprzezwyciężoną stałość, zezwolił, i czternastoletnia Helenka udała się z matką do Częstochowy, do trupy Anastazego Trapszy, aby tam wystąpić w dniu 6 października 1876 roku, w komedyi jednoaktowej, p. t. „Doktor Robin⁴⁴, w roli Maryi. Debiut się powiódł, tak, że w oisem miesięcy potem zaangażowaną została do Krakowa pod dy-rekcyę Koźmiana, gdzie potrafiła zająć odrazu wybitne stanowisko, grywając pierwszorzędne amant-ki w komedyach, a nawet i bohaterki w dramatach, jak Lidyę w „Pojedynku szlachetnych⁴* Sewera, co ze względu na młody wiek artystki było do podziwienia. W letnich miesiącach występowała w trupie poznańskiej w Poznaniu, a potem w Warszawie, w ogródkowym teatrze Alhambra. Stam -tąd, dzięki chlubnemu świadectwu artystów: Leszczyńskiego i Rapackiego, pozyskała w teatrze rządowym, r. 1879, trzy gościnne występy, które zjednały jej sympatyczne przyjęcie, tak u publiczności, jak i w prasie, a po ich ukończeniu została zaliczoną do stałych artystek sceny. Z początku, po -mimo sympatyi, jaką okazano artystce, na występach, ścigana świetnem widmem ustępującej morze Modrzejowskiej, a w części uprzedzeniami do firmy artyzmu prowincyonalnego, przechodziła Ch. próbę ogniową krytyki, która jej nie szczędziła ostrych napomnień i porównań. Talent otoli i wytrwałość pokonały uprzedzenia. Rola Tisbe w „Angelo Malipieri", dramacie Wiktora Hugo, objęta po Modrzejewskiej i odegrana znakomicie, dalej „Odetta" Sardou, a w końcu Klara we „Właścicielu kuźnio” Ohneta, postawiły Ch-ą w rzędzie pierwszych artystek naszej sceny. Odtąd każda jej kreacya nosi na sobie wybitne cechy talentu indywidualnego, którego znamiennym rysem jest temperament energiczny. Czuć w nim jakby reak-cyę strefy południowej Francyi, gdzie się urodziła. To gorące uczucie, niehamowane siłą woli, wyrządzało jej w początkach szkody, zwłaszcza lach z odcieniem liryzmu, o subtelnych i miękkich tonach niewieściego serca; lecz przez pracę i głębokie wnikanie w role, potrafiła artystka zapanować nad wrodzoną krewkością. Zbawienny zwrot w rozwoju swego talentu zaznaczyła Ch. w „Musocie" Maupassanfa, w roli biednej opuszczonej dziewczyny, która na śmiertelnem łożu opowiada dzieje swojej ?nieszczę-śliwej miłości. Jest to rola, którą można śmiało policzyć do arcydzieł sztuki scenicznej. Subtelnem cieniowaniem uczucia, tkliwością i miarą artystyczną w wybuchach rozpaczy, radości, żalu—potrafiła porwać publiczność i zapewnić utworowi, dość zresztą drastycznej treści, powodzenie. Niema też już roli, której by nie zdołała sobie przyswoić i nagiąć się do warunków, jakich dany charakter wymaga. Umie być czułą i miękką, zarówno jak krewką i gwałtowną, a zawsze w zgodzie z prawdą i poczuciem estetycznej miary. Zdobycz taka wymaga wielkiej pracy i zasobu intelligencyi, któ-remi Ch. się odznacza. Niepodobna wyliczyć, choćby w przybliżeniu, bogatego repertoaru artystki; wspomnieć jednakże wypada ostatnie sztuki, w których święci tryumfy, mianowicie: „Arię i Messali-nęu Wilbrandta, „Hrabinę Sarę⁴⁴ Ohueta, „Koniec Sodomy** Sudermana, „Safou Daudeta, „Chatę za wsią" Galasiewicza, „Bawidełko" Lubowskiego, „Nauczycielkę* Koziebrodzkiego, „Prawa serca" Zalewskiego, ^Nieuczciwych" Rove tty, i wreszcie niestarzejącą się dotąd, wyborną komedyę Sardou p. t.: „Nasi najserdeczniejsi". Obok ról pierwszorzędnych w tragedyach, dramatach i komedyach, nierzadko Ch-ą widzieć można i w mniejszych rolach, często bladych i bezbarwnych; na takich jednak nawet wyciska ona znamię twórczości i ożywia je iskrą niespożytej siły.

Chrematystyka (z grec. xp7jp.auęw = robię iuta-resa, handlem się zajmuję). Tak Arystoteles ne-

zywał nabywanie przez handel w przeciwstawieniu do produkowania na własną potrzebę; Cournot zaś proponował tę nazwę (i wielu ekonomistów ją przyjęło) na oznaczenie zastosowania analizy matematycznej do studyów ekonomicznych.—Cournot „Theo-rie mathematiąue des richesses"; Fontaneau „Chre- • gnitarze"). matistiąue, Journal des actuaires franęais" t. 5.    *

Chreptowioz Bohdan, herbu Odrowąż, protoplasta znakomitego rodu litewskiego, wywodzącego się od Wyszgierta, obecnego w Horodle w r. 1413.

Z pierwszej żony, Czetwertyńskiej, miał syna Iwana, z drugiej: Mitka, Iwana-Litawora, Dymitra, Wa-

w. s.

w. s.

w. s.

w. s.

w. s.

w. s.

w s.

siła, Marcina i Fedka.

Chreptowioz Iwan (Iwaszko) — Litawor (f ok, 1514). Syn Bohdana, był podskarbim nadwornym Lit., jednocześnie namiestnikiem ucyańskim, od r. 1492 Słonimskim, od 1498 nowogrodzkim. W r. 1497 złożył urząd podskarbiego; w bitwie nad Wiedroszą dostał się do niewoli, z której dopiero w r. 1508 powrócił. W r. 1509 został namiestnikiem doskickim i marszałkiem królewskim.

Z żony, Jadwigi Holszańskiej, pozostawił młodo zmarłego syna i córki: Hannę, wydaną za Jerzego Ościkowicza, Zofię za Jana Oborskiego, powtórnie za Mikołaja Wrelewskiego.

Chreptowioz Marcin, syn Bohdana, brat Iwana-Litawora, był koniuszym nadwornym, jednocześnie namiestnikiem Izblańskim i Żołudzkim, od r. 1501 podskarbim nadwornym, od 1504 łowczym. Za udział w spisku Glińskiego uwięziony w lutym r. 1509 i pozbawiony urzędów, odzyskał wolność 10 maja r. 1511. Został następnie koniuszym trockim, w r. 1524 otrzymał nominacyę na marszałkowstwo Hospodar skie. Syn jego, Bohdan, dostał od stryja swego, Wasila Bohdanowicza, dobra Bohurym, od których potomkowie jego, z kniażny Owidotii (Eudoxyi) Hor-skiej, zwali się Ch-mi Bohurymskiemi.

Chreptowioz Fedko. Syn Bohdana, brat Iwana-Litawora i Marcina, był podskarbim nadwornym; w r. 1501 został podskarbim ziemskim, jednocześnie kolejno był namiestnikiem bielickim, berestej-skim i ostryńskim. Za udział w spisku Glińskiego uwięziony wraz z bratem, Marcinem, i pozbawiony urzędów, odzyskał wolność 10 maja 1511. Żył jeszcze w 1522.—Boniecki „Poczet rodów"; Wolff „Senatorowie i dygnitarze").

Chreptowioz Melecy Bohurymski (f 1593), władyka włodzimierski ruski. Potomek Bohdana Marcinowieża i kniażny Eudoxyi Horskiej, należał do linii Chreptowiczów, osiadłych na Ukrainie i Wołyniu. Poświęcił się stanowi duchownemu w starości, wstąpiwszy do zakonu pod imieniem Melecego; mnisi kijowscy obrali go archimandrytą pieczar-skim, którą-to elekcyę potwierdził Henryk Walezy, a następnie Stefan Batory. W 1579, nie tracąc archi-mandryi, został koadjutorem władyki włodzimierskiego, Teodozego Łazowskiego, po którego śmierci, zaszłej w r. 1588, objął władyetwo Włodzimierskie i Brzeskie. Gorliwie zabiegał około podniesienia kościoła ruskiego. — Bartoszewicz w „Enc. Org." V, 504; Boniecki „Poczet rodów".

Chreptowioz Jerzy (* 1586 — f 1650), wojewoda nowogrodzki. Syn Adama, służył za młodu wojskowo, był leśniczym mereckim i orszańskim, w r. 1639 został kasztelanem smoleńskim, 29 grudnia 1643 żmudzkim, 12 stycznia 1645 posunął się na województwo Parnawskie, w kwietniu 1646 na Nowogrodzkie, po Sapieże.— Wolff „Senatorowie i dy-

w. s.

Chreptowioz Jan (f 1765), kasztelan nowogrodzki. Ze stolnika nowogrodzkiego (urząd ten ustąpił synowcowi swemu, Joachimowi) mianowany kasztelanem brzeskim 16 listopada r. 1752 po Stanisławie Buczyńskim; 22 listopada roku 1756 otrzymał kasztelanię Nowogrodzką po śmierci Daniela Szyszki. Z Anny Szpilewskiej zostawił potomstwo, które roli politycznej nie odegrało. — Bartoszewicz w „Enc. Org.“; Wolff „Senatorowie i dygnitarze*.

Chreptowioz Karol, chorąży nadworny litewski. Syn Jakóba, stolnika grodzieńskiego, zięć Mar-cyana Chreptowicza, starosty werbelskiego, dzięki posagowi żony, protekcyi podskarbiego Flemminga i skąpstwu, do wielkiej doszedł fortuny. Pełnił urząd pisarza ziemskiego grodzieńskiego, posłował na sejm r. 1761. W zawikłaniach za Stanisława Augusta obrany był marszałkiem konfederacyi grodzieńskiej r. 1767; posłował na sejm delegacyjny, na którym zajął stanowisko oppozycyjne. Czynny w konfederacyi Barskiej, po upadku jej pogodził się z królem. Otrzymał starostwo Grodzieńskie; 23 maja r. 1781 mianowany chorążym nadwornym litewskim, z urzędu tego rezygnował w r. 1786. — Bartoszewicz w „Enc. Org.“ I, 503; Wolff „Senatorowie i dygnitarze⁴⁴.

Chreptowioz Joachim (* 4 stycznia 1729 — f 4 marca 1812), kanclerz wielki Lit. Syn Mar-cyana (f 1766 r.), starosty werbelskiego, i Reginy Wojnianki (f 1763 r.), podczaszanki nowogrodzkiej, synowiec Jana, kasztelana nowogrodzkiego, kształcił się w domu rodzicielskim, u jezuitów w Wilnie, Brunsberdze i Nieświeżu; po skończeniu nauk służył wojskowo, w r. 1751 został stolnikiem nowogrodzkim. Był wielokrotnie deputatem na trybunał litewski i posłem sejmowym; z przekonań politycznych należał do stronnictwa Czartoryskich. W bezkrólewiu po Auguście III w konfederacyi litewskiej wybrany.był na marszałka województwa nowogrodzkiego, posłował na sejm konwokacyjny, elekcyjny i koronacyjny roku 1764. Mianowany sekretarzem wielkim Lit. 24 grudnia r. 1764, z powodu urzędu osiadł w Warszawie. W konfederacyach: Radomskiej i Barskiej udziału nie brał; podczas największego zamętu Rzeczypospolitej podróżował po Europie. D. 26 kwietnia 1773 mianowany podkanclerzym Litewskim, podał delegacyi sejmowej projekt utworzenia Komisy i Edukacyjnej, w której został członkiem; na sejmach 1778 i 1780 obrano go kon-syliarzem Rady Nieustającej. Na sejmie wielkim hamował zapędy partyi patryotycznej, pobudzał jednak do reform; po ogłoszeniu ustawy zasiadł w Straży jako minister spraw zagranicznych. Podczas reakcyi targowickiej okazał słabość duszy. D. 14 czerwca 1793 przyjął pieczęć wielką litewską, którą złożył był przed sejmem grodzieńskim. Podróżował znowu po Europie, w r. 1794 powrócił

Org.“ V).

Org, “.

w. s.

w s.

Chresto-

P. Chm.

Wyrazy nieumieszczone pod O znajdują się pod K.

na Litwę. Za rządów pruskich osiadł w Warszawie, należał do grona założycieli Towarzystwa przyjaciół nauk, oddawał się zajęciom umysłowym. Ch. był jednym z najwybitniejszych obywateli za panowania Stanisława Augusta. Wysoce wykształcony, wielkie położył zasługi około krzewienia w narodzie światła; rozumnie postępowy, należał do grona tych panów, którzy z własnej inicyatywy reformowali swój stosunek do chłopstwa. Majętność jego, Szczor-se, ogniskowała w sobie, rzec można, ruch postępowy na Litwie. Z zaślubionej 22 grudnia r. 1766 Konstancyi Przezdzieckiej, podkanclerzanki litewskiej, miał czterech synów i córkę. Pochowany został w Warszawie u Kapucynów.—(Bohusz w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół nauk“ t. X; „Pamiętnik rodu Litaworów Chreptowiczów* w „Tece Wileńskiej* tom V; Bartoszewicz w „Eucykl.

w. s.

r- /• *,    ,    « :

^7- -m

,

V'

Fig. 366. Chreptowicz Joachim.

Chreptowicz Adam (* 19 marca 1768 — f 25 grudnia 1844 r.), poseł na sejm w 1790. Syn kanclerza Joachima i Konstancyi Przezdzieckiej, podróżował w młodości po Europie, w wojsku li-tewskiem został rotmistrzem kawaleryi narodowej, po upadku Rzeczypospolitej pełnił urząd wizytatora szkół litewskich, w r. 1812 był członkiem rady administracyjnej, zasiadającej w Wilnie pod pre-zydencyą barona Nicolai. Z biblioteki swej w Szczor-sach udzielał rękopisów do publikacyi, sam też drukował artykuły w „Wizerunkach i roztrząsa-niach naukowych*. — Bartoszewicz w „Encykl.

w. s.

Chreptowicz Michał (* r. 1809 — f 3 lutego 1892), hrabia. Jedyny wnuk kanclerza, Joachima, po najmłodszym synu jego, Irenym (f 1775), ożenionym z Lilienfeldówną; kształcił się w uniwersytecie dorpackim; przez protekcyę ówczesnego ministra spraw

Kacyki. Fowu. Iluitr. X. XII.

zagranicznych, kanclerza hr. Nesselrode, którego córkę poślubił, pełnił posługi dyplomatyczne w Neapolu i Londynie. W r. 1862 z wielkim księciem Konstantym przybył do Warszawy. Um. bezpotomnie w Paryżu, pochowany w Baden-Baden. Nazwisko jego, wraz z nadanym przez cesarza Mikołaja I tytułem hrabiowskim, na mocy prawa 29 czerwca r. 1893, przeszło na Michała Butenjewa, syna Maryi Chreptowiczówny.

Chreptyjowskie starostwo na Podolu (dziś gubernia Podolska, powiat Uszycki). Według lustra-cyi z roku 1765 płaciło kwarty złp. 2,778 gr. 22; za Stanisława Augusta było w posiadaniu Ko-ziebrodzkiego, sędziego grodzkiego halickiego, i Zofii z Broniewskich.

Chrestomatya (z grec.=uczenie się rzeczy użytecznych), wyraz już przez starożytuych Greków używany w liczbie mnogiej na oznaczenie wypisów, zawierających wiadomości najużyteczniejsze i najlepiej przedstawione. Najdawniejszym takim zbiorem, dochowanym do dni naszych, jest Proklosa, zwanego Dyadochem, z V wieku po Chr matya gramatyczna*. Użycie tego terminu rozpowszechniło się szczególniej w wieku XVIII u Niemców, a od nich przeszło do innych narodów. U nas tym wyrazem oznaczano wyłącznie książki szkolne, do nauki języka służące, w których podawano, usto-pniowane należycie pod względem zrozumiałości i przystępności mowy, ustępy z różnych autorów czerpane. Główniejsze takie zbiory są: „Chrestomatya grecka (Jacobsa), czyli księga pożyteczna i łatwa do czytania dla uczących się języka greckiego kurs 1 i IIU. (Wilno 1807). Późniejsze wydania tej książki wychodziły w r. 1817, 1822 (obrabiane przez Sz. P. Żukowskiego), 1862 p. t. „Wypisy greckie*. 2.) „Chrestomatya niemiecka czyli księga pożyteczna i łatwa do czytania dla uczących się języka niemieckiego*. (Wilno 1808); są i późniejsze wydania. 3.) „Pyccnan XpHCTOMaTia hjih H36paHŁia MhCTa H3i, ayamnii. pyccKHXb imeaTe-Jieił”, ułożona przez M. Bazylego Rklickiego, 2 tomy, (Warszawa, 1837—1839).    4.) „Chrestomathie fran-

ęaise ou choix de morceaux de prose et de vers, par E. A. Landie* 2 tomy (Warszawa 1840); ponieważ książka ta zalecona była przez Radę Wychowania do użytku szkolnego w królestwie Polskiem miała więc częste wydania, 5-e wyszło w r. 1855. 5,) „Nouvelle chrestomathie franęaise ou recueil de morceaux choisis des meilleurs ecrivains franęais, gradues et mis en ordre par Victor. Denoix” (Warsz. 1865; czwarte wyd. 1860); książka ta w użyciu szkolnem zastąpiła poprzednią. 6.) „Chrestomatia cerkowno-słowanskaja i drewno-ruskaja w polzuucze-nikow w c. k. awstrijskoj derżawi* sostawił Ja-kob Hołowaćkij (Lwów 1854).    7.) „Chrestomatya

wiejska czyli zbiór wypisów z różnych polskich autorów* (Warszawa 1866; w drukarni rządowej przy komisyi Oświecenia publicznego), ułożona podobno przez St. Mikuckiego, drukowana czcionkami russkiemi po polsku, z pozostawieniem liter oznaczających dźwięki nosowe.

Chretien de Troyes, ob. C h r y s t y a n‘z T r o y e s.

110

K. J

Chriemhilda, Kriemhilda, właściwie Grim-hilda, ob. Niebelungi.

Chrismo, ob. Krzyżmo.

Chrismon, jest to nazwa pewnych znaków pobożnych, które od czasów Merowingów aż do XIV w. kładziono na czele cesarskich i królewskich

Ks. R. F.

A. A. K.

And. S.

Chriacus Cope (paleont.). Rodzaj kopalnego ssącego drapieżnika z rodziny Proviverridae, obejmującej pierwszych istotnych drapieżników, żyjących w okresie eocenowym. Gatunek Chr. priscus Cope spotyka się w pokładach Puerco (dolny eo-cen) i Wasach (środkowy eocen) w Nowym Meksyku.

pism urzędowych, a dawniej i przed podpisami kró-lewskiemi lub kanclerskiemi. Pierwotnie składały się one ze znaków stenograficznych, zwanych Ty-rońskiemi, a wyrażających wezwanie do Chrystusa, lub Trójcy Przenajświętszej. Później, gdy zapomniano ich znaczenia, zaczęto je zastępować dowol-nemi węzłami z liter, (monogramami) w których wszakże litera C była zasadniczą; niekiedy używano i greckich głosek X P (Ch. R.), albo też pierwszej i ostatniej litery alfabetu (A. £2.). W czasach późniejszych, i do dziś dnia, ludzie pobożni, czy to pisząc testamenty, czy nawet listy prywatne, zaczynają je od uwielbienia Trójcy Przenajświętszej, albo Chrystusa i kładą u góry litery L. J. X., oznaczające wyrazy: „Laudetur Jesus Christus“, używane też przy powitaniu i pożegnaniu.

Christ Jan Fryderyk (* 1700 w Koburgu f 1756 w Lipsku), filolog i archeolog niemiecki, od r. 1731 profesor dziejów, a od 1739 i poezyi przy uniwersytecie lipskim. W wykładach swoich uwzględniał zabytki sztuk plastycznych i z tego powodu może być uważanym za założyciela archeologii sztuki w Niemczech. Pod jego wpływem zostawali: Heyne, Lessing i Winckelmann. Z prac jego archeologicznych ważniejsze są: „Musei Richteriani dactyliotheca“ (Lipsk 1743); „Anzeige und Ausle-gung der Monogrammatum⁸ (t-że 1747) i „Abhand-lungen iiber die Litteratur und Kunstwerke vornehm-lich des Alterthums⁸ (t-że 1776). Z prac historycznych zasługują na uwagę: „Origines longobardi-cae⁸ (t-że 1728—30) i „De Machiavello libri III8 (t-że 1731).—Pisał oprócz tego i poezye łacińskie. —Porówn. Dorffel „J. F. Ch ⁸ (Lipsk 1878).

Christ Wilhelm v., znakomity filolog klasyczny, ur. 2 sierpnia 1831 w m. Geisenheimie w Reingau (w Nassauskiem), kształcił się w gimnazyum w Wies-badenie i Hadamarze, następnie w 1850—53 w uniwersytecie monachijskim i berlińskim studyował filologię klasyczną i językoznawstwo porównawcze. Od r. 1854 był przez lat kilka nauczycielem języków starożytnych w gimnaz. Maksymiljana w Monachium, gdzie, oddany pracy nad temi językami, ogłosił rozprawę: „Quaestiones Lucretianae⁸ (Mon. 1855, w 4-ce), następnie większą pracę gramatyczną „Grundziige der griechischen Lautlehre8 (Lipsk 1859); poczem w r. 1860 powołany został na prof. zwyczajnego filologii klasycznej do uniwersytetu monachijskiego. Tamże został z kolei kierownikiem seminaryum klasycznego, konserwatorem król. muzeum starożytności, a następnie stałym członkiem rady szkolnej. Do prac większych Ch-a należą: „Metrik der Griechen u. Rómer“ (Lipsk 1874, wyd. 2 e t-źe 1879); „Geschichte der grie-chischen Literatur⁸ (Monach. 1888, wyd. 2-e t-źe 1892); wydał prócz tego zbiór hymnów średniowiecznych p. t. „Anthologia graeca carminum chri-stianorum⁸ (wspólnie z Paranikasem, Lipsk 1871); do zbioru „Bibliotheca Teubneriana⁸ przygotował wydanie krytyczne Pindara: „Pindari carmina⁸ (Lipsk 1869, wyd. 2-e 1873), oraz poetykę Arystolesa „Aristotelis de arte poetica liber⁸ (Lipsk 3 878); także wydanie krytyczne Iliady Homera (Lipsk 1884); nadto z pism Cycerona do wielkiego wydania krytycznego Halma i Baitera opracował księgi „De divinatione“ i „De fato“ (Zurych 1861). Niezależnie od tych prac w Rozprawach Bawarskiej akademii umiejętności („Abhandlungen⁸) ogłosił szereg przyczynków i rozpraw wartościowych, bądź z zakresu starożytnej metryki i rytmiki, bądź w innych przedmiotach filologii klasycznej, jak np. „Beitrage zur Metrik d. griech. Lyriker u. Drama-tiker⁸ (1869); „Ueber d. Harmonik d. Man. Bry-ennius u. d. System d. byzant. Musik“ (1870); „Die Topographie d. trojan. Ebene u. d. homerische Fra-ge⁸ z mapą (Monach. 1874); „Die rythmische Con-tinuitat d. griecb. Chorgesange“ 1878); „Zur Chronologie der altgriech. Epos⁸ (1884); „Rómische Ka-lenderstudien⁸ (1876); „Arien u. die altesten Nach-richten iiber Iberien u. d. Westkuste Europa's8 (1866) i wiele innych. W r. 1891, tj. w 60-tą rocznicę urodzin Ch-a, uczniowie jego, ku uczczeniu 30 to-letniej jego działalności profesorskiej, wydali książkę jubileuszową: „Abhandlungen aus dem Ge-biete der klassischen Alterthumswissenschaft. W. v.

Ch. Festschrift i t. d.⁸ (8, IV, 425, Monach. 1891). Tegoż roku Ch., jako rektor uniwersytetu, wygłosił mowę o reformie studyów uniwersyteckich i wydał p. t. „Reform d. Universitatsunterrichtes. Rede, beim Antritte d. Rectorats d. Ludwig - Maximilians Universitat gehalten am 21 Novbr 1891“ (Monach, str. 26).

Christburg, także Dzierzgoń, (ob.) Kisz-por k.

Christchurch 1). Ch. miasto w angielskiem hrabstwie Hants, w pobliżu uścia rzeki Avon i Kanału La Manche, kąpiele morskie, wyrób rękawiczek i zegarków, bardzo ciekawy kościół z epoki anglo-normańskiej, 29,000 m-ców.—2). Ch. główne miasto prowincyi Canterbury i hrabstwa Selwyn, na południowej wyspie Nowej Zelandyi na obszernej i żyznej równinie, w pobliżu uścia rz. Avon do Oceanu Wielkiego, a także w węźle dróg żelaznych. Jest to szybko wzrastająca osada, która dziś, łącznie z przedmieściami, liczy do 48,000 m-ców; posiada uniwersytet, ogród botaniczny, muzeum z cennym zbiorem skieletów wymarłej fauny nowo-zelandzkiej, wiele szkół wyższych, dwa teatra, piękną katedrę, dość znaczny przemysł i handel; jest nadto rezydencyą biskupa i kilku konsulów zagranicznych. — Portem miasta jest Lyttelton, nad zatoką Coopera, dokoła wyniosłemi wzgórzami otoczoną.

Ohristen Józef, rzeźbiarz szwajcarski (ur. w 1769 roku w Buochs w kantonie Unterwalden

F. R.

Dr J. P.

w Szwajcaryi, um. w 1838 roku.) W młodości pomagał ojcuswojemu, włościaninowi, wycinać z drzewa świętych i różne zwierzęta. Od 1785 roku kształcił się u portrecisty malarza Wuerssa w Lu* cernie, lecz pomimo to nie porzucił pierwszego swojego pooiągu do rzeźbiarstwa, w którem zaznaczył wybitną zdolność wykonaniem z drzewa figury św. Mikołaja i 4 eh wielkich głów króla zwierząt, ustawionych przy moście Emmenbruecke w Lucernie. W latach 1788 do 1791 pracował w Rzymie pod przewodnictwem artyBty TrippeFa, poczem powrócił do Zurichu, gdzie czas jakiś zamieszkiwał, następnie przeniósł się do Stans, a wreszcie osiadł na stałe w Bazylei i tam zasłynął jako zdolny wykonawca różnych biustów i medalionów z marmuru, alabastru i terrakoty. Wykonał on w 1791 roku pomnik Essera von Berg z Zurichu, a później znakomitą grupę z gliny: „Angelika i Me-dor“, która ustaliła sławę Christena, jako jednego z najznakomitszych ówczesnych rzeźbiarzy. Na szczególną uwagę zasługują artystycznie wykończone i wielkiem podobieństwem odznaczające się biusty: Salomona Gessnera, Hansa von Hallwyl, szwajcarskiego bohatera, w rozmiarach większych od naturalnej wielkości, a także Pestallozziego i Pfeffe-la —te ostatnie znajdują się w Gliptotece w Monachium, etc.

Christensen Andrzej (* w Ribe [Jutlandya] w r. 1551—f w Kopenhadze w r. 1607), zasłużony anatom duński. Ukończywszy w Kopenhadze kurs nauk lekarskich w r. 1573, wyjechał na lat kilka za granicę, uzupełniał wiedzę swą w Witten-berdze i Jenie, następnie udał się do Padwy, gdzie wydał dzieło Trincavelli (ob.). Otrzymawszy w Bazylei dyplom doktorski (1583) powrócił do Kopenhagi, gdzie otrzymał profesurę. Zajmował się przeważnie anatomią i pilnie robił sekeye, co tak na niego oburzyło tłumy, że, dla własnego bezpieczeństwa, musiał pracy tej zaniechać. Gdy Jakób VI, król szkocki, a później też król angielski, w r. 1590 odwiedzał Kopenhagę, zaszczycił swą obecnością odczyt jego. Pism żadnych nie pozostawił.

Christiand’or, złota moneta duńska, wartości 26 marek duńskich, bita od r. 1775 do r. 1874; po r. 1827 pojawiły się i podwójne Ch-y. r-

Christiani Franciszek Ksawery (*w Ga-licyi r. 1777—f d. 7 czerwca 1842 r. w Warszawie). Służbę publiczną rozpoczął roku 1790 jako praktykant etatowy w dyrekcyi dróg Państwa Au-stryackiego, potem służył w pułku węgierskim wojsk austryackieh, ale w r. 1791 wrócił znowu do inźynieryi i niebawem osięgnął stopień adjunk-ta dyrekcyi i zastępcy dyrektora w wydziale architektury. Stanowisko to wszakże opuścił roku 1819, aby się udać do Królestwa Polskiego, gdzie go zamianowano dyrektorem generalnym dróg i mostów w stopniu generała-lejtenanta. Pełniąc ten obowiązek gorliwie, sumiennie i umiejętnie, zaprowadził wiele dogodnych i trwałych komunikacyj, między innemi zaś zbudował drogę bitą od granicy królestwa do Białegostoku, oraz z Kowna do Dy-naburga. Pracował też i piórem w zakresie swej specyalności i wydał: „Rzut oka na ilość od 1818 r. do końca 1834 r. zbudowanych i do ukończenia lub rozpoczęcia pozostałych dróg bitych w Królestwie Polskiem“ (jeden arkusz in folio z mapą); „Prawidła do ułożenia i sprawdzenia anszlagów na budować się mające drogi, groble, mosty i t. d.“ (Warszawa 1819); „Wzory do szarwarków"; i „Nauka praktyczna dla konduktorów“. Oprócz godności urzędniczych, Ch., przez gruntowne ukształcenie w swoim zawodzie, zjednał sobie tytuł zaszczytny członka Towarzystwa naukowego krakowskiego. *

Christiania, ob. C h r y s t y a n i a.

Christianissimus rex, honorowy tytuł królów francuskich, dany przez papieży Piusa II i Pawła II, w drugiej połowie XV w., królowi Ludwikowi XI i jego następcom, na pamiątkę, że król Frauków, Klodoweusz, pierwszy z pomiędzy królów germańskich należał do kościoła prawowiernego. Inni królowie germańscy, np. goccy, byli aryanami. Podanie dawne mieć chce, że tytuł ten miał już Klodoweusz. Mabilon „De rediplom.“ (str. 22) i jezuita Daniel w „Journal des savants“ (1720, październik str. 270 i 536) rzecz tę uczenie traktowali.—„Enc. Kościelna".

Christiansand, 1). Ch., najbardziej południowy Stift czyli prowineya Norwegii, oblana od południa Skagerrakiem i m. Niemieckiem, a z północy i wschodu otoczona prowineyami Bergen i Kristiania, obejmuje według źródeł urzędowych 40,947 km. □ powierzchni (Strelbicki z wyspami podaje 41,033 km. □) i liczy 363,000 m-ców (koniec 1884 roku). Brzegi otoczone mnóstwem drobnych wysepek i porozrywane licznemi, głęboko w ląd wdzierającemi się fiordami; wnętrze całkowicie górzyste, spada nagle ku zachodowi, ku południowi zaś stopniowo tarasami; największego wzniesienia dosięga kraj na północy, gdzie Gausdalfield mierzy 1,881 m. Charakter wnętrza jest wyżynowy; wyżynę tę przerywają głębokie wąwozy, w których płyną wartkie strumienie i leżą ciche, wydłużone jeziora; lasy pokrywają ogromne obszary. Dla osadnictwa podatne jest tylko wybrzeże morskie, oraz nieliczne doliny, stąd rolńictwo stoi na dalszym planie, na bliższym zaś rybołówstwo, pasterstwo i handel. Administracyjnie dzieli się prowinoya na 4 okręgi (Amt): Bratsberg, Nedsnaes, Lister-Mandal i Sta-vanger.—Stolicą jest 2). Ch. przy uściu rzeki Tor-ris do Skagerraku. Miasto, zabudowane rozlegle, ale porządnie i prawidłowo (po wielkim pożarze 1880 r.), leży w głębi bezpiecznej i dla wielkich okrętów dostępnej zatoki, którą zamyka wysepka Flekker, umocniona dwoma fortami: Kristiansb i Fre-deriksholm. Założone w 1641 przez Chrystyana IV rozwinęło się odrazu i nabrało większego znaczenia przez swe zbliżenie do półwyspu Jutlandzkiego i skutkiem południowego położenia; stanowi też dziś ważną stacyę wszystkich główniejszych linij żeglugi parowej, tak krajowej jak i zagranicznej. Ch. jest siedliskiem najwyższych władz prowincyi, sądu okręgowego, biskupa, konsulów zagranicznych i t. p., posiada kościół katedralny, w 1885 roku po pożarze nowo wystawiony, szpital, dom dla obłąkanych, szkołę żeglarską, kilka średnich szkół, warsztaty okrętowe, filię banku norweskiego. Prze-

mysł bez znaczenia, natomiast rybołówstwo i handel są b. ożywione. Własnych statków liczy Ch. 95, z ładunkiem 31,594 tonn; przywóz w 1887 r. przedstawiał wartość 3.6 mil., wywóz 2.4 mil. koron. W bezpośredniej komunikacyi pozostaje miasto z Hamburgiem, Nowym Jorkiem, Chrystyanią i z Bergen. Mieszkańców 12,749 (1891).

Christiansborg, jedno z ważniejszych miast w angielskiej kolonii Wybrzeża Złotego, w Afryce równikowej, nad odnogą Gwinejską; do roku 1849 należało do Danii; prowadzi znaczny handel krajo-wemi produktami, posiada stacyę missyi bazylej-skiej nawracania murzynów, jest silnie ufortyfikowane i liczy około 6,000 m-ców. W sąsiedniem mieście Akkra przebywa generalny gubernator angielski.

And. S.

And. S.

And. S.

And. S.

narodowego w Belgradzie.

Christicz Mikołaj, mąż stanu serbski, (nieznany nam ze szczegółów biograficznych), trzymał się zawsze poza wszelkiemi stronnictwami polityczne-mi, wiernie służąc sprawom dynastyi. W r. 1883 był prezesem ministrów i stłumił rokosz radykałów,

And. S

And. S.

Christiansen ArneEinar(*1861 w Kopenhadze), współczesny poeta duński. Dał się poznać obiecująco na niwie dramatycznej, naprzód kome-dyą „Lindows bórn“ (Dzieci Lindowa — 1881) i tragedyą „Nero* (1885). Po powrocie z dłuższej podróży za granicą (1883—87) napisał prozą (jak i poprzednie) dramaty: „Frbken Bodil og hendes broder“ (Panna Bodil i jej brat—1888—niedruko-wany) „Generationer“ (1889), komedyę „Annet-te“ (1892), oraz wierszem dramaty: „Broder Rus“ (1888); „Peter Plusu (1890) i „Letizia" (1891); nadto powieść „Joppe“ (1889).

Christiansó, trzy duńskie skaliste wysepki na M. Baltyckiem, o 19 km. na północo-wschód od wyspy Bornholm, przedtem zwały się Ertholmene, t. j. Grochowe, obecnie otrzymały nazwę od największej z nich Ch.; dwie inne są Frederiksholm i Graesholm. Niegdyś był tu port wojenny, założony przez Chrystyana V w 1684 r., a dziś zniesiony; dawne mury forteczne, więzienie stanu, kościół i mieszkania urzędników leżą na dwóch większych wyspach Ch. i Frederiksholm. Liczba ich mieszkańców wynosi około 200 głów, Graesholm niezamieszkana. Wybrzeża usiane niebezpiecznemi skałami podwodnemi, z tego powodu urządzono wielką latarnię morską, której światło obejmuje krąg o promieniu 25 km.

Christianstad, 1). Ch. prowincya (1 an) w południowej Szwecyi w dzielnicy, Góta-Rike, czyli Got-landyi, między prowincyami: Malmohus, Halland, Kronoberg i Blekinge, oraz między Kategatem i m. Baltyckiem, 6,511.5 km. □ powierzchni (w tej liczbie 227.9 km. p przypada na wody), 223,422 m-ców (1889), t. j. 34 na 1 km. □. Kraj to wo-góle nizinny, lekko pagórkowaty, dobrze nawodniony przez liczne jeziora i rzeki (najważniejsza rz. Helge); klimat łagodny, gruut żyzny i dobrze uprawny; rolnictwo w stanie kwitnącym, równie jak hodowla zwierząt domowych; obok tego rybołówstwo i żegluga stanowią ważne źródła dochodu. Drogi żelazne przerzynają prowincyę w rozlicznych kierunkach.—Stolicą jest 2). Ch. przy uściu rzeki Helge, która się tu rozlewa w długą i bezpieczną zatokę i przez którą prowadzi most 490 m. długi; leży w okolicy błotnistej, zabudowany porządnie i prawidłowo, ma sąd wyższy dla prowincyi Ch. i Blekinge, wielki kościół, piękny ratusz, szpital prowincyonalny, garbarnie, farbiarnie, fabryki tkanin wełnianych, 9,800 m-ców. Miasto założył Chrystyan IV, król duński w 1612 roku i silnie je obwarował; w 1658 roku odstąpiono je Szwecyi; Duńczycy zdobywają Ch. w 1676 r., lecz w dwa lata później odbierają go Szwedzi. Fortecę zniesiono w 1847 r.

Christianstaed, stolica wszystkich posiadłości, jakie Dania ma w Indy ach Zachodnich; leży na północnem wybrzeżu wyspy św. Krzyża (pod 64° 40 dł. zd. Gr. i pod 17° 45 sz. pn.), u stóp niewielkiego pasma wyniosłości, ma dobrą przystań, oświetloną latarnią morską i bronioną przez dwa forty zewnętrzne: Luizy-Augusty i Zofii-Fryderyki, oraz przez cytadelę Christiansvaer, wewnątrz miasta wzniesioną. Miasto porządnie jest zabudowane, ulice przecinają się pod kątem prostym, są dobrze wybrukowane i ozdobione pięknemi gmachami; przebywa tu gubernator generalny, oraz naczelne władze zarządu kolonii; jest nadto obserwatoryum astronomiozne i meteorologiczne, dwa kościoły, kilka szkół, 6,000 m-ców (1890 r.).

Cbristiansund, stolica okręgu (amt) Romsdal, w norweskiej prowincyi Trondhjem, położona malowniczo na czterech nadbrzeżnych wysepkach Atlantyku, oddzielonych od siebie kanałami w kształcie krzyża, jeden z najważniejszych dla rybołówstwa rynków na całem wybrzeżu Norwegii. Handlowe stosunki miasta sięgają Chin i Brazylii, a jego flota rybacka składa się ze 118 statków, objętości 12,176 tonn. W 1887 r. przywóz przedstawiał wartość 1.2 mil., zaś wywóz, który polega przedewszystkiem na rybach, tranie, smole i drzewie, 8.6 mii. koron. Są tu warsztaty okrętowe, wodociągi, dobry i obszerny port; ludność w liczbie około 10,000 głów, należy do najzamożniejszych w państwie.

Christicz Filip, serbski mąż stanu (* 1819 w Belgradzie). W r. 1836 ukończywszy nauki licealne, wstąpił do służby państwowej. W r. 1839 wysłany kosztem rządu na wyższe studya do Wiednia, stamtąd w 1841 udał się do Paryża, gdzie uczęszczał na kursa prawa i uzyskał stopień doktora. W r. 1848 powróciwszy do kraju, został sekretarzem w ministeryum oświaty, w 1851 szefem wydziału sprawiedliwości w kancelaryi książęcej; w 1856 r. radzcą w trybunale sprawiedliwości, w r. 1858 radzcą stanu. Po wstąpieniu na tron księcia Miłosza (r. 1860) otrzymał urząd ministra spraw zagranicznych; a w r. 1870 nominacyę na- ministra pełnomocnego w Konstantynopolu, w r. 1873 był ministrem oświaty, złożył wszakże ten urząd w r. 1874 i trzymał się zdała od spraw publicznych aż do 1878, w którym wysłano go, jako przedsta-wiciela Serbii, do Konstantynopola; r. 1879 w tymże charakterze jeździł do Wiednia, a w 1882 — do Londynu. Od r. 1885 Ch. jest dyrektorem banku

Z. Kor.

And. S.

And. S.

burg 1885, 2 tomy).

Christobal 1). San Christobal de Laguna, miasto na wyspie Teneryfie, ob. Laguna. 2). San Christobal de la Habana, stolica wyspy Kuby, ob. Hawana.

Ed. W.

Christodułos, ob. Jan I Kantakuzen.

Christofle Karol, przemysłowiec francuski (* w Paryżu 1805 r.), nauki pobierał w Saint-Barbe a następnie wstąpił do zakładu jubilerskiego. Obdarzony zdolnością i gustem, w późniejszym czasie jako kierownik wielkiego zakładu, znacznie się przyczynił do rozwoju jubilerstwa we Francyi. W roku 1841 nabył w Anglii sekret złocenia i srebrzenia za pomocą stosu Volty, a nie mając w kraju poprzedników i współzawodników, rozwinął ten przemysł na wysoką skalę i znaoznie udoskonalił. Wyroby jego zakładu otrzymały medal honorowy na wystawie powszeohnej w r. 1855, a po wystawie londyń- J stojników korony i wybudował dla siebie kilka pa-

na którego czele stał Pasicz. W r. b. (1894) po przewrocie kwietniowym, t. j, po obaleniu rządów radykalnych i po zawieszeniu konstytucyi liberalnej z r. 1888 a przywróceniu mocy obowiązującej ustawie z r. 1869, król Aleksander zamianował go prezesem raiiy Stanu (ob. Serbia, dzieje). * Christine de Pisań, ob. Krystyna de Pi

san.

Christinohamn, miasto w szwedzkiej prowincyi Wermland, dzielnicy Svearike, w pobliżu północnego wybrzeża jeziora Wenern i przy drodze żelaznej Chrystyania-Sztokholm; ma piękny ratusz, szkołę żeglarską, największy w całej Szwecyi jarmark na żelazo (w marcu); około 6,000 m-ców.

Cłlristinestad, miasto portowe, nad odnogą Bo-tnicką, w finlandzkiej gubernii Wasa.

Christison Robert (* w Edynburgu d. 19 Lipca r. 1797 —f tamże d. 27 stycznia roku 1882), zasłużony farmakolog angielski. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem i zostawszy w roku 1819 doktorem, udał się do Londynu, gdzie w szpitalu św. Barłomieja zajmował się gorliwie medycyną, chirurgią, a nadto z wielkiem za miłowaniem oddawał się chemii; następnie wyjechał do Paryża i tam pod przewodnictwem Orfili i Robiquet’a doskonalił się w toksykologii i chemii. Powróciwszy do Edynburga, został w r. 1822 pro fesorem medycyny sądowej, a w r. 1832 objął katedrę farmakologii, na której do r. 1877 był czynnym. W r. 1823 został członkiem kr. Towarzystwa lek. (R. College of Physicians) i dwukrotnie w latach 1838 i 1846 był w niem obierany na prezesa. W r. 1857 powołany został, jako przedstawiciel lekarzy szkockich, na członka rady lekarskiej i bardzo przyczynił się do wypracowania nowej farmakopei. W r. 1871 królowa angielska nadała mu godność baronowską. Jako toksyko log pierwsze w ojczyźnie swej miejsce zajmuje, a jego w r. 1829 poraź pierwszy wydany „Trea-tise on poisons* jest dziełem bardzo poważnem i słusznie cenionem. Oprócz tego wydał jeszcze wiele prac treści farmakologicznej i toksykologicznej, które tu pomijamy. Po śmierci synowie jego wydali obszerny życiorys przez niego samego napisany, p. t. „The life of Sir Rob. Chr.M (Edyn-

Dr. J. P.

And. S.

skiej w r. 1862 za rozwój przemysłu krajowego otrzymał Ch. krzyż legii honorowej.

Christophe Henryk [* 6 października r. 1767 na Antyllach angielskich — f w Sans-Souci pod miastem Cap (Haiti) 8 października 1820], murzyn, król Haiti; za młodu był niewolnikiem, a otrzymawszy swobodę, służył w Cap, w hotelu „pod Koroną'’, który później nabył; gdy wybuchło wielkie powstanie murzynów i kreolów na francuskiem terytoryum wyspy San-Domingo w r. 1791, zachował się neutralnie i dopiero w r. 1793 przeszedł jawnie na stronę przywódcy powstańców, Tous-saint Louverture’a (ob.), został jednym z głów-wniejszych jego pomocników i odtąd poparł go energicznie w walkach z Prancyą, Anglią i Hiszpanią (1801). Gdy pierwszy konsul Bonaparte wysłał na San-Domingo generała Leclerc’a, Ch. bił się jeszcze przez pewien czas z Francuzami, lecz niebawem porzucił sprawę powstania wraz z towarzyszem swoim, Dessalines’em (1802), co ułatwiło Francuzom zwycięstwo. Toussaint-Louverture, wzięty do niewoli, zmarł w twierdzy Joux. Przywrócenie niewolnictwa przez rząd francuski wywołało nowe powstanie w Haiti. Ch. chwycił za broń, walczył szczęśliwie z generałem Leclerc i następcą jego, generałem Rochambeau, i przyczynił się znacznie do tryumfu murzynów, którzy po kapitulacyi Capu, poparci przez Anglików, stali się panami kraju (listopad 1803). Dessalines, obwołany przez powstańców naczelnikiem rządu, koronował się na cesarza w październiku 1804 r., lecz przez tyraństwo swoje wywołał powszechny bunt, na którego czele stanęli Ch. i Pótion; d. 17-go października 1806 r. Dessalines został zamordowany przez własnych żołnierzy. Pótion, pragnący wprowadzić na wyspach rządy republikańskie, zwołał do Port - au - Prince zgromadzenie narodowe; tymczasem Ch., będąc panem Capu, ogłosił się dyktatorem (17 lutego 1807) i rozpoćzął walkę z Petion’em i z republikanami Północy, którzy mu władzy zaprzeczyli, a otrzymawszy posiłki od Anglii, zdołał po trzech latach ustalić względny spokój w krainie Capu, W owym czasie mulat, Rigaud, wylądował na wyspie i wystąpił przeciwko Petionowi, z czego korzystając Ch. wtargnął na terrytoryum Port-au-Prince, ale za jego zbliżeniem się współzawodnicy pogodzili się i zmusili napastnika do odwrotu. Powróciwszy do Capu, Ch., mimo doznanej porażki, ogłosił się królem Haiti pod imieniem Henryka I (28 marca 1811), a naśladując ucieszuie Napoleona, stworzył pomiędzy swoimi murzynami szlachtę, ponadawał jej tytuły i lenności, których nazwy, pochodzące od dawnych plantacyj na wyspie, budziły śmiech ogólny. W ten-to sposób stanęli dokoła tronu nowego króla czarni książęta: Sale-Trou, Trou-Dondon i Marmelade, hrabiowie Łimonade, baronowie Seringue, kawalerowie Coco, Jacko i t. d. Wkrótce potem Ch. zamianował arcy-biskupów i biskupów, ustanowił order św. Henryka, otoczył się całym dworem ochmistrzów, szambelanów, mistrzów ceremonii i heroldów, wreszcie przepisał szczegółowe kostiumy dla wszystkiej szlachty, panów i do-

K«. R. F.

łaców, z pomiędzy których „Sans-Souci“, gdzie zwykle przebywał i „Dólices de la reine“, odznaczały się krzyczącym zbytkiem. Pieniędzy miał poddostatkiem, bo czerpał bez żadnej kontroli ze skarbca publicznego, a rządząc absolutnie, monopolizował na swoją korzyść wszystkie źródła dochodów; mając 240,000 poddanych, powołał do wojska 24,000 ludzi, chociaż starczyło mu broni ledwie dla 5,000 żołnierzy; niedowierzając, i słusznie, murzynom, posiadał oddział gwardyi cudzoziemskiej, który terroryzował całe królestwo; dawne niewolnictwo było zniesione, ale Ch. zastąpił je pańszczyzną, murzynów zaś nie bito już dawnym rzemiennym batem, tylko kijem, i brano ich na tortury lub wtrącano w podziemia, z których nigdy nie wychodzili; wszyscy drżeli przed tyranem. Wkrótce po wstąpieniu na tron Ch. rozpoczął znowu walkę z Petion’em, a odniósłszy parę zwycięstw, posunął się aż pod mury Port-au-Prince, lecz to miasto obronił zwycięzko generał Boyer, wierny namiestnik Pefciona, co zmusiło napastnika do odwrotu i zawarcia następnie pokoju (1812). Po upadku Napoleona Ludwik XVIII pokusił się o przywrócenie władzy francuskiej na wyspie Haiti, i w tym celu wysłał r. 1814 trzech komisarzy do Port-au-Prince i Cap, aby ci, groźbą czy przekupstwem, przeciągnęli na stronę francuską wybitniejszych przywódzców murzyńskich; Petion wypędził komisarzy, a Ch. kazał jednego z nich, Franeo-Medina, stracić publicznie jako szpiega, poczem zagroził Francuzom i wszystkim białym wojną eksterminacyjną. Ludwik XVIII nakazał natychmiast nową wyprawę na San-Domingo, ale ta nie doszła do skutku z powodu wylądowania Napoleona z Elby; później król francuski nie mógł się już zdobyć na kampanię, groźną z tego powodu, że Ch-a popierała Anglia. Po śmierci Petiona (29 marca 1818) Ch. wyruszył jeszcze raz na Port-au-Prince, ale pobił go na głowę generał Boyer, okrzyknięty prezydentem Hayti; jednocześnie jedna ze znaczniejszych twierdz Ch-a, Ferrióre, została zniszczona przez pożar. We wrześniu r. 1820, korzystając z choroby Ch-a, którego tknął był paraliż, załoga miasta Saint-Marc podniosła sztandar buntu; generał Romani, wysłany przeciwko powstańcom, przeszedł z całem swojem wojskiem do ich szeregów i wezwał prezydenta Boyer’a do poddania się, wreszcie miasto Cap stanęło na czele rewolucyi. Ch., nie mogący dosiąść konia, kazał generałowi Joachimowi Noelowi, który mu pozostał wiernym, uderzyć na zbuntowaną stolicę, ale mając zaledwie 1,500 ludzi pod bronią, został pobity doszczętnie przez powstańców. Ch., bawiący podówczas w Sans-Sou-ci, odebrał sobie życie dwoma strzałami z pistoletu. Jednego z jego synów powstańcy zamordowali, drugi umarł poprzednio we Francyi; żona jego i córka udały się do Anglii, a następnie do Włoch, gdzie życia dokonały. — Pamphile Lacroix „Hi-stoire de l’expedition de Saint-Domingue; Lanfrey „Histoire de Napoleon IM; Madion „Histoire d’Hai-ti“.—A. Debidour w „Gr. Encycl." Lamiraulfa. r-Christopher (San Ch.), ob. Krzysztofa św. wyspa.

Christopillos Atanazy (* 1772 w Macedonii— f 1847), poeta nowogrecki. Kształcił się w Bukareszcie, później studyował medycynę w Peszcie i w Padwie, poczem był wychowawcą synów Aleksandra Murusisa, księcia wołoskiego. Za jego następcy, Karadźasa, miał sobie powierzone redagowanie nowego kodeksu prawnego dla Wołoszczyzny. Ostatnie lata życia spędził zdała od spraw publicznych, częścią w Grecyi, częścią zaś w księstwach Naddunajskich. Jako poeta odznaczył się swojemi pieśniami, w których, na wzór Anakreonta, opiewał miłość i wino. Jego „Erotika" wyszły w Wiedniu (1811 i często później); wybór ich przełożył na język niemiecki Boltz p. t. „Lieder des A. Ch.„ (Lipsk 1880) i Mitzschke w „Burschenschaftliche Blatter" (1893).—Inne jego poezye i prace gramatyczne nie posiadają większej wartości.

Christc-Sacrum. pod tem hasłem w 1796 w Delft w Hollandyi, Jakób Henryk Oader de Wyngaart i Izaak Haastert, kalwiniści, powzięli zamiar połą czenia w jedno wszystkich wyznań chrześciańskich Przyznawali oni Pismu św. natchnienie Boże, upa dek natury Judzkiej, odkupienie przez Jezusa Chry stusa Boga-Człowieka, oraz poświęcenie Ducha ś go Zjednawszy sobie pewną liczbę zwolenników, od bywali tajemne narady, a gdy w r. 1801 związel ich uznany został przez władzę krajową, wystąpił jawnie i usiłowali krzewić swe pojęcia religijne lecz jednocześnie znaleźli silny opór nawet w kal winistach. Wkrótce rozwój tych marzycieli zosta zupełnie zatamowanym; tylko w historyi pozosta ło o nich wspomnienie. („Archivfiir Kirchenge schichte" Staeudlina i Trschirnera).

Chrobacya, wedle najdawniejszego świadectwa Konstantyna VII Porfirogenety z połowy X w., leżała „za Turkami" (=Węgrami), a „w pobliżu Francyi“ (Fraukonii=Niemiec); graniczyła ze Słowianami Serbami czyli Sorabami; odległość od morza Czarnego oznaczał Konstantyn na 30 dni drogi; wiedział nadto, że Ch. podlega Ottonowi W-mu, że wystawioną jest na napaści Franków, Turków i Pacynahitów, że ma własnego księcia i przyjaźni się z Turkami (De gubernando imperio CXXXXXXI). Była to Wielka czyli Biała Ch., a leżała niewątpliwie na północnej stronie Karpat. Mniej wyraźne są świadectwa o Ch-i Czerwonej, o grodach Czerwieńskich, czyli późniejszej Rusi Halickiej. Nestor (Monum. Hist. Pol. 1, str. 553, 624, c. 3 i 39) zna Białych Chorwatów, nie określając granic ich kraju, a Przemyśl i Czerwień nazywa grodami Lachów, zdobytemi w 981 r. przez Włodzimierza. Pierwsza wcześniej, bo w 1000 r. wcieloną została do Państwa Polskiego przez Bolesława Chrobrego, po zdobyciu stołecznego jej grodu, Krakowa; druga—później, bo dopiero w 1340 przeszła pod berło Kazimierza W-go. Co się tyczy mieszkańców Ch-i, Chrobatów, to mamy niejedną wskazówkę, że opuszczali swoją ojczyznę i rozchodzili się w dalekie strony. Tak na początku VII w., uchodząc przed srogością Awarów, przyszli nad Dunaj i wyprosili u cesarza Herakliusza puste ziemie nadgraniczne (630 r.) Odtąd formować się zaczęło państwo, późniejsze królestwo: Chorwacya, czyli Kroa-

w a c y ą (ob.).

Chroberz, wieś w gubernii Kieleckiej, powiecie Pińczowskim, na prawym brzegu Nidy, ma kościół parafialny i szkółkę początkową, jest nadto siedliskiem urzędu gminy, która w dniu I stycznia 1890 r. liczyła 6,330 m-ców stałych, 208 niestałych, 270 nieobecnych, czyli razem obecnych 6,268; w tej liczbie 3,063 m„ 3,205 kob., 95.7% katolików, 0,1% prawosławnych, 4.2 żydów. Jest to osada bardzo starożytna; nazwa jej pochodzić ma od Bolesława Chrobrego, który po powrocie z Kijowa zbudował tu zamek obronny. Zamek ten służył za mieszkanie Andrzejowi, królewiczowi węgierskiemu, który, uchodząc przed prześladowaniem brata swego, Władysława IV, osiadł w Chrobrzu z łaski Przemysława, ks. krakowskiego, wkrótce jednak został przez nasłanych zbirów węgierskich pojmany i w Nidzie utopiony. Ciało jego, napierw w Korczynie złożone, ciotka, św. Kunegunda, do Starego Sącza przeniosła. — Kazimierz W., wracając z łowów w lasach pod Przedborzem, zaniemógł silnie i w Ch-u czas pewien przeleżał 1370 roku.—Z zamku nie a obecnie ani śla-

And. S.

Ks. R. 1'.

Chrom, pierwiastek chemiczny, zaliczany do metali. Znak Cr, ciężar atomu 52.45. W przyrodzie niezbyt rozpowszechniony, najczęściej znajduje się w postaci chromitu, Cr₂0₃Fe0, zwanego niekiedy żelaziakiem chromowym, rzadziej—w minerałach kro-koicie i melanochroicie, które są chromianami ołowiu, w wokelinicie, stanowiącym związek chromianu ołowiu z chromianem miedzi, w ochrze chromowej, będącej wodanem, Ch-u i w kilku innych ciałach kopalnych. Małe przymieszki związków chromowych są niekiedy przyczyną zabarwienia pewnych minerałów: rubinu, szmaragdu, pewnych spinelów i t. d. Cr został odkryty przez Vauquelina w 1797 r. w krokoicie. Chemik ten otrzymał Cr0₃, Cr₂0₃ i Cr metaliczny. Cr może być wydzielony ze swego tlenniku za pomocą węgla w nadzwyczaj wysokiej temperaturze. Nieco łatwiej wydziela się z chlorniku bezwodnego pod działaniem pary potasu albo sodu, a także pod działaniem wodo-

cya. Ściślejsze określenie wychodztwa np. do Czech, Bawaryi etc.,jakoteż rozgraniczenie krain i wyliczenie ludów do tego plemienia należących, było przedmiotem badań w XIX w. Lelewela „Polska wieków średn.“ (t. II, Poznań 1856); Szafarzyka „Starożytności Słow.“ (tłóm. Bońkowskiego), wreszcie Tad. Wojciechowskiego „Chrobacya, rozbiór starożytności Słowiańskich¹⁴ (Kraków 1873). Ten ostatni, uchylając dawniejsze metody badania, zastosował metodę odwrotną, t. j. posuwał się od XII i XIII w. w rozbiorze nazw osad wszelakich, znanych dokumentalnie, wstecz ku dawniejszym ciemnym czasom, aż do II wieku. Dowodził „nie tylko jedności, ale i tożsamości etnograficznej dzisiejszych mieszkańców Ch-i z narodami najdawniej znanemi w tych stronach⁴⁴ (str. 338, 334, 335). Badania te wszakże obejmowały jedynie Białą Ch-ę, przeważnie okolice Krakowa; nie dotknęły zaś Ch-i Czerwonej, czyli Galicyi wschodniej, i nie są doprowadzone do mety, planem dzieła zamierzonej, mianowicie nie ukazał się dotychczas rozbiór nazw rzecznych i góiskich, oraz nazw ludowych, które miały uzupełnić część I dzieła, Etnografię Ch-i, po czem dopiero miała nastąpić część II, Historya Ch-i. Tak więc musimy jeszcze zadawalniać się kilku zaledwie tekstami pisarzy średniowiecznych, czeskich, polskich i russkich, chcąc powziąć choćby słabe wyobrażenie o losach tej krainy w IX i X wiekach, kiedy się wytwarzały obok niej trzy większe i trwalsze państwa słowiańskie. Bogatsze dzieje ma południowa kolonia Ch i, wchodząca w skład „trój-jedynego królestwa" węgierskiego, zwana Chor-

X. K.

du, prócz wzgórza, zwanego „Zamczyskiem⁴⁴, gdzie istniejące rumowisko świadczy o jakiejś dawnej budowie.—Dzisiejszy pałac, mieszczący piękną bibliotekę i położony śród rozległego parku, wziesio-ny został w 1850 r. przez hr. Aleksandra Wielopolskiego, margrabiego Gonzagę Myszkowskiego, według planów Marconiego. Kościół pochodzi z 1576 (odnowiony w 1830) i stoi na miejscu kościoła, który był Bolesław Chrobry wystawił; mieści on w sobie między innemi piękny pomnik fundatora, Stanisława Tarnowskiego, wykuty z białego marmuru. — W Ch-u znajduje się administracya margrab-stwa pińczowskiego, do którego należą liczne wsie i folwarki.

Chrobotek, ob. C1 a d o n i a.

Chrobust, ob. C i r s i u m.

Chrodegang (* 712—f 766 r.), pochodził z rodziny Brabanckiej, spokrewnionej z królami Fran-cyi z domu Karlowingów. Uczył się w klasztorze S. Trudona w Saint Troud, a kształcąc jednocześnie umysł i serce, zasłynął nauką i świątobliwością. R. 737 Karol Martel wyniósł Ch-ga na urząd kanclerza. R. 742 został Ch. biskupem Metzu i udał się do Rzymu, aby imieniem Pipina, króla francuskiego zaprosił Papieża Stefana III, iżby przed napadem Longobardów schronił się do Francyi. Towarzyszył Ojcu św. do miasta Pont-sur-Yonne w Szampanii, gdzie Pipin przyjął Stefana III z najwięk-szemi honorami. Papież mieszkał w opactwie Saint-Denis, dopókąd Pipin nie upokorzył Astolfa, króla Longobardów. Potem Ch. zajął się urządzeniem duchowieństwa katedralnego: polecił wspólne życie, modlitwy, pracę i spoczynek. W tym celu napisał ustawy w 34 rozdziałach, opierając się na regule św. Benedykta. Tak urządzone duchowieństwo miało utrzymanie z dóbr kościelnych, wyznaczone przez biskupa. Ponieważ wiedli życie według reguły, czyli kanonów, więc nazywano ich kanonikami, a że podczas obiadu odczytywano rozdział (Caput) Pisma św., stąd dawano nazwę kapituła ich zebraniom i naradom. Regułę Ch-ga wydawali różni uczeni z pewnemi przeróbkami, stosownemi do miejscowości. Wielu biskupów na zachodzie, mianowicie we Francyi i Niemczech, wprowadziło ją dla swego duchowieństwa katedralnego i kollegiackiego. Przez to utrwalił się ład i porządek wpośród kleru, a życie duchowne znakomicie się podniosło. Odpowiadając życzeniu króla Ludwika Pobożnego, rozwinął regułę Ch-ga Amalaryusz Symposius pod tyt. „Liber vitae Clericorum", które to dzieło przyjęli biskupi zebrani na koncylium akwisgrańskiem r. 816. W dziele tern również pomieszczono przepisy szczegółowe, zastosowane do klasztorów żeńskich.

ru—i te redukcye wszakże odbywają się w bardzo wysokich temperaturach. Stosunkowo najdogodniejszą metodę stanowi ogrzewanie do jasno czerwonego żaru mieszaniny chlorniku Cr z opiłkami magnezo-wemi pod stopionym chlorkiem potasu Można też, choć z trudnością, otrzymać ten metal za pomocą elektrolizy roztworu jego chlorku, lub wreszcie — przez dystylacyę w strumieniu wodoru jego amalgamatu. Wydzielony jednym z powyższych sposobów, Cr przedstawia się w postaci szarego proszku, złożonego z drobnych kryształków, które pod mikroskopem okazują barwę i połysk cyny. Wydzielony elektrolitycznie, w pewnych warunkach tworzy blaszki z barwą i połyskiem żelaza. Posiada cięż. właśc. 6.7—6.8, jest bardzo twardy, kruchy i nadzwyczaj trudno topliwy. W znaczniejszych ilościach stopiony został dopiero w ostatnich czasach przez Moissana w jego piecyku elektrycznym.

ulicznych: stanowi cienkie łuszczki krystaliczne z barwą kwiatu brzoskwiniowego i połyskiem jedwabistym, w wodzie nie rozpuszcza się, lecz obecność bardzo nieznacznej ilości (0,0001) chlorku Cr lub innego związku Cr dwuwartościowego w cieczy sprawia, że chlornik staje się łatwo rozpuszczalnym. Zachowanie się to dotychczas nie jest objaśnione. Chlornik Cr z wodą krystalizacyi tworzy kilka związków zielonych i taką samą barwę ma jego roztwór, który otrzymać można, rozpuszczając tlennik lub wodan w kw. solnym. Z tlenem Cr łączy się w bardzo wielu stosunkach, tworząc dwa tlenki zasadowe: CrO, tlenek i Cr₂0,, tlennik, dwa (zapewne) kwasowe: Cr0₃, trójtlenek czyli bezwodnik chromny i nieotrzymany w stanie oddzielnym Cr0₄, odpowiadający nadchromiauowi barytu, Ba Cr0₅, nakoniec—najmniej sześć tlenków pośrednich w części uważanych za związki pomiędzy sobą ciał wyżej wymienionych. Wspomnimy tylko o najważniejszych i najlepiej znanych. Tlennik, Cr₂0₃, stanowi ciało ważne w zastosowaniach samo przez się, a jednocześnie zasadę najważniejszych soli chromowych. Otrzymuje się przez żarzenie wodanu, trójtlenku, chromianu, amonu rtęci, przez ogrzewanie dwuchromianu potasu z siarką, z salmijakiem, z mączką i wyługowanie masy wodą, oraz wieloma innemi sposobami. W stanie krystalicznym jest czarno zielony, bardzo twardy (twardość korundu), obdarzony silnym połyskiem, w kwasach—trudno rozpuszczalny. Bezkształtny jest żywo zielony i, jeżeli otrzymano go w możliwie nizkiej temperaturze, rozpuszcza się w kwasach. Rozpuszcza się w sto-pionem szkle, nadając mu barwę zieloną. Odpowiadający mu wodan Cr₂(OED₆ lub może Cr(OH)₃jest bezkształtnem szaro-zielonem ciałem, we wszystkich własnościach przypominającem wodany glinu i tlenniku żelaza i, na wzór tych ostatnich, mogą-cem tracić rozmaite ilości cząsteczek wody. Wo-dau ten powstaje przez osadzenie roztworu soli tlen-nikowej Ch-u za pomocą alkaliów gryzących, w których nadmiarze rozpuszcza się, a przez dłuższe gotowanie podobnego roztworu wydziela się znowu. Rozpuszczając ten wodan w kwasach, łatwo otrzymujemy sole. Sole te, o ile otrzymano je w nizkiej temperaturze, posiadają barwę fioletową w różnych odcieniach, zarówno w roztworze, jak i w stanie krystalicznym, gdy tymczasem otrzymane w wyższem cieple są zielone. Fioletowe roztwory przez ogrzewanie zielenieją, odwrotnie zielone, pozostając czas dłuższy w zwykłem cieple, przyjmują stopniowo barwę fioletową. W stanie krystalicznym wszystkie sole zawierają wodę krystalizacyi i można przypuszczać (choć napewno nie jest to dowiedzione), że powyższe zmiany barw zależą od różnej ilości cząsteczek tej wody. Zpomię-dzy tych soli najważniejszym technicznie jest siarczan ch-u i potasu, Cr₂K₂ (S0₄)₄-ł-24 H₂0, ałun ch-wy, tworzący ogromne i doskonale wy kształtowane ośmiościany, barwy granatów czeskich, łatwo

Cr w powietrzu utrzymuje się w zwykłej temperaturze bez zmiany, ogrzany do 300°, zapala się i przechodzi w tlennik. Kwasy solny i siarczany (rozcieńczony wodą) rozpuszczają go łatwo, azotny -nie działa nawet w temp. wrzenia. Cr w tlenku,

CrO, jest pierwiastkiem dwuwartościowym, w tlenniku, Cr₂0₃, zapewne czterowartościowym, w bezwodniku Ch-ym, Cr0₃, sześciowartościowym, w mało zbadanym kwasie nadchromnym (powstającym przez działanie H₂0₂ na Cr 0₃), oznaczanym przez wzór H₂Cr0₅—zapewne ośmiowartościowym. Ta zmienność wartości jest przyczyną wielkiej rozmaitości i obfitości związków Cr, dodać zaś trzeba, że znaczna ich liczba, a przedewszystkiem te z nich, które pochodzą od tlenniku, mają nadto własność, rzadko pomiędzy ciałami nieorganicznemi spotykaną, występowania w różnych postaciach izomerycznych. Związki Cr są prawie wszystkie barwne, a większość posiada żywe i nieraz bardzo piękne zabarwienie. Spotykamy pomiędzy niemi wszelkie odcienie barw żółtych, czerwonych, fioletowych, błękitnych i zielonych. Stąd wzięta nazwa samego pierwiastku. Łatwo dostrzedz liczne analogie pomiędzy temi ciałami, a odpowiedniemi związkami żelaza i glinu z jednej strony, wolframu zaś i molibdenu z drugiej. Dlatego stanowisko Cr w systematyce chemicznej określić trudno. Mieszczą go w tej samej gromadzie, co molibden, wolfram i uran, to zaś oddala go od glinu, a mniej słusznie zanadto zbliża do gromady tlenu i siarki. Z chlorowcami Cr tworzy po dwa związki typu CrX₂ i Cr₂Xe, a jak chcą nowsze badania, CrX₃. Chlorek, CrCl₂, jest drobno krystalicznem ciałem bezbarwnem, otrzy-mywanem przez ostrożną redukcyę wodorem chlorniku w cieple nieco niższem od czerwoności; jego roztwór wodny ma wspaniałą barwę niebieską i odznacza się niesłychanem dążeniem do utlenienia się, skutkiem czego może być używany w celu pochłaniania tlenu z mieszanin gazowych i wykrywania jego obecności; roztwór ten powstaje, kiedy na chlornik działa wodor in statu nascendi w obecności wody. Chlornik, Cr₂Cl₆ albo Cr Cl₃, bez- rozpuszczalne w wodzie, zwolna wietrzejące w su-wodny tworzy się, kiedy suchy chlor przechodzi chej atmosferze i używane w praktyce, jako naj-przez ogrzaną ścisłą mieszaninę tlenniku z węglem; łatwiejsza do otrzymania sól chromowa. Trójtlenek jest to jeden z najpiękniejszych preparatów che- ch-u, Cr0₃, bezwodnik mało znanego w stanie wol-czaków Głowonogich (Ceplialopoda), od których zależy własność raptownego zmieniania zabarwienia ciała, jaką obdarzone są wspomniane zwierzęta. Do ścian tych utworów, wewnątrz których nagromadzony jest barwnik, przyczepiają się delikatne mięśnie, rozchodzące się promienisto, od których kurczenia się i rozciągania zależy zmiana zabarwienia skóry na kolor brunatny i raptowne przejście w kolor niebieski, różowy, żółty i ciemno brunatny. Według zdania jednych uczonych, wskutek kurczenia się mięśni, przyczepionych do ścian chromato-for utwory te się rozciągają tak, że powiększają się wielokrotnie, i wtedy uwydatnia się kolor barwnika,—przeciwnie, jeżeli mięśnie się rozkurczają, Ch-y się kurczą i przedstawiają się tylko w postaci plamki ciemnej. Inni utrzymują, że wskutek kurczenia się włókien mięsnych ścianki ch-ów wydłużają się gwiazdowato, w wydłużenia te wlewa się barwnik, i wtedy skóra się zabarwia w różne kolory jaśniejsze. Skoro zaś włókna mięsne rozkurczają się, Ch-y przyjmują formę kulistą, barwnik skupia się w małą przestrzeń i skóra nabiera zabarwienia ciemnego. Według P. Griod’a i R, Blan-chard’a włókna rozchodzące się promienisto, są utworzone z tkanki włóknistej, a zmiana formy Ch-ów ma zależeć od kurczenia się protoplazmy tych utworów. — Czynność kurozenia się i rozkurczania, jest zawisłą od działania systemu nerwowego; R. Klemensiewicz wykazał, że istnieje ośrodek specyalny, od którego zależy zmiana koloru skóry Głowonogów,—Ośrodek ten leży w bliz-kości i jest w związku z szypułkami zwoju wzrokowego; tym sposobem zmiana zabarwienia skóry Głowonogów zależy od podrażnień wzrokowych. A-s-Chromatofory (bot.), ob. Chromoplasty. Chromatopssudopsia=błędne rozróżnianie barw, jako wada wzroku.

nym kwasu H₂Cr0₄, może być przyrządzony z soli odpowiadających temu kwasowi, a lepiej z t. zw. wielochromianów. Te ostatnie są związkami, w których sól M₂Cr0₄ jest złączona z pewną ilością cząsteczek Cr0₃. Najlepiej znane są dwuchromiany, M₂Cr0₄-j-Cr0₃ czyli MaCr₂0₇. Przez działanie kwasu siarczanego na ich stężone roztwory powstaje siarczan metalu, a trudno w kw. siarczanym rozpuszczalny trójtlenek zostaje wydzielony. CrO# jest ciąłem krystalicznem, ma przepiękną barwę purpurową ze srebrzystym połyskiem, a rozpuszczając się w wodzie, tworzy roztwory czerwono brunatne. Cr0₃ łatwo traci połowę zawartego w sobie tlenu (z 2 cząsteczek) przechodząc w tlennik: tak dzieje się z nim przy ogrzewaniu, tak samo wobec materyj mogących się utleniać. Stąd sam on i roztwory dwuchromianów, pomieszane z kwasem siarczanym, stanowią w pracowniach naukowych i w technice jeden z najważniejszych środków utleniających. Chromiany i dwuchromiany wapnia, sodu i potasu są to przetwory otrzymywane w fabrykach jako bezpośrednie produkty przerabiania chromitu. Chromiany są najczęściej żółte, dwu-i wielochromiany—pomarańczowe lub czerwone, tern ciemniejsze, im więcej zawierają w sobie cząsteczek Cr0₃. Cr metaliczny w stanie czystym nie ma zastosowań; aliaż jego wszakże z żelazem, a właściwie ze stalą, jest ważnym produktem, który odznacza się twardością. Ze związków Cr wielka liczba ma ważne znaczenie w różnych gałęziach farbiarstwa; o wielu z nich wypadnie jeszcze wspomnieć pod właściwemi nazwami. Nakoniec niemałe znaczenie praktyczne mają także wspomniane ciała utleniające.

Chroma, rzeka syberyjska, w obwodzie Jakuc-kim, wypływa ze wschodnich stoków wyniosłości Tas-Chajaktach, okręgu Werchojańskiego, a kierując się ku północo-wschodowi, dosięga morza Lodowatego Północnego szerokim limanem, zwanym „Chro-mowską gubą“; przebiega przeszło 400 wiorst. Na jej wybrzeżach przebywała w zeszłem stuleciu ekspedycya Kamczacka (1728—1741), usiłująca dotrzeć od uścia Leny do cieśniny Berynga.

Chroma (gr.; znaczy: farba, kolor; włos. cro-ma) wyraz muz., oznaczający interwal (ob.), powstały z tonu podwyższonego lub zniżonego za pomocą znaków podwyższania i zniżania, t. j. za pomocą krzyżyków i bemolów, bez zmiany stopnia gamy. To podwyższenie lub zniżenie może być pojedyńcze albo podwójne. W pierwszym wypadku (C. simplex), ton podwyższa się o półtonu za pomocą jednego krzyżyka (:f£), lub zniża o pół tonu za pomocą jednego bemola (ó); w drugim (C. dupie x) podwyższa się o dwa półtony za pomocą krzyżyka podwójnego (X), lub zniża o dwa półtony za pomocą bemola podwójnego (bb). Chromą zwano też w muzyce dawniejszej nutę raz wią-

A. Pol.

Zn.

Chromatopsia=c hromopsia=chroopsia:=: chrupsia=widżenie barw.

And. S.

zaną.

Chromatoskop, odmiana Kalejdoskopu (ob.). Chromatrop, przyrząd służący do wywoływania gry barw, jako widowiska efektownego. Składa się on po prostu z dwu okrągłych płyt szklanych, pokrytych malowidłami róźnobarwnemi, bądź to w postaci gwiazd, bądź w postaci linij krzywych czyli skrzywionych promieni, idących od środka kół ku obwodowi. Koła te osadzone są na wspólnej osi i za pomocą korby obracane być mogą w strony przeciwne. Przyrząd taki umieszcza się w latarni czarnoksięskiej, lub w ogólności w aparacie projekcyjnym, który znacznie powiększony ich obraz barwny rzuca na białą przegrodę; gdy obraz ma być niezwykle powiększony, dla przedstawienia gry kolorów na wielką skalę w rozległej sali, płyty szklane muszą być silnie oświetlone światłem elektrycznem lub tlenowodornem. Przy obrocie szkieł w strony przeciwne, lub też w jedną stronę, ale z prędkością rozmaitą, rozwija się na Chromątodysopsia==trudność rozróżniania barw, ekranie żywa gra barw, szybko się zmieniających, jako wada wzroku.    co chwila bowiem zmieniają się części figur, za-

Chromatofory (Chromatophora). Są to utwory . krywających się wzajemnie na płytach szklanych, (olbrzymie komórki), znajdujące się w zkórze mię- ' Przedsiębiorcy, urządzająoy podobne widowiska, na-

Wielka Enc. llułtr. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

111

A. Pol.

Pol

A. Pol.

A. Pol.

S. K.

Chromchloryt (miner.). Niewłaściwą tę nazwę nadał Hermann rozbieranemu przez siebie minerałowi włóknistemu, fiołkowej barwy, z Lancaster w Texas, który jest, jak się zdaje, odmianą tylko chryzotylu czyli azbestu serpentynowego.

Chromdiopsyd (minerał.). Jest to piroksen źy-wo-zielonej barwy, towarzyszący oliwinowi i bron-zytowi w skale oliwinowej, a odznaczający się tern, że zawiera w sobie tlennik chromu i glinkę. Da-mour w podobnym piroksenie z Pyrenejów znalazł 1.30 tlenniku chromu. i 4.07 glinki; Ram-melsberg w innym, z bomb oliwinowych wulkanicznych w Eiflu, 2.61 tlenniku chromu i 7.42

k. j.

P. Chm.

dają im niekiedy szumne nazwy, jak np, „Kalo-spintechromokrene".    S-K-

Chromatyozna gamma, wyr. muz.; oznacza gamin ę (ob.), do której wchodzą wszystkie dźwięki, znajdujące się w obrębie oktawy gammy di a fonicznej (ob.). Tworzy się przez podwyższania dźwięku o półtonu (postępując w górę oktawy), lub przez zniżanie o półtonu (idąc na dół). Każda gamma diatoniczua, np. gamma C. D. E. F. G. A. H.

C. składa się z pięciu całych i dwóch półtonów; (całe tony znajdują się między C i D, D i E, F i G, G i A, A\ H, półtony zaś między E i F, Hi C). Jeżeli każdy z tych 5-ciu całych tonów rozdzielimy na 2 półtony za pomocą chromatycznych znaków (ob.) otrzymamy, wraz z pozostałemi dwoma półtonami, 12 półtonów; z tylu też, i wyłącznie z samych tylko półtonów, składa się gamma Ch-a. Sposób notowania jej (ortografia) jest różny; zależy bowiem od tonacyi w jakiej Ch. g. występuje, i potrzeby harmonicznej.

Chromatyczne instrumenty, są te, które mogą wydawać wszystkie tony należące do gammy chromatycznej. Ta wszakże nazwa przysługuje głównie instrumentom dętym blaszanym, jak np.; trąbki, kornety, waltornie, opatrzonym wenty la mi (ob.)— dawniej klapami (ob.), dla odróżnienia od instrumentów naturalnych (bez wentylów i klap), które mogą wydawać niektóre tylko dźwięki/-

Chromatyczne znaki, wyraz muz. oznacza znaki podwyższania tonów: krzyżyk lub podwójny krzyżyk X; obniżania: bemol pojedynczy b lub podwójny bb\ i kwadrat (kasownik) \ przywracający brzmienie pierwotne nucie podwyższonej czy też zniżonej.

Chromatyka lubChromatyczność (z grec.) wyr. muz.; w dawnej muzyce greckiej oznaczało następstwo tonów, złożonych z czterech interwallów (tetrachord). W muzyce dzisiejszej oznacza pochód dźwięków w półtonach. (Ob. Chromatyczna gamma).

Chromatyka (z grec. XP^!xa> barwa), rzadko używana nazwa nauki o barwach (ob. Barwy).s- K-

Chromatyzm, w ogólności zabarwienie, zwłaszcza zaś zabarwienie powstające wskutek rozszczepiania się promieni w soczewkach (ob. A chromatyzm).

K. J.

glinki.

Chromiany, ob. Chrom.

Chromidrosis=pot barwny, ob. Pot. Chromiński Kazi mi erz (* 1759—f 1810), pe-

dagog i badacz dziejów literatury polskiej, urodził się we wsi Chromuej, w pow. Siedleckim, nauki szkolne odbywał w Warszawie, poczem przez lat 8 bezpłatnie pełnił obowiązki plenipotenta biblioteki Załuskich, oddając się z zapałem poszukiwaniom historyczno-literackim, robił wyciągi do projektowanego, ale nie wykończonego, Słownika uczonych polskich. Z upodobaniem gromadził notatki bibliograficzne i zbierał książki, zwiedziwszy w tym celu przeszło 50 księgozbiorów po całym kraju, na co szczupłe swoje dochody obracał. Po r. 1795 przez lat 6 był nauczycielem w Lublinie. Następnie, żyjąc w gronie uczonych w Warszawie, pozyskał rozgłos z głębokiej nauki, tak, że wezwany został do Wilna na nauczyciela historyi powszechnej i prawa politycznego w gimnazyum (liceum) tamecznem. Wówczas - to dla świeżo założonego czasopisma p. t. „Dziennik wileński“ opracował obszerny artykuł o literaturze polskiej, mianowicie z czasów Zygmuntow-skich, to jest Złotego Wieku pisarzy, która w czterech obszernych ciągach w r. 18015 była tu pomieszczona, a potem wyszła w osobnej odbitce p. t. „Rozprawa o literaturze polskiej“ (Wilno bez roku, str. 111) Erudycya autora, jak na owe czasy, jest bardzo rozległą, ale krytycyzm w nim słabo rozwinięty, nastrój retoryczny, a sposób układu dzieła niesmaczny, ponieważ większą jego część zajmują obszerne przypiski, które też dzisiaj jeszcze wartość mają. Rozprawa ta ożywiła u nas zajęcie się piśmiennictwem staropolskiem i wpływ na ba-daczów następnych wywarła, ponieważ pisana była z wielką miłością dla obranego przedmiotu. Jako nauczyciel Ch. pozyskał sobie wielką sym-patyę uczniów. W r. 1808 przeniesiony został do gimnazyum w Świsłoczy, gdzie niebawem zamianowano go prefektem i wice-dyrektorem szkół gubernii Grodzieńskiej. Stamtąd przyjaciele jego: Linde, Szwejkowski, Kopczyński, starali się przenieść go do królestwa, co też było jego życzeniem, chciał bowiem być bliżej bibliotek i dawnych znajomych. W 1809 ofiarowano mu tymczasowo miejsce dyrektora szkoły w Sejnach, ale Ch. pragnął być w Warszawie z powodu nadwątlonego zdrowia. W r. 1810 opuścił Świsłocz i przybył do Warszawy, gdzie w tymże roku, zapewne w napadzie choroby, wyskoczył z okna trzeciego piętra i tegoż dnia w szpitalu św. Rocha życie zakończył. Na kilka dni przedtem w liście do Stanisława Potockiego, w formie testamentu, zapisał swoją bibliotekę, do 3,000 ksiąg wynoszącą, dla biblioteki publicznej w Warszawie; procent od sumy 1,000 zł. przezaaczył na premium dla najcnotliwszego ucznia szkół lubelskich, a 2,000 zł. .dla Towarzystwa Dobroczynności w Warszawie.

Chromit Haidinger, Chromowe żelazo (minerał.). Minerał układu foremnego, kryształy wyłącznie oktaedry, zwykle zaś bywa zbity, w ziarnistych skupieniach lub wkropiony. Łupliwość ośmio-ścienna niezupełna; odłam muszlowy do nierównego; c. wł. 4.4 —4.6; tw. 5.5. Barwa czarna bru-natnawa, rysa brunatna, blask półmetaliczny, przechodzący w tłusty; niekiedy magnetyczny, co ma zależeć od rozsianych w nim delikatnych cząste-

K. J.

fł

Wł. M. K.

S. K.

czek magnetytu. Wzór ogólny spinelu: R(R₂)0₄, w którym R. stanowi żelazo (tlenek) i nieco magnezu; (R₂) chrom i glin. Rozbiór chromitu z Vol-terra wykazał 44.23 tlenniku chromu, 20.83 glinki i 35.62 tlenku żelaza. Pokazało się jednakże, iż niekiedy część chromu występuje w nim jako tlenek, a w wielu okazach znajduje się i tlennik żelaza; stąd wzór ściślejszy chromitu będzie: (Fe,Cr, Mg). (Cr₂,Al₂,Fe₂)0₄. Pod dmuchawką Ch. nie topi się i nie zmienia, z boraksem i solą fosforową daje odczyny żelaza i chromu, a stopiony z saletrą daje żółty roztwór wodny z odczynami kwasu chromne-go; kwasy prawie nie działają na niego. Znajduje się w wielu miejscowościach: na Szląsku, w Styryi, Francyi (Var), Norwegii (Róraas), bardzo obficie wśród serpentynu w Uralu, w Stanach Zjednoczonych (Baltimore). Stanowi ważny materyał do wyrobu farb chromowych, z którego przez stopienie z saletrą otrzymuje się naprzód chromian potasu, a z tego następnie zieleń i żółcień chromowa. Chromodruk, ob. Chromotypia. Chromofotografia, ob. Fotografia. Chromoleucyty, ob. Chromoplasty. Chromolitografia, ob. Litografia.

Chromoplasty, chromoleucyty, chromatofory, c i a-ła barwnikowe roślin. Są to utwory mikroskopowe, znajdujące się w komórkach roślin i nadające pojedyńczym ich częściom rozmaite zabarwienie. Do rzędu tych ciał należą i chloroplasty czyli ciałka chlorofilowe (ob. Chlorofil), nadające zieloną barwę liściom i pędom. Inne Ch. chociaż zostają często w ścisłym związku gene-

Il

(/ h

©O

Fig. 3S7. Chromoplasty z kwiatów nasturcyi (tropeoluru) i owoców pieprzowca (pieprzu tureckiego—Caps i cum).

tycznym z ciałkami zieleni, nie pełnią wszakże najczęściej tej, co one, czynności (wyjątek stanowią chromatofory niektórych wodorostów, jak np. okrzemek, zawierające obok innego barwnika chlorofil). Nie wszystkie kwiaty, owoce i inne barwne części zawdzięczają kolor swój chromatoforom; barwa niektórych pochodzi od ciał rozpuszczonych w soku komórkowym. Takie jest zabarwienie większej części różowych, fioletowych i niebieskich kwiatów i owoców. Przeciwnie żółte i pomarańczowe części roślin zawdzięczają swoją barwą przeważnie chromo-plastom. Połączenie barwnego soku z chromoplastami daje kolory brunatne, szare lub krwiste. Kształt ich bywa bardzo rozmaity (Fig. 367); niekiedy mają zupełnie regularne formy kryształów (jak np. pomarańczowe Ch. marchwi). Składają się one, również jak i ciała chlorofilowe, z massy protoplazma- ,

tycznej, w której barwnik znajduje się w postaci bądź kryształów, bądź też kropelek lub ziarenek. Weiss obserwował ruchy i zmianę kształtu tych ciałek. Większa część Ch-ów pochodzi albo z ciałek chlorofilowych albo z leukoplastów (ob. Chlorofil). Pierwsze dają się widzieć na kwiatach i owocach, drugie—na podziemnych częściach (marchew). Przy dojrzewaniu kwiatów lub owoców zielone ciałka chlorofilu przemieniają stopniowo barwę swoją na żółtą lub czerwoną. Nie wiadomo na pewno, czy przytem chlorofil przemienia się wprost na nowy barwnik, czyli też znika, ustępując mu miejsce. Ch. mogą rozwijać swoje barwniki i w ciemności. Żadnego udziału w przyswajaniu nie biorą. Rola ich biologiczna polega na tern, ażeby przez odpowiednie zabarwienie kwiatu pociągać pośredniczące w ich zapyleniu owady.

Chromosfera, dolna okolica atmosfery słonecznej, czyli najgłębsza warstwa słońca, dostrzeżeniom naszym dostępna; składa się ona głównie z wodoru, a części jej wzbijają się często do znacznej wysokości, jako wybuchy czyli protuberancye. Nazwa Ch-y, nadana przez Lockyera, pochodzi od silnego jej, czerwonawego zabarwienia. Ob. S łońce.

Chromotypia. Nazwę tę nosi niedawno wynaleziony i wielką przyszłość dla techniki drukarskiej rokujący, sposób mechanicznego reprodukowania kolorowych obrazów za pomocą klisz, odbitych trzema farbami: żółtą, czerwoną i niebieską. Jakkolwiek optyka w widmie światła białego rozróżnia 6 barw zasadniczych, niedających się dalej rozłożyć, to jednak w technice malarskiej, mającej do czynienia nie z promieniami świetlnemi, ale z barwnikami (pigmentami), za kolory podstawowe mogą być uważane trzy główne barwy, a mianowicie, żółta, czerwona i niebieska, gdyż przez odpowiednie kombinacye można z nich wszelkie inne kolory, nie wyłączając czarnego, otrzymać. Aby więc dany kolorowy przedmiot, np. obraz, w wiernej po-dobiźnie na papierze skopiować, potrzeba każdy poszczególny ton barwy rozłożyć na 3 części składowe. Doświadczeni chromolitografowie, zajmujący się rozkładaniem obrazów, reprodukować się mających, na kolory, potrzebowali jednak zazwyczaj dla otrzymania kopii podobnej do orygiuału 8—12 kamieni dla poszczególnych tonów, gdyż wydobycie tysiącznych odcieni kolorów przez mieszanie trzech barw zasadniczych przedstawiało tyle trudności, że nawet kusić się o to nie próbowano. Sama zasada jednak była tak prostą i naturalną, że od wielu lat usiłowano zadanie to rozwiązać przy pomocy sztuki fotograficznej. Ransonnet już w 1865 r. proponował, żeby przedmioty kolorowe fotografować raz przez warstwę żółtego, następnie przez warstwę czerwonego, a wreszcie przez warstwę niebieskiego płynu, a otrzymane trzy negatywy, po skopiowaniu na kamieniu, sposobem litograficznym odpowiednie-mi farbami odbijać. Te same próby, z pewnemi zmianami robili następnie: Ducos du Hauron i Cros w r. 1869. Praktycznej wykonanie tego sposobu było jednak w owe czasy wprost niepodobieństwem, gdyż, jak wiadomo, niemożliwej było przy ówcze-*

J. O.

K. J.

K. J.

K. J.

St. Rew.

snym stanie sztuki fotograficznej, otrzymanie jakiegokolwiek obrazu na kliszy, po wyłączeniu promieni niebieskich za pomocą czerwonych lub żółty cli filtrów. Dopiero kiedy Dr. H. Vogel, prof. politechniki w Berlinie, wynalazł sposób uczulania klisz fotograficznych na barwy: żółtą, czerwoną, pomarańczową i zieloną, uważane dotychczas za nieaktyniczne, otworzyło się nowe pole dla fotografii. To też w ciągu ostatnich 20 lat mnóstwo czyniono prób i doświadczeń w tym kierunku, zawsze jednak rezultaty uzyskane nie odpowiadały oczekiwaniom. Dopiero w ubiegłym roku (1893) udało się wreszcie Dr. H. Voglowi, wspólnie z doświadczonym chromolitografem E. Ulrichem, wydoskonalić z jednej strony filtry, wyłączające promienie barw, które w danej chwili działać nie powinny, a z drugiej powiększyć czułość klisz na promienie, których działanie właśnie jest potrzebnem. Tym sposobem stało się możliwem wyosobnienia każdego koloru na płycie fotograficznej, a następnie zwykłym sposobem cynkograficznym przemienienia płyty w kliszę, przydatną do odbijania na prasie drukarskiej. Poszczególne operacye, zachodzące przy tem, ob. wyrazy: Fotografia ortochromatycznaiCyn-koty pi a. Załączona tablica przedstawia reprodukcyę obrazu olejnego, odbitą w drukarni „Wędrowca", za pomocą trzech klisz, kolorami zasadniczemi: żółtym, czerwonym i niebieskim. Wydawnictwo „Wielkiej Encyklopedyi ilustrowanej⁴⁴ nabyło ten sposób, dla wykonywania tablic kolorowych, przeznaczonych do objaśnienia tego dzieła.

Chromowa mika (minerał.). Nazwa ta jest synonimem minerału Fuchsytu z Schwarzensteinu w Tyrolu, występującego zawsze w postaci łupkowych skupień delikatnych łuszczek i będącego odmianą miki pięknie zielonej, bo zabarwionej 4°/0 tlenniku chromu. Prócz tego, Schafhutl nazwą tą oznacza inną jeszcze odmianę miki źołtawo-zie-lonej, występującą obok fuehsytu w większych, słu-powato wydłużonych osobnikach, c. wł. 2.75, a różniącą się od fuchsytu mniejszym stosunkiem glinki i potażu, lecz za to zawierającą prawie 6°/₀ tlenniku chromu i 11.58 magnezyi. Odmianę tę znaleziono i w górach Spessartu.

Chromowa ochra (minerał.). Tak nazwano ja-sno-zielony minerał, bez blasku, o ziemistym odłamie, występujący w drobno-brodawkowatych powłokach, jako nalot lub wypełnienie szpar w porfirze pod Hallą i pod Waldenburgiem na Szlązku. Jest on wodnym krzemianem glinu z 2-10% tlenniku chromu.

Chromowy żeleziak (minera!.), ob. Chr o mit.

Chrompikotyt (minerał.). Nazwę tę nadał Peters en pewnej odmianie czarnego spinelu, znajdowanej w skale oliwinowej gór Dun-Mountains w Nowej Zelandyi, zawierającej 56 tlenniku chromu, a tylko 12 glinki, nadto 14 magnezyi i 18 tlenku żelaza. Minerał ten właściwie bliższym już jest chromitu czyli żeleziaka chromowego.

Chromy Dyzma, znakomity współczesny hodowca bydła w Galicyi. Zajmował się urządzeniem obory krów mlecznych w Krzeszowicach pod Krakowem. Napisał: 1) „Objaśnienia coj do hodowli bydła holenderskiego; list okolny i poufny do moich sąsiadów⁴⁴ (Kraków 1853); 2) „O sposobie poznawania mleczności krów" (tamże 1853). Prócz tego zamieszczał liczne artykuły w przedmiocie hodowli bydła w pismach rolniczych.

Chroniczny — przewlekły, przeoiągły, długo trwający (Choroby chroniczne). Chronodistichon, ob. Chroń ogram. Chronograf, ob. Chronoskop.

Chronograf (z gr. tyle co Czas o pis), rodzaj pism historycznych, upowszechnionych w Rossyi w XIV do XVII w. Opowiadanie zaczyna się w nich zwykle od stworzenia świata, obejmuje dalej wypadki biblijne, czerpane i z ksiąg apokryficznych, i z podań kościelnych różnego rodzaju, następnie opowiadanie o czterech królestwach: Assyryjskiem, Babilońskiem, Egipskiem i Perskiem. Po krótkiem opowiedzeniu o prześladowaniach kościoła chrze-ściańskiego, następują dzieje bizantyjskie. Od oza-su do czasu wtrącane są uwagi o historyi Runi, o przyjęciu tamże religii chrześciańskiej i o niektórych wyprawach książąt russkich. Historya bizantyjska kończy się zwykle na podbiciu Konstantynopola, odtąd zaś opowiadanie zwrócone jest wyłącznie na wypadki z historyi Rossyi. w niektórych kopiach aż do czasów cara Aleksego Michałowicza doprowadzone. Rodzaj ten pism pochodzi z Bizancyum; znaczna zaś liczba rękopisów dowodzi, że były bardzo czytane. Naukowej wartości nie mają.—Iwanow w „SanucKaKi. Ka3an. yhhb.⁴⁴ (1845).—„Encykl. S. Orgelbranda⁴⁴.

Chronografla starożytna. Bez względu na teo-ryę i historyę chronologii wogóle, przedstawimy tu, za wskazówkami nauki nowoczesnej, rozmaite ery uwzględniane lub w użycie wprowadzane przez historyków i astronomów greckich i rzymskich. W Atenach i w Delfach dla oznaczenia dat (ob. Dzie-duszyckiego: „Ateny", rozdz. p. t. Rok ateński), rokowi imię swe nadawał jeden z archontów, zwany eponim; w Sparcie rok przybierał imię pierwszego efora; w Argolidzie zwał się imieniem kapłanki Hery, dożywotniej. Zwyczaj liczenia olimpiadami rozpoczął się dopiero od setnej trzydziestej, a myśl tę powziąć miał Tymeasz z Tauro-menionu na lat 264 przed Chr. W zasadzie olimpiady składały się z 4 prawdziwych lat słonecznych, poczynających się i kończących z przesileniem letniem, którego atoli powroty prze* bardzo długie lata obliczane być mogły tylko w dale-kiem przybliżeniu; ten wszakże sposób obliczania, raz powzięty, upowszechnił się w Grecyi wśród większej liczby pisarzy, po r. 264 przed Chr. Pierwsza olimpiada, przypada na d. 1 lipca roku 776 przed erą naszą, tak, iż od tego czasu dla oznaczenia daty, mówiono, np. stało się w 1, 2, 3 lub 4 roku tej a tej olimpiady; a przy ściślejszej rachubie dodawano miesiąc i dzień miesiąca. Ażeby więc datę podaną przez olimpiadę zamienić na datę według ery naszej, potrzeba daną liczbę olimpiad, mniej jedną, pomnożyć przez 4. Jeżeli iloczyn wypadnie niższy od 776, to go odejmiemy od tej liczby, z pozostałej reszty wytrącimy jeszcze ułamkowe lata ostatniej olimpiady, a na rezultat otrzymamy

Chromodruk w trzech kolorach.

l-

'■'V.

L--:

i 1111 1

I V Jjfl

*

C¥

L._

§t J§C

^-"*r'&*    ***»

-*4

jfe ■/

"f

Maj

«*

rp ■

jfcjfcr

r-yi

StLjJ

ri?

•i

»a*fe

S'

W"*

-M

HP*-AZ

P »g.

uW

gjgpl

■SŁu-Ci* *|r*i

i£ł

TO

ft|l

i yjpiMS

tm

.'

tik

fly- -,

Ay-i

mmĘ

ivj

:*e*j

Lii

■’

NOWY SPOSÓB REPRODUKCYI RYCIN KOLOROWYCH TRZEMA FARBAMI ZASADNICZEMI PRZY POMOCY FOTOGRAFII.

I

1

znacze-

za

K. K.

rok przed Chr. Jeżeli zaś iloczyn przewyższy liczbę 776, to tę znowu liczbę od niego odejmiemy, do wynikłej reszty dodamy lata ułamkowe ostatniej olimpiady i wypadnie nam rok po Chryst. Przykł: Zastajemy datę—drugiego roku olimpiady 254-ej. Od tej liczby odejmujemy nasamprzód 1 jako olimpiadę bieżącą, mnożymy 253 przez 4, co=1012; odejmujemy 776=236; dodajemy 2 lata ułamkowe olimpiady i otrzymujemy rok 238 po Chr. Datowanie to ukazuje się jeszcze za panowania Teo-dozyusza W.—Obok ery olimpijskiej, istniały ery i innych trzech ognisk agonowych: 4-letnia pityj-ska, trzyletnia istmijska i nemejska, ale te nie wychodziły już z jednego punktu ohronograficznego z olimpijską, a używanie ich ograniczało się do szczupłego zakresu okolicznego, nigdy nie dosięgając powszechności.—Nie dotykamy tu wcale er Macedońskich, wprowadzonych po śmierci Aleksandra W., mało używanych, ani er Wschodu, o bardzo rozmaitych punktach wyjścia, stosownie do państwa, panującego, lub wypadku większego nia, pozostając przy tych, które wcieliły się w hi-storyę i literaturę powszechną. Znane one były jednak Grekom i przez nich głównie przeszły d wiadomości naszej. Znakomitym pomnikiem chro nologicznym, po nich pozostałym, jest wspaniały zbiór Roczników okrywających marmury, odkryte na wyspie Paros, pod kierunkiem francuskiego uczo nego Psireec’a, a przewiezione do Londynu przez posła Wielkiej Brytanii, hrabiego Arundela i nie bawem też przez Seldena wydane w Londynie, 1629 r., obecnie zaś przechowywane w muzeum uniwersytetu Oksfordzkiego pod nazwą „Marmurów Arundelskich“. Nieoszacowana kronika ta ma za punkta krańcowe lata 1582 i 264 przed Chr.—La-tynowie posiadali także swe osobne ery, ale z po między nich znamy tylko Rzymską. Miała ona punkt wyjścia założenie m. Rzymu, ustanowiona na 21 kwietnia r. 753 przed Chr., czyli na 3 rok olimpiady 6, według świadectwa Varrona, przytoczonego przez Plutarcha (Romul. 12). Inni starożytni podają roku 754, jako założenie Rzymu, co i w dacie urodzenia się Chrystusa czyni rok różnicy. Jest to atoli tylko data historyków, którzy, umieszczając jakieś zdarzenie zwykli oznaczać je chronologicznie słowami ...„anno X. ab Urbe con-dita”. Innej jeszcze ery, lubo rzadziej, używają historycy, a mianowicie, od usunięcia królów, co przypada znowu na rok 509 przed Chr... Ale era, że tak powiemy, urzędowa, ma za punkt wyjścia ustanowienie pierwszego konsulatu, czyli rok 510, i cała nomenklatura regestru zwanego fasticon-s ul ar es, stanowi dla ludu rzymskiego jedyny środek oryentowania się w datach. Ponieważ czas urzędu konsularnego był określony ściśle, więc dość było zajrzeć do regestru konsularnego, ażeby wiedzieć, w którym czasie, po r. 510, rządził jakiś konsul, za którego rządów zaszedł jakiś wypadek. Częstokroć też i historycy używają tej ery, mówiąc np. „C. Terentio Varrone et Q. Pabio Ma-ximo coss“...., a przy pomocy regestru czytający łatwo mógł obliczyć lata. Okoliczność ta tłóma-czy nam: dla czego tak wielkie dziś znaczenie przy

wiązuje się do monet i napisów mieszczących wizerunki i imiona konsulów rzymskich, albo do numizmatyki i epigrafiki greckiej, których odkryciu, dzięki wytrawnym i zamiłowanym archeologom, studya historyczne odnowę swą zawdzięczają. Z kilku jeszcze innemi erami spotykamy się w państwie Rzymskiem. I tak: Jul. Cezar, jako pontifex ma-ximus, zreformował kalendarz, a przy tej okazyi utworzył nowy porządek liczenia, poczynający się od d. 1 stycznia 45 r. przed Chr. Następnie powstała nowa era, Augustowska, od chwili gdy tytuł ten przyznano Oktawianowi, czyli r. 27 przed Chr., ale była to era specyalnie históryczua. Miał i Dyoklecyan swą erę, datującą się od jego wstąpienia na tron, t. j. d. 17 wrześ. 284 r. po Chr. Nadto Aleksandryjczycy wystąpili z nową erą, od pierwszego dnia roku, w którym tenże Dyoklecyan zagarnął Aleksandryę, i ta era dotąd jest jeszcze w użyciu u Koptów, czyli chrześcian egipskich, zo-wiąc się także erą męczenników. Era chrześcian ska, mająca za punkt wyjścia narodzenie Chrystusa, utworzoną została za panowania ces. Justyniana, na wniosek mnicha i znakomitego chronologa, imieniem Dionisius Exiguus, który, według swoich astronomicznych obliczeń, opartych na kalendarzu Juliańskim, ustanowił ją nakoniec r. 753 od założenia Rzymu. Aż do szóstego wieku nawet chrześcianie rzymscy liczyli lata według kalendarza Jul. Cezara, który za erę historyczną brał założenie Rzymu, a za erę zdawkową, to godność Augusta, czyli rok 27 przed Chr., to znowu wstąpienie na tron Dyo-klecyana w r. 284 po Chr.; aż ta data w r. 532 co do obliczania czasu ustąpiła erze chrześciań-skiej; powszechnie jednak w świecie chrześciańskim weszła w użycie stałe, nie wcześniej jak za Karo la W.—(Pauly: „Realencyklop." art.—Chronologia.—Daremberg: „Diet. des Antiq.M art. Chrońo-grafia.—Główne źródło: Biot „Chronol. astrono-mique“).

Chronogram, tak się nazywa data, oznaczona głoskami łacińskiemi liczbowemi, znajdującemi się, czy to w jednym, czy też w kilku wyrazach, najczęściej zaś w wierszu łacińskim. Naprzykład w wierszu:

„Francorum turbis siculus funera fert vesper“ (Tłumom Francuzów przynosi śmierć wieczór sycylijski)

zawiera się data Nieszporów sycylijskich (1282 r.). Ażeby ją wyłuszczyć, trzeba wziąć wszystkie litery oznaczające liczby rzymskie, wypisać je w jednym szeregu od największych, aż do najmniejszych, a po dodaniu ich wypadnie data żądana.

we „FranCorVM tVrbIs sICVLVs fert fVnera Vesper.“ znajdujemy: MCCLVVVVVVII=1282.

Najwięcej chronogramów używano u spodu medali; kładziono je także na frontonach gmachów i na piedestałach posągów. Niemcy, Hollandya, Belgia, szczególniej w w. XVII i XVIII, często ich używały i nadużywały. Przytaczamy z nich najciekawsze:

A CheVaL ń CheVaL gendarMes ń CheVaL.

(1465 bitwa pod Montlhery).

Regla sVC(JVMbVnt pVgnaCIs LILIA GALLI (Lilie królewskie Galla poddają się walecznym) (1525 bitwa pod Pawią).

IesVs nazarenVs reX IVDeorVM (Jezus nazareński król żydowski)

zawiera datę pokoju religijnego norymberskiego 1532 r.

LVtetIa Mater natos sVos DeVoraVIt (Lutecya matka dzieci swoje pożarła) oznacza krwawy rok 1572 w Paryżu.

ChrIstVs DVX ergo trIVMphVs

(Chrystus wodzem, więc tryumf)

(1632, medal Gustawa Adolfa).

Hitton zebrał i wydał przeszło 10,000 chronogra-mów w dziele „Book of Chronograms" (Londyn 1882—1885, 2 tomy in 4-o).    *

Chronologia, zgodnie z dosłownem znaczeniem tego wyrazu greckiego (chronos=czas, lo-gia=wi edza) jest zbiorem wiadomości o mierzeniu i dzieleniu czasu. Określenie samego pojęcia czasu należy do filozofii. Jakkolwiek ono wypadnie, tak czy inaczej, Ch. zawsze dotyczyć będzie sposobu liczenia toczącego się czasu. Najważniejszą ku temu pomoc stanowią zjawiska niebieskie, zachodzące na widnokręgu, powtarzające się peryodycznie, jak wschód i zachód słońca, różne zmiany księżyca, czyli obrot ziemi około swej osi, oraz około słońca, obrot księżyca i t. d. Wyśledzeniem naukowem tej peryodyozności zjawisk pod względem czasu zajmuje się ohronologia astronomiczna czyli matematyczna. Chronologia zaś techniozna czyli historyczna zajmuje się badaniem, bądź naturalnych podziałów czasu, bądź sztucznych, które w rozmaitych epokach u rożnych ludów zaprowadzano i które dziś jeszcze istnieją dla obliczania czasu. Dokładny porządek w uszeregowaniu zdarzeń dziejowych na wielkiej widowni wypadków stanowi jeden z istotnych warunków nauki historycznej, dla tego też Ch-ą nazywano okiem historyi. Była ona przedmiotem starannego i pilnego dochodzenia u ludów najdawniejszych, które do najpotrzebniejszych wiadomości zaliczały znajomość biegu ciał niebieskich. Z powodu niezwykłych trudności, jakie się nastręczały przy rozwiązywaniu wielkich pytań matematycznych, wiele potrzeba było czasu, nim obserwacye doprowadziły do pożądanej ścisłości. Przez długie wieki błąkano się, jak w ciemnym lesie, i używano rozmaitych i różnych od siebie sposobów mierzenia czasu. Wbrew zasadniczej prawdzie, zamiast słońce, jako ognisko wszechświata, wziąć za podstawę do obliczeń zmieniającej się kolei czasu, przypisano szczególniejsze znaczenie księżycowi. Księżyc, wraz ze swemi peryodycznie powracającemi zmianami, posłużył za jednostkę do obliczania czasu. Nim za podstawę wzięto rok słoneczny, księżyc zdołał ustalić swoje wszechwładne panowanie u różnych ludów, mianowicie u Semitów, wpośród których rozwinęła się nauka chrześciańska, i ta od nich przyjęła wiele właściwości liczenia czasu, oznaczania dni, pamiątek i obchodów religijnych. Ponieważ przez długi okres wieków stosowano w chrześciaństwie zasady obrotów księżycowych do różnych obliczeń, a i obecnie jeszcze wielkie święto Zmartwychwstania, przypadające różnie w różnych latach, zależnem jest od pełni księżyca, przeto objaśnić należy nazwy techniczne, używane przy określaniu czasu, i zasady, według których w obliczeniach tych postępowano. Księżyc ze zmieniaj ącemi się peryodycznie fazami sam się narzucał pierwotnym ludom, jako przewo-wodnik do mierzenia czasu, a jednak nie masz żadnego zgoła ciała niebieskiego, któreby w biegu swoim tylu nieprawidłowościom, jak on podlegało. Zmiany księżyca, odbywające się peryodycznie co-siedm dni (mniej więcej), w kształcie znanych czte rech faz: nowiu, pierwszej kwadry, pełni, ostatniej kwadry, wypełniają przeciąg czasu 29 dni, 12 godzin, 44 min., 3 sek., czyli, że po upływie ich księżyc wraca do tego samego względem słońca położenia, albo, że jest zdów na nowiu, i ten okres nazywa się miesiącem. Z takich 12 - tu miesięcy składa się rok księżycowy, który obejmuje 354 dni. Ponieważ rok słoneczny, złożony z 365 dni, 5 god., 48 min. i 48 sek. stanowi jedyną, scisłą i dokładną jedność mierzenia peryodyczności czasu, więc przy używaniu roku księżycowego, zachodzi zawsze względem rzeczywistości różnica o dni ll¹/*. Poupły-wie zaś trzech lat niezgodność wyniesie więcej niżeli miesiąc, po dziesięciu latach, wyniesie więcej niż trzy miesiące, przeto jaskrawo uwydatnia się ta nie-współmierność, kiedy, według obrachunku kolejnego następstwa pór roku, zima przypadnie wśród parnego lata, albo lato wród zimy. Reforma Juliusza Cezara w 45 r. polegała na tern, ze usunięto zupełnie księżyc z obliczeń chronologiczn., a zaprowadzono rok słoneczny z 365 dni, każdy zaś czwarty z 366 dni złożony. Ostateczną poprawkę, jak wiadomo, uczynił papież Grzegorz XIII w 1582 roku. Chrześciański kalendarz opiera się właśnie na tym okresie słonecznego roku. Mimo to księżyc nie stracił bynajmniej w obliczeniach swojego wydatnego znaczenia, gdyż naj-walniejsze święto w kościele chrześciańskira, Zmartwychwstanie, czyli Wielkanoc, i cały szereg świąt ruchomych, zależą od przypadających w pewnym czasie zmian księżyca. Przez wzajemne kombina-cye pewnych okresów lub peryodów lat słonecznych i księżycowych, zawarunkowane jest trafne obliczenie dnia, na który przypaść może obchód takiego doniosłego pod względem kalendarzowym święta, jakiem jest Wielkanoc czyli Pascha. Okresem słonecznym (cyclus Solaris) nazywa się okres 28-u lat, po upływie których dni w tygodniu przypadają w tych samych dniach miesiąca. Okresem księżycowym (cyclus lunariś) jest okres lat 19-u (juliańskich), po upływie których zmiany księżyca przypadają na te same dni w miesiącu. Przez pomnożenie liczb jednego i drugiego okresu (28X19) otrzymujemy trzeci okres, wielkanocny (cyclus paschalis, drculus magnus) 532 lat, po upływie których i dni w tygodniu i fazy księżycowe wracają do dawnego porządku, czyli, że kalendarz ze wszyst-kiemi zmianami i stosunkami powtarza się całkowicie. W okresie księżycowym 19-u lat, którakolwiek z porządku przypadająca liczba pierwsza, dru-.

ga, trzecia i t. d., aż do 19-u, nosiła miano liczby złotej (numerus aureus), prawdopodobnie dla tego, że w kalendarzach średniowiecznych oznaczano ją kolorem złota. Ponieważ 1-rok przed Chr. był pierwszym rokiem okresu księżycowego, więc dla wynalezienia liczby złotej danego roku następujące potrzeba zastosować prawidło. Do r. 1894 dodać jedność, podzielić przez 19, a pozostała reszta (1895 : 19 — 99 -j- 14) 14 będzie właśnie liczbą złotą bieżącego roku. Podobnież i co do okresu słonecznego: potrzeba do danego roku dopisać 9, (liczba lat, kiedy przed Chr. zaczął się okres słoneczny), podzielić przez 28, to reszta będzie oznaczała okres słoneczny. I tak: 1894    9 = 1903 :

28 = 67 + 27, przeto 27 cyrcul. solar.—Literą niedzielną (litera dominicalis) nazywa się jedna z siedmiu liter alfabetu (A. B. C. D. E. F. w zwykłym roku, a w przestępnym i ósma litera G.), którą się oznacza pierwsza niedziela. Jeżeli 1-y stycznia przypadnie we czwartek, to na niedzielę wypadnie z kolei litera D.;przy powtarzającym się co siedm dni okresie w Ciągu całego roku litera

D. zawsze oznaczać będzie niedzielę, litera E. poniedziałek, F. wtorek. W roku przestępnym dwie litery niedzielne przypadają. Jeżeli nią była litera D. aż do dnia przestępnego, t. j. aż do 24 lutego, to po 24 lutego będzie nią poprzednia litera C. Obliczenie święta wielkanocnego. Według postanowienia soboru w Nicei w 325 r. Kościół obchodzi dzień Zmartwychwstania w pierwszą niedzielę po pierwszej pełni księżyca wiosennej. Gdyby pełnia przypadła w samą niedzielę, to święto przypadnie w następną niedzielę dopiero. Kościelny początek wiosny bywa 21 marca, pierwszą zaś pełnią księżyca wiosenną jest pełnia, która albo 21 marca, albo po nim bezpośrednio przypada. Ponieważ Wielkanoc zależy od wiosennej pełni księżyca, więc dzień, w którym ona przypada, nazywa się terminem paschalnym czyli granicznym kresem paschalnym (terminus paschalis). Najwcześniejszym kresem może być 21-go marca, a jeżeli dzień ten przypadnie w sobotę, to nazajutrz już będzie Wielkanoc, czyli 22-go marca, najwcześniejszy termin paschy. Najpóźniej zaś bywa Wielkanoc, jeżeli 18 kwietnia przypada w niedzielę, gdyż święto Zmartwychwstania obchodzi się w najbliższą niedzielę, czyli 25 kwiet. Stąd wypływa, że granicznemi kresami są 22 marca i 25 kwietnia, pomiędzy które-mi, licząc je za dni do rachunku należne, 35 dni przypada na dni obchodu święta Wielkanocnego. Używa się tych kresów do obliczenia dnia wielkanocnego w danym roku, według wzorów, które się w podręcznikach chronologii znajdują. Do podobne* goż celu służą kombinacye, znane pod mianem: Clavis terminorum, epakte, concurrentes i in. Clavis terminorum czyli klucz kresów paschalnych, oznacza liczbę, którą należy dodać do daty 10-go marca, aby otrzymać dzień pełni księżyca wiosennej. Epakty (dodatkowa liczba) oznaczają również liczbę, którą do danego roku dodać należy, żeby zrównać dni roku księżycowego z rokiem słonecznym, dłuższym o 11 dni. Epakty wyrażają zatem wzrost czyli stan księżyca w dniu 1 stycznia. C o n-ourrentes, których na Wschodzie używają tak jak litery niedzielnej na Zachodzie, przedstawiają liczby odpowiadające dniom tygodnia:

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. konkurenty

F. E. D. C. B. A. G. litery niedzielne, które to kombinacye objaśniane bywają w podręcznikach chronologii.—Ponieważ w ciągu długich wieków w okresie średnim i nowszym w powszech-nem niemal był użyciu kalendarz kościelny; ponieważ w kronikach i w źródłach historycznych, w dokumentach i w dyplomatach stosowano zasady obliczania dni w roku za pomocą świąt kościelnych, a w rzędzie tych pierwsze miejsce zajmuje Wielkanoc: więc udogodnienie w rozwiązywaniu dat kościelnego kalendarza jest rzeczą wielce pożądaną. Praktyczną doniosłość dla badacza historyka mają zbiory tablic kalendarzowych na 35 lat, obejmujących na każdy z 35 dni, w ciągu których wypaść może Wielkanoc, całkowite na wszystkie miesiące i dni po sobie idące podziały świąt. Trzeba z wykazu lat z oznaczeniem dni przypadającej Wielkanocy odszukać, którego dnia między 22 marca a 25-m kwietnia obchodzi się święto Zmartwychwstania, a data wskaże tablicę, której użyć należy. Do najpraktyczniejszych podręczników w tym względzie należy dzieło G. Grotefenda (ob. niżej). Ważniejsze sposoby liczenia lat. Wielkie wypadki dziejowe, istotnie lub pozornie wielkie, dały u różnych ludów początek tak zwanym epokom czyli erom, od których lata liczono. Kiedy przyjście na świat Chrystusa takiem doniosłem było zdarzeniem dla chrześcian, którzy rok narodzenia Chrystusa uważali za początek obliczania lat, to Grecy igrzyska olimpijskie wzięli za podstawę do mierzenia upływającego czasu. Era chrze-ściańska czyli dyonizyańska (Aera vulgaris), ustaliła się nie wcześniej, jak w VI w. po Chr. za wpływem opata Dyonizego Małego (Eociguus), który był przełożonym w jednym z klasztorów rzymskich. Wprawdzie na lat sto przedtem ułożył już był św. Cyrylli, biskup z AlekBandryi, tablicę paschalną, ale zastosował do niej erę Dyoklecyana, której wówczas w Egipcie używano (rok 284 jest jej początkiem, jako rok wstąpienia na tron Dyoklecyana). Dyonizy w dalszym ciągu prowadził owe tablice paschalne, lecz, odrzuciwszy sposób liczenia lat od Dyoklecyana, przyjął za podstawę Wcielenie Boga — ab Incarnatione Domini. Tablica Dyonizego zaczynała się w 248 roku po Dyokle-cyanie czyli w 532 r. po Chr. Początkiem tej ery był zatem rok narodzenia Chrystusa albo 753-ci ab urbe condita, czyli od zbudowania Rzymu. Era ta, z początku w Rzymie tylko zachowywana, stopniowo coraz dalej się rozpowszechniała. W VI w. w Italii, w następnym we Francyi przyjętą była, w Hiszpanii zaś w XIV, a w Portugalii, w Grecyi, zaledwie w XV wieku się ustaliła. Zachodziły często wątpliwości i nawet spory, co do tego, o ile jest zasadnym sposób liczenia lat, wprowadzony przez Dyonizego. Niektórzy utrzymywali, że zaszła tam omyłka o kilka, jakoby nawet o sześć lat. któreby właściwie dodać należało, jednak specyalf ny badacz tego przedmiotu Riess („Das Geburts’

jahr Christi*, Freiburg 1880 r.), wielki erudyt, ¹ Indykcya czyli okres podatkowy u Rzy-wykazał przekonywająco, że obliczenia Dyonizego mian. Kiedy w IV wieku po Cbr. chwiać się za-wsparte były na mocnej i niewzruszonej podsta- częło liczenie lat podług nazwisk konsulów, którzy wie.—B. Olimpiady u Greków. Pierwotnie liczono piastowali najwyższą godność, kiedy inne podstawy w każdem mieście lub w każdem państwie lata również niepewnemi się stawały, weszło w zwy-według nazwiska tego albo innego najwyższego do- czaj liczenie lat według indykcyj. Przez indy k-stojnika. W VIII wieku powszechnego znaczenia cyę pierwotnie rozumiano stopę podatkową, we-nabyły igrzyska olimpijskie, które stale co lat czte- dług której na podstawie kadastru opłacano podat-ry powtarzano. Pierwszym rokiem ich rozpoczęcia ki w ciągu lat piętnastu, po których upływie no-był rok 776 przed Chr.; aż do początku ery chrze- wą oznaczano wysokość podatku. Ten okres po-ściańskiej upłynęło zatem (7/6:4 = 194), 194 datkowy posłużył za podstawę do liczenia lat eo olimpiady, czyli, że rozpoczęła się 195-a. Lata tych lat piętnaście, i z biegiem czasu tak się utrwalił, olimpiad zaczynają się zwykle około 1-go lipca, że straciwszy nawet podstawę rzeczywistą, przez tym sposobem rok olimpiady przypada na drugą całe Wieki Średnie przetrwał. Rok wprowadzenia in-połowę roku chrześciańskiego, oraz na pierwszą dykeyi jako miary czasu nie da się dziś dokła-połowę następnego lata, czyli wyraźniej objaśnia- dnie oznaczyć. Są pewne niezbite wskazówki, które jąc, wypadnie pierwszy rok 195-ej olimpiady na o używaniu indykcyi w znaczeniu chronologiczne-początek lipca pierwszego roku po Nar. Chr. Za- go okresu już wspominają w 356 r. za cesarza miana lat olimpiadyjskich na lata ery chrześciań- Konstantyna. Według tradycyi piśmiennej, dość skiej tak się dokonywa. Bitwa około Salaminy odby- wiarogodnej, rok 312-ty miał być początkiem tej ła się 75,1 olimp. Liczbę poprzedniej olimpiady mno- ery. Aby dojść, która indykcya przedstawia dany ży się przez 4, do iloczynu dodaje się 1 jako liczbę rok, trzeba dodać liczbę 3 (bo w komplecie lat lat zbywającą, summę odejmuje się od 777, reszta 312 dopiero 315 rok był początkiem 15-to-letniego wskazuje lata naszej ery. 75,1—1==;74,1. 74X4= okresu), podzielić przez 15-cie, to iloraz wskaże, 296. 296 + 1 = 297. 777 — 297 = 480 — czyli ile upłynęło w ogóle 15-to-letnich okresów, a po-rok bitwy pod Salaminą. Jeżeli chodzi o to, żeby została po dzieleniu reszta wyrazi liczbę danego rok 399, rok zgonu Sokratesa, zamienić na lata cyklu. Więc w r. 1894 indykcyą będzie liczba 7

olimpiad, wtedy od 777 odejmuje 399 = 378 ;--bo 1894 + 3 = 1897 : 15 — 126 -f 7 = ind.

378 : 4 = 94, pozostaje reszta 2. Rok przeto 399    7. Jeżeli pozostanie wreszcie = 0, to wskaże ono,

dykcyą, według każdego z trzech sposobów liczenia, ale tylko przez ośm miesięcy aż do 1 września, bo wtedy zaczyna się następna 8-ma indykcya grecka, a 24 marca zaczęła podobnież 8 indykcya cesarska.—Era hiszpańska. Kiedy Hiszpania w r. 39 przed Chr. przez Rzymian podbitą została, zaprowadzono w niej kalendarz juliański, a za panowania na półwyspie Iberyjskim Westgotów ustaliła się tamże inna nieco era, której początkiem był 1 stycznia 38 r. Ta aera hispanica rozpowszechniła się w całej Hiszpanii, następnie przeszła do Portugalii, południowej Francyi, oraz Afryki północnej. Dopiero w XIV i XV wieku wzięła nad nią górę era dyonizyańska. Według niej przytacza zdarzenia Izydor biskup Sewilski, oraz inni dziejopisarze. Znajdujemy ją również w uchwałach synodów hiszpańskich. Era ta jest pochodzenia gockie-go, jak to sam wyraz techniczny wskazywać się zdaje, bo słowo era oczywiście pochodzi od słowa gockiego „jera”, które w angielskim dochowało się jako „year“, a w niemieckim jako „jahr„

odpowiada drugiej połowie olimpiady 95,1, oraz że była to 15-ta indykcya. Należy jednak zwrócić pierwszej połowie olimpiady 95,2. Igrzyska olim- uwagę na to, że indykcye bywają różne i o róź-pijskie trwały aż do r. 394 po Chr. Po ich znie- nych początkach: l)Indykcye greckie, czyli bi-sieniu wprowadzono za zasadę do liczenia indyk- zantyjskie albo konstantynopolskie, które rok swój cye rzymskie, o czem niżej. — C. Rzymski spo- I zaczynają 1-go września, zgodnie z ówczesnym ka-sób obliczania lat. Najważniejszą erą u Rzy- lendarzem cesarzy bizantyjskich. 2) indykcye rzyrumian było założenie miasta — ab urbe condita. skie albo papieskie, zastosowane swym począt-Zachowały się pod tym względem dwie różne tra- kiem do początku roku, czyli do 1-go stycz.; używano dycye: warrońska i katońska, różniące się między ich szczególniej na Zachodzie, w kancelaryi papieskiej, sobą o rok jeden. Za wiarogodniejszą uważana jest 8) Cesarskie czyli konstantyńskie indykcye, warrońska, która rok 753 przed Chr. kładzie jako ¹ biorące swój początek 24-go września, rozpowszech-rok założenia Rzymu (Olimp. 6,3). Przy zamianie I nione od IX-go wieku, szczególniej we Francyi, na lata ery chrześciańskiej, trzeba od liczby 754 i w Niemczech i w Anglii. Rok 1894 jest 7-mą in-odciągnąć lata ab ur. cond., a otrzyma się resztę, która oznaczać będzie lata przed Chr., i od 754 — gdy odejmiemy lata najścia Gallów na Rzym 364, otrzymamy rok 390 przed Chr. Jeżeli zaś liczba większą jest od 753, to od niej pomienioną liczbę 753 odjąć należy, dla otrzymania lat ery chrześciańskiej. Prócz tego sposobu liczenia, istniał także w Rzymie drugi jeszcze, mianowicie: według konsulów lub cesarzy. Uw według nazwiska konsulów był w powszechniejszem użyciu. Konstantyn w 322 r. wydał rozporządzenie, z mocy którego na każdym akcie prawodawczym przytoczone były nazwiska konsulów danego roku. W 537 r. Justynian rozporządzenie to ponowił i dla tego też spotyka się te dane chronologiczne nawet na ustawach kościelnych. Ostatnim konsulem na Zachodzie był Theodorus Paulinus w 434, a ostatnim na Wschodzie— Flayius Basilius Junior w 541. W ciągu 25-iu lat po nim jeszcze liczono lata „Post consulatum Basilii". Kiedy Karol W. przywdział w 800 r. koronę cesarską, przybrał także tytuł konsula. — D.

czyli rok. — Ery od stworzenia świata. Podstawy ich polegają, nie na badaniach genealogicznych, lecz na liczbach wziętych ze Starego Testamentu. Ponieważ zaś liczby te w różnych rękopisach znacznie się między sobą różnią, a trady-cyi biblijnej ze świeckiemi dziejami niepodobna doprowadzić niekiedy do ścisłej zgodności, nie dziw przeto, że nauka chronologii znajduje się w wiel-kiem zakłopotaniu, kiedy idzie o wyrównanie różnic stanowiących około 2 tysięcy lat. Łatwo przeto zrozumieć, jak bałamutnem może się stać obliczanie lat według ery od stworzenia świata. W rzędzie tych różnych sposobów wyróżniamy trzy kształty, najwięcej fiiegdy rozpowszechnione: autyocheń-ski, aleksandryjski i bizantyński. — Era antiocheńska pochodzi z V-go wieku po Chr. i jest dziełem mnicha egipskiego Panodora, który ją w swej chronografii zastosował. Liczył on od Ada-aż do swoich czasów, czyli do śmierci biskupa Teofila z Aleksandryi (f 412), 5904 lata i rozpoczynał rok według zwyczaju Egipcyan d. 1-go thoth czyli naszego sierpnia. Początek naszej ery przypada na jego rok w 5493 roku. — Era aleksandryjska, według której rok przyjścia na świat Chrystusa przypada w 5501, ab orbe condito. W stosunku do poprzedniej zachodzi różnica 8 lat. Używał jej w swojej chronografii rocznikarz Anianus.

cze służy ona za podstawę do chronologii kościelnej u Koptów, oraz u chrześcian w Etyopii.— Era ormiańska poczyna się w roku 551, po Chr. w dn. 9 lipca i przypomina sobór, który się odbył między Ormianami w Tiben i potępił uchwały soboru chalcedońskiego 536 r., poczem zaczęła się schizma czyli odszczepienie.—Era perska. Niezależnie od mahometańskiego sposobu liczenia lat, były także w Persyi w użyciu inne ery, jak np. era Jezdegir-da III, ostatniego z rodu Sassanidów, który wstąpił na tron dn. 16 czerwca 632 r. po Cbr.—Era mahometańska należy do najpowszechniejszych, z powodu wielkiej liczby wyznawców Mahometa. Początkiem jej jest dzień 16 lipca 622 roku, dzień ucieczki proroka z Mekki do Medyny. Arabowie i muzułmanie wogóle należą do tej grupy narodów, które, pomimo pewnego rozwoju, zatrzymały u siebie, jako podstawę liczenia czasu, miesiąc księżycowy i rok księżycowy, od słonecznego różniący się o 11-cie przeszło dni. Zamiana dat arabskich na chrześciańskie jest bardzo złożona i wymaga pomocy książki, do której czytelnika odsyłamy; jest to „Art de verifier les Datestt.—Początek roku. Obecnie ustalił się u wszystkich ludów chrze-ściańskich zwyczaj rozpoczynania Nowego Roku w dn. 1 stycznia. Nie jest to bynajmniej stary zwyczaj, bo poprzednio przez długie wieki panowała w tym względzie pstra rozmaitość. Kiedy jedni nowy rok święcili jednocześnie ze świętem Bożego Narodzenia 25 grudnia, inni rozpoczynali

ma

żywociarz Karola W., Eginhard podaje datę koronowania swego monarchy 25 grudnia 801 roku, to jest o tyle tylko niedokładnem, że według obecnego naszego liczenia był to jeszcze rok 800-y aż do końca grudnia, a 801-szy zaczął się dopiero w tydzień później 1 stycznia. Od czasu zaprowadzenia poprawy kalendarza przez Grzegorza XIII zacząfysię, staraniem tego papieża, ustalać dzień 1 stycznia jako początek roku, wśród zmieniających się gdzieindziej terminów. Jednakże zbawienna reforma długo walczyła z nawyknieniami za-starzałemi, nim ostatecznie w ś wiecie chrześciań-skim zapanowała. W Niemczech i w Austryi wszystkie wyżej przytoczone daty były w użyciu, w kan-celaryi zaś cesarskiej już w XVI wieku wprowadzony noworoczny termin z dniem 1 stycznia. We Francyi za Karola IX przyjęto, z mocy dwóch edyktów roku 1563, dzień 1 stycznia jako początek roku. We Włoszech zasługuje na szczególną uwagę tak zwany calculus Pisanus i calculus Floren-tinus, według którego rozpoczynano rok 25 marca w Pizie o dziewięć miesięcy i siedm dni wcześniej aniżeli my to czynimy, we Florencyi zaś tegoż dnia (25 marca) później o 2 miesiące i 25 dni. Ostatecznie dopiero w 1751 roku dzień 1-szy stycznia

— Era bizantyjska wyprzedziła pierwszą erę o 8 lat, a drugą o 15 lat, gdyż liczyła lat 5508 od stworzenia świata w roku naszej ery. Według tej ery liczono lata w cesarstwie bizantyjskiem aż do XV nową lat kolej z dn. 1 stycznia, a inni jeszcze 25 w., w Rossyi zaś aż do czasów Piotra W. Używał marca lub nawet dzień Wielkanocny uważali za jej już pierwszy latopis Nestor. Pierwszy dzień roku dzień zagajenia roku. Przy ocenianiu dat chrono-przypadał w tej erze zwyczajem greckim, na 1 wrz. logicznych w kronikarzach, albo w dokumentach —Ery syryjskie; było ich kilka. Najdawniejsza i dyplomatach baczną zwrócić należy uwagę na jest era Seleucydów, która początek swój wzięła i sposób liczenia lat, aby niekiedy pozornych błę-od sławnego zdarzenia, jakiem było zwycięstwo dów nie brać za prawdziwe i rzeczywiste. Jeżeli Seleuka Nicatora, około Gazy odniesione nad współzawodnikiem Demetrem. Zaczyna się ta aera Se-leucidarum w jesieui 312 r. przed Chr. i trwa w Syryi aż do czasów Pompejusza. Według niej liczą lata w księdze Machabeuszów, stąd też nazywają erę okresem anno Graecorum. W tych samych krajach syryjskich weszły następaie w użycie lata pompejańskie, cezaryańskie i lata bitwy pod Akcyum.

Era Pompejusza wzięła początek w 64 r. przed Chr., Cezara—od bitwy farsalijskiej (49 r. przed Chr.) era zaś z pod Akcyum w 31 r. Godną uwagi jest okoliczność, że era ta przetrwała u Greków au-tyocheńskich aż do IX wieku.—Ery egipskie.

Pomimo iż porządek liczenia lat w Egipcie, oparty na podstawach dość ścisłych, dalekiej sięga starożytności, jednakże za czasów rzymskich poprzestawano jedynie na liczeniu według lat cesarzy, albo faraonów. Dopiero późno zrozumiano w Egipcie potrzebę zaprowadzenia normy trwalszej, czego wyrazem jest era dyoklecyańska. Nosi ona pamiętną nazwę ery męczenników, aera martyrum, kiedy od czasu objęcia władzy przez Dyoklecyana, 284 roku po Chr. (w d. 29 sierpnia) rozpoczęły się ciężkie prześladowania chrześcian. Używano jej w Egipcie aż do ustalenia się nad Nilem Arabów, a obecnie jesz-

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Eneykl. Powti. Uluitr. T. III.

wziął górę nad innemi terminami. Na wyspach Wielkobrytańskich zaprowadzono noworoczny obecny termin nie wcześniej, jak w 1753 r. W Hiszpanii i w Portugalii Nowy Rok przypadał zwykle w dniu 25 marca, w XV zaś i w XVI wieku w dniu 25 grudnia. W Niderlandach wśród różnorodnych terminów zapanował nareszcie wszechwładnie od 1700 r. dzień 1 stycznia. W Rossyi i Grecyi, zgodnie z erą bizantyjską, obchodzono dzień noworoczny 1 września, od roku zaś 1700 za Piotra W. zaprowadzono dzień 1 stycznia.—Miesiące, tygodnie, dni i godziny. Sposób liczenia dni w miesiącu według porządku liczb od 1 do 29, 30 lub 31, dziś będący w powszechuem użyciu, sięga swym początkiem niezbyt dalekich czasów; dawniej albo używano natomiast kalendarza rzymskiego, według którego miesiąc rozpadał się na trzy oddzielnie nazywane części, albo też posiłkowano się świętami kościelnemi dla dokładnego oznaczenia dnia w miesiącu. Rzymski sposób stosowany był nietylko w czasach starożytnych, ale i w Wiekach Średnich i nowych, zwłaszcza w kancelaryi papieskiej, oraz w aktach władz świeckich wielu krajów chrześciań-skich. Miesiąc rzymski dzielił się na trzy nierówne działy od 1-go do 5, od 5 do 13 i od 13 do końca. Początkowy dzień każdego działu nosił osobną nazwę 1 = Calendae, 5= Nonae, 13=Idus. Nie było jednak jednostajności ścisłej, bo 5 i 13 przechodził do działu poprzedniego w miesiącach marcu, maju, lipcu i październiku, gdzie Nonae przypadały 7-go a Idus 15-go. Właściwość liczenia rzymskiego polegała na tern, że pomienione trzy dni służyły za podstawę do liczenia wstecz miejsca, jakie dany dzień względem nich zajmował, względem: Idus, Nonae lub Calendae; pewien dzień był albo pierwszym, albo drugim, albo trzecim i t. d. (wstecz) od dnia zasadniczego, a więc był 2-m, 3-m, 4-m przed Idami, przed Nonami, przed Kalendami. Mówiło się więc albo oznaczało: Calendis w dniu pierwszym każdego miesiąca (Ca-lendis Januariis, Februariis... Decembribus... a ostatni dzień najbliższego miesiąca był 2 im przed nim, przedostatni był 3-im, a więc pridie Calendas Ja-nuarias i t. d. III antę Calendas Januarias ... Lub też jeżeli Nonae przypadały 5-go, to obecny 4 dzień miesiąca był pridie Nonas, 3-ci był III antę Nonas, 2-gi był IV a. Nonas. W sposobie liczenia Rzymian potrzeba następną właściwość zauważyć, że, jak według naszego sposobu liczenia między dniem 7 a 15, oraz między 5 a 13 zachodzi dni 8, tak u Rzymian zachodziło 9. Zamiana dat rzymskich na obecny sposób liczenia nie przedstawia żadnych trudności, a ze względu na częstą potrzebę łatwo ją w pamięci zachować można. Przy zachodzących Nonach i Idach potrzeba do wyrażanej przez nie liczby dodać jedność i od tej sumy odjąć wskazaną przez rzymski sposób liczbę, np. IV. a. Idus mar-tias. Idy w marcu przypadają 15-go, po dodaniu jedności wypadnie 16, od czego odejmuje się 4, pozostanie 12 t. j. marca. Albo IV a Nonas Julias. Nony w Lipcu przypadają 7, po dodaniu 1 będzie (7+1) 8, od czego odejmujemy 3, pozostaje dla III. antę Nonas Julias data 5 lipca. W razie, gdy idzie o Calendae, dodajemy do liczby miesiąca 2, a więc dany miesiąc: lipiec, sierpień, październik, będzie obejmował 31+2 czyli 33 dni, po odjęciu daty rzymskiej, dajmy na to X. a. Cal. Novembres będzie 23 października. — Consuetudo Bono-niensis, czyli sposób boloński, zaprowadzony w Bolonii w XI wieku, a później rozpowszechniony we Włoszech, gdzieniegdzie i w Niemczech, na tern się zasadzał, że miesiąc rozpadał się na dwie połowy, z których pierwsza, znana pod nazwą mensis in-trans, obejmowała dni od 1-go do 16-go (15 albo 14-go); druga, pod nazwą mensis restans, exienst zawierała następną połowę, od 17-go (16 albo 15). Pierwszej połowy dni liczono w porządku rosnącym, drugiej zaś w porządku zstępnym od 17-go do 1-go. Datowano więc 10 mensis intrantis, czyli 10-go danego miesiąca i 10 mensis exeuntis. W ostatnim wypadku zamiana na datę dzisiejszą dokonywa się przez dodanie jednostki do liczby dni miesiąca (30 + 1=31 albo 31 + 1=32) i odjęcie od sumy wskazanego dnia owej daty czyli 10: pozostanie więc 22-gi lub 21-szy marca dajmy na to, albo 21-szy kwietnia.—Tydzień połać, septimana, po gr. hebdomas), obejmujący obecnie sieaem dni, jako miarę czasu, był w dawniejszych czasach większym okresem. Grecy mieli 10-cio dniowy tydzień, Rzymianie 8-io dniowy. U ludów semickich ustalił się zaś tydzień o siedmiu dniach, który zapanował następnie w chrześciaństwie powszechnie. W Rzymie przyjęto siedmiodniowy tydzień już w pierwszym wieku przed Chr., zdaje się pod wpływem astrologów egipskich, którzy, stale przebywając w wiecznem mieście i trudniąc się przepowiadaniem przyszłości z położenia gwiazd, oddziałali praktycznie na rozpowszechnienie wiadomości o siedmiu planetach i bezpośrednim wpływie ich na siedem dni w tygodniu. Właściwie dopiero za Konstantego W-go wprowadzono urzędownie tydzień o siedmiu dniach: Ludy germańskie tudzież słowiańskie za pośrednictwem chrześciaństwa poznały się z tym siedmiodniowym okresem czasu, nazywanym—niekiedy niedzielą, tygodniem. Nazwy dni w tygodniu wzięte były pierwotnie z dziedziny astrologii; Egipscy gwiaździarze w następującym porządku przytaczali siedem planet, do których zaliczali zarówno słońce, jak i księżyc: 1) Saturn, 2) Jupiter, 3) Mars, 4) Słońce, 5) Venus, 6) Merkury, 7) Księżyc. Każdą godzinę doby oddano pod opiekę i pod rządy planety, tym sposobem, iż pierwsza godzina w dniu Saturna przypadła Saturnowi, druga Jowiszowi, trzecia Marsowi i t. d., aż do 24-ej powtarzając ten sam szereg 7-miu planet. Na pierwszą godzinę następnego dnia z kolei przypadło słońce, więc też dzień ten otrzymał nazwę dnia słońca, a trzeci z kolei dzień wziął nazwę księżyca i t. d., a przeto powstały te miana: dies Solis,Lu-nae (Lundi), Martis (Mardi), Mercurii (Mercredi), Jovis (Jeudi), Veneris (Vendredi), Saturni. Używano także wyrażenia feria dla oznaczenia dnia w tygodniu, np. 4 dzień od soboty, feria ąuarta (środa), 6-y dzień (piątek) szósty, poczem wprowadzono w kościele rzymskim i inne porządkowe liczby, usuwając przez to archeologiczno-mitologiczne nazwy.

Niedziela otrzymała nazwę dnia pańskiego, dies Najpraktyczniejszą książką pozostanie na długo dominicus, dominica, dies Domini, poniedziałek był Chronologia H. Grotenfenda „Handbuch der Jiisto -dniem wtórym, feria secunda wtorek dniem 3-im rischen Chronologie des deutschen Mittelalters u. der feria tertia i t. d., sobota zaś dies sabbathi.— Neuzeit“ (1872). Nowe, powiększone, ale nie tak Początek doby bywał rozmaity. Starożytni Grecy, dogodne jak poprzednie, wydanie tej książki nasi jak dziś jeszcze aydzi i Mahometanie, rozpoczynali tytuł: „Zeitrechnung des deutschen Mittelalters u. dobę od zachodu słońca, ponieważ podstawę ich derNeuzeit“. Grotefend obejmuje tylko świat chrze-liczenia czasu stanowił księżyc, którego cienki sierp ściański; dla okresu zaś przedchrześciańskiego przy-ukazuje się na niebie o zmierzchu wieczornym, datnem jest dzieło wyżej podane Brinckmeiera. Rzymianie zaś rozpoczynali dobę o północy, a zwy- W literaturze polskiej przestarzałe i nieprzydatne; czaj ten zaprowadzili też u siebie chrześcianie Ks. Pr. Kurowski „Wykład liczenia daty, używa-Astronomowie inny kładą początek, a mianowicie: nej w pismach urzędowych sądowych i bistory-przejście słońca przez południk, a więc rozpoczy- cznych, po łacinie wydawanych" (Warszawa 1831, nają dobę w samo południe astronomiczne. Dobę 39 str.). W literaturze rossyjskiej do kalendarza od dawna dzielono na 2 4 godziny. Pierwotnie ob- rossyjskiego. T. M. „BpeMH cuncjieHie . . (Kazań liczano tylko powierzchownie godzinne odstępy cza- 1884); Horbaczewskij „KpaTnia Ta6anij;biu (Wilno su według położenia gwiazd; dopiero klepsydra, 1867).    A p

o której wspomina już Arystofanes, umożliwiła    Chronometr, z grec, czasomierz, w ogólności

wychwytów związany, że ciągłość jej działania wciąż przerywa, sam zaś doznaje bezustannych popędów, które zapewniają jednostajność jego kołysań. — Aż dotąd zupełną znajdujemy analogię w budowie zegarów wagowych i Ch-ów sprężynowych, w tych ostatnich wszakże nieuniknioną jest większa zawiłość. Siła bowiem ciężkości jednako zawsze na opadającą wagę działa, skąd bieg jej jest jednostajnie przyśpieszony; ze sprężyną zaś inaczej się dzieje, gdyż wzbudzona w niej przez skręcenie sprężystość w miarę jej rozwijania się słabnie, wywiera przeto na mechanizm zegara ciśnienie coraz mniejsze i powodowałaby ruch niejednostajnie przyśpieszony. Konieczne jest zatem

większą w tej mierze ścisłość. Klepsydra—było to wszelki przyrząd do mierzenia czasu; zwykle wszak-małe naezynie bronzowe, napełnione wodą, która że nazwa ta stosuje się jedynie do zegarów prze-przez otworki u spodu umieszczone wyciekała nośnych, nader starannie wyrobionych, które na-w ciągu pewnego określonego czasu. Grecy dają się do obserwacyj astronomicznych, zwłaszcza i Rzymianie używali takiego czasomiaru dla zmia- zaś niezbędne są na okrętach do oznaczania dłu-ny warty nocnej. Takich zmian było cztery. Co gości geograficznej. Jako zegary przenośne Ch-y trzy godziny następowała zmiana. Używano ró- różnią się więc od zegarów nieruchomych, porusza-wnież klepsydr w sądach dla ścisłego odmierzania nych wagą spadającą, i należą do typu zegarków czasu, z którego mógł korzystać obrońca dla obro- kieszonkowych czyli sprężynowych, ruch mechaniz-ny swojej sprawy. Jeżeli przesłuchywano świadków, mu wywołuje] bowiem sprężyna, która, wypro-albo odczytywano dokumenta, wstrzymywano czyn- wadzona ze stanu swej równowagi przez nakręce-ność klepsydry. To się nazywało aąuam sustinere. nie Ch-u, usiłuje do stanu tego wrócić, czem wy-Klepsydry były oczywiście różnorodne pod wzglę- wołuje ruch kół z nią połączonych. Ruch ten-dem odmierzanego przez nie obrębu czasu. W XII wszakże, ciągłem rozkręcaniem się sprężyny utrzy-wieku dopiero przez wprowadzenie zegarów koło- mywany, zachodziłby coraz prędzej; każda bowiem wych, godzinne odmierzanie czasu nabrało więk- siła statecznie działająca, jakby przez coraz sumu-szej dokładności.—Chronologia, jako gałąź wie- jące się impulsy, ruch przyśpieszony wywołuje, dzy historycznej, należy do rzędu nauk pomocniczych, Podobnie zatem, jak zegary wagowe, potrzebują najgruntowniej i najściślej opracowanych. W da- i Ch-y regulatora, któryby w jednakich odstępach wniejszych czasach na tern polu położyli wielkie czasu ciągłość tego ruch purzerywał; regulatorem zasługi: Józef Scaliger przez wydanie poważnych ¹ takim jest i tu wahadło, a raczej kombinacya, któ-swych prac; „De emendatione temporum“ (1583r.) ra również ruchy wahadłowe wykonywa, zwana i „Thesaurus temporum" (1606 r.); Petavius, ogło- balansyerem. Jest to koło, osadzone na osi, siwszy swe dzieło „De doctrina temporum" 1627 opatrzone w bardzo cienką i spiralnie zwiniętą i „Rationariura temporum" (1630 r.) Wiekopomną sprężynę, zwaną włosem; skręty włosa, ze stanu pracą przysłużyli się i na polu chronologii zakon- równowagi wytrącone, rozszerzają się i ściągają, nicy reguły benedyktyńskiej św. Maura w Paryżu, przenosząc ruch ten na połączone z niemi koło, któ-w opactwie Saint Germain des Prós, którzy wydali re stąd kręci się wciąż na prawo i na lewo. Ba-dzieło „Art de verifier les dates", obejmujące lansyer zatem, działaniem sprężystości w ruchu w wydaniu nowszem 19-ie tomów (ed. Courcelles, utrzymywany, zastępuje wahadło zegarów wago-Par. 1821—1824). Naukowe podstawy chronologii wych i ze sprężyną poruszającą tak jest systemem astronomicznej, również i technicznej, wyłożył prof. beri. uniw. L. Ideler w „Handbuch der matematischen u. technischen Chronologie" (wyd. II 1825 — 26) oraz w „Lehrbuch der Chronologie (wyd. I 1831), skrócenie poprzedniego; Matzka „Die Chronologie in ihrem ganzen Umfange" (Wiedeń 1844); A.

Drechsler „Katechismus der Chronologie" (Lipsk

„Calendarium historico - chri-

1881) ; Weidenbach

stianum medii et novi aevi“ (Regensburg 1855); E.

Brinckmeier „Praktisches Handbuch der historischen Chronologie aller Zeiten u. Vólker" (Berlin

1882) ; E. Brockmann „System der Chronologie"

(Stuttgart 1883); J. Kopallik „Verlesungen iiber die Chronologie des Mittelalters" (Wiedeń 1885).

urządzenie dodatkowe, któreby usuwało wpływ , oznaczanym przez obserwacye astronomiczne. Ch-y ciągłego słabnięcia siły poruszającej. Do celu tego na okrętach (box time-keeper) umieszczone są służy ślimak, czyli stożek mosiężny, zwężający w pudłach drewnianych na zawieszeniu Cardana się ku górze, po którym wije się równia pochyła, (ob.), które je chroni od wszelkich wstrząśnień.— ślimakowato-skręcona; gdy sprężyna rozwija się (Ob. Zegar, Wychwyt, Wahadło, Kompeu-i tern samem wprawia w obrót bęben, w którym sacya, Długość geograficzna), się mieści, wtedv działa zarazem i na ślimak za Chronos (Czas, bożek grecki), ob. Saturn. pośrednicfwem łańcucha, który się zwija dokoła j Chronoskop albo chronograf, przyrząd słu-coraz szerszych jego skrętów. Z początku więc i źący do mierzenia bardzo drobnych odstępów cza-działa na skręty niewielkie, następnie na coraz j su. Ch-y wiążą się bezpośrednio z wibroskopa-

S. K.

rozleglejsze, które, jakby coraz dłuższe ramiona drążka, coraz bardziej wzmagają działanie siły, a w ten sposób wynagradza się ciągły ubytek siły poruszającej. Konieczność ślimaka usunięto przez wprowadzenie sprężyny, niejednostajnej grubości i szerokości, tak, aby w miarę ubytku sprężystości coraz dzielniejsze jej części do działania występowały; ale i przy użyciu jednostajnej sprężyny zaradziły temu odpowiednie systemy wychwytów. Aby mechanizm Ch u wskutek ciągłego tarcia nie ulegał uszkodzeniu, winien być wyrobiony z materya-łów twardych; koła mianowicie ze stali hartowanej, czopy zaś, w których osadzone są osie kół, z kamieni, jak-agat lub rubin.—Jak na wahadła zegarów, tak też wpływa ciepło i na balansyery Ch-ów, a nawet silniej jeszcze; nietylko bowiem wzrost temperatury działa na sprężystość drgającego włosa, ale zarazem powiększa i średnicę kółka, w którym jest on osadzony. Trzeba zatem wprowadzić kompensacyę, która polega w ogólności na urządzeniu włosa z prążków różnych metali. — Zegary sprężynowe pojawiły się w początkach wieku szesnastego; sprężynę spiralną czyli włos wprowadził Huyghens, który wykazał nadto pożytek, jaki zegary przenośne przynieść mogą przy oznaczaniu długości geograficznej, zwłaszcza na morzu. Z tego względu parlament angielski wyznaczył nagrodę 20,000 funtów za takie udoskonalenie tyćh zegarów, by przy ich pomocy oznaczać można było długość geograficzną z błędem nieprzechodzącym pół stopnia. Połowę znacznej tej nagrody osiągnął Harri-son w r. 1764, gdy, wprowadziwszy kompensacyę i inne ulepszenia, dostarczył admiralicyi angielskiej Ch., przedstawiający pożądaną ścisłość, a od tego czasu sztuka wyrabiania dokładnych Ch-ów tak się rozwinęła, że, zdaje się, doszła już do granicy, dla biegłości człowieka dostępnej. Wyborne Ch-y do-

mi czyli fonautografami (ob.), t. j. przyrządami, wypisującemi drgania głosowe. Fonautograf bowiem wypisuje drgania kamertonu w postaci gór i dołów fali głosowej; jeżeli więc znamy wysokość tonu danego kamertonu, czyli ilość drgań dokonywanych przezeń w ciągu sekundy, możemy z liczby wypisanych drgań oznaczyć przeciąg upłynionego czasu. Przez zastosowanie kamertonu normalnego, który wykonywał 256 drgań na sekundę, mógł Wertheim (1842 r.) dokładnie oznaczyć przeciąg

Czasu, wynoszący zaledwie —— sekundy. Istotne

wszakże Ch-y powstały niezależnie od powyższych wibroskopów przez zastosowanie prądu elektrycznego, a pierwszy podobny przyrząd zbudował Pouillet w r. 1844; w tymże samym roku opisał Breguet inny Ch, który zbudował wraz z kapitanem artyleryi Konstantynowem. Pierwszeństwo wszakże pomysłu zareklamował •Wheatstone, gdyż podobny przyrząd przesłał już w r. 1840 akademii brukselskiej, a następnie i Konstantynowowi. Wheatstone miał przedewszystkiem na celu zmierzenie czasu, jakiego potrzebuje kula armatnia na prze-bieżenie oznaczonej części swej drogi. Urządzenie jego wskazuje schematycznie tig. 368. A jest to

chodzą ścisłości

co znaczy, że w ciągu doby (86,400 sekund) dają różnicę, nieprzechodzącą piątej części sekundy. Ch-y, dające różnicę nie większą od 0.75 sekundy, są zadawalniające.

Wartość wszakże Ch-u zależy nie tyle od bezwzględnej wielkości błędu, jak raczej od tego, by błąd ten był zawsze stateczny; Ch, który śpieszy o 2 minuty na dobę,    jest lepszy od    Ch-u, który    stos    elektryczny, którego jeden biegun połączony

przez jedną dobę o    sekundę tylko    śpieszy, ale    jest    z elektromagnesem B; gdy prąd jest zamknię-

przez drugą znów o    dwie sekundy    się opóźnia,    ty,    a tem samem kotwica b jest przez magnes

w pierwszym bowiem    razie błąd łatwo rachunkiem    przyciągnięta, zegar G nie porusza się; po prze-

usunąć można, w drugim zaś nie znamy poprawki, J rwaniu zaś prądu kotwica odpada i oswobadza me-jaką wprowadzić należy. Błąd Ch-u czyli jego chanizm zegara, który chodzi, dopóki prąd znowu bieg dzienny oznacza się przez porównywanie go- ; zamkniętym nie zostanie, zamykanie zaś i otwie-dziny przez Ch. wskazanej z czasem rzeczywistym, i ranie prądu dokonywa się działaniem samego pocisku

432UOO’

a’ja=J.

----- E

Fig. 368. Chronoskop.

S. K.

armatniego w następny sposób. Wylot armaty objęty jest pierścieniem drewnianym, dokoła którego oprowadzony jest drut c, łączący się z jednej strony z elektromagnesem B, z drugiej zaś ze stosem A\ pocisk wybiegający z armaty przerywa ten drut i wprawia zegar w ruch. Inny znów drut c’ połączony jest z zastawą E, tak urządzoną, że przy najsłabszem przesunięciu wprowadza ona sprężynę metalową w zetknięcie z drutem a, który się znów łączy z elektromagnesem B. Gdy więc kula dotyka zastawy, obieg prądu zamyka się znowu, kotwica zostaje przez magnes przyciągnięta i zegar staje, przesunięcie się zatem skazówki podaje przeciąg czasu, przez jaki pocisk przebiegł od armaty do zastawy E.—Urządzenie to udoskonalił znacznie Hipp (1848 r.), w ten sposób, że zegar pozostaje w ciągłym ruchu, elektromagnes zaś służy tylko do łączenia z nim i usuwania skazówki. Główna wszakże wadliwość Ch-u tego polega na tern, że kotwica nie dosyć szybko odpada od elektromagnesu po przerwaniu prądu; dla tego zaproponował w r. 1845 Werner Siemens do notowania chwil użycie iskry elektrycznej, która na powierzchni szybko wirującego walca znak wypala. Za pomocą Ch-u takiego oznaczył Siemens szybkość pocisku w różnych punktach kuli armatniej, jako też szybkość prądu elektrycznego w drucie żelaznym (240,000 kilometrów czyli 31,000 mil geog. na sekundę).—W metodzie tej przedstawia trudność utrzymanie jednostajnej szybkości obrotu walca i oznaczanie tej szybkości; trudność tę usunął wszakże Babo przez wprowadzenie kamertonu, którego drgania wypisują się na walcu i pozwalają dokładnie oznaczyć przeciąg czasu między dwoma znakami, zanotowanemi przez prąd elektryczny. Według tego pomysłu zbudowane są i inne Ch-y wibracyjne. W Ch ie Beetza (1868) zamiast walca znajduje się płaska płyta z żelaza pobielanego, powleczona werniksem czerwonym i pokryta sadzą. Ostrze przyczepione do kamertonu ściera sadzę i kreśli tedy falową linię czerwoną, na której chwile początku i końca obserwowanego zjawiska oznaczone są działaniem iskier indukcyjnych, jako punk-ta białe; liczba wypisanych drgań między punktami temi oznacza bezpośrednio badany przeciąg czasu. Tegoż samego rodzaju są Ch-y Leborde’a, Mullera i Kdniga. Wspomniany wyżej Ch. Pouil-let’a polega na innej zasadzie; przyjął on mianowicie, że wielkość odchylenia igły galwanometru pod działaniem prądu chwilowego zależy od natężenia prądu i od czasu, przez jaki on działa; jeżeli więc używamy prądu jednakiego zawsze natężenia, odchylenie igiełki pozwala oznaczyć czas jego przebiegu. —Odmienne jeszcze urządzenie mają Ch-y Leroux'a, oraz Cazina i Lucasa; ten ostatni służy do oznaczania czasu przebiegu iskry elektryczuej. Za pomocą Ch ów oznaczać można tysiączne i dziesię-ciotysiączne części sekundy. Inna kategorya chrono-grafów, zwanych też przyrządami regestrują-c e m i, służy nie do mierzenia krótkich przeciągów czasu, ale do dokładnego oznaczania chwili, w której zjawisko dane zachodzi. Są one ważnego znaczenia, zwłaszcza przy obserwacyach astronomicznych; poprzednio

bowiem astronom, by oznaczyć, naprz., chwilę przejścia gwiazdy przez nitkę swej lunety, liczył uderzenia sekundowe zegara i przy znacznej tylko wprawie oceniać mógł dziesiąte części sekundy; przy pomocy zaś Ch-u elektrycznego chwila zjawiska dokładnie uchwyconą być może. Po raz pierwszy takiego Ch-u użyli Amerykanie Bond i Walker przy pomiarach długości geograficznej (ob.). Ch. Locke'a w zasadzie zbliżony jest do telegrafu Morse'a. Jak w tym telegrafie, przesuwa się tu pasek papieru, na którym co sekunda oznacza się punkt, w ten sposób, że wahadło zegara astronomicznego co sekunda zamyka prąd elektryczny, działający na elektromagnes. Obok tego elektromagnesu wszakże znajduje się drugi jeszcze, połączony z innym stosem, którego prąd sam obserwator dowolnie zamykać może, naciskając odpowiedni klawisz. Przez zamykanie tego drugiego prądu naciska się również pręcik do papieru, obok więc poprzedniego szeregu punktów, oznaczających sekundy, powstaje drugi jeszcze szereg punktów, oznaczających chwile, w których zachodziły zjawiska obserwowane. Dajmy, że astronom obserwuje zaćmienie słońca i ma oznaczyć dokładnie chwilę, w której brzeg księżyca nasuwa się na tarczę słoneczną; spogląda więc przez lunetę, palec zaś trzyma na klawiszu i naciska go w chwili, gdy badane zjawisko dostrzega, a w ten sposób zaznacza na papierze chwilę zjawiska. Jeżeli więc punkt obserwacyjny przypada obok punktu sekundowego, znaczy to, że zjawisko nastąpiło w początku danej sekundy; jeżeli zaś punkt obserwacyjny przypada między dwoma punktami sekundowemi, to za pomocą cyrkla zmierzyć można odległość tego punktu obserwacyjnego od początku sekundy, a to pozwala ocenić, ile dziesiątych lub nawet setnych części sekundy upłynęło od początku sekundy do chwili zjawiska. Chwilę więc zjawiska oznaczyć można z dokładnością aż do setnej części sekuu-dy. Ważne ulepszenia wprowadzili tu jeszcze La-mont, Bufl, Hasler i inni.—Ch-y oddają ważne usługi, nietylko astronomii, meteorologii i fizyce, ale także fizyologii i niektórym działom techniki. Różne te przyrządy opisane są dokładnie w pismach specyalnyeh, zwłaszcza w „Annalen der Physik“ Poggendorffa i Wiedemanna, oraz w dziełach: Edel-manna „Neuere Apparate*, Pisko „Die neueren Ap-parate der Akustiku, Lamonta „Bescbreibung der an der Miinchener Sternwarte verwendeten neuen Instrumente und Apparate“.

Chronus u Ptolemeusza Xpuvoę, u Marcyana Herakleoty Xpóvoę, u Ammiana Marcellina Chro-nius, ma według geografów oznaczać dzisiejszy Niemen. — Morze, do którego rz. Ch. wpadała, zwało się u dawnych pisarzów Crouium, czy zatem rzeka nadała nazwę morzu, czy odwrotnie — niewiadomo; w każdym razie jest rzeczą pewną, że litewscy Prusacy jeszcze w Średnich Wiekach używali wyrazu Chroń o na oznaczenie tego morza.— Nad Niemnem znajduje się zamczysko Kro-niszkas Pilni s, zaś w pow. Trockim miasteczko Kronie, nad rzeką Kronią v. Kronką, która wpada do Niemna poniżej Birsztan. Z nazwą

tą zdaje się być w związku rzeka Hron, niemiec- i pie, często u spodu krzaka lub karpiny. Gniazdo ki Gran, lewy dopływ Dunaju w Węgrzech. Jest buduje z suchych traw i niczem wewnątrz go nie wy-przeto rzeczą prawdopodobną, że miejscowa nazwa ścięła.

A. S.

Chrościewski (Chrościejowski)Stanisław,

„Starożytności słowiańskie*.

And. S.

we wsi Suchodół, w gub. Siedleckiej). W r. 1862 wstąpił do gimnazyum Suwalskiego, a ukończywszy je w r. 1869, zapisał się na wydział lekarski w Warszawie, opuścił go w r. 1874 ze stopniem lekarza i został asystentem przy katedrze kliniki dyagnostycznej prof. Baranowskiego; na stanowisku tern pozostawał do r. 1879, w następnym, obroniwszy rozprawę „O działaniu wodnika bromalowego na krążenie krwi“, uzyskał godność doktora med. i otrzymał jako ordynator oddział chorób wewn. w szpitalu św. Rocha w Warszawie. W ciągu roku 1879 spełniał obowiązki lekarza miejscowego w szpitalu Dzieciątka Jezus. Mając czas zajęty rozległą praktyką, niewiele zajmuje się piórem, ogłosił jednakże szereg prac z dziedziny patologii i terapii szczegółowej w „Medycynie*, „Gazecie lekarskiej* i „Pamiętniku Tow. lek. warsz.*.

Chrościejowski Stan. i Jan, ob. Chrościew-

Dr J. P.

ski.

Kronas, Kronias, Hron uległa assymilacyi przez pisarzów starożytnych, którzy z niej urobili wyraz z przydomkiem Niger, lekarz poznański, rodem z Cie-z odpowiedniem zakończeniem. — Por.: Szafarzyk chanowca. W naukach lekarskich kształcił się podobno w Lipsku i tam też doktorat med. uzyskał. Chrostowski Bronisław (* d. 12 maja 1852 Powróciwszy do kraju, przez czas dłuższy był lekarzem w przemożnym domu Górków, następnie przeniósł się do Poznania, gdzie umiał sobie wyrobić stanowisko bardzo poważane; w roku 1567 obrano go na burmistrza. Król Zygmunt August, przywilejem wydanym w Krakowie w roku 1549, w nagrodę zasług dom jego uwolnił od wszelkich poborów królewskich i od miejskiej nad nim jurys dykcyi. Bibliografowie nasi znają prace Ch-go drukowane następujące: 1) „Epicedium in mortem im-maturam illustris principis domini Ioannis de du-cibus Lithuaniae, praesulis posnaniensis“ (Lipsk 1538, u Wal. Schumanna, w 4-ce); 2) „Libellus de humoribus* (Kraków 1570, Andrzej Piotrkowczyk, w 8-ce; przyp. Łukaszowi Górce); 3) „Libellus de usu ligui guaiaci* (Kraków 1576, And. Piotrkow-ozyk, w 8-ce); 4) „Stauislai Nigri Poloni elegia elegans in laudem thermarum carolinarum etc.“ (znajduje się w Schenckiusa „Bibliotheca med.“ str. 483), w rękopisie pozostawił „Libellus de odore*.

Dr. J. P.

Chrościewski (Chrościejowski) Jan Hieronim, lekarz poznański, syn poprzedzającego. Wykształcenie lekarskie odebrał w Krakowie i w Padwie; powróciwszy do Poznania, skąd był rodem, prędko zdobyć sobie umiał sławę lekarza biegłego. W roku 1612 był burmistrzem poznańskim równocześnie z Janem Borkiem, także lekarzem. Prac jego oryginalnych nie znamy, wydał wszakże odczyty nauczyciela swego H. Mercurialisa o chorobach dzieci p. n. „De morbis puerorum, tractatus locu-pletissimus atąue doctissimus; ex ore praeceptoris sui Hieronymi Mercuriali3 diligenter exceptus inąue libros tres digestusu (Wenecya 1583, u Pawła Me-ieta w 4-ce), dzieło to, w czasie swym bardzo cenione, doczekało się później 6 wydań jeszcze i tłó-maczenia na język niemiecki (Frankfurt 1605). Wydanie pierwsze Ch. poświęcił senatowi poznańskiemu, a pod dedykacyą umieścił nazwisko swe zlatynizowane na „Groscesius*. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek, pols.” str. 70.

Ghróscik (Phryganea L ). Przedstawiciel rodziny Chróścików (Pliryganeidae), rzędu owadów Żyłkoskrzydłych (Neuroptera), Owady te mają skrzydła pokryte łuskami lub porosłe włoskami, tylne są znacznie szersze od przednich, w spoczynku składają się wachlarzowato i chowają pod przed-niemi. Ch. rożki mają długie, szczecinowate, części gębowe u owadów dojrzałych szczątkowe, niezdatne do użytku, owady też dojrzałe pokarmów nie przyjmują.—Larwy (gąsienice) mieszkają w wodzie, posiadają odwłok długi, miękki, r/alcowaty, opatrzony po bokach nitkowatemi skrzelami dyehaw-kowatemi. Larwa chowa odwłok swój w pochewkę rurkowatą, utworzoną z kawałków łodyg, ga-

Chróściel (Crex pratensis) czyli Chróściel —Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“ str. derkacz. Ptak brodzący (G-rallatores), do rodziny 69—70.

Chróścieli (Rallinae) zaliczany. Odznacza się dziobem miernym lub krótszym od głowy, prostym, ze szczytem nieco wzniesionym, klinem na czoło cokolwiek zachodzącym, w końcu zaś łukowatym.

Palce u nóg posiada mierne, z krótkiemi pazura mi, słabo-łukowatemi i niezbyt ostremi; palec śród -kowy, wraz z pazurem wzięty, krótszy od skoku.

Dr. J. P-

Upierzenie ma dość tęgie i sprężyste, z wierzchu płowo i czarniawo-pstre, od spodu biało-rudawe, po bokach brzucha rdzawo-pręgowane, skrzydła rdzawe. Dziób bruuatno-cielisty, ze szczęką dolną blado-cielistą; nogi szarawo-cieliste, z białemi pazurami, tęcze oka orzechowe. Długość całkowita ciała 29 cm., długość skrzydła 14 cm., dł. ogona 6 cm. — Ch. mieszka w całej prawie Europie, Afryce północnej i znacznej części Azyi. U nas wszę-dzie'bardzo pospolity, zaczynasię pokazywać w pierwszych dniach maja, a przed końcem października odlatuje. Trzyma się przez całą wiosnę i początek lata w łąkach bujną trawą okrytych, oraz porosłych tu i owdzie krzakami wierzby lub innemi; przy końcu lata i w jesieni wynosi się w pola, w kartofle, zboża i ściernie. — Jest to ptak powszechnie znany, szczególnie ze swego głosu osobliwego i charakterystycznego, który przez całą wiosnę i znaczną część lata wydaje. Jest to mocne i monotonne skrzeczenie, dające się naśladować przez zgłoskę der-der, co mu zjednało nazwę Derkacza. W nocy jest najkrzykliwszy, począwszy bowiem od zachodu słońca, krzyczy prawie bez przerwy do raua, później ku południu, z pewnemi przestankami się odzywa, następnie około godziny 3-ej. Po deszczu Ch-e tak są krzykliwe, jak w nocy. Gnieździ się Ch. w gęstej trawie lub w zbożu, przy lada bryle, kę-

A. S.

łązek lub liści roślin, ziarnek piasku, kamyczków, skorupek mięczaków i t. p., które buduje często bardzo misternie i foremnie, spajając te rozmaite przedmioty wydzieliną gruczołów przędnych, otwierających się na wardze dolnej. Pochewki te bywają do obcych przedmiotów przytwierdzone, np. do kamieni, lub pni drzew w wodzie znajdujących się, albo też swobodnie przenośne. Podczas łażenia larwy wysuwają z rurki głowę, nogi i tułów, do rurki przytwierdzone są za pomocą dwuhaczyko-watych wyrostków ogonowych lub specyalnych wyrostków drobnych na 1 pierścieniu odwłokowym. Przed zamienieniem się w poczwarkę larwa zamy-

jjhj

'W

yj

Fig. 369. Cliróścik wielki (Phryganea grandis L.) Owad dojrzały z otwartemi skrzydłami (u góry)—larwa wysunięta nieco z pocliewki (u dołu)—Pochewka (domek) innego gatunku Ch-a, utworzona ze skorupek ślimaków, w chwili przemiany na poczwarkę (lewo*. — Deneczko za mykające pochewkę poczwarki (prawo), powiększone.

ka rurkę za pomocą sieci nitek i przymocowuje ją naprzód do przedmiotu obcego, jeżeli była przenośną. Znanych jest kilka gatunków Ch-ów (Phryganea), z których do pospolitych należy Chróścik wielki (Ph. grandis); ma on głowę małą, rożki długie, szczecinkowate, między oczami osadzone, skrzydła z nielicznemi żyłami gęsto uwłośnione. Ciało ma źółtawo-brunatne, popielato uwłośuione, nogi i rożki obrączkowane, skrzydła górne szare, w brunatne plamy i białe kropki, dolne z żółtemi żyłkami. Długość ciała 18—27 mm. Długość skrzydeł przednich (siąg) 22—29 mm. Pospolity w całej Europie, z wyjątkiem Hiszpanii i Włoch. U nas pospolity w wodach stojących i strumykach.

Chrościkowski Samuel (* w Piaskach, w ziemi Chełmskiej 1730—f 1799). Do zgromadzenia ks. Pijarów wstąpił 1745 roku. Po odbyciu studyów został nauczycielem w szkołach utrzymywanych przez Pijarów i uczył filologii w Warszawie i Wa-rężu. Przełożeni, widząc bystry i żądny nauki umysł młodzieńca, wysłali go na wyższe studya do Rzymu (1754), gdzie trzy lata zabawił. Powróciwszy stamtąd, znowu pracował jako nauczyciel, wykładając przedmioty filologiczne, najprzód w kol-legium Konarskiego na Żoliborzu, potem w Międzyrzeczu. Następnie przez lat 12 w konwikcie Konarskiego z wielkim pożytkiem uczył młodzież filozofii moralnej, matematyki oraz fizyki i w zakresie tych przedmiotów pozostawił dzieła drukiem ogłoszone. Jako wysłużony nauczyciel, został rektorem kollegium w Chełmie, gdzie przez 9 lat gorliwie zarządzał szkołą, kościołem i gospodarstwem. Wiekiem i pracą strudzony, zmarł w Chełmie roku 1799. Dzieła Ch-go drukiem ogłoszone są następujące: „Filozofia cbrześciańska o początkach praw naturalnych" (Warszawa 1766 in 8-o); „Offi-cia et obligationes hominum in omni statu" (Warszawa, 1769 in 8-o); „De jurę naturali politico phi-losophia moralis, sive ethica, utrumąue jus et ea quae ad illud spectant complectens" (Warszawa 1770 in 8-o); „Rozmowy Focyona" z francuskiego dzieła p. Mablego przełożone, Warszawa 1770 in 8-o); „Napomnienia chrześciańskie każdemu stanowi ludzi użyteczne" (w Warszawie, 1772 in 8-o); „Matylda⁴⁴, tragedya po włosku przez Joachima An-natiniego napisana, a przez ks. Samuela Chro-ścikowskiego wierszem wyłożona, (Lwów 1782 in 8-0; „Fizyka doświadczeniami potwierdzona, albo doświadczenia fizyczne przez kawalerów uczących się w Collegium Nobilium Sch. Piarum pu-bliczuie czynione, polskim zaś językiem napisane przez Scholarum Piarum Filozofii y Mathematyki profes-sora“ 8° (str. 210, z 5-a tablicami figur, Warszawa 1764). Rysował i sztychował tablice do tego dziełka, ks. Roch Markowski. Jest to, o ile dotąd wiadomo, pierwsza Fizyka po polsku wydana („Fizyki" Rogalińskiego t. I wyszedł w r. 1765 w Poznaniu). Słusznie autor nazwał książeczkę swoją „Doświadczeniami⁴⁴, bo właściwie wszystkie jej rozdziały, a jest ich siedem, z wyjątkiem pierwszego, zawierającego uwagi filozoficzne, których nie brak zresztą i w następnych, poświęcone są opisowi doświadczeń fizycznych, mających za cel stwierdzenie własności ciał, a mianowicie: podzielności, nieprzenikliwości, dziurkowatości, sprężystości i t. d. Ch. jest zwolennikiem teoryi atomistycznej i teoryi ciążenia Newtona. Bliższe szczegóły o tej książeczce znaleźć można w „Przeglądzie pedagogicznym⁴⁴ II, rok 1883, str. 121— 128.—„Yita et scripta Quorundam e Congregatione Cleric. Reguł. Scholarum Piarum" (Warszawa 1812); „Historya literatury polskiej “ przez F. Bentkowskiego (Warszawa 1814).

Chrościński Stanisław Wojciech (f 1717), sekretarz króla Jana III, a potem jego syna Ja-kóba, wierszopis płodny, lecz mało utalentowany, rozwlekły, prozaiczny, przeważnie był tłómaczem lub parafrastą, lecz pisał i utwory oryginalne. Oto poczet prac Ch-go.- „Trąba wiekopomnej sławy Jana III czyli opis wierszami bitwy i zwycięstwa nad Turkami pod Wiedniem i Parkanami" w r. 1683 (Warsz. 1684; poemat składa się ze 119 oktaw), „Pharsalia po polsku przetłómaezonego. Lukana albo raczej Wojna domowa pomiędzy Pompejuszem a Cezarem, rzymskimi wodzami, z łacińskiego44 (Oliwa 1690); „Pharsaliej albo raczej Wojny domo-

wej rzymskiej od zabicia Juliusza Cezara między dwoma stronami prowadzonej kontytnuacya z roma-itych historyków rzymskich w 10 księgach zebra-na“ii(t-że 1693), „Rozmowy listowne albo raczej wzajemna heroin greckich z kawalerami korresponden-cya z łacińskich Owidyusza wierszy przetłómaczo-nau (Warsz. 1695, drugie wyd. 1735), „Aman czyli historya Estery królowej wierszem opisana*

czwartej linii klucza wiolinowego (pierwsza struna najwyższa, D pod pierwszą linią, C na pierwszej dodanej dolnej, C pod czwartą (oktawa górna), G na drugiej i Cr pod drugą dodaną dolną. Dwie ostatnie odgrywały rolę basu; rzadko pociągano je

KM m

Fig. 370. Chrotta.

(Kraków 1705); „Joba cierpiącego historya w piśmie św. wyrażona, na wiersz ojczysty przełożona* (Warsz. 1705); „Laur poetyczny czyli pieśni na pochwałę N. M. Panny tłómaczone z łacińskiego* (t. 1706; jest to przekład z łaciny, autorem jest Floryan Hieronim Kreyda); „Krótki zbiór duchownych zabaw, t. j. pac’erz, psalmy pokutne i pieśni różne nabożne* (Częstochowa 1711); „Józef od braci sprzedany, poemat w 12 pieśniach* (Krak. 1745).

smyczkiem, częściej zaś szczypano wielkim palcem lewej ręki. Ch. przeniesiona do Europy środkowej i południowej różnym podlegała zmianom w pierwotnej swej formie i ostatecznie przerodziła się w skrzypce dzisiejsze.

Chrucki Jan Kanty, publicysta z pierwszej połowy XIX wieku, dał się poznać najpierw z broszury p. t. „System banku skombinowanego dla Księstwa Warszawskiego* (Warszawa 1808 roku). Następnie wydawał w Warszawie pismo dla dzieci i młodzieży pod tytułem: „Ziemomysł*. Wychodziło ono co dwa tygodnie; pod względem treści wydawca starał się iść za wzorem podanym przez Tańską w „Rozrywkach*, wprowadził jeden tylko dział nowy, już wówczas niezbędny, p. t. „Historya naturalna* (głównie zoologia). Powiastki wogóle były tu słabe i po większej części tłómaczone, mianowicie z angielskiego. Wiele jest w „Ziemo-myśle* artykułów dobrze napisanych; między in-nemi spotykamy tu prace historyczne pióra K. Wł. Wójcickiego; wógóle jednak zamało było^w piśmie zastosowania się do pojęć dzieci; a pod koniec roku zapełniano numery byle jakiemi artykułami, zazwyczaj przedrukami z gazet. Wtedy-to pomieszczono tu poezye Łapsińskiego, zabarwione ultra-romantycznie, nędzne pod względem pomysłu i formy, niezgrabnie naśladowane z Mickiewicza, najzupełniej niestosowne dla dzieci. Prócz tego ogłosił Ch. „Noworocznik dla dzieci*, ozdobiony

P. Chm.

P. Chm

Ten ostatni poemat bezimiennie ogłoszony, przyznany był Ch-u przez Załuskiego; iuni jako auto rów jego wymieniali Samuela Szczawińskiego, Marka Godlewskiego, Stanisława Starodubowskiego.

A. Pol.

St. Rew.

ChrÓst stanowią zarośla z drobnej brzeziny, dębiny, wikliny, łoziny i innych karłowatych drzew i krzewów liściastych; z iglastych należy tu tylko jałowiec (juniperus communis). Używa się w gospodarstwie do grodzenia płotów, do wiązania fa-szyn, do wyściełania drogi na nizko położonych błotnistych groblach. Niekiedy nazwę tę dają pewnemu gatunkowi ciasta, pospoliciej nazywanemu „faworkami*.

Wł. M K.

ChróSZCZ albo Chruszcz, rodzaj bedłki, znany w botanice pod nazwą Agaricus piperatus. Kapelusz ma mięsisty, płaski, w końcu lejkowaty, wklęsły, 4—6 cali średnicy, biały lub‘żółtawy z brzegiem ostrym podwiniętym. Uważany jest za trujący. Inne nazwy ludowe są: chrząstka, biel, k/akowiak biały, mlecz aj.

Chrotta (crowth cruit, crowd, crouth), jeden z najdawniejszych, a może najdawniejszy europejski instrument muzyczny, smyczkowy, o którym już Venantius Fortunatus, biskup z Poitiers, w r.

609, wspomina: „Romauusąue lyra plaudat tibi,

Chrudim 1). Ch. okrąg, czyli hetmaństwo w Czechach wschodnich, otoczony z północy okręgiem Pardubickim, z zachodu okr. Czasławskim i Chotieborskim, ze wschodu okr. Wysokiego Myta i Polickim, z południa Morawami; przedstawia kraj pagórkowaty, podnoszący się ku granicy Moraw, zroszony przez lewy dopływ Elby, Chrudimkę, dobrze zagospodarowany i gęsto zaludniony; powierz-

Barbarus harpa, Graecus achilliaca, chrotta Bri-tanna canit*. Zdaje się więc, że Ch. jest pochodzenia angielskiego; za tern przypuszczeniem świadczy (oprócz wiersza powyższego) i ta okoliczność, źe jeszcze w końcu XVIII wieku istniała, w pierwotnej swej postaci, w niektórych okolicach Irian- rycinami, dyi, Walii i Bretanii, podczas gdy w innych krajach Europy od wieków wyszła już z użycia. Ch. składała się z pudła drewnianego rezonansowego, czworokątnego, długości 20—22 cali angiel,, szerokości w podstawie 9y₂, w górze 8 cali. Pier-wiastkowo miała 3 struny zwierzęce (Crowth Trit-hant, po irland. Creamthine Cruit), następnie 5—6, opartych na podstawku (jak w skrzypcach). Szyjka spoczywała na pudle rezonansowem, ale z obu jej j chuia wynosi 702. km. □ ludność zaś 87,191 głów stron było wycięcie, w które grajek wkładał rękę, (1890) t. j. 124 na 1 □ km.; prawie wszyscy miesz-dla przebierania palcami po strunach przez szyjkę kańcy należą do narodowości czeskiej. — Stolicą przechodzących, W niższej części instrumentu, za- jest 2). Ch. nad Chrudimką i przy drodze żelaznej miast „esów* skrzypcowych, znajdowały się dwa, z Pardubic do Niemieckiego Brodu, 12,128 m-ców. z obu stron podstawka, dość duże otwory. Sześcio- Ch. jest jednem ze starszych miast czeskich, po-strunowa Ch. stroiła się bardzo oryginalnie: D na siada klasztor kapucynów i 6 kościołów, między

któremi wyróżnia się piękny kościół gotycki, gim- dzieło Hermogenesa z Cylicyi, który w II w. naszej nazyum realne i gimnazyum wyższe, szkoły: han- ery pisał o krasomówstwie. Objaśnienie do jego dzie-dlową, rolniczą i snycerską, jest nadto siedliskiem ła napisał Aftonios (ob.) w IV wieku i zaćmił władz okręgowych i sądu okręgowego. — Przemysł sławę poprzednika. Według Aftoniosa każdy te-ożywiony, dostarcza słodu, piwa, cukru, spirytusu, mat da się rozwinąć w sposób następujący: naj-papieru i przetworów chemicznych; są także mły- pierw podaje się objaśnienie tematu (sentencyi itp.), ny parowe, garbarnie, cegielnie i fabryki machin następnie wykłada się jego zasadę, lub powód, któ-rolniczych. — Słynne są tutejsze jarmarki na ko- ry posłużył do jego sformułowania, potem szuka nie.—W Ch-ie urodził się Ressel, wynalazca śru- się zdania wprost przeciwnego, ażeby przez zesta-by okrętowej.    And-s- wienie lepiej się uwydatniły właściwości myśli za-

Cłirtllew Stefan, syn Aleksandra, generał ros- wartej w temacie; dalej podaje się jakiś przykład syjski (* 1808 w Moskwie — f w Petersburgu 2 wzięty z historyi lub życia potocznego, przykład, czerwca 1870 r). Kształcił się w korpusie kadetów dowodzący słuszności twierdzenia, o które idzie; w Orle, w r. 1826 wstąpił do służby wojskowej. Pod- wyszukuje się jakiegoś podobnego zdania, które mo-czas kampanii węgierskiej w r. 1849 zwrócił na siebie że posłużyć za objaśnienie pewnego odcienia my-uwagę feldmarszałka Paskiewicza i otrzymał rangę śli znajdującego się w temacie, wreszcie powołu-generał-majora. Przyłączony do Orenburskiego korpu- jemy się na świadectwo jakiegoś poważnego pisa-su generała Porowskiego, Oh. dowodził w r. 1853 rza, który zdanie to podzielał; a wniosek o słusz-wyprawą nad Syr-Daryę i wziął szturmem kokańską ności twierdzenia wieńczy Ch-ę. V/ terminologii warownię, Ak-meczet, która dotąd przezwaną została łacińskiej te sześć punktów zwą się: 1) proposi-na „fort Perowskij⁸; Ch. zaś otrzymał rangę ge- tio, 2) aetiologia, 3) contrarium, 4) exem-nerał-lejtnanta. Wkrótce potem posłany na Dunaj, plum, 5) simile, 6) testimonium; wniosek stoczył 4 marca 1854 roku z Turkami szczęśliwą wreszcie nazywa się conclusio. Niemcy dziś bitwę pod Kalaraszem; podczas oblężenia Sylistryi do- jeszcze przy wypracowaniach posługują się tą for-wodził przednią strażą głównej armii rossyjskiej i 7 mą, temi trochę mechanicznemi środkami groma-lipca został raniony pod Giurgewem. Zaledwie dzenia myśli, mających służyć do rozwinięcia tema-wyzdrowiał, pośpieszył do Krymu, gdzie 17 lutego tu, tylko nie stosują ich do wszystkich tematów 1855 r. niespodzianym szturmem bezskutecznie usi- wogóle, ograniczając je do wyjaśnienia maksym, łował wziąć Eupatoryę. Podczas oblężenia Sewa- sentencyj, powszechnie przyjętych twierdzeń. W mo-stopola kierował obroną części miasta zwanej Ka- wie potocznej Ch-ą nazywano u nas długą, rozwle-rabielnaja, 23 marca dowodził wielką wycieczką kłą, a namiętnie wygłaszaną mowę, w której by-z Sewastopola, a odparciem szturmu, przypuszczone- ło dużo słów a mało rzeczy, go 18 czerwca przez wojska koalicyi, zjednał sobie głośną sławę. Ciężko raniony przy szturmie ba-styonu Małachowa, opuścił wojsko i udał się do Moskwy, gdzie był przedmiotem licznych owacyj; wyrażało się w nich raczej uznanie jego osobistego męstwa, niż talentu dowódzcy. Na początku 1856 Ch. opuścił czynną służbę i odtąd brał udział w przedsiębiorstwach przemysłowych moskiewskiego kupca Kokorewa. Wolny czas poświęcał pracy nad wynalazkami w dziedzinie chromolitografii. Gdy w lutym r. 186 L w Warszawie wybuchły rozruchy, Ch. był wtedy dowódzcą korpusu 2-go armii i pomocnikiem generałów Suchozaneta i Liidersa. Po mianowaniu Wielkiego księcia Konstantego Namiestnikiem Królestwa Polskiego w r. 1862 Ch-a odwołano do Petersburga. Odtąd w tern mieście mieszkał prywatnie, zajęty jedynie tylko planami rozszerzenia rossyjskiego handlu i wpływu w Azyi Środkowej.

Wydał „Ilpoeim, TOBapHmecTBi. Mn pa3BH-Tia ToprOBjra et Cpe^Heio A3iei“ (Petersburg 1863).

P. Chm,

Chrynicki I, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrny krzyż przewrócony; z dłuższego ramienia jego wychodzi podwójna węda, utworzona z dwóch strzał. W ko-

PT

mm

PlĘPJI

Fig. 371.

Chrynicki 1 (herb).

ronię nad hełmem pięć strusich piór. Herb ten należy do piętnastej dynastyi rod. szl. linii młodszej i pieczętują się nim Chryniccy z Chrynic. — (Niesiecki — Dr. Piekosiń-

W. K. Z.

ski).

Chrynicki II, herb polski Zupełnie jak poprzedni, jeno że węda podwójna jest łukowata jak kotwica. Herbu tego używają: Chryniccy i Chryczewscy. — (Paprocki, w. k. z.

J. Ł.

Borkowski).

Chrypka. Objaw to ważny, występujący przy różnorodnych cierpieniach krtani, resp. strun głosowych. Fizyologicznie występuje niekiedy w okresie dojrzewania płciowego (t. zw. mutacya głosu u mężczyzn). Trzy są głównie grupy cierpień krtani, przy których Ch. jest stałym objawem: sprawy zapalne, nowotwory, wreszcie zaburzenia w unerwieniu krtani. Co się tyczy pierwszych, to zaliczyć tu przedewszystkiem należy t. zw. ostre, ja-

Chryja (z grec. chreia), znaczy właściwie tyleż co ćwiczenie szkolne na zadany temat, gdyż według określenia autorów greckich, utrzymującego się w swej sile aż do XVII wieku, nazywano Ch-ą rozwinięcie pewnego zdania, maksymy, sentencyi znakomitego człowieka, lub też powszechnie przyjętego ogólnika, za pomocą pewnych stałych przepisów retorycznych. Najdawniejszym zabytkiem greckim, zawierającym przepisy Ch-i, jest j koteż chroniczne zwykłe zapalenia krtani.

Ch.

Encyk. Pow»z Ilułtr Zesz. 95. T. XII.

Wyrazy nioumieszczone pod C. znajdują się pod K.

113

w tych cierpieniach bywa różnego natężenia, stoso- stanowi wydawnictwo pomników muzyki Masywnie do zajęcia (zaczerwienienie, obrzmienie) strun cznej (Bacha, Carissimiego Corellego, Couperina głosowych, począwszy od nieznacznej zmiany gło- i t. d.). su, aż do zupełnego bezgłosu (aphonia). Oprócz tych przeważnie łagodnych zapaleń bywają stosunkowo bardzo często na strunach sprawy zapalne specyficzne, nierównie groźniejszej natury, przy których jedynym częstokroć objawem jest Ch. Tu należy przedewszystkiem t. zw. gruźlica [tubercu-losis) krtani, dalej przymiot etc. Zwykle chrypce w tych razach towarzyszy bolesne łykanie i inne objawy. Ch. następnie występuje przy guzach (nowotworach) na strunach głosowych. Po większej części guzy te są natury łagodnej, t. zw. polipy, brodawczaki krtani. Czasami jednak, zwłaszcza w wieku późniejszym, zdarzają się guzy złośliwe:

A. Pol.

Chiysanthemm (Tourn.) Jastruń, złoto-kwiat, złocień, (bot.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Złożonych (Compositae), plemienia Słonecznikowych (Heliantheae). Zioła jednoroczne lub trwałe, rzadziej podkrzewy, rozpowszechnione we wszystkich krajach strefy umiarkowanej. Kwiaty ich pojedyńcze, na długich szypułkach, lub połączone w główki; kwiatki środkowe są żółte, brzeżne, rozpostarte, całobrzegie lub ząbkowane, białe, rzadziej żółte lub purpurowe. Owoc—niełupka, zaopatrzona w błoniastą koronę. Z licznych należących tu gatunków niektóre hodują w ogrodach, jako ozdobne; do takich należą Ch. grandiflorum Willd i Ch. frutescens L., pochodzące z wysp Kanaryjskich; kwiaty ich są podobne do pospolitego u nas i dziko rosnącego Ch. Leuranthemum L. (J. pospolity). Ch. coronatumh, pochodzi z Marokko, również jak i Ch. carinatum Sch. (kwiatki środkowe brunatne; brzeżne białe, u podstawy żółte). — Ch. segetum, rośnie na polach gliniastych, wśród zbóż na południu Europy. — Do tego rodzaju niektórzy zaliczają jako podrodzaj jego Pgrethrum

Wł. M. K.

(raki, mięsaki), przy których zazwyczaj obok Ch-i istnieją inne objawy, jak bóle, wychudnięcie etc.

Chrysanthos de Madyton (* w końcu wieku zeszłego), arcybiskup w Durazzo (Dyrrhachiutn) w Albanii; w r. 1815 nauczyciel śpiewu kościelnego w Konstantynopolu. Ch. był jednym z tych, którzy uprościli starą notacyę pieśni kościoła Bizantyjskiego, przez usunięcie wielu znaków nutowych, zbytecznych. Swe poglądy reformatorskie ujawnił w zajmująeem dziele: „Eisagoge eis to teoretikon“ (1821); do współki z Anastazym Tha-myrisem redagował też „Theoretikon mega“.

Chrysis. L. Złotolitka. Rodzaj należący do rodziny Złotolitek czyli Złotych os (Chrysididae), rzędu owadów błonkoskrzydłych (Hymenop-tera), oddziału Żądłówek (Andeata). Chrysi-sy są w blizkiem pokrewieństwie z mrówkami,— ale wyróżniają się rożkami złamanemi i zakręeo-uemi, 13-o członkowemi, żuwaczkami wystającemi, głaszczkami (wąsikami) szczękowemi o 5, a war-gowemi o 3 członkach. Ciało walcowate z twar-dem okryciem i do zwijania się w kulkę usposobione; odwłok o 3-ch lub 4-ch pierścieniach widocznych,—końcowe zaś pierścienie zamienione w rurkowaty wyrostek, który może się wciągać lub wysuwać. Kształt odwłoka bywa różny, już-to wydłużony i łukowato zaokrąglony, już kolbkowaty, już wreszcie zeszczuplony. Skrzydła przednie o komórce łokciowej, otwartej na zewnątrz; skrzydła tylne często bez wyraźnych żyłek. Nazwy tych owa-

A. Poi.

Wreszcie ostatnią kategoryę cierpień krtani, przy których występuje Ch., stanowią zaburzenia w unerwieniu krtani (t. zw. chrypka nerwowa). Cierpienia te, jakkolwiek uporczywe, trudno poddające się leczeniu, gdyż najczęściej na tle ogólnego nerwowego rozstroju występujące, nie są jednak w większości przypadków dla życia groźne. Najczęściej Ch-i tego rodzaju występują u l. zw. histerycznych ko- Gaertn. (ob.). biet Przy badaniu w tych razach krtani za pomocą lusterka krtaniowego, widzimy struny głosowe niezmienione—białe, natomiast ruchy ich przy wydawaniu dźwięków (fonacyi) są mniej lub więcej upośledzone, powstaje mianowicie między niemi szpara (normalnie w tych razach struny szczelnie do siebie przylegają) różnego kształtu, zależnie od porażenia tej lub owej grupy mięśni. Bliższe szczegóły w art. o chorobach krtani. Dr-J-s-Chrysander Fryderyk (*8 lipca 1826 w Liib-theen — w Meklenburgu), niemiecki pisarz muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Rostocku ze stopniem doktora filozofii, długi czas przemieszkiwał w Anglii, następnie osiadł w Bergedorf pod Hamburgiem. Głownem dziełem jego, które mu niemałą sławę zjednało w świecie muzykalnym, jest biografia Handla (1858 — 67, w trzech tomach, dotąd nieukończona), dzieło znakomite, źródłowe, z wielką starannością opracowane. Ch. jest założycielem znanego Lipskiego „Towarzystwa Handla” i głównym współpracownikiem pomnikowego wydawnictwa dzieł tego mistrza. Od 1866—7 wydał dwa „Jahrbucher fur musikalische Wissenschaft" z cennemi dodatkami, na które składały się pisma znakomitych autorów, między innemi: Locheimer „Liederbuch* i Paumanna „Ars organisandi". Od 1868—75 (z przerwami) redagował „Allgemeine Musikalische Zeitung", w którem bardzo ciekawe zamieszczał artykuły z dziedziny historyi muzyki, dów Złotolitek (Chrysis) pochodzą od złocisto-np. „Historya druku nutowego" (1879); „O Ham- niebieskiego, fioletowego, zielonego lub czerwonego burskiej operze za czasów Keisera, Kussera i t. d.“ koloru ich ciała. Samice często kłują dotkliwie. (1778—9). Oprócz tego Ch. do współki z Filipem W niebezpieczeństwie zwijają się w kulkę. Naj-Spittą (f 13 kwiet. 1894 r.) i G. Adlerem, wyda- częściej pojawiają się w lipcu i sierpniu w najgo-wał Kwartalnik historyczno - muzyczny („Viertels- ' rętsze dni słoneczne, zwykle na starych parkanach, jahrsschrift fur Musikwissenschaft", oraz napisał: pniach drzewa,—rzadziej na kwiatach. Latają i bie-„Uber die Molltonart in Volksgesangen“ i „0b9r gają bardzo żwawo i trudne są do schwytania, das Oratorium“ (1853). Niemałą też zasługę Ch a Gąsienice ich (larwy) beznogie żyją pasorzytnie

V\ \

Fig. 372. Chryais.

w gniazda Cerceris ornata i Odynerus parietum.

Chrysobalanus L. Złotośliw, złotomięs. Rodzaj roślin z rodziny różowatych (Rosaceae). Drzewa lub krzewy o liściach przeciwległych, całkowitych, ogonkowych, kwiatach małych, ułożonych w wierzchołki kątowe lub końcowe. Owoc—pestkowiec mięsisty, pestka zawiera jedno ziarno bez-

Wł. M. K.

A. S.

znawca

wem,

wa

A. S.

w gniazdach os ziemnych i innych. Zuane są liczne gatunki Chryzyd, wogóle dość trudne do odróżnienia pomiędzy sobą. Jako przykład mogą służyć: Ch. ignita. L. Odwłok złocisty, często z zielonym odcieniem, —od spodu zielony lub niebieski; głowa i tułów niebieskie, zielone lub fioletowe. Długi na 4 — 11 mm.

— Pospolity, składa jajka a. s.

Fig. 373. Chrysohalanus.

bielmowe. Najbardziej znany gatunek jest Ch. Ica-co L.,1 rosnący w krajach zwrotnikowych Afryki i Ameryki. Liści jego używają jako środka ściągającego w dyaryi. Ten sam skutek wywierają jego owoce (śliwki Ikako, śliwki amerykańskie). Indyanie dobywają z nich czarny barwnik, którym farbują swoje naczynia.

Chrysochloris Cuv. Z ł o t o k r e t, zwierzę ssące, do rodziny Kretów (Talpina) rzędu Owadożer-uych (Insectwora) zaliczone. Ciało ma walcowate, bez ogona, łapy przednie 3-paicowe, palce zewnętrzne z długiemi, szerokiemi, sierpowatemi pazurami. Nogi tylne 5-cio-palcowe. Oczy ukryte między włosem, ucha zewnętrznego (konchy) nie ma; ryjek krótki, zakończony nagą chrząstką. Futro miękkie, błyszczy pięknemi metalicznemi barwami, co stanowi rzadkie zjawisko pomiędzy ssą-cemi. Zamieszkuje Afrykę południową; znanych jest parę gatunków, z tych Ch. inaurata, Lichtenst., ciemno - brunatnego koloru, z zielonym i miedzianym odblaskiem, okolice oczu żółto-brunatne, obyczaje ma krecie, mieszka na przylądku Dobrej Nadziei.

Chrysoloras Emanuel (* około połowy w. XIV w Konstantynopolu — f 1415 roku w Konstancyi), uczony Grek średniowieczny (Bizantyjczyk), wielce zasłużony w dziejach Odrodzenia, jako krzewiciel języka i literatury greckiej we Włoszech. W roli tej dał się poznać już w roku 1393, kiedy bawił w Wenecyi, jako wysłaniec cesarza Emanuela dla uzyskania pomocy przeciw Turkom. W r. 1396 przybył do FloreBcyi i tu do roku 1400 wykładał z wielkiem powodzeniem greczyznę. Z pomiędzy jego uczniów zasłynęli: Ambroży Traversari, Leonard Bruni z Arezzo, Poggio, Filelfo i inni. W r. 1400 C. przeniósł się na czas jakiś do Medyolanu, stąd w 1402 r. do Pawii, gdzie był prokuratorem cesarza Emanuela i profesorem. Po krótkim pobycie w Konstantynopolu powrócił stamtąd (1408) jako wysłaniec cesarski i bawił najpierw w Wenecyi, później w Rzymie, skąd znów jeździł do Konstantynopola jako wysłaniec Aleksandra V do patryachy w sprawie projektowanej Unii religijnej, której był zwolennikiem. W r. 1414 towarzyszył papieżowi Janowi XXIII na sobór do Konstancyi i tu życia dokonał. Był poważany nietylko jako greczyzny i profesor, ale jako człowiek prawy i łagodny. Pisał mało. Najważniejszą jfgo pracą była gramatyka języka greckiego p. t. „Ero-temata“ (Wenec. 1484 i kilkakroć później; ostatnio w Berlinie, 1584).

Chrysomela. L. Złotek. Jeden z licznych rodzajów rodziny Chrysomelidae, Złotko w, rzędu owadów tęgopokrywych (Goleoptera).    Złotki

odznaczają się ciałem krótkiem, krępem, okrągła-mocno wypukłem lub plaskiem, zwykle pięknie, zabarwione z odblaskiem metalicznym. Gło-ich po części w przedniej części tułowia (przed-karczu) zagłębiona, różki zwykle średniej długości

ll-o członkowe, nitkowate, szczecinko watę lub ma-czugowate; końce żuwaczek zwykle rozszczepione. Liczne gatunki żyją na całej ziemi, na soczystych liściach wraz z gąsienicami swemi, które są mniej lub więcej ubarwione, ciało mają krótkie, krępe, wałeczkowate lub płaskie, okryte wyrostkami i zaopatrzone ]w nogi. Gąsienice zamieniają się w poczwar ki, już to na roślinie, na której mieszka owad, będąc przyczepione końcem odwłoku,—albo też w oprzędzie pod ziemią lub w wodzie. Niekiedy gąsienice robią sobie ochronny domek z własnego kału. Ch. posiada różki nitkowate lub nieco na końcu zgrubiałe, oczy podługowate prostopadłe; tarcza jej szyjowa (przedkarcze) często zgrubiała po bokach, tarczka—trójkątna. Pokrywy skrzydłowe jajowate lub podługowate. Ciało jajowate, gładkie z metalicznym (często) połyskiem. Ch. posiada liczne gatunki, na różnych roślinach, np. Ch. sanguinolenta L. kształtu eliptycznego, — wypukła, ciemnoniebieskiego koloru. Podstawa rożków i brzeg boczny pokryw skrzydłowych — czerwonawy. Długość ciała 7 —9 mm. Pospolity pod kamieniami. Ch. cerealis L. Ch. populi na topoli i t. d.

Chrysopa. Leach. Złotook. Rodzaj do rodziny Hemerobidae, Życiorkowatych, rzędu owa dów Siatkoskrzydłych (Neuroptera) zaliczany Przedstawiciele tego rodzaju są owadami delikatne mi, mają rożki nitkowate, ciało szczupłe, oczy zło cistę, skrzydła przezroczyste, delikatne, rzadko za

m. m. k.

m. m. k.

K. J.

Fig. 374. a) Złotook pospol i ty (Chrysopa vulgaris), b) jego gąsienica z obcęgami ssącemi, poczwsrka widziana od spodu i z boku, dj oprzęd jeszcze zamknięty, e) otwarty, g) jajka trzonkiem opatrzone, f) jedno jaje; b c f powiększone.

łono-żółte lub czerwonawe. Długość ciała 9 mm.

Długość skrzydeł przednich 13 mm. Bardzo zwyczajny wszędzie, prawie przez cały rok. Ch. perlą L. Niebiesko-zielonawe ciało, głowa żółtawa, z czarnym znakiem między rożkami, oczki ciemno-bru-natno-czerwone. Tułów i odwłok z ciemnemi plamami, długość ciała 11 mm., dł. skrzydeł 13—15 mm. Pospolity w północnej i Środkowej Europie; w jesieni bywa na roślinach w mieszkaniach.

Chrysophylum L. Złotolist. Rodzaj roślin należący do rodziny Sączyńcowatych (Sapotaceae). Są ' i z niej się narodził w Betleem za panowania Au-

barwione, przednie szersze od tylnych, w spoczynku daszkowato złożone, o licznych bardzo żyłkach, tworzących delikatną siateczkę. Znane są liczne gatunki tego rodzaju. Samice przyczepiają swoje jajka na długich ciałkowatych szypułkach, na liściach roślin, na których żyją mszyce; z jajek wylęgają się gąsienice, o ciele niezbyt zgrabnem, o 6-u nogach dobrze wykształconych, odwłoku szerokim, ku końcowi zeszczuplonym, pyszczku uzbrojonym w długie obcęgi, gładkie, ssące, przy pomocy których wysysają mszyce, karmiąc się niemi, i tym sposobem są pożyteczne. Poczwarki pokrywają się oprzędem kulistym, skoskowatym, białym. Do najczęściej spotykanych gatunków należą: Ch. vulgaris Sohn. Złotook pospolity tra-wiasto-zielony, tułów i odwłok zwierzehu z białawą linią, po bokach której na odwłokach bywają plamki czerwone. Rożki, wąsiki i nogi jasno żółte; żyłki na skrzydłach jednobarwno zielone, zie-

A. S.

to drzewa lub krzewy o soku mlecznym, liściach naprzemian-ległych, kwiatach białych lub żółtawych. Owoce — jagody, zawierające kilka ziaru, ze szczupłem bielmem, otaczającem zarodek. —Zamieszkują zwrotnikową Amerykę. Gh. Cainito L. z wysp Antylskieh daje owoce jadalne, słodkie i orzeźwiające. Ch. glycyphleum Casar, dostarczający kory, zwanej monezyjską, guarantemską lub buranhemską, zalicza się obecnie do innego rodzaju — Lucuma.

Chrysosplenium, Tourn. Śledziennica. Rodzaj roślin, należący do rodziny Łomikamieniowa-tych (Saxifragaceae). Zioła jednoletm*e lub trwałe, bardzo zbliżone do Łomikamieni (Saodfraga), od których różnią się głównie brakiem korony. Okwiat 4-dzielny, 8 pręcików, 2 szyjki. Owoc — torebka 1-komorowa pękająca. Zamieszkują strefę umiarkowaną i chłodną Europy, Azyi i Ameryki. Znanych jest około 15 gatunków. Liści Gh. alternifólium L. i Ch. oppositifolium L. używają we Francyi na sałatę. Pierwsza z nich rośnie na miejscach wilgotnych i cienistych w całej Europie, zwana pospolicie minutką, jest barwy żółtawo-zielonej, o łodydze wysokiej na 3 — 6 cali, listeczkach na przemian - ległych, sercowato - nerkowatych, kwiatkach żółtawo-zielonych. Ukazuje się na początku wiosny. Dawniej przepisywano ją w zapaleniach śledziony i wątroby, w zastarzałych kaszlach i t. p.

Chrystofit (minerał.). Nazwę tę nadał Breit-haupt pewnej (odmianie blendy aksamitno-czar-nej z kopalni St. Christopli pod Breitenbrunn, zawierającej przeszło 28% siarku żelaza, której wzór jest 2ZnS+FeS.

Chrystologia jest to dział teologii dogmatycznej o Chrystusie Panu. W nim dowodzi się, że w Jezusie Chrystusie jest jedna osoba Boska, a dwie natury: Boska i ludzka, oraz dwie wole i dwa działania. Dowodzenie to, opiera się na słowach samego Chrystusa Pana, na zdaniach Pisma Świętego, Ojców Kościoła i ustawicznej prawdziwej wierze. Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, a tak uważany jest Odkupicielem świata i będzie Sędzią całego rodu ludzkiego. Nadto jest pośrednikiem między Bogiem i ludźmi. Św. Jan Apostoł w swej Ewangelii jasno tego dowodzi, nazywając Chrystusa odwiecznem sło wem. Na początku było słowo a słowo było u Boga, aBogiem było słowo.—Asłowociałem się stało, i mieszkało między nami—pełne łaski i prawdy (r. 1 w. 1 —14). W różnych czasach pojawiały się sekty, błędnie nauczające o Chrystusie Panu; ale Kościół prawdziwy potępił ich fałszywe mniemania; szczególniej na koncyliach powszechnych: Nicejskiem, Konstantynopolitańskiem, Efeskiem i Chalcedońskiem. Ułożono też tam symbole wiary, w których dokładnie określono, jak należy wierzyć i wyznawać o Osobie Chrystusa Pana, oraz Jego działalności. Stąd Ch. naucza, że obiecany od Boga Odkupiciel, a przepowiadany przez proroków, jest odwiecznym Synem Bożym, stał się Człowiekiem za sprawą Ducha św. w żywocie Najświętszej Maryi, niepokalanej dziewicy,

dzią żywych i umarłych.

Ks. R. F.

później zaś bronił przeciwko powstańcom papieża Ducyusza III.    r-

Chrystyan z T r o y e s truwer francuski z drugiej połowy w. XII; żył na dworze Maryi hrabiny Szampanii i cieszył się względami Filipa hrabiego Flandryi. Napisał szereg poematów, do których treść czerpał w podaniach celtyckich o królu Arturze i jego rycerzach, a mianowicie: „Tristan" (zaginął), „Li contes d'Erecu „Li contes de Cliget“ „Li contes del roi Guillaume d’Engleterre“ (prozą na niemiecki przełożył Keller w „ Altfranzosische Sagen", Tubinga, 1839, tom I; wyd. 2-e Heilbronn 1876); „Li romans del chevalier de la charette" (z dokończeniem Gotfryda de Loigny wydał Tarbe —Reims 1849 i Jonckbloet— Haga 1850); „Li romans dou chevalier au lion“ (wydał Holland—Hanower 1862; wyd. 2-e t. 1880); i „Li contes del Graal“ (wydał Potvin, 2 tomy, Mons 1867—72). Oprócz tego zaginęła prawie cała jego przeróbka Owidyusza „Sztuki kochania"; ocolało natomiast kilka pieśni lirycznych. Wszystkie pozostałe utwory Ch-a zaczął krytycznie wydawać W. Forster p. t. „Ch-s von T. Sammtliche Werke"; dotychczas wyszły: „Cliget" (Halla 1884); „Der Lowen-ritter (Yvain)“ (1887) i „Erec und Enide" (1890). Porówn. Holland „Chr. von T.“ (Tubinga 1854) i Emeeke „Ch. von T. ais Personlichkeit und ais

K G.

gusta cesarza rzymskiego. Stając się syn Boży człowiekiem, nic z Bóstwa nie utracił, a w jednej osobie Boskiej połączył hypostatycznie dwie natury: Boską i ludzką; jest więc prawdziwym Bogiem i prawdziwym Człowiekiem. Jezus Chrystus przez swą naukę, mękę i śmierć krzyżową zadość uczynił sprawiedliwości Boskiej za grzechy ludzkie i dla tego jest Odkupicielem świata, a każdy człowiek przez wiarę w Niego, strzeżenie,się grzechów i naśladowanie cnót Jego, na mocy zasług Chrystusa, może dostąpić zbawienia i nabyć prawa do dziedzictwa w niebie. Z powodu hypostatycznego połączenia natury Boskiej z ludzką w jednej Boskiej osobie należy się Chrystusowi Panu, jako Bogu-Człowiekowi, cześć najwyższa (Cultus latriae). Słusznie więc Chrystusa Pana nazywamy: Pośrednikiem między Bogiem i ludźmi, Prorokiem, Królem, Kapłanem, Głową Kościoła, ludzi i Aniołów, oraz Sę-

Ks. R. F.

Chrystus, oh. Jezus Chrystus.

Chrystusa Zakon i Order. Król portugalski, Dyonizyusz, r. 1317 założył zakon pod tytułem Rycerzy Jezusa Chrystusa, w celu ożywienia ducha i zagrzania do męstwa w walkach z Maurami. Papież Jan XXII bullą z dnia 14 marca 1319 roku nadał temu zakonowi regułę świętego Benedykta. Opat z Alcobaza odebrał przysięgę na wierność od wielkiego mistrza. Uposażono rycerzy dobrami po zniesionych Templaryu-szach. Odznaczyli się zwycięstwami: w Afryce i w Indyach, a przez to wzrośli w ogromne bogactwa. Dochody tego zakonu podniosły się do 1% miliona lir rocznie. Bogactwa osłabiły ducha męstwa, i dla tego za panowania Emanuela 1 r. 1503 poczyniono ulepszenia; kto chciał wstąpić do tego zakonu, musiał wprzód walczyć z niewiernymi. R. 1550, za zgodą Papieża Juliusza III, godność wielkiego Mistrza przeszła na osobę króla portugalskiego. Kawalerowie zakonu nosili płaszcz wełniany biały, a na piersi krzyż czerwony na wstędze tegoż koloru. Główne ich siedlisko było w mieście Thomar i prowadzili życie wspólne według przepisanej reguły. Brazylia, oderwawszy się od Portugalii, zatrzymała zakon Chrystusa, przecież nie jako zgromadzenie lecz, jako order cywilny. To samo uczynił król portugalski dekretem z d. 9 września 1843 r. Papież Jan XXII zaprowadził w Państwie Kościelnem z pewnemi odmianami Zakon Chrystusa. I tu z czasem zamieniło się to na order, którym Papież dotąd obdarza, lubo bardzo rzadko i tylko osoby wysoko postawione.

Chrystyan, pierwszy biskup pruski, potem Chełmiński, ob. Krystyn.

Chrystyan (* w Tusculum 25 sierpnia 1183 r.), arcybiskup Moguncyi, główny agent Fryderyka Rudobrodego, od którego otrzymał arcybiskupstwo po Konradzie Wittelsbachu. Ch. pobił Rzymian pod Tusculum (1167). odprawił misyę dyplomatyczną do Rouen (1168), w roku 1169 wpłynął na obiór Henryka VI na króla rzymskiego, w r. 1170 jeździł do Konstantynopola, w r. 1173 obiegł Anko-nę i przywrócił Aleksandra III na tron papieski,

Dichter" (Wiirzburg 1892). ]

Chrystyan I lub Christiern (* 1426 r. — f w Kopenhadze 21 maja 1481 roku), król Danii (1448—1481), Norwegii (1449) i Szwecyi (1457— 1464), starszy syn Dytryclia Szczęśliwego, hrabiego na Oldenburgu i Delmenhorst, i Jadwigi Holsztyńskiej; wychowany był na dworze wuja, Adolfa VIII, księcia Szlezwidzkiego i hrabiego na Holsztynie, który, nietylko że go ustanowił swoim spadkobiercą, ale, zrzekając się sam tronu duńskiego po śmierci Krzysztofa Bawarskiego, poparł siostrzeńca na elekcyi w rigsraadzie. Ch. po podpisaniu ka-pitulacyi d. 28 czerwca 1448 r. obrany był królem w Haderslewie d. 1 września, odebrał hołd zgromadzenia jutlandzkiego w Wiborgu d. 28 września, a d. 28 października został koronowany w Kopenhadze i tegoż samego dnia poślubił wdowę po swoim poprzedniku, Dorotę Brandenburską; norweski związek południowy (Soendenfields) obwołał go także królem, ale związek północny (Norden-fields) i Szwecya pozostały przy Karolu VIII Knutssonie, który się koronował dnia 20 listopada , 1449 roku; chwilowo zatem została zerwaną Unia skandynawskich królestw; aby ją przywrócić zjechało do Halmsztadu d. 13 maja 1450 r. dwunastu delegatów duńskich i tyluż szwedzkich; wspólnie postanowili oni, że Karol VIII zrzecze się związku północnego na rzecz Ch-a, po śmierci zaś jednego z tych dwóch królów wszystkie trzy korony należeć będą do pozostałego przy życiu, w następstwie czego Ch. koronował się w Throndbjem (29 lipca), a stany Danii i Norwegii postanowiły mocą układu, zawartego w Bergen d. 29 sierpnia, wieczystą unię obu królestw. Unia powyższa trwała po rok 1814. Tymczasem zaszedł spór o wyspę Gotland i dożywocie królowej Doroty; przyszło do

wojny między Danią a Szweeyą, która trwała do r. 1457; w końcu wyższe duchowieństwo szwedzkie wypędziło z kraju Karola VIII, a Ch., przybywszy do Szwecyi, odbył trzecią koronacyę w Upsali (29 czerwca). Po śmierci wuja, Adolfa, zaszłej w r. 1459, Ch., aby dostaó Szlezwig i Hol-sztynię, odstąpił dwom braciom część swojej schedy po ojcu i wypłacił im pewną kwotę pieniężną, również jak i hrabiemu Ottonowi Schauenbergowi. Ten ostatni rościł pretensyę do Holsztynu, a ponieważ Ch. nie miał gotówki, więc musiał się zadłużyć, nałożył nowe ciężary na poddanych i tern wywołał powstaaie w Szwecyi; jednocześnie musiał, dla otrzymania tytułu księcia i hrabiego, na sejmie w Ribe podpisać kapitulacyę i zatwierdzić przywileje szlachty i duchowieństwa w nowych swoich państwach. Na tych dwóch nabytkach Dania nic nie zyskała, bo stany Holsztynii zachowały prawo wybierania dla siebie hrabiego z pośród rodziny Oldenburgów, z pominięciem króla duńskiego, a co do Szlezwigu, to miasto miało być przyłączone do Danii na prawie lenności dziedzicznej, pozostało wszakże w Unii z hrabstwem niemiec-kiem i podległo wpływom germanizacyi, która je miała w r. 1864 oderwać od ojczyzny. Skutki tej złej polityki były dla króla zgubne: chłopi w Szwecyi, przyciśnięci podatkami, chwycili za broń (1463), a przywódzca stronnictwa duńskiego, arcybiskup Upsali, Joens Bengtssou Oxenstierna, zwolnił wszystkich od płacenia nowych podatków, za co go król kazał porwać i przywieźć do Danii. Korzystając z tego stanu rzeczy, Karol VIII wrócił do Szwecyi (1464); zatrwożony tym wypadkiem Ch. wypuścił na wolność potężnego prałata; ten pogromił Karola i wypędził go ponownie ze Szwecyi, ale tym razem zatrzymał władzę w swoich własnych ręku; Ch. nie miał już do niej powrócić, nawet po śmierci Karola VIII, zaszłej w r. 1470. Ch., mimo dokazanych cudów waleczności, pobity został na głowę pod Brunkebergiem przez nowego regenta państwa szwedzkiego, Sten Sture'a, a poprzednio (1469), nie będąc w stanie wypłacić posagu córki, Małgorzaty, zaślubionej królowi szkockiemu, Jakóbowi III, uwolnił go od daniny, płaconej za wyspy Hebrydzbie; nadto oddał mu w zastaw wyspy Szetlandzkie i Orkadzkie. Odbywszy podróż do Rzymu w r. 1474, Ch. uzyskał od papieża pozwolenie na założenie uniwersytetu w Kopenhadze, od cesarza zaś Fryderyka III—pozwolenie erygowania Holsztynu z prowincyą Dithmarschen na księstwo. Po powrocie był rozjemcą między cesarzem a Karolem Śmiałym. Zwłoki jego spoczywają w kaplicy przy katedrze w Roskilde. Był to człowiek urodziwy, wysokiego wzrostu i wielkiej siły fizycznej. Oprócz księżniczki Małgorzaty, miał z żoną czterech synów, z których dwaj pomarli młodo, a J a n i Fryderyk otrzymali korony. Od Fryderyka wywodzi się cała linia królów panujących w Danii, Norwegii i Szwecyi, książąt na Oldenburgu, Holsztynie-Gottorpie, Gliicksburgu i Au-gustenburgu.—C. Paludan-Miiller „De foerste Konger af den Oldenborgske Slaegt“ (Kopenhaga 1874, str. 1—127); L. Daac „Christiern I norske

Historie 1448 — 1458“ (Chrystyania 1879); Fr. Bar-fod „Danmarks Historie fra 1319 til 1536“ (Kopenhaga 1885, tom I str. 453 — 574“.—Beauvois w „Gr. Encycl. Lamiraulta“.    r-

Chrystyan II lub Christiern (* d. 1 lipca, 1481 r. w Nyborgu—f w Kallundborgu 25 stycznia 1559 r.), król Danii i Norwegii (1513—1523) i Szwecyi (1520 —1521), wnuk poprzedniego, a syn króla Jana i Krystyny Saskiej; za młodu oddany był na wychowanie do bogatego kupca, a następnie do pewnego kanonika, u którego przejął się uczuciami duńskiemi i nabrał popularnych nawy-knień. Obrany następcą tronu przez rady (rigsra-ads) Danii (1487), Norwegii (1489) i Szwecyi (1497), rządził Norwegią w charakterze namiestnika od r. 1506 do 1516 i stłumił z wielką surowością norweski ruch autonomiczny. W tym - to czasie poznał się w Bergen z dziewką z zajazdu, piękną Dyvcke i, wziąwszy ją za kochankę, dał się powodować jej matce, Zygbrycie, niewieście przewrotnej i rezolutnej. W r. 1513 Ch. objął w spadku po ojcu trony duński i norweski, mimo oppozycyi części szlachty jutlandzkiej, która wolała mieć za króla wuja jego, Fryderyka I, musiał jednak przypuścić Fryderyka do wspólnego władania księstwami Szlezwigu i Holsztynu i podpisał uciążliwą kapitulacyę; następnie, korzystając z wojny domowej, jaką prowadzili w Szwecyi prezydent Sten Sture i arcybiskup Gustaw Trolle, wysłał tam swoje wojska, ale te zostały pobite pod Vaedla (1517) i Bra-ennkyrka (1518) i odparte od Sztokholmu; wszedł wówczas w układy, a sprowadziwszy podstępnie do Kopenhagi sześciu zakładników szwedzkich, pomiędzy którymi znajdowali się biskup Hemming Gar i młody Gustaw Waza, zebrał świeże wojsko, wzmocnione oddziałem z 4,000 Francuzów, i ogłosiwszy się wykonawcą interdyktu, wydanego przeciwko Sten Sture’owi, śmiertelnie ranionemu pod Boegesun-dem, wkroczył do Szwecyi (1520); pobity znowu przez Ottona Krumpena pod Tiveden i Upsalą, zdołał się jednak zbliżyć do Sztokholmu, bronionego zawzięcie przez wdowę po Stenie Sture, która, dopiero otrzymawszy przyrzeczenie ogólnej amnestyi, otworzyła bramy miasta. Ch. odbył wjazd do Sztokholmu d. 7 września, a 4 listopada koronował go Gustaw Trolle. Zaraz po koronacyi, Ch., ulegając zdradliwym podszeptom Trolle’go, biskupa Jensa Beldenalka i kanonisty Dyderyka Slagheoka, kazał uwięzie i skazać na śmierć, jako heretyków, około stu panów, prałatów i mieszczan, nieżyczliwie usposobionych dla arcybiskupa z Upsali; po tym mordzie, znanym w dziejach Szwecyi pod nazwą „blod-bad“ (krwawa łaźnia), nastąpiła jeszcze egzeku-cya 500 obywateli. Szwedzi wówczas chwycili za broń, a na czele powstania stanął Gustaw Waza (1521). Qi. udał się do Niderlandów prosić pomocy u Karola V, z którego siostrą był ożeniony, ale nic nie wskórał. W polityce wewnętrznej, Ch. był rozsądniejszy, ale nie mniej nieszczęśliwy: jego niepospolite nowo - wydane prawa, dla wsi (1521) i miast (1522); jego rozporządzenia, mające na celu oświatę ludu i emancypacyę chłopów w Seelan-dyi; skasowanie prawa „varech“; wreszcie dążność do przeprowadzenia reformy religijnej—uczyniły mu wrogów z panów i duchowieństwa; sprowadzeni kaznodzieje niemieccy, Reinhard i Karlstadt, nie mieli żadnego powodzenia. Ch-wi groził także zatarg z Rzymem za śmierć trzech prałatów, zamordowanych podczas rzezi sztokholmskiej; ale nuncyusz papieski zwalił całą winę na Dyderyka Slaghecka, który, pomimo że już był arcybiskupom Lundu, został skazany na śmieć i spalony żywcem w Kopenhadze (24 stycznia 1522). Z drugiej strony Ch., przez popieranie handlu z Niderlandami i dążenie do stworzenia z Kopenhagi głównego siedliska handlu bałtyckiego, wywołał zawiść w mieszkańcach Lubeki, w następstwie czego wszystkie miasta han-zeatyckie stanęły po stronie Gustawa Wazy i wysłały swoje floty pustoszyć brzegi Danii, jednocześnie zaś szlachta jutlandzka ofiarowała koronę księciu Fryderykowi (20 stycznia 1523). Ch. mimo, iż posiadał jeszcze całą Norwegię i większą część Danii, opuścił Kopenhagę i schronił się do Niderlandów, a następuie do Niemiec, skąd dopiero po ośmiu latach, uzbroiwszy 25 statków, wyruszył na zdobycie swoich królestw, ale w drodze zatonęło mu dziesięć statków, wiozących artyleryę i skarb; z resztkami sił wylądował jednak u Hesnaes, na południu Norwegii (5 listopada 1531), przyjął czołobitność radzców Soendenfieldsu i obiegł Akers • hus, któremu w pomoc przybyła flota Lubeki; niebawem choroby i dezercya zdziesiątkowały mu wojsko i zmusiły go do próbowania układów z Fryderykiem I. Opatrzony w list żelazny, Ch. udał się do Fryderyka, ale ten nie chciał go przyjąć i uwięził w zamku Soenderborg. Niewola zdetronizowanego króla była bardzo ciężka, zwłaszcza podczas wojny hrabiowskiej (1534), i stała się łagodniejszą dopiero po ostatecznym tryumfie Chrystyana III (1536). W roku 1546 Ch. zrzekł się wszystkich swoich pretensyj i od r. 1549 używał prawie zupełuej swobody w zamku Kallundborg. Nie zostawiwszy syna, nie żałował straconej korony i podobno tak się zmartwił śmiercią Chrystyana III, że się rozchorował i umarł z żalu niedługo po śmierci 8 woj ego współzawodnika. Pomimo ciężkich kolei życia, Ch. żył najdłużej z pośród królów swojej dynastyi; był to człowiek niepoślednich zalet i obok zbrodni czynił wiele dobrego; w Szwecyi tylko otrzymał nazwę „Okrutnego* i „tyrana*. Z żoną swoją, Izabellą Austryacką, córką Filipa Pięknego, z którą się źle obchodził, miał sześcioro dzieci, a z pomiędzy nich Krystyna (1521—1590) zaślubiła Franciszka II Sforzę, księcia Medyolańskie-go, a następnie wyszła powtórnie za mąż za Franciszka księcia Lotaryńskiego (1540), od którego się wywodzi dom Habsburskolotaryńs ki.—A. Heise „Kristiern II i Norge en haus Faengsling“ (Kopenhaga 1877); Paludan-Miiller „De foer3te Konger at den oldenburgske slaegt* (str. 240—457—542 — 560*.— Beauvois w „Gr. Eucycl. Lamiraulta*. r Chrystyan III (* W Gottorp 12 sierpnia 1503 —f w Kolding 5 stycznia 1559), panował od r. 1534 nad częścią Danii, od r. 1536 nad całą Danią, a od r. 1537 nad Norwegią; starszy syn Fryderyka, księcia na Holsztyn - Gottorpie, późniejsze-

go króla Fryderyka I, i Anny Brandenburskiej; wy-chowanie otrzymał wyłącznie niemieckie; podczas podróży, oibytej w towarzystwie guwernera, I. Ran-tzaua, był obecny na sejmie w Wormacyi (1521) i przejął się nauką Lutra. Po śmierci ojca (1533) sejm jutlandzki ogłosił go królem na zgromadzeniu zwołanem do Ry pod Skanderborgiem (4 lipca 1534), ale mieszczanie duńscy (tudzież miasto han-zeatyckie Lubeka), mszcząc się za przyznanie swobód handlowych Niderlandom, postauowili oswobodzić Chrystyana II i osadzić go ponownie na tronie, a dowódzca wojsk Lubeki, hrabia Krzysztof Oldenburski, krewny Chrystyana II, ogłosił go królem na wyspach i w Skanii, które był zajął; przecież w rezultacie J. Rantzau, dowódzca sił Ch-a, pobił Krzysztofa Oldenburskiego pod Aalborgiem i wziął go do niewoli. Po zawarciu traktatu z Lubeką Ch. wysłał wszystkie swoje wojska do Danii, i z pomocą swojego szwagra, Gustawa Wazy, a zwłaszcza generałów Rantzaua i Skrama, którzy odnieśli kilka walnych zwycięstw, tak na lądzie, jak i na morzu, zdobył w krótkim czasie Jutlandyę, Fionię, Malmoe w Skanii, wreszcie Kopenhagę (29 lipca 1536), co położyło kros „wojnie hrabiowskiej “, „z Hrabią“, (t.j. z Krzysztofem). Stawszy się panem całej Danii i południowej Norwegii, Ch. zjednał sobie ary9tokracyę przez wydanie jej na łup dóbr duchowieństwa; wszyscy biskupi zostali uwięzieni i wyłączeni z rigsraadu na mocy postanowienia sejmu, zwołanego do Kopenhagi (1536), a czynności po nich objęli nadintendenci; katolicyzm przestał istnieć w Danii; Norwegia, której północne prowincye stawiły opór, zamienioną została na lenność duńską i utraciła swój sejm. Wszakże Ch. musiał podpisać uciążliwą kapitulacyę na korzyść szlachty, która wzrosła w nadmierną siłę. Ch-a koronował (2 września 1537) głośny teolog protestancki z Wit-tenbergi, Bugenhagen; wyświęcił on również nad-intendentów i zredagował edykt kościelny, przyjęty przez Lutra i zatwierdzony na sejmie w Odense (1539). Ch. zaprowadził reformę i w Islandyi (1551) po krwawej walce, w której zginął biskup Jou Arason. Odtąd Ch. żył już w spokoju; zawarł traktat ze Szwecyą w Broerasebro (1541), co mu przecież nie przeszkadzało żywić ciągłych pre-tensyj do tego kraju; podpisał układ z Franciszkiem I w Fontainebleau (1541), i jakkolwiek przystał do Ligi Szmalkaldzkiej, związał się z Karolem V traktatem zawartym w Spirze (1544), nadając Niderlandom wielkie przywileje handlowe. Ch. mimo. iż ustanowił niepodzielność własności szlacheckiej, podzielił się księstwem z braćmi: sam zatrzymał Soenderborg, Adolf dostał Gottorp, a Hans— Haderslew z przyległościami; później (1551) Fryderyk III otrzymał dyecezyę Szlezwigu. Z żoną swoją, Dorotą, księżniczką Sasko-Lauenburską, C miał trzech synów: Fryderyka II, który po nim nastąpił, Magnusa i Hansa „Młodszego*, oraz dwie córki: Annę, poślubioną księciu Wilhelmowi Brunświcko-Luneburskiemu i Dorotę, żonę Augusta, elektora Saskiego.—Beauvois w „Gr. Encycl.* Lamiraulta.    r-

Chrystyan IV (* 12 kwietnia 1577 w Frede-iksborgu — f w Kopenhadze 28 lutego 1648), król Danii i Norwegii, od r. 1588, syn Fryderyka II i Zofii, księżniczki Meklenburskiej; podczas jego małoletuości regencyę sprawowali czterej członkowie rigsraadu; ogłoszony pełnoletnim r. 1596, podpisał kapitulacyę i koronował się w Kopenhadze d. 29 sierpnia. Obdarzony niepospobtemi zdolnościami i lubiący pracę, Cli. rządził samodzielnie, wymierzał sprawiedliwość, nie oszczędzając najwyższych dostojników, objeżdżał wszystkie swoje posiadłości, dotarł nawet do przylądka północnego (1599), zbudował doskonałą flotę, opatrzył miasta w piękne budowle, wydał dla Norwegii kodeks i edykt kościelny (1604 — 1607). W r. 1611 wy-buchnęła wojna Kalmarska, w której, oparłszy się zwycięsko Karolowi IX i Gustawowi - Adolfowi, Ch. zawarł traktat w Knaeroed (1613) i oddał się ponownie pracy około reorganizacyi swojego państwa. W ciągu 12-tu lat pokoju, jakie nastąpiły, przeprowadził liczne reformy administracyjne, ustalił służbę pocztową, pobudował fabryki i urządził stowarzyszenie handlowo (kompania wschodnio-Indyj-ska, kompania Islandzka i Grenlaudzka), sprowadził rzemieślników z za granicy i artystów, jak Karola van Mandern, obdarował przemysł zupełną swobodą, uporządkował prawodawstwo duńskie, zrobił zaciąg 4,000 ludzi z pośród chłopów koronnych i stworzył z nich pierwszą stałą armię duńską (uczynił to samo w Norwegii); zorganizował korpus marynarski; podźwignął twierdze i arseaał w Kopenhadze; pobudował wiele miast, między innemi Chrystyanię; postawił gmach giełdy w Kopenhadze i bursę dla ubogich studentów; nadał nowy statut uniwersytetowi, powiększył liczbę katedr, uzupełnił bibliotekę, wystawił obserwatoryum astronomiczne, założył ogród botaniczny i muzeum anatomiczne; wreszcie ufundował akademię szlachecką w Soroe i kilka nowych gimnazyów. Oto świetlana karta tego panowania; nieszczęścia posypały się z chwilą wmieszania się CU. do wojny Trzydziestoletniej. Pragnąc ratować pokonane i zgnębione stany protestanckie w Niemczech, jako członek Rzeszy w charakterze księcia Holsztynu, dał się król obwołać naczelnikiem cyrkułu Dolno-Saskiego (1625), wbrew woli duńskiego rigsraadu. Miał też osobiste widoki nabycia biskupstw Bremy i Verden dla jednego z synów swoich. Król angielski Karol I i Hollandya mieli posiłkować go subsydyami. Zebrawszy 12,000 piechoty i 4,000 jazdy, przeprawił się Ch. przez Elbę. Gdy się przyłączyły wojska niemieckie i 4,000 Anglików, armia jego doszła do liczby 38,000 głów. Nieszczęśliwym wypadkiem Ch. spadł z wysokich okopów w Hameln do fosy, i tak ciężko się pokaleczył, że nie mógł sam sprawować dowództwa. Nadto zbrakło mu pieniędzy na żołd, z powodu niena-desłania należnych rat z Anglii, więc wojsko zaczęło się burzyć. Tymczasem d. 17 sierpnia 1626 r. uderzył wódz Ligi katolickiej, Tilly; niektóre oddziały odmówiły posłuszeństwa Ch-owi podczas boju, co spowodowało srogą porażkę pod Lutter-am-Ba-renberge (w Brunświku). Poległo 8,000, do niewoli dostało się 2,000 i Ch. musiał cofnąć się do swego kraju. I tu wszakże nie znalazł bezpieczeństwa, w następnym roku bowiem połączył się z Tilly m cesarski wódz, Waldstein; obadwaj tedy rozpoczęli kampanię zaczepną i opanowali cały półwysep Jutlandzki. Ch. schronił się na swoje wyspy, gdzie już nie mogły go dosięgnąć wojska lądowe. Opuszczony przez sprzymierzeńców, zdradzony przez wasala i siostrzeńca, księcia Holsztyńsko-gottorpskie-go (Fryderyka III), niemający poparcia u szlachty duńskiej,—musiał, dla odzyskania ziem utraconych, podpisać traktat w Lubece, mocą którego zobowiązał się nie mieszać już nigdy do spraw niemieckich (12 maja 1629). Jakkolwiek zwyciężony, potrafił jednakże odeprzeć pretensye miasta Hamburga, które się pokusiło o wzięcie w monopol żeglugi na Elbie. Ponieważ skarb był pusty a szlachta odmówiła ofiary, król przeto podniósł arbitralnie myta w cieśninie Sundu, czem rozdrażnił Hol-lendrów i Szwedów, niezadowolonych już z jego wystąpienia w Niemczech. W grudniu r. 1643 Tor-stenson, bez uprzedniego wypowiedzenia wojny, wtargnął na półwysep i zajął go prawie bez oporu, a jednocześnie druga armia szwedzka najechała Skanię. Stary król rozwinął niesłychaną energię w obronie swojego państwa, lekceważąc własne życie i zdrowie; d. 16 maja (1644) odniósł zwycięstwo nad flotą hollenderską na wodach wyspy Sild, a w bitwie morskiej opodal wyspy Fe-mera stracił oko. Lecz admirał duński, Pros Mund, został doszczętnie rozbity przez połączone floty Hollaudyi i Szwecyi na wodach wyBpy Laala~?.d, a gdy sprzymierzone wojska niemieckie nie mogły, czy nie chciały mu przyjść z pomocą, Ch. musiał zawrzeć pokój w Broemsebro (13 sierpień 1645), mocą którego odstąpił Szwecyi: Herjedal, Hiemtland, wyspy Gotland i Ozylię (Oesel), oddał jej w zastaw Halland na 30 lat, i zwolnił ją od myta w cieśninie Sund i w Bełtach; co do Hollandyi, to zniżył na jej korzyść taryfy celne. Większą część niepowodzeń, tak podczas pokoju, jak i podczas wojen, spadła na króla głównie z winy arystokraeyi, która paraliżowała jego czynności na każdym kroku. W r. 1610 Ch., dla przykładu, wyzwolił poddanych w kilku dominiach koronnych, w r. zaś 1633 zamienił pańszczyznę na czynsz; ale szlachta na sejmie w Kopenhadze zaprotestowała przeciwko tym aktom. Nie udało się też królowi znieść przywilejów lennych, ani wyrobić dla drugiego syna, po śmierci starszego, dziedzictwa tronu.—Cu-a uważają słusznie za jednego z największych królów duńskich; imię jego jest po dziś dzień popularne, a pieśń Ewalda z opery „Rybacy*, zaczynającą się od słów: „Król Chrystyan stał pod wielkim masztemu, Duńczycy obrali za hymn narodowy. Pozostała po nim liczna korespondencya. Jeden pomnik Ch-a z bronzu, modelowany przez Thorwaldsena, stoi w Kopenhadze; drugi, dłuta Jacobsena, w Chrystyanii. Z małżeństwa z AnnąKatarzyną Brandenburską miał Ch*. między innymi trzech synów: Chrysty ana (f 1647), Fryderyka (III), który po nim nastąpił, i Ulryka; z Krystyną Muuk, z którą się był ożenił morganatycznie, miał ośmioro dzieci, z których pewną rolę odegrali: hrabia Waldemar-Chrystyan i Leonora-Krystyna, zaślubiona Corfitzowi Ulfeldt;

Wyrazy nieumieszczone pod C znpjdnja sio pod K.

oprócz tego miał jeszcze z trzema nałożnicami pięcioro dzieci, którym dał nazwisko Qylden-loeve (lew złoty).—[. P. Oppel „Der niedersaechsisch-daenische Krieg* (Halla 1872—78); G. Lichtenstein „Daeneraarks Theilnahme an dem dreissigjaehrigen Kriege" (Brunświk 1850); H. D. Lind „Christian IV s. oghans Maend paa Bremerholm* (Kopenhaga 1889); Gindely „Geschichte des dreissigjahrigen Krieges* (Lipsk 1882, 3 t.).    r-

Chrystyan V (* we Flensburgu 15 kwietnia 1646 — f w Kopenhadze 25 sierpnia 1699), starszy syn Fryderyka III, wstąpił na tron d. 9 lutego 1670 r. jako pierwszy dziedziczny król duński w myśl lex regia z 1660 r., która zniosła dotychczasowy porządek elekcyjny. Idąc za przykładem Ludwika XIV, Ch. otoczył się wielkim zbytkiem, powołał na dwór nową szlachtę, nie dowierzał bowiem starej arystokracyi, ustanawiał nowe hrabstwa i baronie, ordery „Dannebrogaw i „Słonia"; w r. 1673 kanclerzem państwa zamianował syna kupca winnego, Schumachera, którego nobilitował pod nazwiskiem Griffenfeldta i obdarzył później tytułem hrabiowskim. Griffenfeldt był zręcznym ministrem spraw zagranicznych; dzięki jego zabiegom król odziedziczył hrabstwa Oldenburg i Delmenhorst (1676), do których rościł pretensye jego szwagier, Chrystyan - Albert, książę Holsztyńsko - Gottorpski. W r. 1675 Ch., pomimo oporu Griffenfeldta, a zachęcany przez Wielkiego Kurfirsta, wypowiedział wojnę sprzymierzonej z Francyą Szwecyi, żądając od niej zwrotu Skanii, a zaprosiwszy na naradę szwagra swojego, kazał go porwać podstępnie, zabrał mu twierdze i wojsko i zmusił go do podpisania traktatu w Rendsborgu, w którym książę Holsztyńsko-Gottorpski zrzekł się prowincyj Gottorpskich w Szleswigu i te król wcielił do swoich posiadłości. Początek wojny ze Szwecyą był dla Danii pomyślny; Ch. zdobył po długiem oblężeniu Wismar i przerżnął się do Skanii, jednocześnie zaś jego brat z nieprawego łoża, Gyldenloeve, zajął silne stanowisko na granicy Norwegii, a generał LOeyenhjelm rozbił pod Uddevalla armię szwedzką; szczęście jednak nie długo sprzyjało Duńczykom: Szwedzi pobili ich na głowę pod Halmstad (17 sierpnia 1676) i zdobyli twierdzę Christianstad, a chociaż Niels Juel pogromił ich opodal wysp Oelam i Fe-mern i zniszczył im flotę w zatoce Kjoege, zmusili ostatecznie Danię do ustąpienia ze zdobytych prowincyj i zawarcia niekorzystnych traktatów w Fontainebleau i Lundzie. W latach 1679 i 1686 Ch. napadał dwukrotnie na Hamburg, ale bez powodzenia. Początkiem wszystkich tych klęsk było odsunięcie od tronu i uwięzienie Griffenfeldta (1676), któremu intryganci dworscy na zastępców dali niedołężnych ministrów, jak Ahlefeldt, Ahrenstorff, Hahn i Knuth. Aby zapełnić pusty skarb, Ch. wynajął swoje wojsko Anglii (1689) i cesarzowi Leopoldowi (1692) na wojnę turecką, a dla podźwignięcia handlu zawarł r. 1690 ze Szwecyą traktat neutralności zbrojnej. Z jego polecenia Ole Romer sporządził regestr wszystkich gruntów w Danii; ogłoszono nowy rytuał i mszał; kodeks dla Danii i Norwegii,

*ncyk'.. Pmr>i. Ilaitr Zesz. 95. T. XII.

ułożony za życia Fryderyka III, a obowiązujący częściowo jeszcze po dziś dzień, zyskał moc prawną; miary i wagi zostały ujednostajnione. Ch. miał dwie córki i pięciu synów, z których Fryderyk IV po nim nastąpił.    r-

Chrystyan VI (* w Kopenhadze 30 listopada 1699 — f w Hirschholm 6 sierpnia 1746), syn Fryderyka IV i Zofii, księżniczki Meklenburskiej; gdy w r. 1712 ojciec jego zaślubił, za życia jeszcze swojej żony, Annę Zofię Reventlow, stanął po stronie matki i opuścił kraj, wstąpi wazy zaś na tron (d. 12 października 1730 r.), skazał rywalkę matki na wygnanie. Bawiąc przez siedem lat w Pretsch pod Dreznem, Ch. pokochał księżniczkę Zofię Magdalenę Brandenburg-Kulmbach i zaślubił ją (1721). Koronacya odbyła się we Frederiksborgu 6 czerwca 1731 r. Królowa zapanowała zupełnie nad chwiejnym mężem i obsadziła wszystkie ważniejsze urzędy krewnymi i rodakami, sprowadzonymi z Niemiec; głośnym doradzcą króla był kuzyn jego, hrabia Stolberg-Wernigerode. Żarliwość religijna obojga królestwa, podniecana przez jałmu-żnika Bluhme, znalazła wyraz w dekretach o święceniu niedzieli, zakazie zabaw publicznych, obostrzeniu inspekcyi kościelnej i cenzury. Jednak za panowania Ch-a powstało w Kopenhadze „Towarzystwo Nauk“ i „Towarzystwo dziejoznawstwa języka duńskiego* (1744); uniwersytet otrzymał nową ustawę i kilka nowych katedr; otwarte zostały szkoła malarstwa i szkoła normalna; wreszcie powiększono znacznie liczbę szkół ludowych. r-Chrystyan VII (* 29 stycznia 1749—f 13 marca 1808), syn Fryderyka V i Ludwiki, królewny angielskiej, po śmierci ojca objął rządy w Danii w siedemnastym roku życia (14 stycznia 1766), tegoż roku poślubił Karolinę - Matyldę, siostrę Jerzego III angielskiego. Młody monarcha w pierwszych latach panowania całkiem ulegał kierownictwu hr. Bernstorffa (ob.), doświadczonego doradzcy jego ojca. Wyprawiony przez Bernstorffa (1768) w dłuższą podróż edukacyjną po Europie, zwiedził Anglię, gdzie w Oksfordzie otrzymał od uniwersytetu stopień doktora h o nor is causa,—Niemcy i Francyę, gdzie w Wersalu jaknajlepiej przyjęty u dworu przez Choiseula, zaprzyjaźnionego z Bernstorffem, w Paryżu zaś bywał w towarzystwach „oświeconych* w otoczeniu literatów i filozofów. Towarzyszył mu w tej podróży w charakterze lekarza Struensee (ob.), wielki Roussa zwolennik, i tutaj, w drodze, poraź pierwszy między królem a Struen seem do bliższej doszło zażyłości. Po powrocie do Kopenhagi zawiódł wszakże Ch. oczekiwania, jakie budziło sympatyczne jego zachowanie się za granicą. Rządy kraju całkowicie zdał na łaskę losu i intryg, jakich bez końca było u dworu, gdzie trzy królowe: babka, macocha i małżonka króla, z niewieścią zaciekłością prowadziły ze sobą wojnę. Ulubieniec króla, hr. Holek, dodany mu przez Bern-storffa, wciągnął Ch-a w wir uciech rozpustnych, jakich nie mogło znieść słabe jego ciało i słabsza jeszcze głowa. Wtedy wysunął się na scenę Struensee, jako przyjaciel i opiekun młodej królowej Karoli-

114

ny-Matyldy. Zyskawszy zupełne zaufanie, bodaj nawet serce nieszczęśliwej kobiety, dręczonej przez męża, lekceważonej przez ulubieńców królewskich, Struensee potrafił pokłócone małżeństwo pogodzić, Holeka usunąć, wreszcie (wrześ. 1770) sprowadzić upadek Bernstorffa. Ch., odtąd zupełnie idąc za wskazówkami Struenseego, wstępuje w ślady despotyzmu oświeconego, jaki naówczas był w modzie, lecz sam, już napoły obłąkany, nie mogąc się równać z Fryderykiem II lub Józefem, w ministrze swym, Struenseem, mając ledwie karykaturę Turgota, niewiele pożytku przynosi Danii wojny z Anglią, gorączkową i nieporządną działalnością reformatorską. Jednakowoż za jego rządów zniesiono uciążliwy nadzór kościelno-policyjny, zaprowadzono lepszy sy-stemat budżetowy, zajęto się doprowadzeniem do porządku finansów krajowych, będących w stanie opłakanym, wskutek rozrzutności poprzednich monarchów. Przy osobie Ch-a, który coraz widoczniejsze objawiał oznaki choroby umysłowej, na miejscu Holeka postawił Struensee szambelana Brandta, z tytułem mistrza garderoby; dodał też do boku królewskiego lekarza, Bergera. Z nimi oraz z ulubionym murzynkiem i murzynką Ch., zdzie-dzicinniały do reszty, całemi dniami zabawiał się w ogrodach dworskich, bijąc się z nimi na pięści, dając się drapać i kaleczyć. Krajem tymczasem rządził Struensee i królowa Karolina-Matylda. Taki stan rzeczy wywołał silne niezadowolenie we wszystkich warstwach ludności. Szczególniej duchowieństwo piorunowało na niedowiarka ministra; arystokracya dotknięta była do żywego wyniesieniem „cyrulika", jak nazywano Struenseego, ze względu na jego zawód lekarski; wreszcie królowe matki pragnęły zguby znienawidzonej Karoli-ny-Matyldy. Jesienią 1771 wybuchły pierwsze rozruchy w Kopenhadze, śród majtków oraz robotników fabrycznych, dotkniętych przez nowe oszczędności, jakie zaprowadził Struensee. W grudniu t. r. korpus gwardyi królewskiej, z rozkazu króla rozwiązany, podniósł bunt otwarty, któremu jedynie przez ustępstwa i amnestyę położono koniec.

maja) i udała się do Celle w Hanowerskiem, gdzie już po trzech latach zmarła, bardzo jeszcze młoda. Za obłąkanego króla piastowali rządy do 1784 r. jego brat przyrodni, ks. Fryderyk, i macocha. — W kwietniu 1784 syn Ch-a, królewicz Fryderyk, przez nowy zamach pałacowy wyniesiony na re-gencyę, usunął stryja i Juliannę, rządząc odtąd w zastępstwie Ch-a, z tytułem królewskim (ob. Fryderyk VI). Ch., który przez cały ten czas zdrowia nie odzyskał, zmarł w zamku Rendsborg, dokąd go przewieziono z Kopenhagi po wybuchu

S. A.

Chrystyan VIII (* 18 września 1786 r. w Kopenhadze — f 20 stycznia 1848 r.), syn następcy tronu zmarłego w r. 1805, Fryderyka, brata przyrodniego Chrystyana VII, panował w Norwegii pod imieniem Chrystyana-Fryderyka od maja do października r. 1814, a w Danii od r. 1839; wychowanie otrzymał nader staranne; wydał kilka prac o mineralogii i archeologii; obrany prezesem akademii sztuk pięknych i Towarzystwa naukowego w Kopenhadze. Był stronnikiem autonomii dla Norwegii, którą obdarzył uniwersytetem, a wysłany w r. 1813 do tego kraju jako namiestnik królewski, zyskał wielką popularność, protestując przeciwko wcieleniu Norwegii do Szwecyi. Obwołany d. 25 lutego 1814 r. regentem Norwegii, zwołał w kwietniu sejm narodowy norweski do Eidsoold, gdzie obrany został królem (d. 17 maja); wszakże atakowany z dwóch stron: przez armię szwedzką i flotę angielską, już 14 sierpnia zmuszony był do abdykacyi (ob. Bernadotte). Cofnąwszy się odtąd do życia prywatnego, do Danii, dopiero po śmierci Fryderyka VI, który nie zostawił syna, wstąpił na tron duński (d. 3 grudnia 1839). W Danii Ch. okazał się mniej liberalnym aniżeli w Norwegii; ograniczył też zaraz wolność prasy i zebrań publicznych, natomiast zmniejszył dług publiczny o jedną siódmą część, pobudował pierwsze koleje żelazne, podniósł rolnictwo i handel. W ostatnich latach życia, przewidując wygaśnięcie linii męskiej domu panującego, poczem w Danii sukcesya prze-szłaby na najbliższą linię żeńską, w księstwie zaś Szlezwig Holsztyńskiera na młodszą linię męską, usilnie się starał zapobiedz niechybnemu stąd oderwaniu księstwa, zamierzył w tym celu zaprowadzić w niem również duńską sukcesyę żeńską i w tej myśli ogłosił w d. 8-m lipca 1816 r. List otwarty dla Szlezwigu; wszakże wobec rosnącej w Szlezwigu agitacyi wielko-niemieckiej list ten okazał się bezsilnym. Uprzedzając ruch z r. 1848, Ch. zajął się opracowaniem liberalnej konstytucyi, w czem mu śmierć przeszkodziła. Ożenił się był 1806 r. z księżniczką Karoliną Fryderyką Meklen-burg-Szweryńską, z którą się po trzech latach rozwiódł; po dowiedzionej jej niewinności małżeńskiej miał z nią syna, Fryderyka (VII), który po nim nastąpił; w r. 1815 zaślubił Karolinę Amelię Au-

Chrystyan IX, król duński (* w zamku Got-

Ch. rezydował naówczas w zamku Hirschholm; 9 stycznia 1772 wrócił do Kopenhagi, gdzie tymczasem dojrzało sprzysiężenie dworskie. Na czele spisku stała królowa-macocha, Julianna-Marya, i generał Rantzau, ongi wróg Bernstorffa, przywrócony do łask królewskich przez Struenseego. D.17 stycznia t. r., o drugiej w nocy, po balu dworskim, gene-rał-major Eiekstadt aresztował Struenseego i Brandta, następnie z królową Julianną udał się do sypialni Ch-a, wymógł na nim podpisanie pełnomocnictwa dyktatoryalnego dla siebie, oraz rozkazu uwięzienia królowej Karoliny-Matyldy. Tę ostatnią osadzono w zamku Kronborg. Skandaliczny proces Struenseego, gdzie nie szczędzono bynajmniej osoby królowej, zakończył się skazaniem na śmierć tak Struenseego, jak Brandta (25 kwietnia); wcześniej jeszcze (6 kwietnia) unieważnione zosta- gustenborg. ło małżeństwo Ch-a z Karoliną-Matyldą, którą jedynie wstawiennictwo rządu angielskiego uchroniło torp 18 kwietnia 1818 r.), czwarty syn Fryderyka od dalszych zniewag. Ch. przyjął te wypadki z obo- Wilhelma Poul, księcia Beck-Gliicksburg, zaślubił jętnością obłąkańca; królowa opuściła Danię (30 | 26 maja 1842 r. księżniczkę Ludwikę Wilhelminę

Hessen-Kassel, siostrzenicę Chrystyana VIII, a kuzynkę Fryderyka VII, która na mocy konwjncyi familijnej (protokułu warszawskiego z d. 5 czerwca 1851 r.), zatwierdzonej przez cesarza Mikołaja, jako głowę domu Gottorpskiego, a uznanej przez mocarstwa w traktacie londyńskim z d. 8 maja 1852 r., swoje prawa sukcesyjne w Danii przelała na męża, poczem ten przez prawo sejmowe z d.

ryę Orleańską, córkę księcia Chartres.—H. P. B. Barfod „H. M. K. Christian den Nieude“ (Kopenhaga 1888). —„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    r<

Chrystyan I, książę Anhalt (* w Bernburgu 11 maja 1568—f w Bernburgu 17 kwietnia 1630 r.), założyciel książęcej linii Anhalt-Bernburg, drugi syn Joachima II; w r. 1591 dowodził korpusem z 16,000 ludzi, wysłanym na pomoc Henrykowi IV przeciwko ligistom, poczem wstąpił do służby Palatynatu; w r. 1603 odziedziczył księstwo Bern-

Chrystyan Wilhelm, książę Brandenburski (* 28 sierpnia 1587—f 1 stycznia 1665), administrator Arcybiskupstwa Magdeburskiego w r. 1598; w r. 1032 jezuici nawrócili go na wiarę katolicką.

Chrystyan August, książę Augustenburski, (* 9 lipca 1768 — f 28 maja 1810). R. 1786 wstąpił do służby w wojsku duńskiem, brał udział w wojnie podczas rewolucyi jako głównodowodzący korpusem artyleryi austryackiej, w 1804 zamianowany dowódzcą wojsk duńsko - norweskich został w r. 1807 naczelnikiem rządu tymczasowego w Norwegii, a chociaż Dania prowadziła wtedy wojnę ze Szwecyą, zdołał Norwegię utrzymać na stopie zbrojnej neutralności.— Przywódzcy powstania wojskowego w Szwecyi, wiedząc, jak bardzo byli do niego przywiązani Norwegianie, starali się go zjednać dla swej sprawy, w nadziei, że kraj ten, oddzielony wówczas od Danii, będzie mógł być za jego wpływem przyłączony do Szwecyi; skutkiem tego 15—18 lipca r. 1809, uznano go za przybranego syna i domniemanego następcę nowego króla, Karola XIII. Po zawarciu pokoju, Ch. za zgodą króla duńskiego, odbył wjazd uroczysty do Sztokholmu (22 stycznia 1810 r.) Tam, dzięki pięknym przymiotom swego charakteru, zjednał sobie zarówno króla, jak i naród, ale nie ary-stokracyę; to też gdy umarł nagle wskutek apo-pleksyi, podejrzewano najniesłuszniej, wbrew świadectwu lekarzy, że go otruł, znany ze swych stosunków z Mary ą Antoniną (ob.), marszałek Fer-sen, który z tego powodu zginął śmiercią tragiczną, zamordowany podczas pogrzebu Chrystyana (20 czerwca 1810 r.)    *

31 lipca 1853 r. ogłoszony został następcą tronu duńskiego. Tym sposobem po śmierci Fryderyka VII Ch. 15 listopada 1863 r. wstąpił na tron, w d. burskie, zaś 18 listopada ogłosił wcielenie Szlezwigu do Danii. Wszakże w tej samej chwili ks. Fryderyk Augustenburski patentem z dnia 16 listop. ogłosił się udzielnym księciem Szlezwig-Holsztyńskim pod imieniem Fryderyka VIII. Rzesza niemiecka, prowadzona w tej sprawie przez Prusy, uznała jego pretensyę; skonfederowane wojska niemieckie za jęły Holsztyn i Lauenburg. Wobec iuterwencyi niemieckiej, zgoła pozbawionej zasady prawnej,

Dania znalazła się zupełnie opuszczoną, żadne bowiem z mocarstw, które podpisały traktat londyński 1852 r., poręczający zarówno sukcesyę Ch-a, jakoteż nietykalność terytoryum duńskiego, nie przyszło jej z pomocą. Austrya i Prusy wrzuciły do Szlezwigu 70,000 wojska pod wodzą generała Wrangla (1 lutego 1864); Duńczycy, wszędzie na lądzie ulegając przemocy liczebnej, jednę tylko przewagę odnieśli nad eskadrą austryacką na wodach Helgolandu. Po wzięciu przez Niemców wyspy Aisen i całej północnej Jutlandyi (lipiec 1864) zażądała Dania zawieszenia broni; już d. 1 sierpnia w Wiedniu podpisano preliminarya pokoju, z mocy zaś traktatu wiedeńskiego 30 października Dania utraciła Holsztyn, Lauenburg i Szlezwig, z wyjątkiem kilku drobnych punktów pogranicznych.

Chrystyan, książęta niemieccy nie wspomniani

Wkrótce po nieszczęśliwej wojnie ogłoszoną została „Konstytucya zreformowana z r. 1849“, która obowiązuje po dziś dzień. R. 1875 Islandya otrzymała konstytucyę autonomiczną i tegoż roku król zwiedził wyspę. Od r. 1877 obie Izby duńskie nie mogą się zgodzić między sobą na reformy administracyjne ani budżetowe, co rok więc przyjmowanym bywa tymczasowy budżet, oparty na liczbach ostatniego budżetu z przed r. 1877; skutkiem czego rząd nader krępowany jest w wydatkach, a jeżeli ukoń* wyżej pod tern imieniem ob. Anhalt, Brun-czył fortyfikacyę Kopenhagi i wzmocnił armię, sta- świk, Holsztynia, Lubeka i t. d.    r-

Chrystyania, norw. Kristiania, niem. Chri-stiania: 1) Ch. Fiord (zatoka), na południowem wybrzeżu Norwegii, w miejscu, gdzie Skagerrak dosięga najbardziej północnego punktu; początkowo u wejścia jest dość szeroki — od 10—20 km.; w głębi zwęża się i rozdziela na kilka ramion, z których San de fiord, trójkątnego kształtu, biegnie na północo-zachód; Dram men fiord, wązki, do rzeki podobny, przyjmuje rzekę Drams; właściwy Ch.-fiord dąży ku stolicy państwa, i załamując się w stronę południową, przechodzi w B u n-de-fiord. Brzegi są malownicze, niezbyt strome i wyniosłe; pokrywają je lasy, oraz gęste miasteczka i osady ludzkie; mnóstwo wysp i wysepek,

ło się to dzięki hojnym dobrowolnym ofiarom obywateli. Świetnie ukształtowały się natomiast związki rodzinne domu królewskiego. Król Ch. i królowa Ludwika mają sześcioro dzieci: Książę Fryderyk (* 3 czerwca 1843) ożenił się z Ludwiką, córką króla Szwecyi i Norwegii, Karola XV; księżniczka Aleksandra (* 1 grudnia 1844) zaślubiła księcia Walii; Jerzy I (* 24 grudnia 1845), ożeniony z wielką księżniczką Olgą, jest królem greckim;

Księżniczka Dagmara (* 26 listopada 1847), zaślubiła w r. 1866, pod imieniem Maryi Teodorówny,

Najjaśniejszego Cesarza Aleksandra III; księżniczka Thyra (* 29 września 1853) wyszła za mąż w r. 1878 za syna ostatniego króla hanowerskiego, księcia Ernesta Augusta Kumberlandzkiego; książę po większej części zamieszkanych, zapełnia fiord, Waldemar (* 27 października 1858) zaślubił Ma- [którego długość ogólna wynosi 90 km. — 2) Ch,,

jedna z sześciu prowincyj norweskich (Stift), zwała się przedtem Aggershus albo Akershus; najmniejsza ze wszystkich, lecz najlepiej zaludniona, obejmuje 26.659 km. □ i liczy 543,100 m-ców (1884). Granicę jej na wschodzie stanowi Szwecya, na północy prowincya Hamar, na zachodzie pro-wincye Bergen i Christiansand, na południu Ska-gerrak. Południowa część pagórkowata, urodzajna, dobrze uprawna i bardzo gęsto zaludniona, stopnio- lewskiego pałacu i wzgórza za miastem, godną jest wo grunt podnosi się i przechodzi w krainę górzy- , każdej stolicy europejskiej. Z gmachów i pomni-stą i trudno-dostępną, miejscami wyżynową (Har- j ków wyróżniają się: giełda, katedra, okazała bu-danger-Vidden); największe wyniosłości leżą na za- [ dowla storthingu, halla targowa na rynku, pa-chodzie w pobliżu granicy prowincyj Hamar i Ber- ₍ łac królewski, pałac rządowy, pomniki Karola gen, gdzie szczyt Skogshorn dosięga 1,725 m., XIV-go i Chrystyana IV-go. Jako stolica całego a Hallingskarven 1,856 m. Jeziora i rzeki znajdu- ¹ państwa, jest Ch. siedliskiem władz najwyższych, ją się w obfitości, te ostatnie mają spadek nader ministeryów i parlamentu, rezydencyą panującego bystry i dostarczają motoru dla nadrzeżnych zakła- j króla, siedzibą konsulów zagranicznych, sądu naj-dów przemysłowych; największe z nich: Glommen, ' wyższego i biskupa; posiada uniwersytet Fryderyka,

trotoary, zaprowadzono^ oświetlenie gazowe i wodociągi, tak, iż Ch. jest dziś, co do wielkości, porządku i piękności, drugiem po Sztokholmie miastem Skandynawii. Ze środka Starego Miasta nad morzem rozchodzi się promienisto dziewięć ulic; skutkiem konfiguracyi gruntu, stoi często naga skała obok trzypiętrowego gmachu lub łąka obok kościoła. Szeroka ulica Karola-Jana, wiodąca do kró-

&=ggjp

msmm

mm

ma

==!

--

..........................

:: . V - :V .

-    1 S ■> w"-    't    ijjjjjjjjj. '    , > - ,, |n    '    “=    ------

i.

vSnp*V3

Tl

SjHrĘpI]

}MS

Ęm

rfjjr

\n,Ua«

£v2!!”rE

laT

i³⁻

mmi

<&■

'ś

yśJ

mm,

-'t.MŁW'

mm

Fig. 375. Chrystyania.

założony w 1811 r., z biblioteką liczącą do 275,000 t. i z 2,400 studentów, teatr, kilka muzeów, gabinet starożytności skandynawskich, obserwatoryum astronomiczne i meteorologiczne, szkoły: wojskową, techniczną, sztuk pięknych (z narodową galeryą obrazów); ogród botaniczny, gimnazyum, więzienie, dom poprawczy, mnóstwo zakładów dobroczynnych i t. p. Dogodna sieć kolei żelaznych i położenie nadmorskie uczyniły Ch-ę ogniskiem handlu norweskiego: bowiem drogi żelazne łączą ją z poblizkie-mi prowincyami szwedzkiemi, a przez przełęcz Ro-raas z Trondhjemem, tak, iż Ch. stała się portem naturalnym dla bogatej okolicy aż do jeziora Mid-sen i dalej nawet ku północy. W 1887 r. przy-

Roegna, Drams i Laagen. Administracyjnie dzieli się prowincya na 5 okręgów (Amt): Smaalenene,

Akershus, Buskerud, Jarlsberg-Lauryik i m. Chr.—

3) Ch., stolica poprzedniej prowincyi i zarazem królestwa Norwegii. Miasto leży w głębi fiordu tejże nazwy na pagórkowatem wybrzeżu, oraz u stóp wyniosłości Ege-Berg (268 m.), z której roztacza się malowniczy i rozległy krajobraz. Trzy strumienie nadbrzeżne spływają tu do fiordu: Loen-EIv,

Hoviad-Elv i Agers-Elv, przydając całości wiele wdzięku. Na początku tego wieku Ch. liczyła niespełna 10,000 m-ców i stała pod tym względem niżej, nietylko od Bergenu, ale i od Kongsberga.

Obecnie, po przyłączeniu przedmieść w 1878 r., ludność wzrosła do 148,000 (1891): stare domy dre- j było do tutejszej przystani 2,081 statków z ładun-wniane ustąpiły miejsca okazałym kamienicom, j kiem 744,3241., wartości 69 mil. koron, wypłynę-powstały nowe dzielnice, place i ulice uregulowano, ! ło zaś 2,101 statków z ładunkiem 762,081 t., war-rozszerzono i nieźle zabrukowano, urządzono na nich | tości 26 mil. koron. Głównemi artykułami przy-

And. S.

K. J.

P. Chm.

33, 2).

Zn.

Zn.

Zn.

wozu były: tkaniny, zboże, towary kolonialne i galanteryjne, machiny i t. p., wywozu zaś: drzewo wszelkiego rodzaju, ryby, tłuszcze i fabrykaty miejscowe. Flota miasta składała się w 1887 roku z 350 statków, objętości 139,462 t., w tej liczbie było 72 parowców, objętości 16,100 t. Ch. znajduje się w bezpośredniej komunikacyi morskiej z Gote-borgiem, Kopenhagą, Szczecinem, Lubeką, Londynem i Nowym Jorkiem. Liczne banki i instytucye kredytowe popierają rozwój handlu; tu należą: królewski bank norweski, bank Chrystyański, bank narodowy i kassa wzajemnego kredytu. Przemysł bardzo znaczny i pod tym względem stolica Norwegii zajmuje również najpierwsze miejsce w państwie; do 10,000 robotników zatrudniają tutejsze przędzalnie i tkalnie bawełny, browary, gorzelnie, dystylarnie, cegielnie, tartaki, stolarnie, papiernie, olejarnie, mydlarnie, fabryki świec i t. p. Ch. jest nadto ogniskiem norweskiej oświaty i handlu książkowego; jest ona także najzamożniejszem miastem kraju. Okolica cała jest prześliczną. Ze spokojnego łożyska fiordu, który wije się wśród zielonych wysepek, grunt podnosi się stopniowo na wszystkie strony, ubrany mnóstwem gajów, ogrodów, porządnych chat wieśniaczych, willi (lokkers) i wzgórz malowniczych. Dawna twierdza Akershus, stercząca na skale, panuje nad całem miaBtem i nad wiodącą doń ulicą; stare lipy ocieniają białe jej mury i czerwone dachy, a dalej ciągną się parki, sady i ogrody, w których toną gmachy uniwersytetu i nowego muzeum, pałace, kościoły, domy i całe ulice. Klimat Ch-i jest wogóle łagodny, bowiem różnice temperatury lata i zimy nie są zbyt wielkie; średnia roczna' wynosi -|- 5.3°; średnia lipca +16.6° średnia stycznia — 5.8C. opady atmosferyczne dość znaczne, gdyż średnio spada wody z deszczem około 90 cm.—Początkiem swoim sięga miasto 1054 roku, w którym król Harald III założył osadę Opslo v. Oslo (dziś przedmieście); osada ta zgorzała do szczętu w 1624 r. i wówczas Chrystyan IV, przeniósł ludność na miejsce dzisiejszej stolicy, stając się faktycznym jej założycielem; nową osadę umocnił przez zbudowanie twierdzy Akershus, służącej dziś do pomieszczenia nielicznego garnizonu, oraz do ćwiczeń ar-tyleryi i zawierającej w sobie insygnia koronacyjne norweskie. Pod panowaniem duńskiem Ch. była miastem nieznacznem; wzrost jej nagły i dalszy rozwój zawdzięczać należy połączeniu Norwegii ze Szwecyą i wyniesieniu do godności stolicy nowoutworzonego państwa, przyczem nie bez wpływu było tu i położenie geograficzne na tern wybrzeżu morskiem, które zwraca się ku południowi, tj. ku środkowi, Europy. Chrystyan II Duński poniósł tu klęskę w 1523 r., a Karol XII napróżuo oblegał twierdzę Akershus w 1716 roku, lecz za to spalił całe miasto.

Chrystyanit (minerał.). Nazwa ta jest synonimem dwóch różnych minerałów, a mianowicie: anortytu i fillipsytu (ob. te wyrazy). Chrystyanizm, ob. C h r z e ś c i a n i e.

Chrystyna, królowa regentka hiszpańska, ob. Krystyna.

Chrysztopcrski Mikołaj, wierszopis z XVI w. małej wartości, jest autorem poemaciku: „Niniwe miasto" (Kraków 1572), przypisanego Hieronimowi Bużeńskiemu, podskarbiemu koronnemu i żupnikowi krakowskiemu. Polskę zbytkującą swoich czasów przyrównał do Niniwy i prorokował jej to samo, co Jonasz, zalecając pokutę i posty, ale posty surowe: „nie tak jako dziś drudzy sobie wymyślili, brak między potrawami śmieszny uczynili, gdy mięsa tylko nie jeść postem nazywają, na to miejsce rozlicznych potraw dosyć mają*.

Chryza (XpoaYj): 1) miasto w Troadzie, na zach. wybrzeżu, z portem, na wzgórzu położone, w pobliżu świątynia Apollina, przy której kapłanem był Chryzes, ojciec Chryzeidy, istniejąca jeszcze za czasów Pliniusza; 2) mała wysepka w pobliżu Lem-nosu, na której, według Sofoklesa, Filoktet ukąszony był przez węża, strażnika świętego przybytku nimfy Chryzy. Później wysepkę tę, razem z tajemniczą nimfą, pochłonęło morze. — (Pauzan. 8,

K. K.

Chryzalida, ob. Poczwarka.

Chryzamina. Pod tą nazwą znamy dwa barwniki sztuczne żółte, odróżniane jako Cth. G i Ch. R. Pierwsza pochodzi od benzydyny, a druga od tolidyny, tworzą się zaś obie przez sprzężenie otrzymanych z powyższych zasad derywatów tetraa-zochlorowych z kwasem salicylowym. Obie Cb y służą w farbiarstwie na wszelkiego rodzaju tke i-nach, szczególniej zaś na bawełnie, na kt ;rej chwytają się bez pomocy łącznika, barwiąc ją bardzo trwale, jako barwniki tetraazowe.

Chryzaminowy kwas, C₁₄H₄N₄0₁₂, jest właściwie czterokrotnie nitrowanym dwu oksy-antrachi-nonem, C₁₄H₂(N0₂)₄0₂.(0H)₃ i może być otrzymany z izomerycznej z alizaryną chryzazyny przez działanie kwasu azotnego dymiącego. Tworzy się też pod działaniem kw. azotnego na niektóre żywice, szczególniej zaś na aloesową. Stanowi on ciało krystaliczne żółte, trudno rozpuszczalne w wodzie, obdarzone bardzo gorzkim smakiem. Wodór jego hydroksylów może być łatwo zastępowany przez metale, przyczem tworzą się sole, pomiędzy któ-remi potasowa odznacza] się bardzo małą rozpuszczalnością w wodzie zimnej. Wiele soli podobnych miało zastosowanie w farbiarstwie, obecnie jednak zostały one prawie zupełnie wyparte z użycia przez tańsze i piękniejsze barwniki ze smoły gazowej.

Chryzanilina (fosfina, żółć filadelfijska, żółć skórzana). Barwnik pochodzący od akry-dyny, lub może raczej od mieszaniny tego ciała z jego wyźszemi homologami. Przeważnie składa się z chlorowodanu dwuamidofeniloakrydyny, mającego skład C₁₄HUN(NH₂)₂.2HC1. Otrzymuje się z ługów pokrystalicznych od fabrykacyi fuksyny. Obecnie bywa używana tylko do barwienia jedwabiu, jakkolwiek utrwala się i na innych włóknach.

Chryzantos z Sardes w Lidyi (Azya Mn.), żyjący w IV w. naszej ery, pochodził z rodu senatorskiego. Uczeń Edezyusza, poganin, poznawszy całą filozofię dawną, oraz spółczesne sobie kierunki,

K. K.

K. TC.

HC

HZ-

HC

Ht

tH-

zamiłował głównie doktrynę Pitagorasa i jego szkoły, trzymał się Architasa, a także Apoloniusza z Tyany i jego prozelitów^obrał sobie zatem kierunek mistyczny i teurgiczny. Młody Julian (później O d st ęp c a), zwiedzając Azyę Mn., poznał się z nim i słuchał jego wykładów, a zostawszy cesarzem, chciał go do sie-lie przywabić, ale Ch., zasięgnąwszy rady bogów, odmówił. Mianowany arcykapłanem (Archiereus, ob.) w Lidyi, nie poszedł w ślady innych zelantów ówczesnego zwrotu ku pogaństwu, postępujących za przykładem monarchy, lecz rządził w sposób tak umiarkowany, iż ludność zaledwie odczuła ten zwrot. Nie wdając się w politykę, zajęty jedynie sprawami rodzinnemi, dożył późnej starości. Napisał wiele dzieł po grecku i po łacinie, ale nic do nas nie doszło. Jeden z krewnych jego, także filozof, Eunapiusz („Vitae sophist.*), napisał ciekawy jego życiorys, którego obszerny rozbiór znajduje się w Cou-sin’a „Fragments philosophiąues*.

Chryzaor, według Teogonii Hezyoda, jeden z potworów półboskich, powstały ze krwi Meduzy, zabitej przez Perseusza. Ze związku jego z nimfą Kallihroe powstał Geryon, oraz Echidna, pół-nimfa, pół-wąż. Postaci Ch-ra poezya mityczna nie określa, w nazwie zaś samej mieści się pojęcie złotego miecza.

Chryzanreina, synonim tropeoliny 000 (ob).

Chryzeida (po grecku Chryzeis, właściwie zaś Astynome), była córką Chryzesa, kapłana Apollina Smintyjskiego w Chryzie, miejscu czci tego bożka u stóp góry Idy. Grecy, dążąc na wyprawę trojańską i łupieżąc po drodze, przy zburzeniu Teb na górze Paklos, wzięli ją byli do niewoli, a choć zdobywcą jej był Achilles, przy podziale jednakże łupów przysądzili ją Agamemnonowi. Ojciec, chcąc ją odzyskać, udał się z bogatym do nich okupem i, dzierżąc na złotem berle wieńce Apollina, błagał Agamemnona, aby zwrócił mu córę ukochaną, lecz teu zelżywie z pogróżkami precz mu iść kazał. Apollo, poruszony skargami zało-snemi swego kapłana, mszcząc się w nim swojej własnej zniewagi, mór straszliwy zesłał na Greków. Wtedy, za radą Achillesa, zawezwano wieszczka, Kalchasa, aby wytłómaczył, co jest powodem gniewu Apollina i jaką przebłagać go można ofiarą. Kalchas wzdragał się wyrzec prawdę, z obawy przed potężnym Agamemnonem, ale ośmielony przez Achillesa, wyjawił ją nareszcie i obwieścił, że tylko odesłanie Ch-y ojcu bez okupu a z hojnemi darami gniew mściwego bożka zdoła uśmierzyć. Agamemnon przyjął ten wyrok z oburzeniem niezmier-nem, oświadczył jednak, że dla ocalenia ludu swojego gotów jest oddać Ch-ę, ale żąda, aby jej stratę wynagrodzono mu zaszczytnym podarkiem, a jeśli mu dobrowolnie nie dadzą, to sam przyjdzie i weźmie, co mu będzie po myśli.—Stąd wybucha między nim a Achillem kłótnia zażarta, której dalszym następstwom, po odesłaniu Chryzesowi Ch-y, było to, że Agamemnon zabrał Achillesowi ukochaną jego niewolnicę, Bryzeidę, o co ów rozgniewany przez cały rok nie brał udziału w bojach pod Troją. — Stąd też Homer rozpoczyna swą epopeję temi słowy: „Gniew Achillesa, potomka Peleja, opiewaj, bogini,

Ów przeklęty, co nieszczęść bez liku nabawił Achiwów*.

Ch., powrócona ojcu, powiła dziecię, które było synem Agamemnona, a otrzymało imię dziadka swojego („Iliada* pieśń I).    *

Chryzelefantyny, ob. A kr o lit.

Chryzen, węglowodór aromatyczny, znajdowany pośród produktów suchej dystylacyi bardzo wielu różnych materyałów, między innemi w smole, tworzącej się przy wydobywaniu rtęci w Idryi z tamtejszej rudy cynobrowej, spoczywającej w złożu bitumicznem, a także w smole gazowej. Cząsteczka Ch-u zawiera w sobie C₁₈H₁₂, na mocy zaś jego syntezy, a właściwie — drogi tworzenia się z fenilo-naftylo-etanu, C₂H₄(C₁₀H₇)(C₆H₅), przez od-szczepienie 4 atomów wodoru, wnioskujemy, że budowa tego węglowodoru może byó wyrażona przez schemat:

CH

Ć    C-

x y \,

ZH

Chryzen otrzymał swoją nazwę od złocistej barwy, jaką posiadają blaszkowate jego kryształki nawet po bardzo starannem oczyszczeniu. Zupełnie jednak czysty jest bezbarwnym, jakkolwiek w takim stanie otrzymać go bardzo trudno. Topi się około 250°, a wre w temp. blizkiej wrzenia siarki. W zwykłych rozpuszczalnikach związków organicznych trudno Bię rozpuszcza, najłatwiej stosunkowo w kw. octowym, olejku terpentynowym i t. zw. ciężkich olejach ze smoły gazowej. Ch. daje związek nierozpuszczalny i krystaliczny z kw. pikrynowym. W kw. siarczanym stężonym rozpuszcza się, tworząc roztwór fioletowy, w którym znajduje się odpowiedni kw. sulfonowy. Chlor, brom i kw. azotny działają na ten węglowodór dość łatwo, wydając] odpowiednie produkty zastąpienia, dotychczas jeszcze niezbyt dokładnie poznane. Rozpuszczony w kw. octowym łatwo ulega utlenieniu za pomocą trójtlenku chromu. Przy tej rea-kcyi powstaje chryzo chinon, ClgH,₀O₂, piękny związek, krystalizujący się w pomarańczowe igiełki, łatwo rozpuszczalne w większości rozpuszczalników, lecz nierozpuszczalne w wodzie, a topiące się w 235°. Chryzochinon rozpuszcza się w stężonym kw. siarczanym, roztwór zaś ten posiada prześliczną barwę cie-mno-błękitną. Jest to reakcya nadzwyczajnie czuła, pozwalająca wykryć najmniejsze ślady opisywanego związku. Roztwór taki, mieszany z wodą, wydziela chryzochinon niezmieniony. Od chryzochi-nonu można wyprowadzić bardzo wiele pochod-

nych, z których tylko nieznaczna część jest dotychczas zbadana.    Zn-

niektóre miasta greckie przyznawane na pewien czas lub dożywotnio—kapłanom i urzędnikom, którzy, z odznaczeniem sprawowali swe funkcye, a miasto Argos dodawało do tego jeszcze prawo noszenia odzieży purpurowej. Amfiktyonowie, między innemi przywilejami, oznaki te przyznawali artystom Dyoni-zyackim.—Ob. Foucart „De collegiis scaenicorum Chryzoberyl Werner — Cymofan (minerał.), arti. apud Graecosu (Paryż 1873).

Minerał układu rombowego, kryształy potrójne czyli trojaki, odmiany zwanej Aleksandrytem, często znacznej dochodzą wielkości i dziwnie są podobne do form sześciokątnych. Kryształy wrosłe lub od- złoconego na materyale pisemnym; w starożytno-dzielne, zwykle bywają krótkiemi a szerokiemi słupami, albo grubemi tablicami. C. wł. 3.65 — 3.8; tw. 8.5, barwy zielonej, z rozmaitemi odcieniami, blasku szklistego, przezroczysty do przeświecającego, w części z piękną trój barwnością, albo z błękitnawym odbłyskiem czyli asteryzmem. Aleksandryt przy sztucznem oświetleniu wydaje się mocno czerwonym. Chemicznie jest glinkanem glucynu:

Be(AI₂)0₄, zawierającym 19.72 glucyny i 80.28 glinki; zwykle z niewielką zawartością żelaza, wskutek zastąpienia Be przez Fe, lub (Al₂) przez (Fe₂).

Pod dmuchawką się nie zmienia, z boraksem i solą fosforową stapia się powoli i z trudnością w perłę przezroczystą; z roztworem kobaltowym błękitnieje, kwasy na niego nie działają, potaż gryzący i kwaśny siarczan potasu rozkładają go. Znajduje się w Marschendorf w Morawii, pod Helsingforsem w Finlandyi, w Haddam w Connecticut; piękne aleksandryty znajdowano dawniej nad rzeką Takowa-ja, na wschód od Jekaterynburga, na Uralu, w Brazylii i na Cejlonie. Odmiany przezroczyste i pięknej barwy, oraz z pięknym odbłyskiem, stanowią wysoko cenione kamienie, ozdobne po oszlifowaniu.

Chryzoaspidzi (greo. zło to tarczo w i), był to oddział wojska, urządzony przez Aleksandra Sewera na wzór macedońskich Argiraspidów (ob.), a nazwany tak od złotych tarczy, jak tamci wzięli byli miano od srebrnych.    *

K. K.

Chryzografia starożytna. Wyraz ten pochodzenia greckiego (pisauie lub rysowanie złotem), używany jest dziś wyłącznie do oznaczenia pisma

na

K J.

ści jednak, która dała początek wszelkiemu złoceniu, środkami sobie właściwemi, miał on znaczenie obszerniejsze i niejako specyalne. Nie chodzi tu bowiem o byle jaki przedmiot, wykuty lub odlany ze srebra czy złota, ani o płaskorzeźbę, ale o rysunek złoty lub srebrny, sposobem jakoby mozaiki a właściwiej inkrustacyi, wykonany płaskiem tle innego kruszcu ciemnego i zlewający się z tern tłem w jedną, nieposzlakowaną płaszczyznę, co właśnie nazywano pisaniem. Pisano w ten sposób i rysowano złotem (albo srebrem) na kruszcu, na tkaninie, na pergaminie; a lubo do każdego z tych podkładów musiano stosować odmienne środki techniczne, zachodzi jednak między niemi ta łączność wspólna, że robota odbywa się na powierzchni jednolitej, w odróżnieniu od t o r e u-t y ki czyli roboty rzniętej. Już w bardzo głębokiej starożytności objawia się upodobanie w różno-barwności kruszców, poddawanych opracowaniom artystycznym, a początek rodzaju niewątpliwie objawił się na Wschodzie, gdzie wielka słoneczność, wspaniale barwiąca przedmioty natury, rozbudza w tym kierunku wyobraźnie i do siebie je przystosowuje. Iliada, Odysseja, opis tarczy Heraklesa, pełne są Chryzofan Clemson (miner.), ob. Clintouit. złocistości; tylko nie może się to odnosić do Gre-Chryzofanowy kwas. Tern imieniem oznaczo- cyi, gdzie w czasach pierwiastkowych ani się jesz-no związek, znajdujący się w korzeniu rabarbaro- cze zanosiło na sztukę: wszystko to są odbicia rze-wym, w wielu roślinach z rodzajów Eheum i Ru- czy widzianych prawdopodobnie w Azyi; nie wie-mex, a także w różnych porostach np. Parmelia my wszakże, czy te wspaniałości, bijące z opisów parietina i t. p. Rabarbarowi nadaje on w czę- homerycznych, mają bezpośredni związek z Ch ą, ści smak i własności lekarskie. Przez wycią- czy też są wyrobami innego rodzaju kunsztu, ganię alkoholem i następne rozłożenie ekstraktu W wykopalisku Miceńskiem, według dzieła Schlie-wodą wrącą, można kw. Ch. wydobyć ze wspom- mana (Mikene), robót iście chryzograficznych nie nianych produktów roślinnych. Po odpowiedniem znaleziono wcale. Za to nie brakło ich w Egipcie oczyszczeniu i wykrystalizowaniu przedstawia się i Azyi, sięgających czasów bardzo dalekich, a nie-on w postaci prześlicznych igiełek lub blaszek które okazy pozostały dotąd. Odrzwia Memnonium krystalicznych, w równym stopniu przypominają- zdobne były w płaskorzeźby z „miedzi azyatyc-cych barwę i połysk złota, jak np. jodek ołowiu. kiej“ ze złotemi inkrustacyami (Brugsch: „Denk-Ciało to w rzeczywistości zaledwie w bardzo sła- maler“ III, 167). Na wystawie paryskiej z r. 1867 bym stopniu okazuje własności kwasowe, tworząc okazywano zawiasy odrzwi świątyni w Tanis (San), z niewieloma zasadami sole, które po większej bronzowe, zdobne w delikatne inkrustacye srebrne, części są tak nietrwałe, że ulegają rozkładowi już a zwłaszcza, jak widzimy z opisu Chabas'a: „Etud. pod wpływem dwutlenku węgla atmosferycznego, sur l’antiq. hist. d'aprós les mon. Egypt.“ (str. 43), Budowa jego odpowiada raczej dwuoksymetyloan- wspaniały sztylet, znaleziony w grobie królowej trachinonowi, C₁₄H₅(CH₃).0₂.(0H)₂.    Zn-    Aah-Hotep, matki Ahmesa (Amosis), założyciela 18

Chryzofenina. Sól sodowa kwasu dwusulfo- dyn. eg. (rok 1703 przed Chr.), sztylet z brzegami nowego, pochodzącego od stylbenotetrazofenetolu, ostremi, wyrobionemi ze złota, otaczającego klingę C₂₆Hi₆N₄S₂0₆Na₂(0C₂H₅)₂. Nadaje bawełnie prześlicz- środkową, wykutą z ciemnego bronzu, na którym ny kolor żółty, cytrynowy i jest trwały na pranie, odcinają się napisy i figurki inkrustowane. W As-lecz niezbyt trwały na światło.    Zn-    syryi, w Indyach, po całym nawet Wschodzie, zdawien

(Jhryzoforya, oznaki złote, za cesarstwa przez ' dawna zdają się być w użyciu inkrustacye, jako-

pingitąue non caelat Więc go zastanawia to, że w Egipcie srebro malują, zamiast cyzelować: znaczy to w ustach Rzymianina z rodu, a Greka z kultury, że metoda graficzna odnośnie do kruszców jest dlań czemś niezwykłem, osobliwem. Inaczej nieco jednakże świadczy waza miedziana platerowana oraz damaskinowa-na złotem i srebrem, którą przedstawia podana tu fig. 376, waza znaleziona na Węgrzech r. 1831, a obecnie znajdująca się w Muz. Peszteńskiem. Rysunek wzorowany jest wprawdzie na kształtach egipskich, ale dzieło samo, prawdopodobnie co do grawiur kopia lub imitacya, może się odnosić tylko do okresu sztuki grecko-rzymskiej, czego znowu bez zastrzeżenia dowodzi najwykwintniejszy styl architektoniczny w całości, czysto-grecki, zwłaszcza u wierzchu i podstawy. W podobnym rodzaju jest i sławny zabytek Muzeum Turyńskiego, znany pod nazwą stołu Izydy (z powodu wyobrażenia Izydy i innych bóstw egipskich), znaleziony u pewnego ślusarza po oblężeniu Rzymu w r. 1527 (u Pignoriu-sa: „Mensa Isiaca“, Wenec. 1605 r.): jest to także blacha miedziana, na której ryte figury inkru-

fil

-i-"

f.

też proces zapełniania substancyą czarną lub kolorową nacięć i rysów drążonych. Budowniczy Godfr. Semper idzie nawet dalej („Der Stil“ II str. 661). Utrzymuje on, że rytowanie (Grayirung) i wydrążanie figur w dziełach Egiptu i Assyryi okazują tylko robotę przygotowawczą, która uzupełniana być miała malowidłem, złoceniem lub inkrustacyą kruszcową albo kolorową miazgą. Filostrat w Żywocie Apolloniusza (II, 9) opowiada, że podczas podróży do Indyi w świątyni m. Taksyli widział stoły bronzowe, „na których sprawy Porusa i Aleksandra wyobrażone były miedzią, srebrem, złotem, czarnym bronzem; a były tam słonie, konie, żołnierze w kaskach, z dzidami, dzirytami, mieczami żelaznemi: to niby malowidło znakomite, na któ-rem ręka jakiegoś Zeuksysa, Polignota lub Eufra-nora z lubością oddawała effekty świateł i cieniów, powietrza, plany przedniejsze i głębsze, taką użyte tu materyały miały przejrzystość, tak stapiały się w nich doskonale barwy“. Wprawdzie to, nad czem tak się unosi podróżnik, wykonane było już po śmierci bohatera macedońskiego, ale doskonałość ta nie spadła naraz z nieba, tylko dowodzi wielowiekowej wprawy i kształcenia się gustu. Ze Wschodu zatem te roboty, znane dziś pod nazwą złotniczych, jubilerskich i t. p., dostały się do Europy, tym, rozumie się, wiekopomnym szlakiem cywilizacyjnym, jakim była Grecya. Kiedy ona właściwie rozpoczęła na własną rękę Ch-ę, ściśle oznaczyć nie można, chociaż z wzorami oswajała się bardzo dawno. Trudno nawet powiedzieć, aby Grecya wielce się za temi wyrobami uganiała u siebie, poprostu może dla braku materyału. Marmurów było pełno wszędzie, ale Lauryon, jedyne źródło, skąpy był i mało dawał złota: więc nie starczyło go tak bardzo na wyroby zwyczajne, niegra-wirowane, co pociągało za sobą i ogran;czenie w pracach graficznych z tegoż kruszcu. Szczególną uwagę w tym kierunku zwraca pewne wyrażenie u Pliniusza (Hist. nat. XXXIII, 46):—„Tingit et Aegyptus argentum argentum“.

stowane są następnie złotem i srebrem. Dwa te zabytki, a było takich niezawodnie więcej, zostały zapewne wykonane przez artystę greckiego, na zamówienie jakiegoś Egipcyanina (osoby lub korpo-racyi), o ile wnioskować można z tematów — wy-konane prawdopodobnie w epoce, kiedy, dzięki podbojom macedońskim, greczyli się Azyaci, azyacieli Grecy;—wykonane wreszcie sposobami, nie oryginalnie greckiemi, ale przejętemi ze Wschodu. Chociaż jednak sztuka grecka lubuje się raczej w piękności form, niż bogactwie i rozmaitości barw, składa przecież hołd i temu kierunkowi, w pewnej mierze ograniczonej dowodem-—rzeźby ze złoconej kości słoniowej (chryzoelefantyna); pytanie tylko, jaki udział w nich mają metody właściwe chryzografii? Czy Fidyasz przy swym Zeusie olimpijskim używał emalii, czy inkrustacyi, w różnych kolorach oddając świetne akcessorya. Kwestya to roztrząsana wciąż,

l!?

p %iil

I,? ,

mi

Fig. 376.

ale dotąd jeszcze nie rozstrzygnięta. Prócz tego muzea posiadają statuy i popiersia bronzowe, których pewne części odcinają się kruszczem jaśniejszym: najczęściej oczy inkrustowane srebrem (Luwr); również paznokcie u rąk i nóg (Herkulanum), złocone zaś wargi (Monachium). Powszechniej jednak użycie innego kruszcu odnosi się do stroju i akcessoryów; i w tych rysunkach ściślej znajduje zastosowanie Ch. właściwa (Kamil kapitoliński; Rzymianin; statuetka z Muzeum Bryt.; podobnaż z Pompejów). Wzorów tak wykonanych rysunków dużo przedstawiają zbiory muzealne; są to: wazy, szkatułki, świeczniki, podstawy statuetek, broń, naczynia, narzędzia wszelkiego rodzaju, zdobne rysunkami, w ten sposób malowanemi (podług Pliniusza, tinctav. pieta); po polsku najwłaściwiej-by powiedzieć; „na-puszczonemi lub wykładanemi złotem, srebrem lub mieszaniną obu kruszcówu. Przeważnie zatem, Ch. grecko-rzymska stosowała się, nie do rzeczy głównych, lecz do akcessoryów rzeźby, o ile wykazują zabytki dotychczasowe. Aby ułatwić o tern wyobrażenie, podajemy część krzesła dwuosobowego, przed 20 kilku laty znalezionego w Abruzzach, a dziś złożonego w Muzeum Kapitolińskiem (ob. fig. 377). Cały przód krzesła oraz poręcze boczne pokrywają ozdoby i sceny bachiczne, kreślone za-pomocą nitek lub blaszek srebrnych; odkrycia dokonane w Pompejach wykazały więcej robót tego systemu, który, używany późniój w Damaszku, nadał im miano damasceńskich. Niedosyć jest inny kruszec wcisnąć w miedź; potrzeba nadto, aby on tam się utrzymał na wieki, a całość rysunku nie poniosła uszczerbku. Trzeba go zatem umocować, umocowanie zaś polega na tern, że srebro lub złoto wzór damaskinerów wschodnich; czy też okrywali tę powierzchnię całkowicie złotem lub srebrem i następnie ją dopiero ryli, tak, że kruszec świetniejszy pozostawał tylko na miejscach narzędziem nietkniętych. Ostatni ten sposób badacze i znawcy widzą mianowicie w przedmiotach późniejszej epoki Państwa Rzymskiego, należących do przemysłu Barbarów północnych, którzy zaleli państwo w V wieku. Czy się nauczyli oni tego sposobu od artystów rzymskich, czy przynieśli go z sobą ze Wschodu? rzecz nierozstrzygnięta. To atoli nie ulega wątpliwości, że w Ces. Wschodniem, w pracowniach cesarskich, znajdowali się specyalni rękodzielnicy od Ch-ii na wszelkich kruszcach. Nazywano ich bar b a ricarii (ob.), a już nazwa sama wskazuje, że charakter ich prac musiał być azya-tyckim, skoro Azyatów Grecy i Rzymianie nazywali barbarzyńcami (ob.) Owi to barbaricarii trudnili się głównie haftowaniem tkanin, któremi Bizancyum oddawna zarzucało zachód i północ

\\u

O₀0

PS

/#

yl

i-

J'A

Wyrazy nieumieszczone pod G znajdują się pod K.

'i

Fig. 377.

przez naklepywanie młotkiem albo silny nacisk, w miedzi, poprzednio przez rznięcie rysunku wydrążonej, mocniej trzyma się w nacięciu skutkiem nakuwa-nia tejże miedzi na kontury w chwili wygładzenia jej po inkrustacyi: przez nakuwanie miedź rozszerza się, a rozszerzona lepiej ściska inkrustacyę w swych kleszczach. Albo też blaszkę zakrywającą miedź podtrzymuje się maleńkiemi nitami, których szczątki znajdują jeszcze i dzisiaj (Micali „Antichi rnonurn." tabl. 45). Bez tych ostrożności inkrustacyę słabiej się trzymające mogłyby z czasem powypadać, co się jednak na znalezionych dotąd pomnikach nie wydarzyło. — Roboty tego rodzaju wykonywano, nietylko na bronzie, ale i na żelazie, czego okazów znajduje się sporo; niełatwo tylko odróżnić: czy w razie podkładu twardszego od miedzi Starożytni ryli jego powierzchnię, na

Wielka Enc. ilustr. Zesz. 95. T. XII.

Fig. 378.

Europy (apparaty kościelne, kobierce, kotary, makaty, termołamy); ale inny ich cech rysunki przenosił na zbroje; zarówno jak tkaniny, wyzłacano drzewo, szkło i kruszce, tak, iż powstał nawet wyraz nowy Sid/posoę, ogólny, bez różnicy oznaczający coś wyzłoconego. — A teraz przyjrzyjmy się fligurze 378, która przedstawia klamrę od pasa, roboty rzymskiej, a znaleziona była w Win-disch, w Szwajcaryi (daw. Vindonissa), z kilku jeszcze podobnemi, dziś złożonemi w muz. Zurychskiem. Ten, jeden z wielu, okaz objaśni nam pewną odmianę grafiki na kruszcach, często używaną przez artystów bizantyjskich i zwaną u nich syttaoaię (żar). Sama więc nazwa uprzedza o udziale w niej ognia. Metoda ta, przeszedłszy w Wiekach Średnich do rąk artystów włoskich, otrzymała nazwę niellura (ob.), dlatego, że polegała na użyciu środka zwanego niello, którego znowu początkiem jest wyraz łac. nigellus (czarniawy) od niger, czarny.— Takie-to tedy było owo starożytne malowanie i pisanie na kruszcach. Co zaś dotyczy malowania na tkaninach, mocno w starożytności, zwłaszcza na Wschodzie, rozpowszechnionego, sposoby haftowania złotem lub przeciągania w tkance ni-

115

K. K.

tek złotych, tworzących z góry nakreślony^ rysunek, zależą od gatunku i sposobu przyrządzania tkaniny danej, tak, że tamtą robotę damasceńską tu zastępuje robota tkacka; objaśnienia więc chryzograficzne zależą od wyrobu samych tkanin, odłączyć się od nich nie mogą i przedstawiane być powinny jednocześnie. Teraz, co dotyczy inkaustu złotego, używanego do pisania, musiała to być substancya niezmiernie kosztowna i ani przypuścić, aby ją za-stosowywano do materyału tak nietrwałego, jak papyrus: pierwsze też głoski złociste ukazują się na skórach zwierzęcych, używanych przed pergaminem. Niesie podanie, że gdy arcykapłan Elea-zar przesłał Ptolemeuszowi Filadelfowi święte księgi żydowskie, król zdumiał się, spoglądając na zwoje ze skór nadzwyczaj delikatnie wyprawnych, połączonych z sobą tak zręcznie, że najmniejszego szwu nie było znać, a zapisanych głoskami złotemi. Zwyczajem było w Grecyi do różnych świątyń ofiarowywać księgi wypisywane złotem; pisarze wspominają wyraźnie o takich ofiarach w Sycyonie, w Efezie, w Lindos. W tern ostatniem mieście złożoną była, w ten sposób wypisana, jako votum, siódma oda Olimpijska Pindara. Dowiedziawszy się o tern Nero, zapragnął i dla swoich utworów podobnego zaszczytu. I oto, co pisze o tern Sweto-niusz („Nero" 10): „Deklamował i wiersze, nie-tylko w domu, ale i w teatrze, z takim ogółu zachwytem, że z powodu tej deklamacyi, wskutek zaniesionej prośby, postanowiono tę część wierszy w złotych głoskach ofiarować Jowiszowi Kapitoliń-skiemu". W II w. ery naszej Ch. rękopisów bardzo się już upowszechnia, a w III wywołuje szał; za zbytek najarystokratycznejszy uchodziło posiadanie rękopisów pergaminowych barwy purpurowej, pisanych srebrem i złotem. Maksymin młodszy, gdy mu wybrano nauczyciela, otrzymał w podarunku od jednej ze swych krewnych kompletne dzieła Homera w powyższy sposób wydane (libros Home-ricos purpureos, aureis litteris scriptos), jak pisze Ael. Capitolinus (Maxim. jun. IV, 4). Przy postępie chrześciaństwa naj paradniej wykonywano w ten sposób księgi Nowego Testamentu, czego mnóstwo napotykamy okolicznościowych świadectw spółczesnych, zwłaszcza ze sfery bizantyjskiej, która Ch-ę tkaninową i rękopiśmienną z zamiłowaniem, do zapału i przesady posuniętem, uprawiała, mianowicie przez wspomnianych wyżej „barbaricarii", o których Tib. Donatus, grammatyk, w komentarzu swym do Eneidy powiada, że „złotem i nićmi kolorowemi wyrażają kształty ludzi, rozmaitych zwierząt i przedmiotów, subtelnością naśladując prawdę". Ten wydawniczy przepych rękopismów Ewangielii zachodzi tak daleko, że Ojcowie z IV i V wieku nieraz oburzają się na tę manię kaligraficzną, która, zamiast treści, przedewszystkiem zaleca powierzchowność wydania. Pomimo wielu recept na przyrządzanie inkaustu złotego, nie przez jednego archeologa wypisywanych z dawnych rękopisów (Montfaucon: „Palaeogr. graeca"), nie wiadomo zgoła nic pewnego o technice złotego pisma; recepty te bowiem są z czasów późniejszych, kiedy starożytność sama żadnej pod tym względem wska-

zówki nie pozostawiła, a przez to nie wiemy: czy tym samym sposobem, co np. jaki rękopis średniowieczny, sporządzony był i ów odpis ody Pindaro-wej. Z wielu atoli tekstów starożytnych śmiało wnosić można, iż złoto było przyrządzane wstanie płynnym (aurum et argentum liąuescens—daje się słyszeć w tekstach pierwszych wieków, więc starożytności najbliższych). Wpatrzenie się znowu w pozostałe rękopisy, zwane w bibliotekach codi-ces aurę i, nasuwa przekonanie, że litery złote pisa n o piórem, nie zaś malowano pędzelkiem; w każdym razie umiano temu nadawać trwałość, której wieki nie spożyły, i zda się długo jeszcze nie spożyją, a nie byłoby takiej trwałości, gdyby substancya sama i jej połączenie z substancyą pokładu nie były na trwałość obmyślone z góry. Starożytni lubili przeważnie złocić na purpurze; w Średnich Wiekach zaś, kiedy zaniechano zabarwiania pergaminu, zmieniono i metodę: literę złotą, jako drugą warstwę, nakładano na literę spodnią, nakreśloną cynobrem lub inną farbą czerwoną, a tym sposobem złoto zyskiwało na odblasku. Przypuszczać można że i Starożytni używali już tego samego sposobu, pisząc na pergaminie białym. —Wykonywano też i inne sztuki kaligraficzne. Wierszopis z czasów ces. Konstantyna, Publius Optatianus Porphyrius, wpośród tekstu, pisanego zwyczajnym atramentem czarnym, niektóre głoski kreślił za pomocą minium, a głoski te, razem na rzut oka zebrane na stronnicy, tworzyły na czarnem tle rysunki, przedstawiające to linie proste, to wielokąty, to liczby, nawet okręty ze sterem, i t. p. Ale są to raczej już sztuczki kaligraficzne, niż Ch. poważna. — Najwa-żniejszem do poznania Chryzografii dziełem jest Benv. Celliniego „Trattato interno alle otto princi-pali arti deH’oreficeriau (Florencya 1568). Z nowszych: Duschesne „Essai sur les nielles" (Paryż 1826); Overbeck „Gescb. d. griech. Plastik" (Lipsk 1857); Garthausen „Griech. Palaeogr." (Lipsk 1879);

E. Saglio i Henr. Graux „Chrysographie" w „Dic-tion. des antiq.“ Daremberga (Paryż 1892). O Chryzografii nowoczesnej ob. art. Złotnictwo.

Chryzoidyna, chlorowodan dwuazoamidobenzolu, C₆H₅.N==N.C₆H₃.NH₂.NH₂.HC1. Barwnik żółty, chwytający się wszelkich włókien, niezbyt jednak trwały na światło i pranie. Bywa używany przeważnie w mieszaninach z innemi barwnikami do wywoływania odcieni.

Chryzoina, synonim tropeoliny O (ob). Chryzokoll Haidinger — Zieleń miedziana (miner.) Minerał w postaci groniastej, nerkowatej, jako powłoka lub nalot, także zbity lub wkropio-ny, rzadko w pseudomorfozach po azurycie, cerus-sycie i Iibetenicie. Odłam muszlowy, kruchy; C. wł. 2—2.3; tw. 2—3; barwy zielonej jasnej, często niebieskawej, z blaskiem słabym lub matowym, wpół przezroczysty, aż do przeświecającego na krawędziach. — Skład chemiczny: CuSiO, 2HaO, z 34,23 krzemionki, 45,23 tlenniku miedzi, 20.54 wody. W kolbce wydziela wodę; pod dmuchawką w płomieniu utleniającym czernieje, w odtleniają-cym czerwienieje, nie topiąc się; z solą fosforową daje odczyn na miedź i skielet krzemionkowy, z sodą

—guzik miedzi; kwas solny go rozkłada z wydzieleniem krzemionki. Częsty towarzysz malachitu i innych rud miedzianych w Saksonii, na Harcu, w Ba-waryi, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie, Kornwallii,

K. J.

K. J.

K. K.

K. 3.

F. R.

ko odmianą włóknistą.

Chryzyp (Xpóai7cxoę), jeden z głównych koryfeuszów stoicyzmu, często i z odznaczeniem przez starożytną filozofię wspominany (* w Soli, mieście Cylicyi, około roku 240 przed Chr.). Zrazu hulaka, po stracie majątku zdesperowany, przybył do Aten, gdzie podówczas właśnie słynął Kleantes, uczeń Zenona, założyciela szkoły stoickiej, szkoły, która zalecała dumę, wytrwałość w przeciwnościach i pogardę bólu. Przyciągnęła go ta szkoła; żeby jednak poznać jej przeciwniczkę, Akademię,

Bogosłowsku, w Chili.

Chryzokreas, ob. Złoty róg.

Chryzolit (miner.). Kamień ten ozdobny jest właściwie przezroczystą, a pięknej zielonej barwy odmianą oliwinu (mieszaniny krzemianu magnezu z krzemianem żelaza), występującą w oddzielnych kryształach lub ziarnach na Wschodzie, szczególniej w górnym Egipcie, na wschód od Esne, i w Brazylii. Otóż kamyki podobne szlifuje się na krążkach cynowych z tryplą i ostatecznie poleruje oliwą, co podnosi blask ich i barwę. Zwykle dają im formę rozet lub tak| zwanych „tafelsteinów“, niekiedy okrągło bulastą {en cabochon). Przy oprawie podkładają pod nie blaszkę złota malarskiego, a pod bardzo blade—zieloną blaszkę miedzianą, i używają do pierścionków i szpilek. W ogóle jest to kamień Ibardzo niewielkiej ceny. Zauważyć wszakże należy, że w handlu i w jubilerstwie pod nazwą tą różne, mianowicie dawniej, rozumiano kamienie, nieraz wysokiej piękności i ceny, jak Oh. oryentalny (korund źółtawo-zielony, lub chryzoberyl zielony); Chr. mieniący się lub opalizujący (Chr. chatoyante; 'również chryzoberyl); Chr. cejloński (źółtawo-zielony turmalin, z mlecznym połyskiem) z Cejlonu i Brazylii — a także kamienie małej wartości, jak chryzolit z Cap. (zielony prehnit); pseudo Chr., albo fałszywy Chr. (kamień butelkowy czyli obsydyan żółto zielony) z Czech i ludyi; wreszcie saski Chr. (topaz saski blado-żółty, wpadający w zielonawy).

Chryzolog, ob. Piotr św. C h r y z o 1 o g.

Chryzologia, ekonomia polityczna, traktująca o bogactwach.

Chryzomallos (po grecku Złotoruny), był to baran o złotem runie, ludzką mową udarowany. Dostała go od Jowisza żona Atamasa, króla Orchomenu, matka Fryksosa i Helli, Nefele, która, kiedy ją Ata-mas oddalił, by zaślubić Inonę, a ta rozmiłowawszy się w pasierbie i nie mogąc pozyskać jego wzajemności, spotwarzyła go nikczemnie przed ojcem, dała mu Chryzomallosa, aby na nim wraz z Hel-lą przed gniewem Atamasa do Kolchidy uchodził. Tam Fryksos, z polecenia Ch-a, zabił go, a skórę jego (Złote runo) w gaju Aresa na gałęzi zawiesił, gdzie później stała się celem wyprawy Argonautów i zdobyczą Jazona.—Inne podanie o powodach ucieczki Fryksosa z Hellą do Kolchidy na Ch-ie znajduje się w artykule o Atamasie (ob. także Argonauci).    *

Chryzopolis, twierdza w Bitynii nad Bosforem, naprzeciwko Bizancyum(dz. Sku tar i), zwykły punkt przejścia z Azy i do Europy i nawzajem.

Chryzopraz (minerał.) Odmiana chalcedonu, jabł-kowo-zielonej barwy, z różnemi odcieniami, ładnie przeświecająca i dająca się polerować wybornie. Barwa jej pochodzi od tlenku niklu i niknie od gorąca lub promieni słonecznych—przypuszczają, że w skutek utraty wody; istotnie też wyblakłe Chr-y odzyskują barwę po zakopaniu w wilgotnej ziemi lub zawinięciu w zmoczoną watę. Łatwiej to jeszcze wykonać po włożeniu kamienia w gorący roztwór azotanu niklu. Kamień ten znajduje się na Szląsku pruskim w Kosemitz i innych miejscowościach blizko Frankensteinu, w zwietrzałej skale serpentynowej, a szlifierze w Warmbrunn zwykle zajmują się jego obrabianiem. Prócz tego spotyka się on w Saksonii, w Salzburskiem, w Siedmiogrodzie, a bardzo piękny w Stanach Nowego Jorku

1    Vermont. Pyszne jego okazy widzieć można w ścianach mozaikowych kaplicy ś. Wacława, w katedrze na Hradczynie w Pradze, pochodzące jeszcze z XIV wieku. Fryderyk Wielki zdobił nim zamek Sanssouci, a w zamku Potsdamskim są dwa stoliki o blatach chryzoprazowych, na 3 stopy długie,

2    stopy szerokie, a 2 cale grube. Szlifierze w Ober-stein barwią sztucznie białe chalcedony na Cbry-zoprazy.

Chryzorrhoas, ob. Nahr-Barada.

Chryzoryn, aliaź, ogniście połyskujący, o strukturze cząsteczek w złamaniu drobnoziarnistej, podobnej do aliaży zawierających od 18 do 20 karatów złota. Wyrobione z chryzorynu przedmioty, gdy zaśniedzieją, łatwo bardzo pierwotny połyBk odzyskują przez wycieranie, nadto można je pozłocić, przy użyciu stosunkowo bardzo małej ilości złota. Z tego aliaźu wyrabiają głównie lane przedmioty zbytku. Skład chemiczny podał Rauhenberger w 1856 roku taki: na 100 części miedzi 51 części cynku. Zupełnie podobny skład posiadają i następujące, powszechnie znane, mieszaniny: Prin z metal, Prinz-Ruprechts metal i Brystolert Mes-sing.

Chryzostom Jan św., ob. Jan Złotousty.

Chryzotyl v. Kobell. Azbest serpentynowy (miner.) Minerał mikrokrystaliczny, występujący w płytach, okruchach i gniazdach, o budowie włóknistej równoległej; włóknach nader cienkich lub grubych, łatwo się dzielących, miękki; C. wł. 2.2 — 2.6; barwy zielonej, z różnemi odcieniami, z blaskiem jedwabistym lub tłustym i połyskiem metalicznym, przeświecający w massie lub na krawędziach. Skład chemiczny samego serpentynu, w którym część jednak magnezyi zastępuje tlenek żelaza. W kolbce wydziela wodę; pod dmuchawką bieleje i twardnieje i tylko najdelikatniejsze włókna nadta-piają się nieco; kwas siarczany rozkłada go łatwo i całkowicie, wydzielając skielet krzemionkowy włóknisty. Znajduje się na Szląsku (Reichenstein), w Wo-gezach, w Tyrolu, pod Baltimore (Amer. półn.), w Saksonii (Zoblitz) i wielu innych miejscowościach, a zawsze w serpentynie, którego zdaje się być tyl-

k. j.

i umieć z nią walczyć, słuchał także wykładów j z tych pojęć wciskają się do umysłu gwałtownie, Arcezylausa i Lacyda, pod ich nawet natchnieniem j stanowią naszą wiarę, kategorye rozumu, których napisać miał traktat: „O wielkościach i liczbach⁸ j Cb. naliczył czternaście; jak zaś pogodził zasadę, (Diog. Laer. VII, 84). — Oddany jednak zupełnie ! stawiającą zmysły za jedyny początek poznawania, stoicyzmowi, którego pierwsze zasady, rzucone nie- z kategoryami, wiodącemi wprost do pojęć absolut-dośó systematycznie przez Zenona, a słabo wobec j nych, tego już nie wiemy—w każdym razie, w do-krytyczuego nacisku Akademii i innych dogmaty- ! ktrynie, gdzie rozum zbiera tylko lub odrzuca da-ków bronione przez Kleanta, już się zaczęły rozpierz- ne zmysłowe, prawowite przejście od obserwacyi chać, Ch. ujął je żywym, subtelnym umysłem jako zmysłowej do substancyi, czyli absolutu, jest nie-niezmordowany pracownik, a zwłaszcza myśliciel, mai nieprzełamanie trudne. Znaki myślowe, czyli obdarzony talentem logicznego wiązania zasad i sto- wyrazy, przenoszą go do zdań i rozumowań: stąd sunków. — „Poddawaj mi tylko tezy — mówił on mnogie rozprawy o zdaniach w ogólności, o roz-do Kleanta — a już sam postaram się udowodnię- maitym rodzaju zachodzących między niemi prze-nia ich przeprowadzić*.—Mimo to, odrzucił Ch. nie- ciwieństw; o zdaniach prostych i złożonych, możli-mal wszystkie opinie swych mistrzów i oparł wych i niemożliwych, koniecznych i przypadko-stoicyzm na innych podstawach, tak, że Antypater wych, prawdopodobnych, paradoksalnych, racyoual-cały traktat o różnicach między Ch-m a ^Kleantem nych i wzajemnie sobie odpowiadających, a co więk-napisał (Plutarch „Ethica⁸, „De Stoic. oppugn.⁸); tyl- sza, o tych, które zależą tylko od siebie i oczy-ko że, skoro pisma Ch-a zaginęły, dzisiaj z tru- wistością swą olśniewają. Ma ich być pięć klas, dnością, z drugiej lub trzeciej ręki, wydobyć mo- ale zrozumiawszy, co o nich mówi Sextus Empiri-żna zaledwie coś, co do niego należy, i głównie cus („Adv. Mathem.⁸ VIII), redukujemy je do tych też w tym celu służy zacytowany traktat Plutar- tylko pewników matematycznych, (jak np. „całość cha. — Przedewszystkiem dawniejsi stoicy odejmo- równa się swym wszystkim częściom), które są pro-wali moralności stanowisko niepodległe i czynili ją stemi tylko defiuicyami i wiedzy na włos nie posuwa-tylko przygotowaniem do fizyki (nauki boskiej); Ch. ją, przynosząc jedynie pożytek pewny w zastosowa-odwrócił ten stosunek, moralność uznając za cel, niu do analizy. Chcąc uprościć arystotelesowe pra-fizykę za środek. Tym sposobem związał doktrynę widła dowodowości, odkrywał Ch. nowe klassy syl-z tradycyą sokratyczną, i on-to dopiero nadał stoi- logizmów i wykazywał pewne sposoby rozumowa-cyzmowi to wielkie znamię moralne, które go wy- nia (niewątpliwie indukcyjne, czyli od objawów różniało wśród innych specyalnie. — Spółcześnie szczególnych do prawa powszechnego), nie dające wszystkich filozofów niezmiernie zajmowała kapi- się ujmować w kształty syllogistyczne (od prawa talna kwestya logiczna: gdzie szukać pewności i na ogólnego do szczegółowych zjawisk).—Jeżeli już lo-czem ona polega? Na dwa tysiące lat przed Kar- gikę opierał na obserwacyi zmysłowej, to tembardziej tezyuszem Ch. za sprawdzian pewności przyjął opierał fizykę; znał tylko ciała: przestrzeń, czas, nie-oczywistość (evidentia), czyli świadomość doraźną, skończoność; abstrakcye wszelkie, jako niecielesne, są bezpośrednią i nieosobistą, wystarczającą za wszelki niczem. Istnieją tylko dwie rzeczy: człowiek i świat, dowód, nad wszelkie dowodzenie wyższą (do takich ale rzeczy te podwójne są. W człowieku materyę np. należy świadomość własnego istnienia), na ró- bezwładną i bierną ożywia pierwiastek życia i ru-wni z tą świadomością stawiając wszystko, co do- chu: dusza; podobnąż materyę w świecie ożywia wodami równie oczywistemi do stanu wiedzy bez- Bóg, rozumna przyczyna świata, zaprowadzająca pośredniej doprowadzone być może. Wszelkie za- w nim jedność i harmonię. W świecie też wszyst-tem poznanio prawowite, oparte na bezpośredniem | ko dzieje się według praw stałych, przez mądrość poczuciu rzeczywistości, musi być: 1) wywołane przez przedmiot rzeczywisty; 2) z przedmiotem tym w zupełności zgodne; 3) niedające się wywołać przez przedmiot odmienny. Wszystkie te warunki cechują zatem obserwacyę zmysłową.— „Wrażenia i wyobrażenia—mówi Ch.—pochodzące od przedmiotów rzeczywistych, dostają się do duszy czyste, bez przymieszek obcych, w swej przyrodzonej prostocie, ponieważ dusza z siebie niczego im nie użyczyła⁸. Taką jest pokrótce owa teorya sprawdzianu pewności, ogromnie różna od wyroków zdrowego rozumu (opfi-óę XÓYoę) Zenona, teorya, która, zawojowawszy szkołę akademicką Arcezylausa, panowała w filozofii aż do Karneadesa i trzeciej Akademii. Swoją zasadę logiczną wprowadza Ch. do wszystkich gałęzi filozofii. Wielką wagę przywiązuje on do znaków, skąd też głęboko zastanawia się nad żywiołami i prawami mowy, nad wyrazami jako znakami myśli. Jedne z nich, według niego, przypominają umysłowi wyobrażenia przedtem nabyte, inne mu naprowadzają pojęcia nowe. Niektóre

bożą ustanowionych; „przypadków niema żadnych, a to, co zowią przypadkiem, jest tylko przyczyną ukrytą przed rozumem ludzkości⁸. Tutaj też to występuje teorya racyi spermatyczuych (nasienników), zarysowana przez Zenona, a przez Ch - pa do ostatnich doprowadzona wyników. Skoro wszystkie rzeczy z góry mieszczą się zarodkowo w ogniu pierwotnym, stanowiącym nasienie świata; skoro one rozwijają się jedynie z mocy niewzruszonych praw bożych: zatem świat i wszystkie jego zjawiska podlegają nieprzełamaaej i bezwarunkowej konieczności, skąd powstaje pojęcie Opatrzności, utożsamiającej się z przeznaczeniem, podciągającem wszystko pod fatalistyczne prawo stosunku między przyczyną a skutkiem. Czemże w tym systemacie, jednoczącym wszystko pod prawicą bożą, jest dusza ludzka, która znowu (z zasady fizycznej), nie może nie być ciałem, gdyż inaczej byłaby niczem (tego, co my nazywamy duchem, nie zna Chrysippos)? Al Bóg jest to ogień żywy, dusza więc—to emanacya boża, iskierka, ciepły dech, cia-

ło. A śmierć? To rozłączenie dwóch ciał, biernego miar sprawiedliwości; myśl, która podjęta przez z ożywiającem, czyli słowami mistrza: — „Śmierć, nowszą filozofię, wcisnęła w prawodawstwo pań-to oddzielenie duszy od ciała".—„Ależ nic niecie- stwowe żywioł demokratyczny.— O całości jednak leśnego nie może się oddzielić od ciała, ponieważ systematu prawno-etycznego Ch-a z kilku tu i ów-ciało z ciałem tylko stykać się zdolne; skoro zaś dzie rozrzuconych urywków nie możemy mieć wydusza może się z ciałem i łączyć i rozdzielać, więc obrażenia; pisma tylko Seneki, które doszły do nas dusza jest ciałem*. — Ciekawa ta psychofizyolo- prawie w całości, a przejęte są duchem stoicyzmu, gia, którą aż do Seneki wyznawali wszyscy Stoicy, zgodnym z kierunkiem nadanym przez Ch-pa, pi-niemniej stawia duszę wysoko, a co większa, na- sma w zasadach moralnych zbliżone do nauki chrze-potykamy w niej ślady walki turbującej psycholo- ściańskiej, świadczą o podniosłości pojęć tego migów dzisiejszych. Jakkolwiek ciałem jest dusza, i strza. Ch. pisał bardzo wiele; Dyogeues Laercyusz ale ciało to jest iskrą bożą; w przeniknieniu się | (III, 180) liczy tomy jego na setki, z których okru-więc z ciałem innem nie traci w zupełności swe- j chy zgoła nie odpowiadają świetnej reputacyi do go charakteru, ale wytwarza coś trzeciego: jaźń nazwiska jego przywiązanej, szczególniej reputacyi ludzką, rozum czy umysł (Xóyoę), jedność duszy dyalektyka. Wszak to mówiono o nim, że „gdyby utrzymujący, do którego sprowadzają się wszystkie bogowie posługiwali się dyalektyką, wybraliby Chry-zdolności drugorzędne, nawet popędy i namiętno- zyppową*. W każdym razie jemu-to snadź stoi-ści, stanowiące jego gruby, niedokończony zarys, cyzm winien i ocalenie swoje wśród walk z inne-Wbrew całemu systematowi, polegającemu na ko- mi doktrynami, i silne podstawy na przyszłość, nieczności i przeznaczeniu, dusza ta posiada wol- czyli, jak się powszechnie za życia jego z allu-ność, objawiającą się w przyznawaniu rzeczywi- ' zyą do Portyku wyrażano—po grecku: Et jat) yap stości wrażeniom otrzymywanym z zewnątrz, a za- t]V ^póaircTco?, oox av r\v Srod („gdyby nie było tern wolną jest w sądach swych, w poświadczaniu pe- Ch-a, nie byłoby filaru filozofii stoickiej"). Śmierć wności: wtedy podlega tylko prawu natury własnej.

jego podają jedni na r. 208, drudzy na 159. W zebraniu i usystematyzowaniu z okruchów wiadomości o życiu i znaczeniu tego filozofa położył niepospolitą zasługę pierwszy Hagedorn, dwiema rozprawami, które wyszły z druku: „Moralia Chr. e rerum natura petita* (w Altenburgu 1685 r:) i „Ethica Chr.“ (w Norymberdze 1715 r.). — Po nim wyborną w Niemczech książkę wydał Petersen „Philo-sophiae Chr. fundamenta* (w Altonie 1827 r.). Ale rzeczą najbardziej wyczerpującą jest Bagueta: „Com-mentatio de Chr. vita, doctr. et reliąuiis* (w Lova-

K. K.

Chryzyp, syn mityczny Pelopsa i nimfy Aksio-che, brat przyrodni Atreusza i Tyestesa. Lajos, syn Labdakosa, króla Tebańskiego, wygnany przez Zetosa i Amfiona z ojczyzny, a przyjęty gościnnie przez Pelopsa, zjednał sobie miłość tego młodzieńca (pierwszy przykład stosunków tego rodzaju u Hellenów), uczył go kierować końmi i uwiózł na rydwanie swoim do Teb. Ch. ze wstydu odebrał sobie życie, a Pelops rzucił przekleństwo na Lajosa, skutkiem czego wszystkie nieszczęścia spadły na Labdakidów. Według opowieści peloponeskiej, zamordował Ch-a Atreusz przy pomocy brata, Tyestesa, poduszczony do tego przez matkę swoją, Hippodamię. Porwanie Ch-a przez Lajosa wziął Eurypides za temat do jednej ze swych tragedyj (zaginiona). *

Chrzan, ob. Cochlearia armoracia.

Chrzanów, miasto powiatowe w Galicyi zachodniej, przy drodze żel. z Krakowa na Oświęcim do Wiednia (Północna Ces. Ferdynanda) i przy gościńcach bitych do Oświęcimia, Jaworzna, Alwerni i Trzebini, leży nad potokiem Cbechło (lewy dopływ Wisły) w okolicy lekko pagórkowatej, 297 m. nad poz. m., jest siedzibą starostwa, sądu powiatowego, urzędu podatkowego, oddziału straży skarbowej, notaryatu, urzędu pocztowego i telegraficznego, wydziału rady powiatowej, dekanatu katolickiego i parafii; posiada przystanek kolei żelaznej, gorzelnię z dystylarnią, młyn, tartak, fabrykę śró-

Ależ i ta natura wynikiem jest praw przeznaczenia, które nią rządzi! Jest to zarzut ciężki, którego Ch., przy całej subtelności dyalektycznej, odeprzeć nie może, daremnie porównywaj ąc duszę do kamienia stoczonego z góry, który spada prawem własnej ciężkości i kształtu. Nie wygrywa sprawy z epikurejczykami, którzy, w materyalizmie swym konsekwentniejsi, przeczą wolności woli, poddając ją pod pewne czynniki moralne, determinujące postanowienia; za słabą jest jego obrona wolności duszy twierdzeniem, iż to, co nazywamy równowa- nium 1822). gą przyczyn rozstrzygających, dowodzi jedynie naszej o tych czynnikach niewiadomości. Przyznając duszy wolność, Ch. odmawia jej wszelako nieśmiertelności: jako ciało, zniknie ona w powszechnej po-gorzeli świata, mającej nastąpić kiedyś; przedtem zaś dusze samych tylko mędrców, po oddzieleniu się od ziemskiej lepianki, istnieją jeszcze samodzielnie. — Jako emanacya boska, dusza ma konieczny z bóstwem stosunek i obowiązek utrzymania z niem harmonii; Ch. też początek sprawiedliwości widzi w Bogu (Zeus) i w naturze,—Kleantes mówił: powszechnej, on powiada: ludzkiej, będącej odbiciem tamtej. Stąd i sława maksymy stoików: „Żyj według natury", gdyż ta natura—to przenikający ogień boży. Ale niech mu wszyscy bogowie przebaczą, do jakich on rezultatów na tej maksymie dojeżdża: prostytucya, kazirodztwo, zjadanie trupów i tym podobne rzeczy,—wszystko to się usprawiedliwia, bo dotyczy tylko ciała, tej lichej lepianki, nie dotykając duszy, iskry bożego ognia. Jest to jakiś niepojęty dla nas wybryk cynizmu u człowieka, który w innych razach wysoko trzyma sztandar moralności i inne widzi w naturze wskazówki, do tego stopnia, że, zdaje się, on pierwszy za podstawę sprawiedliwości wskazał, nie instytucye prawne, które są względne, ale prawo natury, które jest bezwzględnem. Myśl doniosła, w analizie swej dająca równość międzyludzką, swobodę i wy-

tu, kopalnie ołowiu, galmanu i rudy żelaznej (na drodze ku Jaworznu), szkołę ludową 4-o klasową, szkołę etatową żeńską 4-o klasową, wreszcie zakład dla ubogich, fundowany w 1607 roku i dość dobrze uposażony. Ludność w liczbie około 7,000 głów, składa się głównie z żydów (60%); reszta Polacy i katolicy (40%); żyje ona przeważnie z rolnictwa, a po części z przemysłu i handlu. Parafia tutejsza należy do dekanatu nowogórskiego, jednakże urząd dekanalny tu przebywa. Znaczna część domów murowanych, lecz wybitniejszych gmachów niema; czystość i porządek pozostawiają wiele do życzenia. Ch. należał niegdyś do książąt Cieszyńskich, a później do Wolnego Miasta Krakowa.—Powiat Chrzanowski zajmuje północno-zachodni kąt Galicyi, granicząc na zachód ze Szląskiem Pruskim, na północ z Kr. Polskiem (pow. Będziński i Olkuski) na wschód z pow. Krakowskim, na południe z powiatami Wadowickim i Bialskim. Zachodnia część powiatu jest niższa i równiejsza, natomiast wschodnią przerzynają ze wschodu na zachód dwa pasma, z których wynio-ślejsze jest północne, dosięgające w Ostrońskiej górze 481 m., na północo-wschód od Trzebini, południowe zaś, na południe od Chrzanowa, wznosi się w górze Moczydłowskiej zaledwie do 307 m. Środkiem pomiędzy temi dwiema wyniosłościami ciągnie się zaklęsłość, którą biegnie droga żelazna z Trzebini do Krakowa, a także płyną strumienie z systematu wpadającej pod Krakowem Rudawy.

wyniosły ogółem 105,257 złr.; z tej liczby na właścicieli większych posiadłości przypadło 42,508 złr., na gminy wiejskie i miasteczka 61,086, na innych opodatkowanych na obszarach dworskich 1,663.

And. S.

Chrzanowski Jan Samuel, w r. 1673 był kapitanem piechoty i dowodził jedną chorągwią w regimencie Aleksandra Ludwika Niezabitowskie-go, kasztelana bełskiego, starosty nowogrodzkiego i pułkownika. — W r. 1674, otrzymawszy stopień majora, miał sobie powierzone dowództwo nad załogą Trębowli, którą gdy w r. 1675 obiegli Turcy pod wodzą Ibrahima baszy, tak mężnie stawił czoło przeważnym siłom muzułmanów, iż ci po szturmie kilkodniowym od zniszczonych już prawie murów zamku odstąpić musieli, a nim się do nowego szturmu zabrali, nadciągnął Jan Sobieski na odsiecz. Za czyn ten bohaterski, sejm krakowski 1676 złożył Ch. w osobnym ustępie chlubne podziękowanie, udaro-wał go szlachectwem potomnem z nadaniem herbu Poraj i 5,000 złotych ze skarbu koronnego. — W roku 1678 Ch. został komendantem lwowskim, 1683 podstolim mielnickim, 1684 podstolim smoleńskim, w 1688 r. dowódzcą twierdzy Mikuli-niec. — Żona jego, Chrzanowska Anna Dorota (według niektórych Zofia), z domu de Frezen, miała być, jak opiewa podanie, właściwą bohaterką w obronie Trębowli; bo gdy mąż jej, wobec braku żywności, wobec wyłomów, poczynionych w wałach i muracb, których zwątpiała, wysilona załoga nie była zdolna należycie naprawiać, postanowił już był kapitulować, wtedy Anna,^przejęta oburzeniem szlachetnem, stanęła przed nim z bronią w ręku, grożąc, że jeśli się dalej bronić nie będzie, to ona wraz i jemu i sobie życie odbierze. Męstwo jej i poczucie honoru zawstydziły i wodza, i załogę, i taki obudziły w nich zapał, iż, zrobiwszy śmiałą wycieczkę, Turków odparli. Obrońcy zamku uczcili ją za to pomnikiem, wzniesionym na poblizkiem wzgórzu. — Pomnik ten, z upływem lat, przez zaniedbanie, powoli się w gruzy rozsypał, i legenda o czynie bohaterskim Ch-iej w ustach ludu przebrzmiała; przechowała się wszakże i w literaturze, i w sztuce (obraz Lessera, dobrze znany z reprodukcyi litograficznych), a nawet przed kilkunastu laty w Galicyi powstał był projekt odnowienia, a właściwie zbudowania nowego pomnika. — („Starożyt. Pol.* Balińskiego i Lipińskiego; „Pamiątki Trębowel-skie* A. Bielowskiego).    *

Chrzanowski Paweł (* 1783—f 1849), ksiądz ze zgromadzenia pijarów, nauczyciel literatury polskiej i łacińskiej w szkole na Żoliborzu. Są w druku dwa jego kazania: jedno „o dobroci Boga w zaradzeniu ludzkiej ułomności* (Warsz. 1813), drugie, miane na żałobnym obchodzie rocznicy zgonu ś. p. Wą-sowiczowej, podsędkowej pow. Łomżyńskiego (t-że 1827). Najważniejszą atoli jego pracą jest książka szkolna, dobrze ułożona i przez czas jakiś w nauczaniu używana p. t. „Wybór różnych gatunków mowy wolnej ze stosownemi uwagami, 2 części* (Warszawa 1816). W części pierwszej znajduje się naprzód rzecz „o stylu wogólnośoi” (str. 12),

Główną rzeką jest Wisła, stanowiąca granicę od powiatów Bialskiego i Wadowickiegp, jej lewym dopływem jest Czarna Przemsza na granicy ze Szląskiem Pruskim wraz z Białą Przemszą, płynącą na granicy Królestwa. Gleba wogóle nie należy do urodzajnych, wszakże uprawa roli jest staranną, zarówno w większych majątkach ziemskich, jak i w kmiecych. Od Krzeszowic aż do Przem-szy ciągną się pokłady węgla kamiennego, galmanu, rudy żelaznej i ołowianej; najważniejsze kopalnie leżą w zachodniej części powiatu, mianowicie w okolicach Dąbrowy, Jaworzna, Chrzanowa, Sierszy, Niedzielisk i Trzebionki. Ogólna przestrzeń powiatu wynosi 721.16 km. □. Ludność w d. 1 stycznia 1891 r. wynosiła 78,026 głów czyli 108 na 1 km. □ (w 1881 r. było ludności 72,706, przyrost 5,320) w tej liczbie 37,366 męż. 40,660 kob.; 91.03% katolików, 0.02% unitów, 0.12% ewangelików, 8.83% żydów, 99.1% Polaków, 0.78°/0 Niemców, 0.12% innych narodowości. Umiejących czytać i pisać było w rzeczonym roku 47.23% mężczyzn i 44.53% kobiet; ogólna liczba analfabetów wynosiła 55.47%. Administracyjnie dzieli się powiat na 84 gminy; ilość obszarów dworskich wynosi 70, ilość miejscowości 195, liczba budowli 11,252, z tych 11,112 mieszkalnych i 140 niemieszkalnych. W 1884/5 r. było 44 szkół publicznych; w tej liczbie 33 jedno - 8 dwu - i 3 czteroklasowych, a nadto dwie szkoły prywatne; w tymże roku 41 gmin, z ludnością stanowiącą 24.6% ogółu, nie miały wcale publicznych [szkół ludowych; po dokonaniu zamierzonej organizacyi przybyć mia- i ło 31 szkół. Podatki bezpośrednie za 1883 rok f potem rozprawka o listach, oraz ich wzory, zarówno

z powszechnej, głównie rzymskiej, jak i z polskiej literatury; dalej idą uwagi tyczące się „rozmowy* czyli dyalogu, dalej „stylu dydaktycznego⁴', powieści historycznej „charakterów⁴⁴, biografii i historyi, z odpowiedniemi przykładami. Część druga zajmuje się wyłącznie wymową; po uwagach ogólnych o krasomówstwie następują szczegółowe wywody, dotyczące: wymowy politycznej, pochwał, wymowy sejmowej, wymowy sądowej i kaznodziejstwa, ze stosownie dobranemi wzorami, wziętemi przeważnie z literatury polskiej.

tykułów i jak największego urozmaicania treści. W porównaniu z „ Rozrywkami⁴⁴, widzimy tu trzy nowe działy: opowiadania z historyi naturalnej, zarysy z życia i literatury obcych narodów, oraz opisy i oceny świeżo wydanych książek. Ten ostatni dział niezbyt często był zapełniany, zapewne dla tego, że dziełek dla dzieci niewiele wychodziło; natomiast dwa pierwsze były starannie prowadzone. Przytem jednak nie zaniedbywano i rzeczy miejscowych; pomieszczał tu Ch. objaśnienia przysłów przez K. Wł. Wójcickiego, krótkie życiorysy ludzi zasłużonych, opisy miejscowości, wyjątki z dawnych pisarzy polskich, popularne pogadanki Stanisława Jachowicza i t. p. Gdzie tylko zdarzyła się sposobność, zwracał Ch. uwagę na ludzi biednych, którzy pracą uczciwą wynieśli się po nad swój stan i dobili się sławy. Najwięcej kłopotu miał widać Ch. z powieściami: to też tłómaczenia, anegdoty, maleńkie opowiadania, świadczące o dobrych chęciach, ale nie o talencie, wypełniają ten dział „Tygodnika*. Zwyczaj notowania pięknych lub dowcipnych słów dziatwy, wprowadzony przez Tańską, zachowano i tutaj. — W r. 1830 był Ch. głównym współpracownikiem Stanisława Jachowicza w wydawanym przez tegoż „Dzienniku dla dzieci*.

Chrzanowski Tadeusz, inżynier (* w r. 1822 na Litwie — f 1892 r.). Ukończywszy gimnazyum w Świsłoczy, wstąpił w 1841 r. do instytutu dróg i komunikacyi w Petersburgu, z którego wyszedł w r. 1844 ze stopniem inżyniera porucznika i. rozpoczął praktykę przy budowie drogi Mikołajewskiej. Po skończeniu tej drogi pracował przy jej eksploa-tacyi jako naczelnik oddziału, a w r. 1856 powołany został do sporządzenia projektu drogi żel., łączącej Don z Wołgą. — Kiedy rozpoczęto budowę mostu Aleksandryjskiego na Wiśle, Ch., mianowany został pomocnikiem konstruktora, pułkownika Smo-likowskiego; w tym czasie wydał pierwszą swoją pracę w języku francuskim (Warszawa 1860 r.), w r. 1875 przetłómaczoną na język polski i umieszczoną w t. I „Przegl techn.u, pod tyt.: „Wyznaczenie sił działających w krzyżulcach i ścianach pełnych pionowych belek i mostów systemu amerykańskiego*. Z polecenia rządu Ch. wr. 1861 przeprowadził studya połączenia linią drogi żelaznej dworca kolei Petersburskiej na Pradze przez most Aleksandrowski, a dalej brzegiem Wisły, z dworcem kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. — W r. 1862 mianowany na miejsce inżyniera Smolikowskiego pełniącym obowiązki konstruktora mostu Aleksandrowskiego, w roku następnym zatwierdzony został na tej posadzie i zaliczony do warszawskiego okręgu komunikacyi w stopniu inspektora. — Most Aleksandrowski w r. 1864 ukończono, a Ch. w następnym roku mianowany został członkiem komitetu technicznego drogi żel. Warszawsko-Terespoi-skiej. W roku 1866 rada zarządzająca powołała go na dyrektora. Obowiązek,,ten nie przeszkodził Ch-emu zajmować się swoją ulubioną speCyalnością budowy mostów, a gdy zaszła potrzeba przedłużenia kolei Teresp. przez Bug do Brześcia Litewsk., on zawezwany do tego, zbudował most na Bugu według

P. Chm

Chrzanowski Wojciech (* 1788 r. w województwie Krakowskiem—f 2 marca 1861 w Paryżu).

Zaciągnąwszy się w wieku młodocianym do arty-leryi polskiej, pierwsze wykształcenie naukowe pobierał w szkole wojskowej w Warszawie; jako oficer inżynieryi odbył kampanie 1812 i 1813 roku,

P. Chm.

W r. 1829, podczas wojny Turoyi z Rossyą, przyłączony w randze kapitana do głównego sztabu russkiego, odznaczył się pod Warną. Udział jego w wypadkach 1831 r. dokładnie opisał generał Puzyrewskij w cennem swem dziele „IIojibCKO-pyc-CKaa BOHHa 1831 ro,n,a“. Po skończeniu tej wojny Chr. wstąpił do służby w armii russkiej i czas jakiś mieszkał w Warszawie, potem, wziąwszy dy-missyę, udał się za paszportem do Paryża. Usunąwszy się z widowni politycznej, spędził latj kilkanaście bezczynnie, w zapomnieniu prawie zupeł-nem; aż dopiero na wiosnę r. 1849 rząd sardyń-ski powołał go dla zreorganizowania armii pie-monckiej do Turynu, dokąd wraz z nim udali się też niektórzy oficerowie polscy. Lubo Ch. zamianowany został tylko generałem dywizyi i lubo wobec króla, biorącego też udział w wojnie, zajmował stanowisko nieokreślone, właściwie wszakże był on wodzem naczelnym w nieszczęśliwej kampanii pięciodniowej r. 1849, która na dziesięć lat fatalnie rozstrzygnęła losy Sardynii i całego półwyspu, zakończywszy się klęską pod Nowarą (23 marca), przypisywaną przez Ch-go nieposłuszeństwu jego rozkazom generała Romarino (ob.) Po zaniechaniu przez Wiktora Emanuela dalszych działań wojennych, uwolniony od służby, Ch. nie przyjął żadnego żołdu, lecz do r. 1850 pozostał jeszcze w Piemoncie, aby złożyć w ministeryum memoryał dla usprawiedliwienia się ze swych czynności. Potem wyjechał do Paryża, skąd następnie udał się do Ameryki Północ, i czas jakiś mieszkał w Lui-zyanie, a wreszcie znowu do Paryża powrócił i tam życie zakończył. Ch. jest autorem różnych prac naukowych, z których tu wymieniamy: „Wyciągi z celniejszych dzieł o wyższej części sztuki wojennej* (Paryż i Berlin 1844); „Zarys zastosowanej taktyki* (Paryż, 1846 r., 12y₂ arkusza z 10 tablicami); „Kurs sztuki wojennej⁴⁴ (2 części); Map-pa dawnej Polski (48 arkuszy).    *

Chrzanowski Ignacy K., nieznany nam ze szczegółów biograficznych, publicysta, dał się głównie poznać z wydawnictw peryodycznych dla dzieci. W 1829, po ustaniu „Rozrywek* Tańskiej, Ch. zaczął wydawać w Warszawie „Tygodnik dla dzieci*. Wyszło go 4 tomiki. Wydawanie pisemka co tydzień zmuszało do pomieszczania krótkich ar- i własnego projektu i pod osobistym swoim kierun-

kiem. Po skończeniu tej pracy wydał opis jej tylko doradzcą jej technicznym, a w roku 1883 szczegółowy, pod tytułem: „Description du pont sur le Boug pres de Terespol, chemin de fer Te-respol-Brest, avec 10 planches“ (Warszawa 1871, folio str. 27). W tym czasie poruszoną została kwe-stya połączenia pod Warszawą dróg żel. lewego i prawego brzegu Wisły, i z polecenia rządu Cb. przystąpił do przedwstępnego projektu mostu na Wiśle dla drogi Obwodowej. W 1872 budowę rozpoczęto. Ministeryum komunikacyi powierzyło Ch-mu kierunek w charakterze konstruktora. Most ten (pod Cytadelą) obliczył Ch. według wzorów oryginalnych własnego wywodu i budowę ukończył w roku 1875. — Opis szczegółowy ogłosił jako opis, mostu przez rzekę Wisłę dla kolei Obwodowej pomiędzy stacyami dróg żelaznych w mieście Warszawie. Pracę tę wydał zarząd czasowy budowy kolei Obwodowej (po rossyjsku; Warszawa 1877,

4-o wielkie, stron. 63, tablic litograficznych 14).—

W r. 1873 Towarzystwo drogi żel. Nadwiślańskiej

Ed. W.

P. Chm.

& ■)

•■i

ivHk\ ■

Fig. 379. Chrzanowski Tadeusz.

zaprosiło Ch-ego na głównego inżyniera budowy. W r. 1874 przeprowadzono pod jego kierunkiem studya tejże drogi. Przy projekcie zwrócił uwagę na murowane przyczółki i sklepienia i napisał o tern rozprawę p. t.: „Wyznaczenie grubości ścian murowanych podtrzymujących nasypy*.—(„Przegląd techniczny* t. III, str. 65 — 85). Następnie w r. 1877 napisał: „Teoryę sklepień* (Warszawa 1877, str. 145 i 12 tabl. rysunków). Praca ta była tłóma-czoną na język francuski przez inż. J. Grabowskiego. W 1877 Ch. zamianowany został przewodniczącym w komisyi do zbadania kwestyi wodociągów m. Warszawy. Sprawozdanie z czynności tej komisyi przyśpieszyło budowę nowych wodociągów i kanalizacyi miasta, a utworzony komitet robót kanalizacyjno-wodociągowych wybrał Ch. jako przewodniczącego w komisyi technicznej. W r. 1882 Ch. usuwa się od obowiązków dyrektora drogi żelaznej Terespolskiej, i przez rok jeden jest zostaje kierownikiem budowy części dróg poleskich od Wilna do Równego przez błota pińskie. Budowa drogi, przedstawiająca poważne trudności techniczne, rozpoczęta w r. 1883, dokonana została w 1885. Na tej pracy zakończył Cb. działalność swoją jako czynny i powszechnie poważany inżynier, i zamieszkawszy w majątku swoim Topo-lany, oddał się pracy około gospodarstwa, co wszakże nie przeszkadzało mu zajmować się badaniem kwestyj abstrakcyjnych. — W r. 1888 wydał: „Praca, przez T. C.“ (Warszawa in 8-o), w której zestawił wszystkie rodzaje pracy mechanicznej istot żyjących; następnie „Badania z historyozofii. Prawa rządzące dziejami ludzkości*, część I (Warszawa 1889 z 2-a tablicami), część II (Kraków 1889 z 1 tablicą), część III (Warszawa in 8-o z 3-a tablicami, 1891); część IV (tamże 1892).

Chrzanowski Stanisław (* 1823—f 1849), poeta i dramaturg, spółpracownik „Tygodnika literackiego* i „Dwutygodnika* krakowskiego, „Przeglądu Naukowego* warszawskiego, jest autorem dwu poematów: „Pan Starosta* i „Pan Puławski*; w rękopiśmie pozostawił kilka dramatów, po większej części historycznych, jako to: „Zebrzydowscy*; „Sąd kapturowy*; „Ostatnia z książąt Rożyń-skich* (wyjątki są w „Przegl. Naukowymi 1845, w tomie 111); „Chłop, pan i Żyd*.

Chrzanowski Leon, publicysta polski (* 1828 w Ojcowie, pow. Olkuskim), chodził na wydział prawny w uniwersytecie Krakowskim, później kształcił się w Paryżu w Szkole wojskowej i w Szkole sztabu głównego. W Paryżu rozpoczął zawód publicysty, pisując do dzienników francuskich i polskich. W r. 1864 założył w Krakowie dziennik „Wiek*, który po 6 miesiącach przestał wychodzić; 1867 obrany posłem na sejm galicyjski, należał (1867— 69) do delegacyi sejmowej w Wiedniu i dwukrotnie do delegacyi wspólnej. Powtórnie wybrany posłem 1870 r. przedstawił sejmowi (1871) 3 wnioski, dotyczące podźwignienia wychowania początkowego i szkół ludowych. Oprócz artykułów dziennikarskich w polskim, francuskim i niemieckim języku, wydał oddzielnie: „ Chwila teraźniejsza “ (Paryż 1846); „Dźwięki mej duszy* (poezya; Paryż 1847); „Rys geograficzno - statystyczny Słowiańszczyzny* (Kraków 1850); „Pogląd na dzieje Słowiańszczyzny a w szczególności Polski* (Kraków 1850); „Listy o Warszawie⁴* (Kraków 1853); „Przegląd położenia i działań na teatrze wojny” (w Niemczech i Włoszech) (Kraków 1866); powieść histor., napisana wraz z bratem Stanisławem (Kraków 1871). —„Encyklopedya S. Orgelbranda synów*.

Chrzanowski Mieczysław, współczesny poeta, tłómaczył dla sceny lwowskiej w latach 1859 i 1860 dramata: „Drzewo laurowe⁴⁴; „Ręce czarodziejskie* i t. d.—„Encyklopedya S. Orgelbranda synów⁴⁴.

Chrzanowski Ignacy, wy Chowaniec uniwersytetu warszawskiego na wydziale filologicznym, następnie studyował we Wrocławiu i Berlinie. Dał się poznać gruntownemi pracami z historyi literatury polskiej: „o Józefie czystym Szymono-wieża* i o „Zwierzyńcu Reja⁴⁴) druk. w „Atene-

P. Chm.

z~{:9

fi

7-

ma-

A. S.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

uin“ 1891 i 1892),traktowanemi porównawczo ze wzorami, które dziełom tym za podstawę służyły.

Chrzanowski Bronisław, publicysta i krytyk literacki współczesny, pomieszczający swe prace w „Prawdzie*, „Głosie“, „Niwie*.

Chrząstka (Cartilago) jest to jedna z tkanek organizmu, należących do typu tkanki łącznej, a za tern składająca się z komórek i substancyi międzykomórkowej. Własności jej fizyczne—twardość, sprężystość i wygląd na gołe oko dobrze wszystkim są znane, nie będziemy więc ich opisywali. Pod mikroskopem, stosownie do własności substancyi międzykomórkowej, odróżniamy trzy rodzaje ch-i: 1) Ch-ę szklistą, której substancya międzykomórkowa jest zupełnie przezroozysta, jednorodna; 2) Ch-ę włóknistą, której substancya międzykomórkowa ma charakter włóknisty; 3) Ch-ę elastyczną lub siateczkowatą, w której w substancyi międzykomórkowej jednorodnej znajdujemy mniej lub więcej ścisłą siatkę z włó-kienek elastycznych(ob. Tkanka łączna). Komórki ch-i są to twory okrągłe lub owalne, niekiedy kanciaste lub opatrzone wyrostkami (w ch-ach zarodków), mają w środku jądro, a w proto-plazmie niekiedy kropelki tłuszczu. Leżą komórki w substancyi międzykomórkowej pojedynczo lub po kilka razem; substancya międzykomórkowa okazuje niekiedy naokoło komórek pewne zgęszcze-nie (otoczka komórek). Substancya pomieniona jest niewątpliwie produktem komórek, lecz sposoby wytwarzania się jej nie są jeszcze dokładnie wyjaśnione. W ch-ach osób starszych naokoło komórek odkładają się w substancyi międzykomórkowej w postaci ziarenek sole wapienne (zwapnienie ch-ki). Przy większej ilości takich złogów ch-ki kruszeją, tracą swą elastyczność. Częściowe zwapnienie ch-ek znajdujemy również w wieku młodym, a nawet w epoce zarodkowej, w miejscach, gdzie ch. ma być niebawem przez kość zastąpiona (ob. Kości rozwój). Każdy z wyżej wymienionych rodzajów ch-ki ma w organizmie swoje właściwe miejsce, w którym się stale znajduje. Tak ch-ę szklistą znajdujemy w pierście

Jk/l

um'i

' ! 'i (Ś

V \ l

Fig. 380. Chrząstka włóknista z więzu międzykręgowe-go człowieka (z Histologii Stohra). g) włókna luki międzykomórkowej, z) komórka; jądro niewidoczne, k) otoczka komórki; na około niej ziarneczka soli wapiennych.

Kneyklop. Powie. Uuitr. Zen. 96. T. III

niach tchawicy (ob.) w źebraćh, na powierzchniach stawowych kości, następnie w pierwotnym skielecie w zarodku, gdzie później miejsce ch-i zajmuje kość (ob. Kości rozwój). Ch-ę elastyczną znajdujemy w muszli usznej, nagłośni (ob.), w niektórych ch-ach krtani. Ch-i między-kręgowe (ob. Kręgosłup), międzystawowe, a także ch-i służące do powiększania powierzchni

fi 6

MfM,

mwm

Fig. 381. Chrząstka szklista Fig. 332. Chrząstka ela-z wyrostka mieczykowatego żaby. styczna z nagłośni czlowie-(z Histologii Stohra). ka (z Histologii Stohra). p—komórka.    z) komórka (jądro niewi-

k— jądro komórki.    doczne)

g—subst. międzykomórkowa.    k) otoczka.

stawowych kości (labra glenoidea—rąbki stawowe), składają się z ch-i włóknistej. Wszystkie ch-i, z wyjątkiem powierzchni stawowych, otoczone są tkanką łączną, t. zw. ochrzęstną (perichondrium), która zawiera w sobie naczynia krwionośne, służące do odżywiania ch-i. Odżywianie ch-i odbywa się na drodze dyffuzyi, w ch-ę samą naczynia niedrążą. Dz-

Chrzistkowate Ryby, (Chondropterygii s. Ela-smobranchii s. Selaćhii), zwane Chrząstkowemi, Łakliwemi lub Spodustemi; jest to podgro-mada ryb (Pisces), która obejmuje ryby prawie wyłącznie morskie, posiadające skielet chrząstko-waty, skórę pokrytą tarczowatemi łuskami, często ostremi, w postaci zębów zakrzywionych, lub drob-nemi, przez co często skóra nabiera chropowatości. Skrzele mają przyrośnięte; niektóre Ch. ryby ją jeden zewnętrzny otwór skrzelowy, najczęściej jednak bywa tych otworów 5, czasem 6, a nawet 7, odpowiadających komorom jamy skrzelowej. Z małym wyjątkiem mają te ryby po jednym otworze z każdej strony do wyrzucania wody z jamy skrzelowej na zewnątrz, t. zw. pryskawice (spiracula). Pień tętniczy, wychodzący z komory serca, ze ścianami mięsistemi i samodzielnie kurczliweini, zawiera wewnątrz liczne zastawki. Kiszka opatrzona zastawką spiralną; Ch. ryby pęcherza pławnego albo nie mają, albo tylko szczątkowy.—Wszystkie płetwy, silnie są rozwinięte, a brzuchowe koło odbytu umieszczone. Otwór gębowy znajduje się na spodniej stronie głowy. Jedne Ch. ryby znoszą jaja zawarte w grubej powłoce rogowej, inne wydają żywe potomstwo. Wogóle są to ryby drapieżne; dzielą je na 2 rzędy: Holocephala (S tjr a s z ni c e), np. C h im e r a, i Plagiostomata (Poprzeczno-uste), np. Żar łącze i Płaszczki.

Chrząstnioa, ob. Chondrus.

Chrząstowski Piotr (t 19 stycznia 1452), bi-116

czas spoczynku jednak wpoprzek i wzdłuż poskładane i ukryte pod pokrywami; mięśnie, służące do ich poruszania, mają dogodne przyczepienie w za-karczu. Rożki mają różnych kształtów, jak: blasz-kowate, maczugowate, piłkowate, paciorkowate, szczecinkowate i t. d., najczęściej o 11-u, głaszcz-ki zaś (wąsiki) szczękowe zawsze o 4-ch, a wargowe o 3-ch członkach. Nogi dość rozmaicie urządzone, stopki przeważnie z 5-u członków złożone; bywa ich i 4-y lub 3-y, albo na wszystkich nogach, albo na niektórych tylko. Samce i samice różnią się pomiędzy sobą kształtem członków stopowych, rożkami, wielkością, ubarwieniem i t. p. Gąsienice (larwy) posiadają zwykle głowę wyraźną, z uzbrojeniem pyszczka, przeznaczonem do gryzienia, na tułowiu 3 pary nóg; czasami bywają beznogie. Zwykle gąsienice chrząszczów nazywają pędrakami, Poczwarki mają nogi od ciała odstające. — Chrząszcze są najliczniejszym rzędem w państwie zwierzęcem, gdyż znanych jest do 80,000 gatunków. Karmią się roślinnemi i zwie-rzęcemi produktami, jedne z nich są użyteczne (kantaryda), inne szkodliwe, np. Chrabąszcz, Der-

skup przemyski, łaciński. Z kanonika krakowskiego i proboszcza u św. Floryana król Władysław posunął go na biskupstwo Przemyskie, wbrew kapitule, która obrała była Orzechowskiego. Wyświęcony został przez biskupa Krakowskiego w dzień Wniebowzięcia N. Panny w r. 1436. Pochowany w Przemyślu. — Łętowski „Katalog biskupów", t. II, str. 115; Bartoszewicz w „Encyklop. Org.8 V, 544.

w. s.

Chrząstowski Andrzej, kaznodzieja i polemista kalwiński XVI wieku (f 1612); pisał bardzo dużo, i to głównie w języku polskim; wymieniamy główniejsz ; dzieła: „Obrona tajemnicy chrztu" (Wilno 1584); „Siedem kazań⁸ (t-źe t. r.); „Obrona pewności dusznego zbawienia przeciwko papieskiej wątpliwości⁸ (t-że 1585); „Psychotopia X. Grodzickiego zagaszona⁸ (t-źe 1592); „Obrona prawdziwego ratunku wieczerzy pańskiej⁸ (t-źe 1594); „Con-tradictionum in libro R. Bellarmini de purgatorio index⁸ (t-że 1593); „Bellum jesuiticum sive 205 contradictiones⁸ (Bazylea 1594); „Praxis de caere-moniis⁸ (t-że t. r.); „Duo libelli de opificio missae⁸

P. Chm.

(t-źe t. r.).

a. s.

Chrz%szczewski Antoni, pamiętnikarz. Pochodził z województwa Brzesko-Kujawskiego, pełnił obowiązki ofieyalisty w ekonomii humańskiej. Podczas sejmu wielkiego dwa lata przebywał w Warszawie. pilnie uczęszczał na posiedzenia sejmowe i podzielał dążności stronnictwa reformy. Za wpływem sekretarzy konfederacyi targowickiej: szwagra, Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, później brata, Franciszka, ofiarowano mu posady: pisaryę komory zło-to-polskiej, porucznikowstwo w brygadzie husarskiej Złotnickiego, regencyę po komisyi skarbowej,—pro-pozycyj tych jednak, stały w swych przekonaniach, nie przyjmował. Z czasem poglądy swe zmienił. Pod starość, w r. 1828, za protekcyą Gustawa Oli-zara, otrzymał od Potockich za zasługi gracyę. Pozostawił pamiętniki, w których mnóstwo ciekawych podaje szczegółów o Szczęsnym Potockim, rodzinie jego i domownikach. Ze zbiorów po Swidzińskim ogłosił je z opuszczeniami Kraszewski (przy pamiętnikach Ochockiego, t. IV, Wilno 1857), w przekładzie russkim wydał Dr. Antoni J.—Autograf po-

w. s.

Cbrząstowski Andrzej II, senior kościoła mestes, różne słoniki i t. p. ewangielickiego, polemista religijny, wydał następne broszury: „Rozmowa szlachcica ewangielika z ministrem ewangielickim, przytem też i list do panów ewangielików⁸ (1618); „Obrona dyalogu A.

Ch-go przeciwko księżej ministrom ewangielickim dystryktu lubelskiego⁴⁴ (1619). Jest to odparcie „Odpowiedzi na rozmowę szlachcica⁸, ogłoszonej w To-

runiu.

P. Chm.

Chrząstowski Eugeniusz (f 1850), publicysta, wydawał w r. 1848 we Lwowie „Gazetę powszechną", wraz z Karolem Widmanem, Janem Za-charyasiewiczem i Henrykiem Sucheckim, a przy spółpracownictwie Leona hr. Rzewuskiego. Duch

„Gazety⁸ demokratyczny.

P. Chm.

Chrzcielnica, Baptisterium. Pod tą nazwą rozumieją obecnie odpowiednie urządzenie w kościołach, zwykle po lewej stronie, zaraz przy wejściu, zawierające głębokie naczynie półkuliste, na przechowywanie święconej wody, potrzebnej do udzielania chrztu. W pierwszych zaś wiekach chrześcijaństwa, gdy ceremonia chrztu odbywała się przez zanurzanie, chrzczono gdzie było można, i z tego powodu wszelkie zbiorniki czystej wody, odpowiednie do powyższego obrzędu, jak rzeki i źródła, nazywano Ch-mi. Jezus Chrystus dał się ochrzcić

Chrząszcze czyli Chrząszczowate owady, czyli Tęgopokrywe (Coleoptera). Jeden z rzędów gromady Owadów (Insecła), obejmujący owady, posiadające szczęki do żucia urządzone, przedkar-cze ruchome; skrzydła przednie zamienione na pokrywy twarde, rogowe lub skórkowate, krótsze od tylnych błoniastych, obszernych, skąpo użytkowanych, w spoczynku wzdłuż i wpoprzek składają- siada biblioteka Kórnicka, cych się. Ulegają przeobrażeniom zupełnym. Chrząszcze stanowią przy wielkiem bogactwie postaci, rzęd dość ściśle określony, znamionujący się nie-jeduakowemi, a nawet znacznie różniącemi się skrzydłami. Pokrywy skrzydłowe, czyli zewnętrzna para skrzydeł (przednia), podczas spoczynku poziomo złożone, są twarde i zwykle zakrywają całą część ciała za przedkarczem położoną; czasami jednak bywają mniej lub więcej skrócone, tak, że nie przykrywają ostatniego lub nawet kilku pierścieni odwłoka. Brzegi zewnętrzne pokryw zachodzą na boki tułowia, wewnętrzne zaś zwykle sty- w Jordanie, który był pierwotną chrzcielnicą kają się z sobą na linii środkowej grzbietu, nie- i w którym wielu pierwszych ehrześcian otrzymało kiedy jednak rozbiegają się, czasami zaś zrastają chrzest. Chrzczono także w Rzymie w rzece Ty-a wtedy chrząszcze są pozbawione lotu. Skrzy- brze, a śś. Apolinary i Wiktor dokonywali chrztu dła tylne (wewnętrzne), służące do lotu, są w sta- w morzu. Podczas prześladowania ehrześcian mu-nie rozpostarcia dłuższe i szersze od pokryw, pod- siano z obrzędami chrztu ukrywać się, najczęściej

w podziemiach lub katakumbach rzymskich. Póź- arniekiedy stanowiły kaplice. Wewnętrzne urządzenie niej, gdy chrystyanizm mógł swobodnie rozwijać takich, nieraz bardzo obszernych budynków, za-się, wznoszono przy kościołach głównyoh osobne sadzało się głównie na zrobieniu w środku ba-piękne budynki, zwykle w kształcie rotund, ośmio- senu („piscina* formy okrągłej lub krzyżowej),

t.

___

'mm

El i !

nmM

,1

P: '-ś

⁴ -i*

mm

mUŚ

&Ś

iw:    7 ?

Ł?.—TTT-~

.

as*

P*

-

:.....

___

Fig/ 883. Chrzcielnica w kościele W W. Świętych w Warszawie.

kątów i dwunastokątów, wspaniale dekorowane, z obmurowaniem, otaczającem basen i wystającem w których urządzano odpowiednie chrzcielnice z ka- ponad posadzkę. Do basenu schodziło się po mienia lub marmuru. Budynki te były częstokroć trzech schodkach, które znajdowały się po dwu połączone z kościołami, za pomocą krytych kurytarzy, stronach basenu; po tych schodkach przyjmujący

chrzest schodzili i wychodzili z wody po odbytym obrzędzie, który sprawował duchowny, stojący na oddzielnym schodku, umieszczonym między po-przedniemi; kapłanowi towarzyszył ojciec chrzestny nowo ochrzczonego. Dzielono czasami basen na dwie lub trzy części, przeznaczając każdą w osobna dla mężczyzn, kobiet lub dzieci. Piękne przykłady Ch-c - budynków posiadamy w Rzymie, przy kościele św. Jana laterańskiego i przy kościele św.

Agnieszki. Gdy z biegiem czasu obrządek chrztu przez zanurzanie zastąpiono polewaniem, zaszły także zasadnicze zmiany w budowie Chrzcielnic.

Jak na początku już wspomniano, chrzcielnice nie stanowią obecnie odrębnych budynków, lecz mieszczą się w samych kościołach, zwykle parafialnych, choć także i w klasztornych za przywilejem, nie tylko po lewej stronie kościoła, w głównej nawie na północ lub południe, ale także i w kaplicach. Urządzenie obecne Ch-nic polega głównie na odpowiednio zbudowanym postumencie z drzewa, kamienia, marmuru lub metalu; postument ten w górnej części posiada półkoliste zagłębienie: jeżeli w kamieniu lub marmurze, to polerowane; jeżeli zaś w drzewie lub metalu, to opatrzone odpowie-dniem naczyniem blaszanem, w razie użycia miedzi— pobielanem. W naczyniu tern przechowuje się święconą wodę, która powinna być zabezpieczona, nietylko od kurzu, ale także od brania przez nieupoważnionych; z tych powodów postument posiada stosowne nakrycie na klucz zamykane. Zazwyczaj Cii-ce otaczane bywają balustradami, a miejsce, gdzie się znajdują, przybierane właściwemi obrazami, czy to przedstawiającemi chrzest Jezusa Chrystusa, czy też allegorycznemi; Ch-ce zaś same ozdabiają płaskorzeźbami treści religijnej.—W kilku naszych kościołach posiadamy piękne zabytki Ch-nic z XLV XV i XVI stulecia. Do zabytków takich zaliczyć należy Ch-nicę ulaną ze spiżu, na trójnogu, ozdobioną figurami, a umieszczoną w kościele parafial nym w Rogoźnie, w wielkiem księztwie Poznań-skiem, i znajdującą się w Gdańsku, w kościele Panny Maryi, zrobioną w 1343 roku. W Toruniu, w kościele św. Jana, jest także spiżowa Ch., w stylu gotycko-romańsknn. W kościołach św. Krzyża i u Karmelitów na Piaskach, w Krakowie, znajdują się bardzo piękne Ch-nice z roku 1320 i 1425, obie zaopatrzone w napisy i ozdobione płaskorzeźbami, przedstawiającemi wizerunki świętych, utwory z historyi Starego i Nowego testamentu, a także herby różne. Kolegiata w Bodzentynie, siedzibie dawnej biskupów krakowskich, wzniesionej w roku 1452 przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, posiada Ch-nicę kamienną, rzeźbioną, z roku 1492, z napisem „Jezus Marya" i z herbami biskupów krakowskich naokoło podstawy.

Zasługują także na uwagę Ch-nice kamienne, znajdujące się w kościołach: w Kłobucku (1492 r.), w Koprzywnicy, Jeżowie, Iwanowicach (1462 r.).

Obszerniejszy opis wymienionych starożytnych Ch-nic znajduje się we „Wzorach Sztuki Średniowiecznej w dawnej Polsce" iw „Encyklopedyi Powszechnej" Orgelbranda z r. 1861. Do rzędu Cb-c wyróżniających się z pomiędzy wielu innych swo- tury Chotecki.

im smakiem 1 wykończeniem artystycznem zaliczyć należy Chrzcielnice w kościołach warszawskich: świętego Krzyża, śś. Piotra i Pawła i WW. Świętych. W pierwszym z nich chrzcielnica, wykuta z czarnego marmuru, w kształcie bardzo gustownego kielicha, ustawiona jest na wzniesieniu marmurowem o dwóch schodkach, umieszczonem przy pierwszym lewym filarze, pomiędzy nawą główną a boczną. Posiada ona wanienkę miedzianą, szczelnie przykrywającą się; niezależnie od tego przykrycia jest druga pokrywa zewnętrzna, bronzowa, złocona, misternie ozdobiona różnemi deseniami i podnosząca się w górę za pomocą sznura, zawieszonego u żelaznej, ozdobnej kroksztyny, do wspomnianej kolumny przymocowanej. W połowie wysokości między pokrywą a kroksztyną zawieszony jest gołąbek metalowy, posrebrzany, i jabłko nad nim dla równowagi przy podnoszeniu pokrywy, zamykanej na dwie kłódeczki. Miejsce wokoło Ch-cy ogrodzone jest balustradą drewnianą. — W kościele śś. Piotra i Pawła umieszczono w 1886 roku, w pierwszej kaplicy bocznej, na lewo po za balustradą, ośmiokątny z marmuru czarnego postument Ch-nicy, pokryty piękną bronzową kopułą, przypominającą swoim stylem i ozdobami główną kopułę wymienionego kościoła. Podobnie jak w pierwszym kościele, wspomniana tutaj kopuła czyli pokrywa zewnętrzna może się podnosić za pomocą sznura, zawieszonego u sklepienia kaplicy; na tym sznurze mamy także symbol Ducha św. w postaci bronzó-wego gołąbka. Tak opisana Ch. posiada wewnątrz kociołek miedziany półkolisty, z ładną, wypukłą, szczelnie przystającą pokrywą; wokoło podstawy u dołu znajduje się napis: „Pracownicy Walcowni Koszyki⁴*. Okno kaplicy ze szkła kolorowego przedstawia ceremonię obrzezania Jezusa Chrystusa. — Najwspanialszą jest bez wątpienia Ch., zbudowana w 1893 roku, w bocznej lewej nawie, zaraz przy wejściu, w kościele WW. Świętych na Grzybowie. Przy ołtarzu z pięknym obrazem przedstawiającym św. Jana chrzczącego Jezusa Chrystusa, malowanym przez Wojciecha Gersona, znajduje się dosyć obszerne wzniesienie na wysokości trzech schodków, otoczone gustowną z szarego marmuru balustradą ze słupkami mosiężnemi. Po-za balustradę dostać się można dwoma bocznemi naprzeciw siebie znajdu-jącemi się wyjściami, zaopatrzonemi w kunsztownie wykonane a, jour z żelaza kutego drzwiczki. Na tern wzniesieniu ustawiono z czarnego marmuru okrągłą, w kształcie kielicha, Ch-nicę, nakrytą bardzo piękną bronzową, bogato ozdobną i pozłacaną pokrywą, podnoszącą Bię za pomocą łańcuszka, zawieszonego na prześlicznej kroksztynie, z żelaza ręcznie ukutej, a przytwierdzonej do lanej żelaznej ozdobnej kolumny, umocowanej z boku na balustradzie. Gołąbek metalowy wznosi się tu także po nad Ch-nicą. Wydatki pokryte zostały w znacznej części hojną ofiarą pana Apolinarego Falęckiego, a w części przez innych parafian. — Roboty wykonali: kamieniarskie Herteux i Lilpop; żelazne Gostyński i s-ka; bronzowe i mosiężne Bitschan; mozaikowe Timm; murarskie Czosnowski; gipsa-

F. R.

Chrzczonowicz Karol (f 1850), powieściopi-sarz i wierszopis, był inspektorem Bzkoły powiatowej w Swięcianach. Pomieszczał swe utwory w „No-woroczniku literackim*⁴ wydawanym w Wilnie przez księdza Krasińskiego i w „Radegaście*⁴, gdzie się znajduje jego powieść rymowana, „Księżniczka Słuc-ka“. Osobno wydał w Wilnie 1861 poemat w 18 pieśniach p. t. „Messyaszu.    p* Chm-

Chrześoianie (gr. Xpiauavoi) biorą nazwę od Chrystusa, (gr. Xpi<rcóę) a poraź pierwszy tak się nazywać poczęli w Antyochii koło roku 43 ery naszej. Mówią o tern Dzieje Apostolskie: „I szedł Barnabasz do Tarsu, aby szukał Szawła, którego gdy ualazł, przyprowadził do Antyochii. I cały rok bawili tam w kościele i uczyli rzeszę obfitą, tak iż najpierwej nazwano w Antyochii ucznie Chrześciany (r. 11 v. 25 i 26). Nazwę Chrześcian nawróconym do Chrystusa prawdopodobnie nadali poganie, bo żydzi nazywali ich Nazarejczykami, Galilejczykami, sami zaś Chrześcia-nie mienili się: braćmi, uczniami, świętymi lub wiernymi. „A Agryppa do Pawła: Mało mnie nie namówisz abym był Chrześcia-nem“ (Dz. Apostoł. 26, v. 28). „A we dni one, gdy rosła liczba uczniów (6, v. 1), napominając bracia pisali do uczniów, aby go przyjęli, który gdy przyszedł, wiele pomagał tym którzy uwierzyli*⁴ (18, v. 27). „Tym którzy są w Kolossiech świętym i wiernej braciej w Chrystusie Jezusie*4 (ad Colos. 1 v., 2). Odtąd nazwa Chrześcian coraz więcej wchodziła w użycie i niezadługo wszystkich wyznawców Chrystusa tern mianem nazywano, i oni sami siebie tak mienili. Jest-to społeczeństwo, zawiązane przy żłobku Betleemskim i odtąd codziennie wzrastające w liczbę, a rozszerzanie się jego na świecie zakończy się dopiero ze zniszczeniem świata. JózefzMaryą byli pierwsi prawdziwymi Ch-mi Do nich przyłączyli się pastuszkowie, trzej królowie ze Wschodu, 12 Apostołów, 72 uczniów pańskich, rzesze nawrócone przez samego Chrystusa. A były one liczne, bo po zmartwychwstaniu w jednem tylko miejscu znalazło się wielu wyznawców Chrystusa. „Potem był widzian więcej niźli od pięciu set braci wespółek*⁴ (1 Cor. 15, v. 6). Po dwóch kazaniach św. Piotra w kościele Jerozolimskim, nawróciło się do Chrystusa ośm tysięcy: „I przystało dnia onego jakoby trzy tysiące dusz*⁴ (Actor. 2, v. 41). „A wiele ty cb którzy byli słowo usłyszeli, u wierzyło i by ła liczba mężów pięć tysięcy⁴⁴ (4, v. 4). 1 tak już dalej postępowało szybko szerzenie się Chrze-ściaństwa po całym świecie, że dziś liczba Chrześcian wynosi przeszło 300 milionów. Ludy roz siane po wszystkich zakątkach ziemi różnej rasy i różnego języka, złączone wiarą, uznają się za braci jednej rodziny, wyznają zgodnie jednego Chrystusa i śpiewają jednakowy hymn uwielbienia, składając dzięki za odkupienie i zapewnienie zbawienia. Wszyscy ci Ch., świadomi swego początku, utorowaną drogą wiodą swój żywot doczesny i z pełną nadzieją wyglądają szczęścia wiecznego. Sżla-chetni ich przodkowie jasno dowiedli, że Zbawiciel niczego nie nakazuje, czegoby wierny, wsparty Jego łaską, przy usilnej swej pracy dosięgnąć nie mógł. To ich zachęca do pokonywania zasadzek piekła, wzburzonych namiętności i przewrotności świata. Na kuli ziemskiej nietylko każdy wiek, ale prawie rok każdy nacechowany jest rozwojem i umocnieniem Ch-stwa, pomimo wysiłku żywiołów mu wrogich. Słowa Najświętszego założyciela Ch-stwa: Oto Ja z wami jestem po wszystkie dni, aż do skończenia świata, ciągle się urzeczywistniają. Żydowstwo się rozproszyło, zgangreno-wane pogaństwo upadło: a ciągle żywotny Chry-styanizm, i ciągle młody, wzrasta, mężnieje i tryumfuje. Jego wrogowie, stokroć pognębieni, stokroć powstają pod rozmaitą postacią, szamocą się bezustannie, wynajdują przeróżne sposoby walki. Ch-nizm, ufundowany na niespożytej podstawie, zupełnie spokojny o swój byt, ani na chwilę się nie zatrzymuje: idzie dalej, roznosząc wszędzie światło prawdy i krzewiąc wśród ludów zdrową eywilizacyę. Tyle społeczeństw ludzkich, silnie zorganizowanych i mających wszystkie pozory trwałości, przyszło do upadku, i śladu nawet po nich nie zostało: a społeczeństwo Ch-skie trwa niezachwianie, bo ma za podstawę zapewnienie Boże, kierunek Boży, i zamiary Boże przeprowadza i urzeczywistnia na ziemi. Pogaństwo obałamuciło rozum, skaziło serca a tern samem usuuęło prawdę i wyniszczyło cnotę. Poganin, nieświadomy swego początku i ostatecznego końca, nie pojmował głównego celu swego istnienia na ziemi; przeto uważał się za zwyczajne kółko ogromnej machiny świata, mające istnieć dotąd, dopókąd będzie potrzebne. Cały ustrój państwowy i rodzinny wychodził z tej zasady i wszystko ku niej obracał. Państwo zachowywało jednostki silne i zdrowe, a pozbywało się słabych, ułomnych i niedołężnych. Związki rodzinne zbyt się rozluźniły: niewiastę upośledzono, dzieciom odmówiono słodkiej rodzicielskiej opieki; troszczono się o nie tylko o tyle, o ile przedstawiały możność zysku materyalnego. Tak ogólnemu skażeniu we wszystkich warstwach społeczeństwa żadna mądrość ani siła ludzka zaradzić nie mogła, bo tu potrzeba było wszechmocy Bożej. Przeto sam tylko Zbawiciel świata naprawił wszystko przez utworzenie nowego społeczeństwa Ch-skiego. Przedewszystkiem usunął przegrodę między Izraelem a pogaństwem, zapowiadając, że odtąd nie będzie różnicy rasowej między ludźmi, bo wszyscy wzięli początek od jednego Stwórcy, którego Opatrzność rozciąga się na wszystkie pokolenia ziemi, i że wszyscy są dziećmi wspólnego Ojca w Nie-biesiech. I Ojcem nie nazywajcie sobie nikogo na ziemi, albowiem jeden jest Ojciec wasz, który jest w niebiesiech, A wszyscy jesteście bracia (Mat. 23 v. 8—9. W moc tego Ojcowstwa Bożego zrozumieli ludzie swoje braterstwo i, wznosząc myśl ku niebu, na zasadzie nauki Chrystusowej urządzili swe życie tak, aby godnymi stali się nieba. Nastało wielkie poświęcenie nietylko pojedyńczych osób, lecz nawet całego społeczeństwa, a raz wszedł-

szy na tory prawdy i cnoty, szli Ch. wytrwale nawet pośród najcięższych przeciwności. Złość i przewrotność wrogów Chrześciaństwa wynajdowała wszelkie zapory, ale zbawiennego pochodu prawych wyznawców Chrystusa zatamować żadna moc nie zdołała, gdyż ci, dla podobania się Boga, gotowi byli złożyć na ofiarę, nietylko swe mienie, lecz nawet życie swoje; pewni albowiem byli obietnicy Zbawiciela, że za to poświęcenie sowicie nagrodzeni będą. A nie bójcie się tych którzy zabijają ciało, a duszy zabić nie mogą; ale raczej bójcie się tego, który duszę i ciało może zatracić do piekła (Mat.

nieustannie przez jego prawych następców, stojących na straży aż dotąd i na wieki. W osobie tego najwyższego sternika katolicyzmu ześrodkowuje się wszystko, czego Chrystus nauczał i co czynić nakazał. Dla tego Duch św. ustawicznie czuwa nad jego osobą i nie dopuści, aby się pomylił w tern, co wierzyć i czynić należy (ob. Kościół). Wiedzą o tern dobrze prawi katolicy i z wszelką ufnością uciekają się do niego w każdej wątpliwości, a przyjmują bez wahania i ściśle spełniają wszystkie jego rozporządzenia. — Blizko 19 wieków taki porządek trwa na świecie, przynosząc szczęście i spokój w społeczeństwie ludzkiem. A kto padnie na ten kamień będzie skruszon, a na kogo by upadł, zetrze go (Mat. 21, v. 44).—Ob. Kościół chrześciańs ki (dzieje) i artykuły odrębne o różnych sektach religijnych. — Bibliografia: Augu-stinus „De civitate Dei"; Bossuet „Discours sur l’histoire uaiverselle“; Chateaubriand „Genie du Christianisme;" Staudenmaier „Geist der gottl. Of-fenbarung“; Bautin „Philosophie du Christianisme“; Dieringer „Thaten des Christ.“; Senac „LeChr. dans ses rapports avec la civilisation“; Vosen „Das Chri-stenthum und die Binspriiche seiner Gegner".

Chrześciańska archeologia, ob. Archeologia.

Chrześciańska sztuka. Początek wzięła w pierwszych wiekach ery naszej w katakumbach rzymskich i w dalszym rozwoju swoim w wielu razach do katakumbowych tradycyj się zwracając, wchłonęła w siebie wszystkie żywioły i formy sztuk pięknych pogańskich, a oprócz tego wytworzyła swoje własne, na własnych pojęciach i poczuciach oparte, podniosłym duchem wiary Chrystusowej natchnione. Nie były wytworami chrześcian w architekturze, ani Bazyliki (ob.), ani półkuliste zasklepienia: pierwszych trójnawowość przygodnie nadała się do wyrobienia formy krzyża w planie kościołów; drugie rozwinęły się tylko w podniosłe kopuły kościelne. Z katakumbowych członkowań architektonicznych weszły do budowli kościelnych krótkie kolumny o wielkich głowicach, romańskie; weszło, tradycyonalnie utrzymane na pamiątkę podziemi rzymskich, układanie posadzki kościelnej pod poziomem danej miejscowości oraz krypty podkościelne; weszły dzwonnice i strzelistość ostrołukowa (ob. Architektura starochrześciańska, A. Bizantyjska, A. Romańska, A. Gotycka i A. Nowych czasów). Malarstwo i bardzo skąpo uprawiana płaskorzeźba obracały się w sferze symbolów i symbolicznego przedstawiania osobistości; przykazania żydowskie bowiem zupełnie nie dozwalały na czynienie sobie jakichkolwiek wyobrażeń, obrazobórstwo zaś przez wytępienie wszelkich upostaciowań, niszczenie do ostatka dzieł rzeźby greckiej i rzymskiej, doprowadziło społeczność chrześciańską Hellady i La-cyum do zupełnego w rzeczach piękna zdziczenia i wynaturzenia. Gdy wszakże, wskutek postawionej przez papieża Grzegorza Wielkiego zasady „quot legentibus scriptura, tot idiotis pictura prae-stat cernentibus“, poczęto i pismo samo dla prostaczków wyobrażeniami objaśniać i wyobrażenia święte wytwarzać malowidłami, a tak z symboliki ka

Ks. R. F.

10, v. 28). I wszelki któryby opuścił dom, albo braci, albo siostry, albo Ojca, albo matkę, albo żonę, albo syny, albo rolę dla imienia Mego; tyle stokroć weźmie i żywot wieczny odzier-ży (Mat. r. 19, v. 29). Temi zasadami Chrystusa ożywione Chrześciaństwo uczyniło szybkie postępy, mnożąc się w liczbę i jaśniejąc cnotami. Wszyscy na nie zwrócili uwagę, a każdy, żyd czy poganin, w którym tlała choćby iskierka poznania dobrego, uznawał swe błędy i przyłączał się do prawdziwej wiary. I nastał rozkład Synagogi, a upadek pogaństwa. Świat się zdziwił, gdy zobaczył tak wielką odmianę na lepsze, nie w czczej teoryi, lecz w szlachetnej praktyce, wypływającej z nadziemskiej zasady i pobożnego życia. Przywrócono godność niewieście, rodzinę ogrzano należną miłością, dziecię zakosztowało słodkich pieszczot rodziców, sierota doznała opieki, nędzarz znalazł przytułek, starzec podporę, a kaleka i ułomny czułą troskliwość. A wszystkie te przemiany stały się cicho, spokojnie, bez żadnych przewrotów, bez użycia siły fizycznej—jedynie zamiłowaniem bezgra-nicznem woli Bożej, znoszeniem udręczeń, cierpieniem, modlitwą i pilnem wypełnianiem swoich obowiązków każdego zawodu. Sami poganie uznają w nich te cnoty.—Pliniusz Młodszy, wielkorządzca Bityuii, pisze do Cesarza Trajana: „Ch. zwykli zbierać się w pewne dni przed wschodem słońca na śpiewanie psalmów, ułożonych na cześć Chrystusa, którego uważają za Boga. W czasie swych ceremonij i tajemnic zobowiązują się, aby nie popełnili żadnych występków, a mianowicie: aby nie kradli, nie cudzołożyli, aby każdemu dotrzymali słowa danego i nie zatrzymali zastawu". W tak świętem i cnotliwem życiu wzmacniała ich przedewszystkiem łaska Boska i zasady wskazane przez Chrystusa, który przywrócił nadprzyrodzony związek z Bogiem człowieka, udoskonalił go i zapewnił trwałość dla każdego, kto wiernie zachowa to, co on nakazuje (ob. Religia). Zachęcali się też Ch. do niepokalanego życia, dla zasłużenia wieczystej nagrody w Niebie, zapewnionej przez Chrystusa swoim wiernym.

Wpatrując się w Najświętsze życie Chrystusa, usiłowali Go naśladować, ile zdołała słaba natura ludzka, bo Zbawiciel jest dla Chrześcian punktem środkowym, do którego mają być kierowane wszystkie władze nasze. W pojęciach zaś religijnych Chrześcian katolików, w urządzeniu życia doczesnego jest sternikiem widzialnym Kościół, ufundowany przez Chrystusa na Piotrze i kierowany | takumbowej na drogę realnych postaciowań przecho-

^i\y>^y\/\/\/Nvy\/A^/\XVy\/\yN>A./\y>V^XVr\/\/\/\/\ ,-X/\,/\./\yy/\/V/\    •nAA/V\AA^AAAAA'VWVi

«P. tfr¹    co A* c^j A A <42* c^,    c,*L»    d'j «>j .pj et £hk «'L’ A c.*t> A A* A .p■> 4*'

^S^WyĄAAĄA AAĄAAA^y;/¹^ ,______    '__

S:

93

&02B288

&> cAj «fi» <*> c.Q>

j/\.

iX&?P&3

£Ł>sS5'

<£>>£5;

9£i>

s>.

*7'

Pi!

£Tr

!*■

^23 TT Vj

ss&

fe-l

S11/

>1

m’¹

i#

11^1

i®

'W

S?

ii

6*

\1

>■>

§f

ii

Fig. 385. Św. Piotr.

'.*•/

(\

iii

fr;

JA

•yj

IW

•»/

\\s?

liii

Mi

J ¹ uli

fh/ii

k\

•>V/

//

u.

Uf!

' ),

iH¹

/,

■i

(T

V.

Fig. 384. Dobry pasterz.

Fig. 386. Dobry pasterz.

A A AA. A A A A A A> A |

Ss»iig

Fig 387 Ofiara Abrahama. Mozaika w k( ściele San Yitale w Wenecyi.

dząc, drogę do dalszego już rozwoju Ch. Sz-e otwarto, wój Ch. Sz-i był wciąż Błabym w wiekach napadów Nieprędko wszakże i niemałemi trudami wytwo- barbarzyńców północnych. Mozaikarstwo Raweń-rzyły się formy nowe, na dawnych, pogańskich, rzymskich i greckich, a później na północnych, frankońskich, oparte, zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie. Do rzędu najdawniejszych zabytków pierwszego kierunku należy posąg bronzowy św. Piotra i płaskorzeźby sarkofagów katakumbowych z wyobrażeniami Starego i Nowego Testamentu, noszące na sobie cechę dobrej epoki sztuki grecko-rzymskiej. Malowidła stropów katakumbowych, pokryte nieraz szeregami aniołków i innych upostaciowań pogańskich, nawet w wyobrażeniu Zbawiciela zaczynają nieśmiało od postaci dobrego pasterza, niosącego owieczkę—podobnego zupełnie do Apollina, lub Orfeusza. Przeważa w pomysłach tych, czy to w wyobrażeniu Mojżesza, otwierającego źródło w skale, czy Noego w arce z żoną, duchowa strona wyrazu, piękności rysów.

skie, a później Weneckie, nie mogło wobec zniszczeń dokonywanych przez Ostgotów, Herulów i Longobardów wyjść poza sztywne, płaskie i tylko pewnym poważnym spokojem nacechowane postaci; nie posunęło też nagrodami rysownictwa ani malarstwa, nie nadało im wyrazistości odpowiadającej wysokiemu założeniu. Większy jeszcze upadek następuje w w. VIII i IX i ani usiłowania papieźów, ani cywilizacyjne dążności Karola Wielkiego, nie mogą już go powstrzymać. Concilium Nicejskie (787 r.) poddaje malarstwo religijne zupełnemu zarządowi (duchownych,

am

fm,

\ą i

Mojżesz i Noe byli tu symbolami źródła wiary i nadziei, stali się też dla późniejszych, bo aż w czasach odradzającej się sztuki we Włoszech, wzorami idealnego pojęcia osobistości biblijnych, tak dalece, że katakumbową postać Mojżesza, spa-

-Z. -

yr,

H.

'i

389. N. M Panna i św. Bernard. Fresk Piotra Pe-

Fig. 388. Malowidło ścienne u św. Kaliksta.

rafrazowaną bardzo mało, niemal żywcem przeniesioną widzimy w jednym z pomysłów Rafaela w Loggiach Watykańskich, a twarz i postać żony Noego jest zasadniczym typem większej części najsłodszych Madonn rafaelowskich. — W katakumbach znaleźć można nawet układ Madonny z Dzieciątkiem i ś-tym Józefem, będącej wzorem do całego szeregu S-tych Rodzin z czasów Odrodzenia. Noszą one na sobie cechę sztuki grecko-rzymskiej i musiały zaginąć zupełnie na kilka wieków, aby nowe odrodzenie sztuki chrześciańskiej stało się zupeł-nem, samodzielnem i samorzutnem. Tymczasem podział na dwa państwa, Wschodnie i Zachodnie, wywarł też wpływ i na sztukę nowouprawnionej religii. Na Wschodzie, w Bizancyum, które tchnęło przepychem oryentaluym i formalizmem, urobiła się i barwność, i ozdobność wyobrażeń postaci świętych, i zarazem sztywny ich, a poważny spokój, urobiły się i zastygły typy do dziś dnia trwające; chwilowo nawet dodatnio oddziaływały one na późniejszy, w XIII już wieku, początek Odrodzenia włoskiego. Sam typ postaci i twarzy Zbawiciela ulegał rozprawom i sporom, utrzymywano nawet, że oblicze Chrystusa Pana nie powinno być pięknem, że ma samym wyrazem duchowym promieniować, i dopiero odnaleziony list Lucullusa do senatu rzymskiego, opisujący dokładnie postać Jezusa z Nazaretu, sprawił, iż zgodzono się wyobrażać Zbawiciela, wedle słów Rzymianina, najpiękniejszym z synów ludzkich. Roz-

b|;

li.

wm

mi

IMJ

Fig.

rngina, w koś. Santa Magdalena dell Pazzo we Florencyi.

wykluczającemu pomysłowość malarzów; a lubo jednocześnie to samo concilium uznaje pożyteczność malowideł w kościołach, jako zastępujących słowo i pismo, wszakże wyobraźnię artystów czyni podległą formułom i granicom, zakreślonym przez władzę kościelną. Synod Konstantynopolitański, który ostatecznie sformułował wewnętrzne cechy malarstwa chrześciańskiego (r. 842), jednocześnie przystał na wprowadzenie do kościoła płaskorzeźb, wyłączył wszakże posągi okrągłe. Reszty zniszczę-

nia dobrego smaku i piękna dokonało obrazobór- j weFrancyi,—Overbecka, Corneliusa, Schnorra i Ben-stwo. I ani piękne miniatury malowane po klasz- demana w Niemczech,—Czechowicza, Smuglewicza, torach, w których ślady dobrej epoki malarstwa j Hadziewicza i Krudowskiego u nas—malarstwo religij-grecko-rzymskiego świetnieją, ani ich przeszczepie- ) ne znalazło godnych siebie przedstawicieli. W rzeźbie nie przez Karola Wielkiego na Zachód, nie mogły | nowożytnej religijnej Dupró najwyżej wzniósł się powstrzymać ostatecznego upadku i zdziczenia sma- | w swojej gruppie „Pieta*; z naszych artystów upra-ku. Wieki XI i XII były dobą ocknienia się życia wiał ją z powodzeniem Sosnowski, ze współczesnych religijnego, a zarazem i nowych dążeń do rozwoju odznaczają się Pruszyński i Marczewski, sztuk, ale dopiero w. XIII uważać należy za decydujący, a w XIV rozpoczęło się owo wielkie odrodzenie we Włoszech zarówno malarstwa (ob.), rzeźby (ob.), jak i mozaikarstwa (ob.) na podstawie chrześciańskich idei. Nazwiska Cimabuego,

Giotta, Masaccia, jako odrodzicieli, zapisuje histo-rya malarstwa włoskiego (ob.). Następcy ich:

Orcagna i Boticelli, najpierwsi filozofowie religijno-społeczni i tragiczni, Masacio, uczuciowy i realistycznie prawdziwy, Gozzoli, pomysłowy —poszli dalej i przygotowali wreszcie drogę Janowi z Fiesole, Si-gnorellemu i Peruginowi. Pierwszego z nich prawdziwie niebiańskie anioły, drugiego —głęboka a dramatyczna pomysłowość, trzeciego—słodycz, z kolei rzeczy

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

13

JTj

tli

Jo

~3=i=i-^r=- ~--~-')l

Fig. 390. Coemetrium Marcellina (Malowidło ścienne).

zapowiedziały szczyt rozwoju idei religijnej chrze-ściańskiej w całym szeregu mistrzów wszystkich szkół włoskich malarskich. Giambellino i Tycyan Wene-cyanie, Leonardo da Vinci i Michał Anioł, Florent-czycy, a głównie Rafael Santi, Umbryjczyk, doprowadzili nakoniec malarstwo chrześciańskie do szczytu rozkwitu, po którym, wedle zdania powszechnie przyjętego i usprawiedliwionego, objawił sięnietylko przekwit sztuki, ale spogańszczenie sztuki chrze-ściańskiej wogóle, a malarstwa i rzeźby w szczególności.—Chrześciańska rzeźba (ob. Rzeźba) dzieliła losy malarstwa, i od ascetycznego Donatella poprzez wybornego i wytwornego Ghibertego, przeszła do Bellina, nieco manierzysty, po którym maniera, brak szczerości, przesada i upadająca poprawność, dotrwały do początku naszego stulecia. Wtedy dopiero zarówno w malarstwie—w osobistościach Lessueura, Prudhon’a, Bouguereau i innych

Encykl. Powh. IUuftr. Ze»z. 95. T< XII.

W. G.

Chrześciański kościół, ob. Kościół. Chrześciańskie stowarzyszenie niemieckie zawiązało się r. 1780 w Bazylei staraniem Jana Ulsprengera, w celu rozkrzewiania ewangielii i rozwijania życia pobożnego; z niego z czasem powstały: Towarzystwo Biblijne, Towarzystwo missyjne i różne inne tym podobne. *

Chrześeiańsko-socyalne stronnictwo robotnicze, ludowe i sejmowe stronnictwo niemieckie, założone przez byłego nadwornego kaznodzieję w Berlinie, Stockera (ob.), sięga swemi początkami do „Stowarzyszenia reformy społecznej“, założonego w roku 1876 przez grono zachowawców pruskich o barwie ortodoksyjno-protestanckiej, w celu przeciwdziałania wzmagającym się prądom socyalisty-cznym przez agitacyę naprawy społecznej śród ludu na tle religijnem. Właściwe stronnictwo Ch.-s. powstało następnie w styczniu 1878 r. ze sformułowanym szczegółowo programem, zawierającym, obok kardynalnego warunku „przywiązania do monarchy, oraz wiary chrześciańskiej“, szereg wymagań, zaczerpniętych od „socyalizmu z katedry* (ob. S o c y a 1 i z m), a więc: sądów rozjemczych dla spraw robotniczych, unormowania godzin pracy, postępowych podatków dochodowych i spadkowych, sankcyi karnej przeciw lichwie i t. p.—Por.:Stocker „Christlich - Sozial* (Berlin 1885). Znaczna część tych wymagań została w rzeczy samej podziśdzień uwzględnioną przez prawodawstwo związkowe, wszakże bynajmniej nie z uwagi j na stronnictwo Ch.-s., które nigdy nie pozyskało wpływowego stanowiska w sejmie, ani w opinii publicznej, lecz z uwagi na rosnące zastępy stronnictwa czysto socyalistycznego. Między tern ostatniem a Ch.-s-m wyrodziła się, naturalnym biegiem rzeczy, zawzięta nienawiść, która się tera tłómaczy, że obadwa bezpośrednio spółzawodniczą z sobą o pozyskanie warstw ludowych. Zresztą stronnictwo Ch.-s. wkrótce całkiem utożsamiło się z ruchem anty. semickim i w tym mianowicie ruchu, który w ciągu ostatnich lat kilku żywsze objawił napięcie w Niemczech, czerpało i czerpie główną swą ra-cyę bytu. Usunięcie założyciela stronnictwa, Stockera, z dworu, skandaliczne procesy kilku przy-wódzców, skandaliczne wystąpienie jednego z tych przywódzców, Ahlwardta, w sejmie w r. 1893, nie uczyniły wielkiej szkody partyi Ch.-s-j, która pod nazwą anty-semitów liczy obecnie w i sejmie rzeszy 17 przedstawicieli. W obecnej kadencyi sejmowej objawiło się natomiast w łonie stronnictwa rozdwojenie pomiędzy żywiołami skrajnie-agitacyj -nemi, które łączą się z ruchem agrarnym, a za-chowawczo-antysemickiemi, które, ze Stockerem na czele, pragną zachować łączność z konserwatyzmem rodowym przedstawicieli własności większej.

117

928

/

.r

9

1/

-    4

iijW'

p ;:v^i

1'

jj*y|

gsl

I

■1

», ■*

wm& ’ , j

ra

.

Sg

ii. "i

Hi-.

tam

f»! f|$

m

U

m

.....1-wWśmMm

Hg. 391. Chrystus zmarły, N. Panna i Św. Jan. Obraz Jana Belliniego. Muzeum Brera w Medyolanie.

Hi

1

A'

)-Na\

C*A

a

Ki

1

te

m

1

;

łV

k\

N

ilS!

y

£

i

BS

y-

•i

Es

RU^i9

to

a

sfiEN

CHS¹

G/^

SU

m

hi

g

n

lH

,¥,

-■i-'/

sS

TO:

f*

w

Ifl

»i

i

ŁJW

i!

km

--

mmr

ZyM

mmm

m

WrT

śfff

a

s

Pi 'I Bi¹ i ii......I

■M

&

SB

m

Ss

\ ig. 392. Chrystus^opłakiwany przez Św. niewiasty. Obraz Botticelego z Pinakoteki monachijskiej.!

■'--ss LJ ' J /TI7)

fy::£T^X:

ov

im

'u

kr

WSSS

Hil

Ir

m

i

r

2J

m &

JIM

Tl

m

■/i

jj

m

=?

r

W;

k;

li

i

mm v

yJTj fj

§Trm

-)

Fig. 393. Płaskorzeźba z sarkofagu.

Zaznaczyć jeszcze należy, że zacięte spółzawodnic-two między socyalistami a stronnictwem Ch.-s-em objawiło się nader dobitnie na ostatnich wyborach do sejmu rzeszy z d. 15 czerwca 1893 r., kiedy, pomijając już liczne starcia czynne, okazało się, że socyaliści w okręgach, gdzie sami szans nie mieli, przyczyniali się częstokroć do ułatwienia zwycięstwa kandydatowi czysto zachowawczemu nad Ch.-s-im przeciwnikiem.    A-

wo wodą, jako materyą pewną. Formą Chrztu są słowa określone przez samego Pana Jezusa: Idąc tedy nauczajcie wszystkie narody chrzcząc je w imię Ojca, i Syna, i Ducha świętego (Mat 27, v. 19). Przeto, polewając wodą, należy mówić jednocześnie: „Ja ciebię chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha świętego". W zwyczajnym porządku Sakrament Chrztu sprawują tylko biskupi i kapłani. Ale gdy zachodzi nagła potrzeba, w braku osoby duchownej, może i powinien chrzcić każdy człowiek, wymawiając wskazaną formę podczas polewania wodą. Nawet odszczepieniec, żyd, lub poganin może udzielić Chrztu w nagłej potrzebie, byle tylko użył wskazanej materyi i formy, oraz miał intencyę czynić to według myśli prawdziwego Kościoła Chrystusowego. Bo łaska Sakramentalna nie zależy od osoby, ale wypływa z samego Sakramentu, ważnie przyjętego \ex opere ope-rato). Gdyby jednak bez słusznej przyczyny chrzciła osoba świecka, to chociaż byłby Chrzest ważnym, jednakże chrzczący popełniłby ciężki grzech, albowiem z prawa Bożego sami tylko duchowni są ministrami Sakramentów, oprócz Sakramentu małżeństwa. Po udzieleniu Chrztu w nagłej potrzebie przez osobę świecką, gdy jest czas po temu, należy ochrzczonego przywieść do kapłana, dla dopełnienia przepisanych ceremonij, jakie są ściśle wymagane. Papież św. Szczepan I wyraźnie orzekł około r. 257, że Chrzest, nawet przez innowierców udzielony, jest ważnym i powtarzać go nie można. „Ktokolwiek tedy z jakiejkolwiek herezyi przychodzi do nas, nic nie należy wznawiać, lecz tylko zachować, co podano jest, aby mu ręce były włożone ku pokucie". A Koncylium Trydenckie potępia tego, ktoby rzekł, że „Chrzest, udzielony choćby od heretyków w imię Ojca i Syna i Ducha św., z intencyą czynienia tego, co czyni Kościół, nie jest prawdziwym Chrztem" (Sess. VII Can. 4). Ponieważ bez Chrztu nikt zbawionym być nie może, dla tego chrzci się nawet maleńkie dzieci, ra taka jest praktyka od pierwszych dni Kościoła. Św. Justyn mówi o tych, którzy „od dzieciństwa stali się uczniami Chrystusa" (Apol. I c. 15). Uczony Ory-genes zaświadcza: „Kościół od Apostołów podanie otrzymał i maluczkim Chrztu udzielać" (Epla ad Bnos). Apostołowie nawracali całe rodziny, udzielając Chrztu tak dorosłym, jak dzieciom. I był ochrzczony sam, i wszystek dom jego natychmiast (Actor. 16, v. 33). Ochrzciłem też i dom Stephany (I Cor. 1, v. 16). Wymagane przy Chrzcie wyznanie wiary zastępują kumowie, a jest to zupełnie ważnem, jak zapewnia św. Augustyn: „W kościele Zbawiciela maluczcy wierzą przez drugich, jako z drugich te grzechy,

Chrzest. Pierwiastku tego wyrazu szukać należy w wyrazie Chrystus, po grecku yptaróę, pochodzącym od ypioi = namaszczam, a znaczącym namaszczony, pomazany, w zastosowaniu zaś do Pana Jezusa—Pomazaniec Boży, to samo, co po hebr. Messyasz. Chrzest po grecku nazywa się pa7utio[JLa, lub pa7rua[j.oę=obmycie, od czasownika (3a7raCo>=zanurzam, maczam. To też wyraz ten, brany w znaczeniu zwyczajnem, przedstawiał proste obmycie. Wielokrotnie spotykamy go w Piśmie św.

mam

I wychodziła w nocy na dolinę Bethulii, i omy wała się (baptisabat se) we źródle wody (Jud. 12, v. 7). A gdy się używa w znaczeniu przeno-śnem, przedstawia, już to wielkie strapienie: Lecz być chrztem ochrzczon (Baptiso, habeo baptisariy, a jakom jest ściśnion, aż się wykona (Luc. 12 y. 50), — już nadmiar łaski i pociechy duchownej: A wy będziecie chrzczeni ( Vos autem baptisabimini) Duchem świętym (Actor. 1 v. 5); już wreszcie jest figurą Ch-u sakramentalnego: I wszyscy byli ochrzczeniw Mojżeszu (Omnes in Moyse baptisati sunt), w obłoku i w morzu (I Cor. 10, v. 2). Obecnie przez chrzest stale rozumiemy jeden z 7 Sakramentów, ustanowionych przez Cnrystusa Pana, i w tern znaczeniu o nim tu mówimy. Chrzest tedy jest to Sakrament, postanowiony od Pana Jezusa na zgładzenie grzechu pierworodnego. Jest on Sakramentem najpierwszym, gdyż przed nim żadnego Sakramentu przyjąć nie można, a nadto jest najpotrzebniejszym, gdyż bez niego nikt zbawienia nie dostąpi. Tak zapewnia sam Zbawiciel: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: jeśli się kto nie odrodzi z wody i Ducha świętego, nie może wnijść do Królestwa Bożego (Joan 3, v. 5). Skoro zaś powyższe słowa stosują się do wszystkich ludzi bez wyjątku, przeto Kościół katolicki, dobrze rozumiejący ich znaczenie, nikomu Chrztu nie odmawia, a udziela go nawet dzieciom w żywocie matki, gdy poród jest niebezpieczny. Gdyby zaś człowiek po przyjściu do rozumu pragnął być ochrzczonym, a nie mógł przyjąć tego Sakramentu, to już samo pragnienie ma mac zastąpić rzeczywiste jego przyjęcie. Tembardziej męczeństwo, poniesione za wiarę Chrystusową, jest Chrztem we krwi własnej.

Jak wszystkie Sakramentu, tak i Chrzest przedsta- które się na Chrzcie odpuszczają, zaciągnęli. Słusz-wia znak widzialny, przez który człowiek otrzy- nie zowią się wiernymi, gdyż wiarę słowy tych, muje niewidzialną łaskę Boską. Każdy Sakrament którzy ich do chrztu przynoszą, niejako wyznają", składa się z materyi, formy i ministra. Materyą (De pec. mer. et rem. 1, 19). Z tego powodu na-Chrztu pewną jest woda naturalna, a w braku ta- wet w dzieciństwie ochrzczeni mają ścisły obowią-kiej wody, gdy zachodzi konieczność udzielenia Ch-u, zek zachowywać wszelkie przepisy chrześciańskie. można i należy użyć wszelkiej cieczy, np. soku Godne to uwagi, że kiedy Kościół jest tak pochopny z owoców. W takim jednak wypadku, gdyby niebez- w udzielaniu Cn-u niemowlętom, to dorosłym od-pieczeństwo minęło, potrzeba ochrzcić bezwarunko- I kłada ten Sakrament, wystawiając ich na długą

próbę i całe lata doświadcza, czy rzeczywiście pragną tej łaski. Bo wątłe dziatki mogłyby zejść z tego świata i narazić się na utratę zbawienia, a dorośli, przez samo pragnienie Ch-u, już samą tą chęcią mogą zastąpić istotne jego przyjęcie. Dla pewniejszego wypróbowania pragnących być ochrzczonymi, zaprowadzono Katechumenaty, w których przez stosowne nauki i ćwiczeuia duchowne probowano ich stałości w chwalebnem przedsięwzięciu (ob. Katechumeni); przygotowanych zaś chrzczono z wielką uroczystością, zwykle w Wielką Sobotą i w Sobotę Zielonych Świątek. Na tę pamiątkę w te dnie poświęca się wodę do Chrztu. Zachowywano tę praktykę wtenczas, gdy nawracały się liczne zastępy z żydowstwa lub pogaństwa, i o ich dobrej intencyi wiedzieć nie można było, bez pewnego doświadczenia. Teraz zaś nie wolno jest odkładać Ch-u do późniejszego wieku. Albowiem Duch św. ostrzega: Nie ociągaj się nawrócić do Pana, ani odkładaj ode dnia do dnia (Eccl. 5 v. 9). Nawet w pierwszych wiekach ganił bardzo Kościół tych, którzy bez słusznej przyczyny odkładali Ch. do śmierci. Nadawał im nazwę: Clinici, grabatarii (na łożu chrzczeni) i uważał ich za niegodnych (irregulares) święceń kapłańskich. Wszakże i takim nie odmawiano Ch-u, a to jest jednym z wielu dowodów, że chrzczono przez polanie, lub nawet pokropienie wodą, boć umierającego nie ściągano z łóżka, aby go zanurzyć w wodzie. Także w więzieniach i przy większej liczbie nawracających się, tylko przez polanie Ch-u udzielaao. Św. Wawrzyniec Lucylla w więzieniu, a Romana w pałacu Decyusza ochrzcił wodą z ampułki. Co do skutków Sakramentu Chrztu, to wiadomo, że, gładzi on grzech pierworodny i wszystkie uczynko-kowe, przedtem popełnione, a odradza nas duchownie na żywot wieczny. „Cielesnem rodzeniem zaciąga się tylko grzech pierworodny, lecz odrodzeniem z ducha nie tylko pierworodnych, ale i z własnej woli popełnionych grzechów, staje się odpusz-czenie“ (Sw. Aug. de pec. mer. et rem. 1 c. 15). Zapewniał o temże już Paweł św.: Aleście omyci, aleście poświęceni, aleście usprawiedliwieni w imię Pana naszego Jezusa Chrystusa w Duchu Boga naszego (I Cor. 6, v. 11). Łącznie z odpuszczeniem grzechów, przez Ch. dostępujemy darowania wszelkiej kary, i gdyby człowiek po Ch-ie nie dopuścił się żadnej winy, poszedłby wprost do nieba. Nadto otrzymuje Carze-ścianin łaskę poświęcającą, obdarzającą duszę blaskiem świętości i miłości Bożej. Miłość Boża rozlana jest w sercach naszych przez Ducha św., który nam jest dan (ad Ruos 5, v. 1). Łask tych dostępują przez Chrzest, nietylko dorośli, ale i małe dziatki, jak zapewnia św. Augustyn: „Dziecię zarówno z dorosłym staje się na Chrzcie człowiekiem Chrystusa, a zatem będąc złączone z nim jako Głową, musi też z niego brać wpływy łaski i cnoty “ (De Baptis qu. 17). Na mocy tych darów Bożych może człowiek czynić postępy w cnocie i doskonalić się w świętości, zasługując na większą chwałę w niebie. Jednakże chociaż Ch. gładzi grzech i czyni człowieka miłym Bogu, wszakże pozostawia pożądliwość do złego, a pod względem ciała—uleganie chorobom, boleści i śmierci; a to dla tego, żehy człowiek walczył ze swemi namiętnościami, modlił się o pomoc do Boga, a zwyciężywszy z łaską wszystkie pokusy, zasłużył na wieczną nagrodę. Cierpienia zaś wszelkie mają nam przypominać, iż na ziemi jesteśmy tylko pielgrzymami, a przez trudności doczesne powinniśmy zdążać do ojczyzny niebieskiej, którą się zdobywa walką i zwycięstwem. Przedewszystkiem zaś wpatrywać się należy w mękę i śmierć Zbawiciela, z której płyną dla nas wszelkie łaski i pomoce. Iz Chrystusem pospołu ucierpiał, aby pospołu też był uwielbiony (ad Rnos 8 v. 17). Chrzest koniecznym jest dla wszystkich, bo wszyscy, prócz Najświętszej Maryi Panny, skazie grzechu pierworodnego ulegają. A że z najmniejszą winą wejść do nieba nie można, przeto umierający, choćby tylko z grzechem pierworodnym, nie dostępują zbawienia. Gdzie jednak są dzieci schodzące bez Ch-u z tego świata, Kościół dotąd nie orzekł. To pewna, że Boga nie oglądają, ale też prawdopodobnie nie są skazane do piekła. Ojcowie święci: Ambroży, Grzegorz Nazyanzeński, Tomasz z Akwinu, Bonawentura etc. przypuszczają, że dusze dzieci nieochrzczonych mają dla siebie wyznaczone miejsce, w którem, chociaż żadnych mąk nie cierpią, ale też i szczęśliwości wiecznej nie używają. —Ważną też rzeczą jest rozumieć ceremonie przy Chrzcie odprawiane. Lubo samo polanie wodą i wymówienie formy z iutencyą udzielenia Ch-u już jest Sakramentem, wszakże ustanowione są nader ważne ceremonie, których opuszczać nie należy. Tylko w Wielką Sobotę i w Sobotę Zielonych Świątek poświęca się wodę do Ch-u z domieszaniem Olejów św., i tej tylko wody używać możno w zwyczajnej potrzebie. Osobie przyprowadzonej da Ch-u nadaje się imię świętego, aby przez całe życie miała patrona u Boga i starała się naśladować jego cnoty. Prócz tego obiera się rodziców chrzestnych, którzy mają obowiązek czuwać nad swoim chrześniakiem, aby dotrzymał danych obietnic i wiernie wykonywał obowiązki religijne. Mający być ochrzczonym zatrzymuje się we drzwiach kościoła, gdyż, jako nie należący do grona wiernych, nie ma prawa wstąpić do wnętrza świątyni. Tu przychodzi kapłan, ubrany w szaty kościelne, i zapytuje, czego przybyły żąda; a otrzymawszy odpowiedź, iż żąda wiary, bo wiara daje żywot wieczny,—ostrzega kapłan, że nawet z wiarą, chcąc wejść do żywota, należy zachować wszystkie przykazania, które są krótko zawarte w miłości Boga i bliźniego. Potem kapłan trzykrotnie tchnie na mającego być ochrzczonym i znaczy krzyż palcem na jego czole i piersi, a odmawiając dalsze modlitwy, kładzie rękę na głowie; błogosławi sól i odrobinę do ust wkłada. Odmówiwszy jeszcze stosowne modlitwy, podaje stułę i wprowadza do Kościoła, mówiąc głośno wraz z Chrzestnymi: Wierzę w Boga i Ojcze nasz. Zatrzymuje się opodal chrzcielnicy, egzorcyzmuje mającego być ochrzczonym, a śliną dotyka uszu i nozdrzy. Raz jeszcze bada: czy chrzczony pragnie zerwać z grzeszną przesłością, czy oirzeka

Ks R. F

D*

K. K.

And. S.

And. S.

się ducha złego, jego spraw i pychy, a przeciwnie czy wierzy w Boga Ojca, w Jezusa Chrystusa i w Ducha świętego, oraz w św. Kościół powszechny, w świętych obcowanie, grzechów odpuszczenie i żywot wieczny—i czy pragnie być ochrzczonym? Między wyrzeczeniem się złego, a wyznaniem wiary, kapłan olejem świętym, zwanym „O. Katechumenów", znaczy krzyż na piersi i na plecach tego, który ma byd ochrzczonym. Teraz bierze stułę koloru białego i chrzci; a w tej chwili z grzesznika staje się święty; z dziecka gniewu—dziecko miłości Bożej i dziedzic nieba. I aby takim pozostał na zawsze, namaszcza kapłan Chryzmem św. jego głowę w formie krzyża, wkłada mu na głowę białą czapeczkę, by za chował niewinność do śmierci, i daje do ręki jarzącą gromnicę, aby cnotami przyświecał bliźnim. Nakoniec, jako oblubieńcowi Bożemu, życzy stałego pokoju, podając krzyż do pocałowania. Odtąd człowiek staje się członkiem wielkiej Rodziny Chrześciańskiej, uczestniczy we wszystkich dobrodziejstwach Kościoła, używać może jego darów; a jeśli dochowa wiary i wypełni przykazania, nabywa prawa do królestwa niebieskiego.

Ohrzgstniak-Chondroma(od*/óv§poę- chrząstka). Nazwą tą mianujemy nowotwory, które budową Bwą mikroskopową odpowiadają jednemu lub drugiemu rodzajowi chrząstki normalnej. Mianem Ecchondrosis oznaczamy nieprawidłowe wyrosty na normalnej chrząstce, enchondromata-m i zaś nazywamy nowotwory typu chrząstkowego, znajdujące się w takich organach, które normalnie wcale chrząstki nie zawierają. Ch. zdarzają się u ludzi młodych, często bywają dziedziczne lub nawet wrodzone, należą do rzędu nowotworów łagodnych, szkodliwe bywają dla dotkniętego niemi organizmu tylko na drodze czysto mechanicznej, i wtedy-wymagają leczenia operacyjnego. Co do przyczyn powstawania Ch-ów ob. Nowotworów etyo-1 ogię ogólną.

Chtonia,— Uroczystość w argolidzkiej Hermio-nei, na cześć Demetery Chtonii (podziemnej).—Zob. D emeter.

Chtoniczne bóstwa (od greckiego wyrazu = ziemia), jest to nazwa tych wszystkich bóstw, które wyobraźnia Greków mieściła w łonie ziemi; znaczenie ich religijne było dwojakie: o ile miały związek ze światem wyższym, przedstawiały rozmaite siły roślinności; o ile zaś kojarzyły się z mrocznemi głębiami ziemi, uważano je za bóstwa piekielne, pełniące straż nad umarłymi. Hermes, Demeter, Persefona i in. zwały się bóstwami Chtonicznemi. Owa podwójna rola, o któ-rejeśmy wyżej wspomnieli, najwyraźniej widzieć się daje w Demeterze i Persefonie. Cześć tych bóstw rozpowszechniła się najbardziej po VIII w. przed Chr. i stanowiła część tak zwanego Orfizmu (ob.). Były bóstwa chtoniczne rolników, uprawiaczy winnic, oraz bóstwa hypochtoniczne, toż samo co piekielne.—I. A. Hild „Etudes sur les demons" (Paryż 1881).    *

Chuapa, Choapa, rzeka w Ameryce południowej, w Rzeczypospolitej Chileńskiej, wytryska na zachodnim stoku Andów, w pobliżu pnia góry Aconcagua i szczytu Mercedario, tworzy granicę między prowincyami Aconcagua i Coąuimbo, wpada do Oceanu Wielkiego poniżej osady Asiento, ubiegłszy 193 km.; spławna tylko w pobliżu uścia.

Chubut, 1). Ch. v. Chupat, rzeka w Ameryce Południowej, w Rzeczypospolitej Argentyńskiej, powstaje z połączenia wielu strumieni na wschodnim stoku Andów Patagońskich, przerzyna pustynną i kamienistą krainę, którą zwiedził Fontana w 1886 r., przyjmuje z prawej strony znaczny dopływ Senger v. Sengel, również mający źródła w Andach i przepływający w środkowym biegu przez jezioro Musters i Colhue (podróżnik Moyano 1880 r.); uście poniżej miasta Rawson, długość około 900 km., zasób wody niewielki; spławna tylko w dolnym biegu; jej dorzecze, równie jak dopływy, są mało znane.—2). Ch., terrytoryum argentyńskie, w Patagonii środkowej (gobernacion del Ch.), leży w dorzeczu poprzedniej rzeki, na wschodnim stoku Andów, między 42° a 46° sz. pd., obejmuje 247,331 km. □; liczba mieszkańców nieznaczna; osadnicy argentyńscy, nieliczni dotąd, pozakładali kilka ko-lonij nad brzegami rzek, z nich najważniejsza Gai-man nad Ch-em. Stolicą jest Rawson, w pobliżu uścia rz. Ch. do Atlantyku, niewielka osada, połączona drogą żelazną z Porto Madrin, nad zatoką Nową (Nueva Bai).

Chuć Jan (* 1734 — f około 1810), pastor w Byczynie, na Szląsku pruskim, dbały o język polski. Oto jego wydawnictwa: „Książeczka do sylabizowania i czytania dla szkół elementarnych" (Brzeg 1803), „Pieśnioksiąg czyli Kancyonał ewan-gielioki dla Boga czczenia publicznego i domowego" (t-że 1804, str. 780; drugie, powiększone przez Henniga wydanie, w Oleśnicy 1838); „Hermes: Uczna książka religii Jezusowej, z niemieckiego" (Brzeg 1803, drugie wydanie 1808).    p Chm-

Cmdawendikjar, ob. Cłiodawendikjar. Caudoba, Ob, Kudowa.

Chudy zUjezda, ob Bobkowi c.

Chufu, Chuwu, po grecku Cheops, Sufis (Xśocj) Eoicptę), faraon egipski z IV dynastyi mem-fickiej; zbudował najwyższą z piramid pod Giseh. Herodot słyszał opowiadanie, jakoby pracowało 100,000 robotników, zmieniających się co trzy miesiące przez 10 lat nad zbudowaniem drogi od kamieniołomów (zapewne Turah) z gór Mokatamu, na przestrzeni 5-ciu stadyów, oraz fundamentu z izbami podziemnemi, a następnie przez 20 lat nad budowaniem samej piramidy. Rzepa i cebula, wydawana robotnikom na wyżywienie, miała kosztować 1,600 talentów. Ogromne głazy były ociosywane w keztałt sześcianów, przesuwane na brzeg Nilu, przewożone łodziami przez rzekę i znowu przesuwane drogą kamienną do miejsca budowy. Wedle tej samej tradycyi faraon miał pozamykać świątynie i wzbronić składania ofiar pobożnych. Ale Mane-tou zapisał, że Ch. w starości stał się pobożnym i zostawił księgę świętą, wielce przez Egipcyan cenioną. Napis hieroglificzny wyryty na słupie z rozkazu królewny, H’ent-sen, córki tego faraona, opiewa, że Ch. odnowił świątynię Izydy, udarował dobrami i ozdobił posągami Ozyrysa, Izydy, Ho-

rusa, oraz bóstw Neftys, Selk, Paht, Sacht, wreszcie Ha-pi’ego (Apisa) ze złota, srebra i drzewa pozłacanego. Zbudował też, czy odnowił świątynię Hat-Hory w Denderah (Tentyr). Czas panowania jego zawiera się między 3095 a 3032 r. przed Nar. Ch. według rachuby Lepsiusa; inni historycy podają inne liczby, z tych zaś najbliższe naszej ery sięgają połowy lub końca trzeciego tysiącolecia. Dokładne obliczenie jest niemożliwe z powodu zawikłań chronologicznych. — Tytuły dzieł ob. pod wyrazem

T. K.

ża.

Chunsu, ob. C h o n s,

Caupa, nakrycie czyli balbachim u Izraelitów. Przy uroczystych procesyach i obrządkach, Izraelici używają Ch-y trzymanej lub ustawionej nad rabinem, dla osłonienia Pięcioksiągu Mojżesza, t. j. Se-fer - thorah, niesionego wtedy przez rabina i prze-dniejszych z gminy. Podczas obrządków ślubnych, baldachim bywa ustawiany albo przed synagogą w innych miejscach pod gołem niebem, albo też nawet w synagodze, przed arką świętą, a to stosownie do przyjętego obrządku u Chassydów i Raba-nitów.

nej bramie czarny Koziorożec.

Chafra.

Chulm, rzeka w Afganistanie północnym, dążąca z lewej strony do Arnu - Daryi, lecz ginąca wprzód w piaskach pustyni; nad jej brzegami leżał niegdyś samodzielny chanat Ch., który w 1850 r. dostał się Afganistanowi; jego stolicą było miasto Ch., leżące dziś w ruinach; na tern miejscu wznosi się dziś miasto Taszkurhan, poprzecinane licznemi kanałami, i mające do 10,000 ludności, która na starannie uprawnym gruncie trudni się hodowlą kwiatów, drzew owocowych i zbo-

And. S.

Chumesz, nazwa Pięcioksiągu Mojżesza u Izraelitów.

F. R.

ChuęjUet Artur Maksym (* 1854 w Rocroi), historyk francuski, od r. 1887 repetent (maitre de conferences) w szkole normalnej w Paryżu. Oprócz życiorysu „Le generał Chanzy" (1883), uwieńczonego nagrodą akademii, i kilku prac poważniejszych, ogłosił drukiem „Les guerres de la revolutioo“ (dotychczas 9 tomów, 188(5—93). Od r. 1888 jest redaktorem czasopisma „Revue critiąue d’histoire et de litterature“.

Chuquisaca, 1). Ch., departament rzeczypospo-spolitej Boliwii, w Ameryce pd., graniczy na północy z dep. Santa-Cruz i Cochabamba, na zachodzie z dep. Potosi, na południu z dep. Tarija, na wschodzie z Brazylią; składa się z dwóch częśoi: wschodniej, płaskiej, nizinnej, stanowiącej północną część równiny Chaco (ob. Chaco boreal), oraz zachodniej, górzystej, wypełnionej odroślami Andów, z których spływają liczne strumienie do systematu Amazonki przez Madeirę i do systematu La Platy przez Pilcomayo. Klimat na nizinie gorący, w górach nieco chłodniejszy, wogóle jednak zdrowy. Głownem zajęciem ludności jest górnictwo, wywołane bogactwem mineralnem: dobywają złoto, srebro, miedź i ołów.—Powierzchnia departamentu wynosi 188,535 km. □, ludność 122,500 głów, nie licząc dzikich Indyan (Czyryguanów, Guanów, Zamuków i Gwajkurów), którzy zamieszkują głównie wschodnie obszary nizinne. — Stolicą departamentu i zarazem całej Boliwii jest 2). Ch. ob. Sucre.

Chur, włoskie Coira, franc. Coire, miasto główne szwajcarskiego kantonu Gryzonów (Grau-biiuden), niedaleko uścia górskiej rzeki Plessur z prawej strony do Renu, który tu z podłużnej doliny przechodzi w wyłomową, poprzeczną, zmieniając jednocześnie wschodni kierunek biegu na północny. Jest to starodawna Curia Retyjczyków, która już w V stuleciu była siedliskiem biskupstwa i która, zarówno w starożytności, jak w Średnich wiekach i nowszych czasach, była, ze względu na swe położenie geograficzne, jednym z najważniejszych punktów komunikacyjnych w Alpach środkowych. Tędy bowiem z szerokiej doliny Renu wiodły drogi do Włoch północnych przez przełęcze: Spliigen, Septimer i Julijską, tędy przeciągały legiony rzymskie i szedł handel ożywiony; tu był klucz Recyi i węzeł zbiegających się ze stron wielu dolin górskich. Biskupstwo tutejsze wspominane jest już w 452 r., i ono sprawiło, że Ch. stał się filarem duchownej i świeckiej władzy biskupów. Ale reformacya znacznie uszczupliła obszary dyecezyi, a rewolucya zmedyatyzowała władzę świecką. Z tern wszystkiem Ch.* nie przestał być zawsze ważnym pośrednikiem w handlu między po-łudniowemi Niemcami a północnemi Włochami, jako leżący na dogodnej i stosunkowo krótkiej drodze. Dopiero w ostatnich czasach zbudowanie drogi żelaznej Gotardzkiej odebrało miastu dawne znaczenie handlowe i skierowało większą część towarów i podróżnych na Goschenen-Airolo. Dziś Ch., choć połączony drogą żelazną z jeziorem Bodeń-skiem, nie ma świetniejszej przyszłości przed sobą, za to odgrywa on niepoślednią rolę w życiu turystów, którzy mają tu swój punkt zborny dla poznania wachlarzowato rozłożonych dolin Retyki. Miasto leży nader malowniczo, naprzeciw stromo ku Renowi opadającego pnia góry Kalanda, w wysokości 594 m. nad p. m. i liczy około 9,500 m-ców. Jest siedliskiem najwyższych władz kan-tonalnych i biskupa, podległego bezpośrednio papieżowi. Katedrę tutejszą zbudował w VIII wieku biskup Tello; jest to jeden z ciekawszych zabytków budownictwa, zwłaszcza goduą jest uwagi krypta z mnóstwem dawnych obrazów i rzeźb. Obok katedry wznosi się zamek biskupi, z kaplicą sięgającą najpierwszych czasów chrześciaństwa. Z zamkiem łączy się wieża starorzymska, Marsoel; „Marsoel in oculis“,zaś poza katedrą leży klasztorów. Lucyana z seminaryum duchownem. Ch. posiada nadto stary ratusz, muzeum starożytności retyckich, bibliotekę kantonalną (50,000 t.), kościół protestancki św. Marcina, gabinet przyrodniczy, seminaryum nauczycielskie i t. p. Przemysł nieznaczny; zasługują tylko na uwagę fabryki blachy cynkowej i towarów mosiężnych. Ch. jest miejscem urodzenia malarki, Angeliki Kaufmaun (* 1747 — f w Rzymie 1807). W pobliżu leżą: Liirlibad z wolami mineralnemi, równie jak Pasugg w wąwozie rzeki Rabiusy, oraz Haldenstein, gniazdo rodzinne książąt Liech-tensteinów. Herb miasta: mur trzywieżowy, w srebr-

And. S.

And. S.

Churoh Ryszard (* r. 1784 — f w Atenach 30 marca 1873), generał angielski w służbie greckiej; zaciągnął się do wojska bardzo młodo, odbył kampanię egipską i był przy zdobywaniu Aleksandry]'; zamianowany kapitanem w r. 1806, odznaczył się przy obronie Capri przeciwko Muratowi i przyczynił się do zdobycia Zante, Cefalonii, Paxo i Itaki, poczem utworzył nowe dwa pułki piechoty greckiej i objął nad niemi dowództwo, ale, wskutek reklamacyi Turcyi, pułki te zostały rozwiązane w r. 1815; tegoż samego roku Ch. był zaliczony do armii austryackiej w charakterze wojskowego attachó i razem z wojskami sprzymierzo-nemi brał udział w drugiem najściu na Francyę. — Po wybuchu powstania w Grecyi, Ch. udał się tam, wezwany przez przyjaciół, i okrzyknięty został wodzem naczelnym (1827); pierwsze bitr/y pod Ate nami przegrał, później dopiero, przerzuciwszy się do śmiałej akcyi zaczepnej, przeciął Turkom ko-munikacyę z Missolunghi i Lepantem i zmusił ich do wycofania się z Akarnanii i Etolii, złożył jednak dowództwo, nie mogąc się zgodzić z hrabią Capo d’Istria (ob). W r. 1843 Ch. był jeszcze raz jednym z głównych przywódzców rewolucyi, która obdarzyła Grecyę rządem konstytucyjnym. Mianowany senatorem i generałem armii greckiej, spędził już resztę życia w spokoju na ziemi greckiej. Naród grecki nadał mu przydomek „wielkiego obywatelau i wystawił mu po śmierci pomnik w Atenach.    r-

Churoh Fryderyk Edwin, malarz amerykański (* 14 marca 1826 w Hartford, w stanie Connecticut), uczeń pejzażysty Tomasza Cole. Rozmiłowany w piękności natury, podróżował po całym lądzie amerykańskim i odtwarzał w swych obrazach różne malownicze widoki, z których przedstawiające góry Castkill najpierw imię jego wsławiły. W r. 1854 udał się do Kolumbii i Ecuadoru, i malował tam górskie krajobrazy, które przez gorący swój ton i wspaniały koloryt powszechne obudziły zajęcie. W r. 1857 wybrał się w drugą podróż do Ameryki południowej, z której przywiózł wielkie obrazy: „Heart of the Ande“, „Cotopaxi“ i „On the Cordilleras“. W 1858 powstał obraz jego najznakomitszy „Wodospad Niagary, widziany od strony Kanady w pobliżu Table Rock“. Następnie zrobił wycieczkę na Jamaikę, gdzie krajobrazy podzwrotnikowe stały się niejako jego specyalnością; wkrótce zaś potem zwiedził Europę i Palestynę, a najprzedniej-szemi owocami tej podróży były obrazy Partenonu, Damaszku i Jerozolimy. Zwiedzał też i krainy pół-nócne i studyował przyrodę arktyczuą, z której pochwycony widok góry lodowej (Iceberg), żywe budził zajęcie na wystawie londyńskiej r. 1863. * Churchill, rzeka w Ameryce Północnej w posiadłościach Brytańskich, przedstawia wybitny typ rzek jeziornych, właściwych całemu zlewisku oceanu Lodowatego w Ameryce, gdyż nietylko sama przepływa mnóstwo różnej wielkości jezior, ale czynią to i wszystkie ważniejsze jej dopływy. Powstaje ona z połączenia dwóch systemątów: Missinippi i Beaver River (Bobrowa); pierwsza odwadnia jeziora: Methye, Buffalo, Clear i kilka drobnych, druga oprowadza wody jezior Colde, des Isles, Wa-terhen, Canoe, la Plonge i t. p., obie łączą się w jeziorze ń la Crosse, z którego już wypływa Ch. Bieg jej odtąd staje się wschodnim aż do jeziora Nelsona; wpadają z prawej strony: Sandy R., Ridge R. i Cold R., a z lewej Deer R., będąca odpływem wielkiego jeziora Roindeer, które przez jeziora Wol-laston i Black pozostaje w łączności z jeziorem i rzeką Athabasca. Od jeziora Nelsona Ch. zwraca się ku pn. wd., przepływając jeziora Granville i Indian, oraz przyjmując z prawej strony Mały Ch., poczem, poniżej fortu Ch., wpada do Zatoki Hudsoń-skiej. Ogólna długość, jeśli za strumień źródłowy przyjmiemy rzekę Bobrową, wyniesie około 1,800 km. Zasób wody stały i znaczny, wszakże liczne prądowiny i katarakty, w gruncie przeważnie granitowym, wielce utrudniają żeglugę; w takich miejscach łodzie zazwyczaj się przenosi (portage). Wododział Ch-u od sąsiednich systemątów rzecznych jest w wielu miejscach niewyraźny, co zwykłą stanowi właściwość okolic jeziornych na płaszczyźnie (analogicznie pojezierze Bałtyckie, ob. art. Bifurkacya); sąsiednie rzeki: Saskatchewan i Atba-basca, o ile nam dotąd wiadomo, wielokrotnie przez swe dopływy i jeziora pozostają z sobą w łączności, zwłaszcza w porze dżdżystej. Zresztą kraina cała nie jest dotąd poznaną należycie i dopiero w przyszłości ów wielki labirynt rzek i jezior, otaczający Zatokę Hudsońską, przedstawi się nam w rzeczywistym swym stanie.

Churchill J a n, pierwszy książę Marlborough, jeden z najznakomitszych wodzów i mężów stanu (urodził się prawdopodobnie 24 maja 1650 r. w Ashe, hr. Devon, umarł 16 czerwca 1722 r.). Pochodził z podupadłej rodziny szlacheckiej. Kształcił się w St. Paul’s School, nie zdaje się jednak, żeby posiadał wielkie wykształcenie, gdyż zawsze popełniał błędy ortograficzne.] Nie ulega wątpliwości, że, oprócz zdolności, do karyery jego pomagała mu bardzo uroda i urok w obejściu się. Po ukończeniu szkoły został paziem księcia York, a w 1667 r. chorążym w gwardyi pieszej. W 1672 r. mianowany kapitanem, w tymże roku służył pod dowództwem ks. Monmouth w korpusie angielskim, posiłkującym wojska francuskie we Flandryi. Wtedy odznaczył się przy oblężeniu Nimwegi i Maestrichtu, za co zyskał pochwały Tureniusza, a w 1674 r. od Ludwika XIV nominacyę na pułkownika angielskiego regimentu w armii francuskiej. Powróciwszy do Anglii, zawarł związek małżeński z Sarą Jennings, damą dworu Maryi ks. Modeńskiej, drugiej żony ks. York, późniejszego Jakóba II. W owym czasie Ch. był używany przez tegoż księcia w rozmaitych poufnych zleceniach, ciesząc się jego zaufaniem, do czego prawdopodobnie pomagało mu i to, że siostra jego, Arabella Ch., była metresą ks. York. W 1678 r. Ch. był wysłany do Hollandyi, w celu wzięcia udziału, jako dowódzca brygady, w toczącej się wojnie, ale z powodu zawarcia bezpośrednio potem pokoju w Nimwedze powrócił do Anglii. Wkrótkim czasie zaczęła się w Anglii agi-tacya przeciwko ks. York, podejrzewanemu o katolicyzm, w celu odsunięcia go od tronu angielskie-

go; wskutek niej ks. York był zmuszony udać wtóry do Irlandyi dla dowodzenia zebranemi tam się naprzód do Hagi, a następnie do Szkocyi, jako wojskami. W tym czasie M. brał udział w intry-wielkorządzca tego kraju, Ch. wraz z żoną towa- gach, które miały na celu zrzucenie z tronu Wilhelma rzyszył księciu w tych podróżach, a w 1682 r. był i przywołanie napowrót Jakóba II. Dotychczas nie mianowany baronem Churchill of Aymouth w Szko- wyjaśniona jest rola i tajemne zamiary Churchilla cyi, i pułkownikiem 1-go pułku dragonów. W tym- pod tym względem; zarzucają mu jednak, iż postę-że czasie żona jego została, na usilne prośby księż- powanie jego było nieszlachetne, gdyż działał ta-niczki Anny, która wyszła była zamąź za ks. Jerzego jemuie na szkodę samego Wilhelma, którego duńskiego, damą jej dworu. Okoliczność ta wpły- największem zaufaniem się cieszył. Kiedy o ta-nęła wielce na przyszłą karyerę Ch-a, ponieważ jemnyeh jego związkach z pretendentem doszła żona jego zawarła ścisłe związki przyjaźni z księż- wiadomość do Wilhelma, Ch., wówczas już nazywany niczką Anną, późniejszą królową, i zyskała na nią Marlborough, stracił jego łaskę, i odzyskał ją do-wpływ stanowczy. Przyjaźń ta była tak wielka, że obie damy nie używały między sobą właściwych nazwisk, ale nadawały sobie przezwiska.

piero w 1694 r.; po śmierci bowiem królowej Maryi księżniczka Anna stawała się następczynią tronu, na którą stanowczy wpływ wywierała ciągle żona Marlborougha. Wtedy (w 1698 r.) Ch. został zamianowany guwernerem księcia Gloucester, obowiązki te jednak pełnił niedługo z powodu śmierci tego księcia w 1700 r. Powrócono mu też miejsce w radzie tajnej i dawne stopnie wojskowe. Gdy pojśmierci Wilhelma, 8 marca 1702 r., wstąpiła na tron królowa Anna, z samego początku zaraz obsypała swoich ulubieńców dostojeństwami i pensya-mi; Ch-a zamianowała kawalerem orderu podwiązki, naczelnym wodzem wszystkich sił zbrojnych, tudzież generałem artyleryi—wpływ jego stał się niezmiernym. Żona Ch-a otrzymała także trzy urzędy dworskie, do których były przywiązane znaczne pensye. Łaski królowej posypały się też i na przyjaciół i stronników M-a. Godolphin, ojciec jego zięcia (córka M-a, Henryetta, wyszła za mąż za Franciszka Godolphina), został lordem podskarbim. Ch., podtrzymywany przez śwyeh stronnikowi partyę torysów, zamierzał prowadzić dalej politykę wojenną przeciwko Francyi, i udawszy się w 1702 r. do Hagi jako poseł, przyrzekł posiłki angielskie w czasie wojny o sukcesyę hiszpańską i ułożył plan kampanii przeciwko Ludwikowi XIV. Zamiary te przeprowadził pomimo oppozycyi wigów. Mianowany naczelnym wodzem sił związkowych, działających przeciwko Francyi, złożonych z Holendrów, Niemców i Anglików, M. zdobył Venloo, Riiremon-de i Lióge i unicestwił zamiary wojenne Francuzów, dowodzonych przez ks. Burgundyi i marszałka Bouffiers. Pomyślna kampania, której powodzenie przypisywano Ch-owi, wywołała entuzyazm w Anglii. Izba gmin uchwaliła mu po powrocie adres dziękczynny, królowa wyniosła go do godności księcia Marlborough, markiza Blandford, na uwagę zaś księżnej M., że dochody ich nie wystarczają na podtrzymanie tak świetnego stanowiska, wyznaczyła mu 5,000 f. st. rocznej pensyi z dochodów pocztowych, bez względu na to, że już jako naczelny wódz pobierał 10,000 f. st. rocznie, i że tak on, jak i jego żona mieli prócz tego inne jeszcze pensye. Kampania następnego roku nie miała stanowczych rezultatów. Dopiero w 1704 r. M. pobił elektora bawarskiego pod Donauworth(l czerwca), a (13 sierpnia) w połączeniu z ks. Eugeniuszem odniósł świetne zwycięstwo nad Francuzami pod Blenheim (Hochstadt), gdzie armia francuska, utraciwszy około 40,000 ludzi, została zupełnie rozbita. Wódz francuski Tallard dostał

Jedna z nich była panią Morley, druga panią Freeman. Po wstąpieniu na tron ks. York pod imieniem Jakóba II, Churchill pojechał do Ludwika XIV z zawiadomieniem o tym fakcie, tudzież z prośbą o dostarczanie subsydyów, takich, jakich król ten wprzód już ks. udzielał. W czasie koronacji Jakóba II Ch. był mianowany szambelanem, tudzież baronem angielskim z tytułem Churchill of Sandridge. Brał też udział w operacyach wojennych przeciwko ks. Monmouth i przez swoją zimną krew przyłożył się, 6 lipca 1685 r., do odniesienia nad powstańcami stanowczego zwycięstwa podSed-gemoor. Później wszakże, kiedy z powodu złych rządów Jakóba II i jego sympatyj katolickich wybuchnęło przeciwko niemu w Anglii niezadowolenie, które ostatecznie doprowadziło do przywołania na pomoc zagrożonej wolności Wilhelma Orańskie-go i żony jego Maryi, Ch. utrzymywał z tym ostatnim tajemne stosunki, chociaż do ostatniej chwili uchodził za gorliwego stronnika Jakóba II. Kiedy Jakób JI na radzie wojenuej z 24 listopada 1588 r. postanowił nie występować zaczepnie przeciwko Wilhelmowi, ale cofnąć się, Churchill w nocy opuścił obóz królewski i przeszedł do Wilhelma. W tymże czasie, 25 listopada, lady Ch. urządziła ucieczkę księżniczki Anny z Londynu. Wtedy też Ch. starał się, działając na korzyść Wilhelma, przywrócić porządek w zdezorganizowanych wojskach, tudzież stanowił, wraz z kilku innymi parami, rodzaj rządu tymczasowego, dopóki parlament nie określił stanowczo praw i tytułu Wilhelma i Maryi. W nagrodę tych usług został mianowany przed ich koronacyą członkiem rady tajnej, szambelanem i earlem of Marlborough, pod którem to nazwiskiem później stał się bardziej znanym i okrył się sławą. W 1689 roku, posłany do Hollandyi dla dowodzenia brygadą wojsk angielskich pod wodzą księcia Waldeck, odznaczył się odparciem pod Walcourt, z wielką stratą, wojsk francuskich.

W 1690 ro-

Wkrótce potem powrócił do Anglii, ku był mianowany członkiem rady dziewięciu, która miała pomagać królowej Maryi w rządach w czasie wyprawy Wilhelma przeciwko Jakó-bowi II do Irlandyi. Za jego radą urządzona była wyprawa wojsk angielskich na południe Irlan-dyi, w czasie której M. zdobył Cork, Limerick i Kinsale. Jakkolwiek zaś powrócił na zimę do Anglii, wysłał go wkrótcej Wilhelm po raz

się do niewoli z 11,000 jeńców. Wskutek tego wszystkie plany francuskie przeciwko cesarzowi niemieckiemu były w niwecz obrócone. Sztandary nieprzyjacielskie zdobyte pod Blenheim uroczyście złożono w Westminster-Hall 3 stycznia 1705. Cesarz Józef I nadał Ch-wi tytuł księcia rzeszy niemieckiej wraz z księstwem Mindelheim. Parlament uchwalił dla niego podziękowanie i upoważnił królową do nadania mu zamku Woodstock z przyległościa-mi. Prócz tego królowa sama kazała mu zbudować swoim kosztem pałac Blenheim. W 1705 r.

skiej. Kampania jednak 1707 r. nie wypadła dla sprzymierzonych pomyślnie. Ponieśli oni ciężką klęskę w Hiszpanii pod Almanzą (25 kwietnia), gdzie francuskie wojska, dowodzone przez lorda Berwick, naturalnego syna Jakóba II, odniosły świetne zwycięstwo. M. tymczasem zajęty był w Niemczech za-żegnywaniem innego niebezpieczeństwa, grożącego sprzymierzonym. Wtedy właśnie Karol XII, złożywszy z tronu Augusta II, był na szczycie potęgi. Ma się rozumieć, że Ludwik XIV czynił zabiegi dla uzyskania tak potężnego w wojnie z cesarzem

z powodu, że Francuzi zdołali zebrać przeważne siły nad Renem i w Niderlandach, którym związkowi sprostać nie mogli, bądź wreszcie z powodu niezgody samych związkowych, z których każdy miał na oku tylko swoje własne widoki. M. zresztą był zmuszony udać się na jakiś czas do Anglii, w celu załagodzenia pewnych sporów, wynikłych w łonie rządu, tudzież zrobienia przygotowań wojennych, na wiosnę 1708 r., dla odparcia wyprawy pretendenta, syna Jakóba II, na brzegi Szkocyi. W tym też czasie zdarzył się wypadek, który wywarł później tak fatalny wpływ na dalszą karyerę M-a: mianowicie oziębnięcie przyjaznych stosunków między jego żoną i królową Anną, spowodowane wyniosłością i uporem lady M. Powróciwszy do Hol-landyi w marcu 1708 r., M. ułożył z ks. Eugeniuszem plan przyszłej kampanii, w której odniósł zwycięstwo nad Francuzami pod Audenarde (d. 11

Ch. miał zamiar przenieść wojnę na terytoryum ' niemieckim sprzymierzeńca. M. był zmuszony udać francuskie, ale plany jego zostały pokrzyżowane i się do obozu szwedzkiego w Saksonii i osobistym przez niezgodę dowódzców wojsk związkowych, j wpływem przekonać Karola XII o potrzebie odłożenia zwłaszcza hollenderskich. Reszta tego roku upły- na później zamysłów, które król żywił w charakte-nęła Ch-owi na podróżach do Hagi, Wiednia i Ber- j rze obrońcy protestantyzmu przeciwko cesarzowi, lina w celu przywrócenia zgody między sprzymie- Reszta wszakże roku upłynęła bezczynnie, bądź rzonymi. Rok 1706 był dla niego pomyślniejszy.

Wskutek bowiem tego, że marszałek francuski,

Villars, działał pomyślnie na wyższym Renie, Hol-lendrzy okazali się uleglejszymi dla planów Ch-a i nie przeszkadzali mu w operacyach wojennych nad Mozą. Rezultatem tego było świetne zwycięstwo odniesione pod Rammillies w Belgii (23 maja) nad Francuzami, dowodzonymi przez Villeroy.

Skutki tego zwycięstwa były niezmierne. Armia francuska została zdezorganizowaną, Ch. zaś mógł przystąpić do ataku miast i fortec, stanowiących przedtem nieprzystępną linię obronną. Owocem tego było zdobycie kolejne Antwerpii, Mecblina (Malines),

ła do pożądanego rezultatu, gdyż sprzymierzeni domagali się, aby Ludwik XIV, w razie zawarcia pokoju, dopomógł do wypędzenia swego wnuka, Filipa V, z Hiszpanii, na co król francuski, chociaż znękany niepowodzeniami, nie chciał się zgodzić. Nadzieja zawarcia wkrótce pokoju była przyczyną, że sprzymierzeńcy nie zrobili do przyszłej kampanii należytych przygotowań wojennych, Ludwik zaś XIV wytężył wszystkie usiłowania, ażeby wystawić jak największą armię przeciwko M-owi. Stąd też, kiedy M. i ks. Eugeniusz zbliżyli się pod Lille ze 110,000 wojskiem, spotkali tam Villarsa, najzdolniejszego z przeciwników M-a, w nader silnej pozycyi, z przeważającemi siłami. Rezultatem tej kampanii była mordercza bitwa pod Malplaąuet (11 września 1709 r.), w której Villars w chwili rozstrzygającej został raniony, wskutek czego musiał oddalić się z pola bitwy. Francuzi cofnęli się

Brukselii, G-ndawy, Audenarde, Menin, otwierającego drogę do Francyi, i innych miast, oraz oczyszczenie z wojsk francuskich całej Brabaucyi i Flandryi. W Bru-kselli stany brabanckie uznały Karola, pretendenta cesarskiego do korony hiszpańskiej, za swego prawego monarchę. Ch. był mianowany przez niego lipca). Dalszy jednak plan jego przeniesienia woj-wielkorządzcą Niderlandów, zawiść jednak Hollen- ny na terrytoryum francuskie nie udał się. W 1709 drów nie dopuściła go na to stauowisko. Wskutek królowa zamianowała M-a pełnomocnikiem angielskim tego ustanowiono rząd tymczasowy, złożony z Angli- do układania się o pokój z Ludwikiem XIV. Kole-ków i Hollendrów, który zarządzał krajem w imię- gą jego w roli dyplomaty był Townshend. Kon-niu Karola. Później, kiedy Ludwik XIV, korzy- ferencya z francuskim pełnomocnikiem, de Torcy, stając z niezgody między sprzymierzonymi, z każ- odbyła się w Hadze (w maju), ale nie doprowadzi-dym z nich traktował oddzielnie o pokój, chcąc przez to jeszcze więcej ich rozdzielić, Ch. musiał pertraktować w celu przyprowadzenia ich do jakiegoś porozumienia i ułożenia planu kampanii na rok następny. Udało się mu to na kongresie w Hadze, na którym upełnomocnieni państw sprzymierzonych postanowili, że odtąd żadne propozycye pokoju nie będą przyjęte bez współudziału wszystkich sprzymierzeńców. W końcu tego roku M. musiał na jakiś czas pokazać się w Anglii, gdzie podtrzymujące go do owego czasu ministeryum torysów było zagrożone przez partyę wigów. W celu zapewnienia sobie ich pomocy M. przekonał królową o potrzebie mianowania jednego z przywódzców wigów,

Sunderlanda, ministrem, wskutek czego zapewnił sobie poparcie dla dalszej polityki wojennej. Wtedy też parlament uchwalił mu pensyę, w ilości 5,000 f. st. rocznie, i zasiłki na przyszłoroczną kampanię. Sztandary zdobyte pod Ramillies zosta- w zupełnym porządku, z mniejszemi nawet, niż ły uroczyście złożone w Guildhall, w City londyń- sprzymierzone wojska, stratami, ubyło bowiem

118

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Kocyki. Powsz. Iluitr Zesz. 95. T. XII.

z szeregów francuskich do 16,000 ludzi, gdy straty sprzymierzonych oceniano na 20—30,000 w zabitych i rannych. Tymczasem w Anglii zaczęła się zmieniać opinia publiczna. Wojna zdawała się przeciągać do nieskończoności. Widziano, że Anglicy przelewają krew i ponoszą niezmierne koszta w celu zabezpieczenia granic swoich współzawodników, Hollendrów. Niepomyślny rezultat pertraktacyi o pokój wzmocnił jeszcze podejrzenie, że M. przeciąga wojnę w widokach własnej korzyści. W mniemaniu tern utwierdzono się jeszcze, kiedy M. wystąpił do królowej z żądaniem mianowania go naczelnym wodzem dożywotnio, na co jednak królowa się nie zgodziła. Jednocześnie z tern lady M. znów się poróżniła z królową. I w parlamencie stronnictwo podtrzymujące M-a straciło znaczenie. Kampania z 1710 r. nie doprowadziła do ważniejszych starć. Villars operacyami swemi zmusił sprzymierzonych do zaniechania oblężenia Arras i poprzestania na zajęciu kilku innych miast, jak Bethune,

biegu sprawiedliwości. Później nawet wydała rozkaz pociągnięcia go do odpowiedzialności sądowej przez prokuratora państwowego, attorney - generał. Prześladowany przez ministeryum, złożone z zaciętych jego przeciwników, i niepodtrzymywany nawet przez opinię publiczną kraju, która zarzucała mu wciąż przeciąganie rozmyślne wojny w widokach własnej korzyści, M. opuścił 28 listopada 1712 r. Anglię, udając się do Niemiec, gdzie przebywał aż do śmierci kr. Anny, 1 sierpnia 1714 r. W owym czasie, wskutek traktatu Rasztadzkiego, zawartego między Cesarzem i Francyą, utracił, nawet bez wynagrodzenia, otrzymane poprzednio księstwo Mindel-heim, które teraz przyłączono do Bawaryi. Po powrocie do kraju M. został przez nowego króla, Jerzego I, przywrócony do urzędu naczelnego wodza i generała artyleryi (we wrześniu 1714 r.), nie o-degrał już jednak żadnej ważniejszej roli politycznej. Przedwcześnie wyczerpany z sił, uległ atakom paraliżu 16 czerwca 1722 roku; pochowany z wielką wystawnością w opactwie Westminsterskiem. Później zwłoki głośnego wojownika przeniesiono do mauzoleum, w tym celu wystawionego w Blenheim. M. miał umysł znakomitego wodza, ale charakter jego nie był bez zarzutu. Przedewszystkiem zarzucano mu chciwość, z jaką gromadził pieniądze. Znany jest spis wszystkich pensyj i dochodów, które z najrozmaitszych tytułów pobierał ze skarbu państwa. Dochody te wogóle stanowiły rocznie ogromną summę 62,350 f. st., z których sama żona M-a, tytułem swoich dworskich obowiązków, pobierała 7,500 f. st. Wogóle nawet Anglicy przyznają, że w charakterowi jego brakło zupełnie instynktów heroicznych. Za zaletę Ch. należy jednak uważać to, że był nadzwyczaj ludzkim w prowadzeniu wojny, starając się łagodzić jej okropność. Po śmierci córki jego, Henryety, żony Franciszka Godolphina, tytuł księcia Marlborough przeszedł na Karola Spencera, piątego earla Sunderland, którego matka, Anna, była drugą córką słynnego wodza.—Najlepszą biografię Ch-a napisał archidyakon Coxe w 3-ch tomach (1818 — 1819).—„Diction. of.Nat. Biography*

a. o.

Churchill Arabella, metresa Jakóba Ii-go (* 1648 — f 1730 r.), była starszą siostrą Jana Churchill, słynnego ks. Marlborough. Wkrótce po ożenieniu się ks. York z Anną Hyde, była mianowana damą dworską księżny, brat zaś jej, Jan, został paziem księcia. Na tern stanowisku zjednała sobie między 1(565—68 r. miłość księcia York, późniejszego króla Jakóba II. Zdaje się też, iż wpływem swoim pomagała bratu w początkowej jego karye-rze. Z ks. York miała czworo dzieci, mianowicie: 1) Henry etę, zaślubioną z Henrykiem Waldegrawe of Chewton, przodkiem obecnych earlów of Waldegrawe; 2) Jakóba Fitz-James’a, słynnego później księcia Berwick; 3) Henryka Fitz-James’a, późniejszego księcia Albemarle i 4) córkę niewiadomego imienia. Kiedy stosunki jej z ks. York się zerwały,

St. Vincent i Aire, mniejszej wagi. Tym^acem w Anglii ministeryum Godolphiua upadło (8 sierpnia) i parlament został rozwiązany. Nowe wybory doprowadziły do władzy partyę torysów, której naczelnicy, Bolingbroke (St. John) i lord Oxford (Har-les), byli przeciwnikami M-a. Wskutek tego brakło M-wi silnego poparcia w domu dla prowadzenia energicznie operacyj wojennych. Pomimo to, jeszcze na wiosnę 1711 r. parlament uchwalił zasiłki wojenne, pozwalające M-owi przygotowywać się do nowej kampanii. Położenie jednak rzeczy w Europie wtedy znacznie się zmieniło. Cesarz Józef I umarł 17 kwietnia 1711 r., a po nim brat jego, arcyksiążę Karol, pretendent do tronu hiszpańskiego, odziedziczył jego austryackie posiadłości; dla sprzymierzonych zaś połączenie austryac-kich krajów z hiszpańskiemi było równie niebez-piecznem, jak połączenie ich w rodzinie Bur-bonów. Książę Eugeniusz musiał wskutek tej zmiany opuścić Niderlandy wraz z wojskami niemiec-kiemi. Sprzymierzeni także ponieśli ciężką klęskę w Hiszpanii, pod Villa Viciosa. Kampania 1711 r. w Niderlandach polegała na manewrowaniu Vil- (T. X). larsa i M-a, który, twierdząc, że ma za słabe siły, nie chciał wydać stanowczej bitwy. Tymczasem w Londynie ministeryum zawiązało tajemne rokowania z Francyą o pokój. Preliminarya już podpisano 27 września 1711 roku, ale zakończający je pokój Utrechcki ostatecznie zawarty został między Anglią i Francyą dopiero 11 kwietnia 1713 r. Karye-ra wojenna, a nawet i polityczna M-a skończyła się już w chwili zawarcia preliminaryów, wszelkie bowiem działania wojenne ze strony Anglii były od tego czasu wstrzymane. Przybywszy z obozu do Hagi, M. znalazł już gotowe przeciwko sobie oskarżenie o przywłaszczenie sum, przeznaczonych na cele wojenne. Raport komisarzy wyznaczonych do zbadania tej sprawy był złożony w Izbie gmin w końcu 1711 r.; a chociaż M. przytaczał w swojej obronie, że pieniędzy, o które chodziło, użył na cele dostała uposażenie w dobrach irlandzkich i wyszła właściwe, królowa Anna rozkazem z 31 grud. 1711 za mąż za pułkownika Karola Godfrey. Miała z nim r. uwolniła go od wszelkich obowiązków i urzę- dwie córki: Kar olinę, damę dworską królowej Andów pod pozorem niewstrzymywania bezstronnego ny, i Elżbietę. Dożywszy późnego wieku, Ara-

A. O.

Churchill Karol, generał (* 2 lutego 1656 r. w Ashe, hr. Devon — f w Great Mintern, hr. Dorset, 29 Grud. 1714 r.) Był młodszym bratem Jana Ch., ks. Marlborough. W 13-tym roku życia został paziem Cbrystyana V, Króla Duńskiego, a w kilka lat potem kamerjunkrem księcia Jerzego, późniejszego małżonka królowej angielskiej, Anny. Po wstąpieniu na tron Anglii Wilhelma III, Ch. wszedł do wojska i uczestniczył w oblężeniu Corlinu w 1690 r. W bitwie pod Neerwinden udało mu się wziąć do niewoli swego siostrzeńca, ks. Berwick. W r. 1694 został generał-majorem, a w 1702 generał-lejtenantem. W bitwie pod Blenheim (13 sierp. 1704 r.) przyczynił się do zwycięstwa swego starszego brata, dokonawszy na czele wojsk związkowych przeprawy przez rzekę Nebel. Został wynagrodzony za to gubernatorstwem wieży londyńskiej. Eskortował też marszałka Tal-lard’a i innych francuskich generałów, wziętych wte-

A. O.

bella Cb. widziała swego królewskiego kochanka umierającym na wygnaniu, na dworze króla fran* cuskiego, przeciwko któremu brat jej, ks. Marl-borough, walczył i w którego służbie zostawał syn jej, ks. Berwick.— „Diet. of Nat. Biogr.“ t. X. A'°-Churchill Jerzy, admirał (* 1654 — f 1710) był młodszym bratem Jana Ch., ks. Marlborough. W 1666 r. wstąpił do marynarki jako ochotnik w czasie wojny z Hollandyą, i od tego czasu służył ciągle w marynarce. Pod wpływem brata swego, Jana, był jednym z pierwszych oficerów marynarki, który przeszedł na stronę Wilhelma ks. Oranii i za to został zamianowany dowódzcą okrętu Windsor Castle. W tym charakterze brał udział w bitwach pod Beachy-Head i Barfleur. W 1693 roku opuścił służbę, prawdopodobnie z tego powodu, że król Wilhelm poróżnił się wtedy z Janem Ch-em. Kiedy jednak w 1699 r. pojednanie między nimi nastąpiło, Jerzy Ch. był zamianowany członkiem adiniralicyi i obowiązki te pełnił do 1702. Po wstąpieniu na tron królowej Anny i zamianowaniu małżonka jej, ks. Jerzego, wielkim admirałem, Jerzy Ch. był wyznaczony na członka jego rady. Wtedy wpływ Ch-ów doszedł do najwyższego stopnia. — Jerzy Ch. rządził flotą przez sześć lat równie samowładnie, jak brat jego Jan—wojskiem lądowem; rządy jego jednak były nieudolue. Opinia publiczna skarżyła się wtedy, że marynarka królewska nie była zdolną zabezpieczyć należycie okrętów kupieckich przeciwko korsarzom francuskim, nawet w kanale La Manche. Przypuszczają także, iż wyprawa pretendenta w 1708 r. nie udałaby się wcale, gdyby okręty angielskie były lepsze. Po śmierci ks. Jerzego, nominalnego zarządzcy marynarki, po za którym rzeczywiste rządy należały do Jerzego Ch-a, podał się on do uwolnienia i prowadził do śmierci życie prywatne w willi swej w parku Windsor-skim. Umarł bezżenny. Ponieważ robienie pieniędzy było, zdaje się, charakterystyczną cechą rodu Ch-ów, przeto i Jerzy Ch. zrobił znaczny majątek, z rozmaitych, wielce podejrzanego źródła, akcydensów swego urzędowania. Majątek ten przekazał swemu naturalnemu synowi.—„Diet. of Nat. Biogr.

dy do niewoli, w transporcie ich do Anglii. Kiedy Bruksella poddała się ks. Marlboroughowi, Ch. został mianowany gubernatorem tego miasta (w maju 1706), później zaś kierował oblężeniem miasta Dendermonde. W owym czasie spadały na niego jeden po drugim zaszczyty, W nieobecności ks. Marlborougha zastępował go w dowództwie wojskami angielskiemi w Niderlandach; dostał później gubernatorstwo wyspy Guernsey i stopień generała broni, wreszcie dowództwo 2-go pułku gwardyi pieszej. Ch. był od 1701—1710 członkiem parlamentu z miast Weymouth i Walcombe. W marcu 1708 r. miał atak apoplektyczny, w skutek którego usunął się do życia prywatnego. Umarł, nie pozostawiwszy prawego potomstwa—„Diet. of. Nat. Biogru. T. X.

Churchill Karol (* 1731 w Westminsterze — f 1764 w Boulogne); poeta angielski. Kształcił się w Szkole westminsterskiej, poczem wstąpiwszy do stanu Kapłańskiego, otrzymał skromną parafię w hrabstwie Essex; po śmierci ojca (1758) przeszedł do opróżnionej po nim parafii Westminster, ale z powodu nagannej konduity musiał ze swego stanowiska ustąpić. Dał się pozDaó swojemi satyrami, w których zresztą najczęściej kierował się pobudkami osobistemi; w „The Rosciad" (1861) wystąpił przeciw ówczesnym artystom dramatycznym, a gdy z tego powodu ściągnął na siebie napaści niechętnych, napisał „The apology", w której schłostał dziennikarzy. W „The night" usiłował oćzyścić się z zarzutów, jakie mu czyniono z powodu gorszącego życia; w najgłośniejszej — „The prophecy offamine" z wielkim ogniem napadł na lorda Butę, ministra i ulubieńca Jerzego III. Wreszcie podejrzany o różne machinacye polityczne, ratował się ucieczką do Francyi, ale zaraz po przybyciu do Boulogne umarł. Jego „Works" wyszły zebrane najprzód w 1763, następnie w piątej edy-cyi w 1774 (Lond. 4 tomy).

Churchill Fleetwood (* w Nottingham w r. 1808, — f w Ardtrea Rectory (hr. Tyrone) d. 31 stycznia r. 1878). Słynny ginekolog angielski. Sztuki lekarskiej uczył się w Edynburgu i tam w r. 1831 został doktorem med., poczem wyjechał do Dublina dla kształcenia się dalszego w położnictwie. Następnie założył w mieście tern razem z Speedy’m instytut położniczy (Western Lying-in Hospital), w którym miewał odczyty w zakresie swej specyalności. W r. 1851 uniwersytet dubliński mianował go doktorem honorowym; w 1856 został Ch. profesorem położnictwa i chorób kobiecych w szkole lekarskiej i na stanowisku tem pozostawał do r. 1864. W roku 1875 osiadł na wsi i tam w domu córki swej zamężnej życia dokonał. Był jednym z pierwszych ginekologów swego czasu i cieszył się praktyką ogromną; również jako profesor miał wielkie powodzenie. Z pod pióra jego wyszedł cały szereg dzieł cennych i rozchwytywanych; wymieniamy tu niektóre: 1. „Syllabus of a course of lectures on the theory and practice of midwifery and on diseases of women and children etc.“ (Dublin 1834); 2. „Outlines of the principal diseases of females* (tamże 1838, Filadelfia 1839 i sześć wyd. późniejszych); 3. „Researches on ope-

rative midwifery" (Dublin, 1841); 4. „The diseases można przytoczyć, że sam R. Ch. w ciągu jednej of females including these of pregnancy and child- sesyi parlamentarnej miał 74 mowy i wniósł 21 in-bed“ (tamże 1857, IV wyd. Filadelfia tegoż roku, terpelacyj, Gorst miał 105 mów i 18 interpelacyj, tłóm. na franc. Paryż 1865 i 1874); 5. „On the Ta ruchiiwość jednak i ekscentryczność Ch a była theory and practice of midwifery" (Londyn 1842, powodem, dla którego nieraz występował przeciwko wyd. II tamże 1850; Filadelfia wyd IV. 1862); ministeryum konserwatywnemu Disraelego, chociaż dzieło to najwięcej sławę jego rozniosło i zostało nawet wogóle należał do jego stronnictwa. Tak np. wy-na język chiński przełożone. Pisywał też prace mniejszych rozmiarów do „Edinburgh Med. and Surgical Journal"—Por. „Lancet“ 1878, I. str.

stąpił z ostrą krytyką przeciwko projektowi reformy zarządów miejscowych, przedstawionemu przez to ministeryum, i szydził w niej z ministra spraw wewnętrznych, local government Board, który, „występując pod pokrywką wielkiego prawodawcy, mniemał, że za pomocą mizernych środeczków zdoła załatać wyłomy w angielskiej konstytucyr*. Jako prezes Primerose League, Ch. wypowiedział stanowczą wojnę partyi liberalnej i przyczynił się silnie do upadku ministeryum liberalnego. Jak Ch. nie przebierał w wyrażeniach, gdy walkę toczył, można się przekonać z tego, że Gladsto-ne*a nazywał „nieszczęsnym lunatykiem, człowiekiem o 37 politykach, Molochem z Midlothian"; o lordzie Ripon mawiał „głupi jak struś", i t. p. Tory-si po przyjściu do władzy byli zmuszeni przyjąć do ministeryum tak wpływowego sprzymierzeńca, chociaż sprzymierzeniec ten nieraz nabawiał ich kłopotu. Dla tego w 1885 r. został Ch. w konserwa-tywnem ministeryum Salisburego sekretarzem stanu do spraw indyjskich (od 23 czerwca 1885 r. do d. 26 stycznia 1886 roku). Za jego rządów przyłączono Birmę do posiadłości angielskich w In-dyach (31 grud. 1885 r.). Od 30 lipca 1886 r. do grudnia t. r. Ch. był kanclerzem skarbu, Chan-cellor of the Exchequer, tudzież przywódzcą torysów (leader) w izbie niższej. W owym czasie (w październiku 1886) odbył w najściślejszem incognito podróż przez Berlin do Wiednia. Podróży tej przypisywano ważne znaczenie polityczne, wrze komo bowiem miała ona na celu zbliżenie Anglii do Niemiec i Austryi; Ch. jednak stanowczo temu zaprzeczył na zebraniu konserwatywnem w Brad-ford. W grudniu tegoż roku złożył urząd kanclerza skarbu, ogłaszając list, który, wbrew przyjętym zwyczajom, wprzód był wydrukowany w „Timesie", zanim doszedł do rąk adresata, pierwszego ministra, Salisburego. Powodem do tego zrzeczenia się miało być to, że Ch. nie zgadzał się na przedstawienie w parlamencie budżetu z projektowane-mi pozycyami ministeryum wojny i marynarki, które uważał za wygórowane (o 6 milionów f. st.). W styczniu 1888 r. Ch. odbył znów podróż do Petersburga, która, tak jak i pierwsza, do Wiednia, zwróciła na siebie powszechną uwagę. Utrzymują, że podróż ta miała na celu przeprowadzenie za pomocą partyi antyniemieckiej zbliżenia między Ros-syą a Anglią. Ch. projektować miał pozostawienie Rossyi zupełnej swobody działania na półwyspie Bałkańskim, przez co Anglia zyskałaby bezpieczeństwo w Indyach. Ile jest w tern prawdy, nie wiadomo. W 1889 r. (30 lipca) miał Ch. na zebraniu konserwatystów w Birmingham mowę, w której krytykował ostro zagraniczną politykę Salisbu-ry’ego, tudzież domagał się ustępstw dla Irlaudyi. W 1890, roku (11 marca) miał mowę w kommisyi

256 —„Med. Times and Gaz.“ 1878 I str. 156.Dr- J- p-Churchill Jan Winston Spencer, siódmy książę Marlborough (* w Garboldisham Hall, hr. Norfolk — f 5 lipca 1883 w Londynie). Kształcił się w Eton i Oriel College w Oksfordzie. Zaczął ka-ryerę publiczną jako porucznik w 1-m pułku railicyi oksfordzkiej w 1843 r. Później, w r. 1844, został członkiem parlamentu, gdzie figurował jako markiz Blandford. Miejsce to utrzymał do 1857 roku, kiedy wskutek śmierci ojca został ks. Marlbo-rough i przeszedł do izby wyższej. W tymże roku królowa zamianowała go lordem lieutenantem hrabstwa Oksford. W 1866 otrzymał nominacyę na marszałka nadwornego, a wkrótce potem na członka rady tajnej. Prezesem tej rady był od 8 marca 1867 do grudnia 1868. Przez wiele lat był też prezesem towarzystwa dobroczynnego rybaków i marynarzy:

Shipwrecked Fishermen and Mariners’

Royal B enevolent Society. Jako mąż stanu odznaczał się rozsądkiem, uczciwością i pilnością.

na-

Na jego wniosek zapadło w 1856 r. prawo, zwane od jego imienia (19 and 20 Vict. cap. 104), które, w celu wzmocnienia kościoła anglikańskiego postanowiło rozdzielić istniejące w wielkich miastach parafie na samoistne wikaryaty. Ostatni raz występował Ch. publicznie, przemawiając 28 czerwca 1883 r. przeciwko projektowi do prawa, na mocy którego wolno byłoby wdowcowi zawierać związek małżeński z siostrą zmarłej żony: Di-seased wife’s sister’s Marriage Bill. Tytuł jego przeszedł na starszego syna, Jerzego Karola.

Lard Rnndolph Ch. jest młodszym jego synem. —

„Diet. of Nat. Biogr."-

a. o.

Churchill lord Randolph Henry Spencer, mąż stanu, trzeci syn siódmego księcia Marlborough (* 13 lutego 1849 r. w Blenheim); kształcił się w Eton i w Merton College, w Oksfordzie.

Po ukończeniu studyów uniwersyteckich rzucił się zaraz do życia politycznego, w którem odznaczył się pewną ekscentrycznością. Członkiem parlamentu z Woodstock został w 1874 r. i zwrócił na siebie uwagę pierwszą swoją mową, ma idea speech, 22 maja t. r., w której wystąpił przeciwko urządzeniu stacyi militarnej w Oksfordzie.

Wtedy też występował jako zacięty przeciwnik Bradlaugha, nie chcąc dopuścić go do zajęcia miejsca w parlamencie. Większego jednak znaczenia dobił się jako naczelnik odłamu partyi konserwatywnej, znanego pod nazwą Fourth Party, czwartego stronnictwa, to jest demokratycznego odłamu partyi torysów. Odłam ten składał się z niewielkiej liczby, ale energicznych, ruchliwych i zdolnych członków parlamentu. Na dowód tego

A. O

Dr. A. P.

Chus, nazwę tę w Biblii nosi Etyopia, jako zaludniona, według niej, przez potomków Chus a, syna Chama, a ojca Nemroda.    *

Chus (Xoóę), zwyczajny kubek gliniany do nalewania, objętości mniejszej niż krat er a, a większej niż oinochoe, o jednem uchu. Stawiano go w Grecyi zwykle przed gośćmi podczas uczt, napełniony winem mieszanem z wodą, albo też gość przynosił go z sobą, razem z koszyczkiem chleba. Była to pewnego rodzaju nieodłączność drugiego dnia uroczystości, zwanej antesterye; podczas wieczornej dnia tego uczty biesiadnicy szli nawet o lepsze i najwytrwalsi w wychylaniu kubków na cześć Bachusa wygrywali zakłady. Oprócz zwyczajnego użytku stołowego Chus oznaczał tak że urzędową miarę objętości, równającą się 12 k< -tyłom attyckim, czyli prawie 3.3 litra.

Chusan - Rasathaim. Imię króla Mezopotanii, który według Biblii, przez lat osiem jarzmił Izraelitów w epoce Sędziów (Księgi sędziów, 3, 7 i nast.). * Chussyci, ob, Chassydzi.

Chusz, miasto w Rumunii, ob. Husi.

Chusbeh, ob. C h a t i b.

Chuzai, przyjaciel Dawida, dopomógł mu podstępem do zwycięstwa nad zbuntowanym Absalo-nem (Księgi królewskie II, r. 15 i nast.). * Chuzistan, Ob. Kuzistan.

Chwalczewski Stanisław (f około r. 1567),

parlamentarnej, ustanowionej dla zbadania, o ile oskarżenia rzucone przez „Times’a“ na przywódzcę ir-laudczyków, Parnella, były słuszne. W mowie tej Ch. zajął stanowisko oppozycyjne. Stąd widać, iż jakkolwiek Ch. należał do partyi konserwatywnej, nie zawsze szedł z nią ręka w rękę. Jako przy-wódzca demokratycznego odłamu torysów, twierdzi on, że utworzenie w Anglii demokraóyi konserwatywnej jest możliwe. Za środki do tego uważa ułatwienie włościanom nabywania własności gruntowej, a robotnikom—domów, w których mieszkają. Dla tego proponował uproszczenie formalności przy nabyciu nieruchomości, zaprowadzenie ula: opodatkowanym przez zmniejszenie wydatków państwowych i t. p. Później jeszcze ekscentryczny lord zwrócił na siebie powszechną uwagę przez urządzanie wypraw do Afryki południowej w celu wyszukania kopalni złota.—Bibl. „Speeches of R. Ca. edi-ted by Jennins" (Londyn T. II); Crozier „Lord R. Churchill, a study of the english Damocracy"; A- Filon „Lord R. Ch. et la dómocratie conserva-trice en Angleterre". („Revue de deux Mondes*

1 sept. 1888).

Churwalden, osada w Szwajcaryi, kantonie Gry-zońskim, 1,212 m. nad p. m , uzdrowisko klimatyczne, przechodnia stacya do Engadiny i Davos. Urządzenia wzorowe; do środków leczniczych tu stosowanych należą: natryski, kąpiele, procedury hydro-patyczne, mleko krowie i kozie, serwatka i mechaniczno - dyetetyczne leczenie metodą Dr. Oartela. Sezon od czerwca do końca września, frekwencya przeszło 1,000 osób, pobyt około 200 franków miesięcznie. Koleją do Chur, skąd końmi na miejsce.

K. K.

herbu Trąby, kronikarz polski. Pochodził z rodziny zamieszkałej w województwie Kaliskiem; miał czt )-rech braci, z których Jerzy został biskupem łuckim, Piotr w 1551—podkoniuszym wielkim, 1566 r. kasztelanem biechowskim, starostą knyszyńskim i dzierżawcą zabielskim, Franciszek administrował z ramienia Bony Kowelszczyzną, And rzej gospodarował w Raszkowie, majętności, położonej w Wielkopol-sce. Stanisław, współwłaściciel Raszkowa, ok. r. 153.1 został z ramienia Bony starostą krzemienieckim, w 1548 r. kobryńskim, jednocześnie dzierżawił starostwa: pińskie, kleckie, horodeckie, a dożywociem trzymał starostwo sieleckie. Ożenił się z Barbarą Falkówną, córką Jędrzeja Falka, wojskiego bielskiego i starosty drohickiego. Z dwóch córek wydał jedną za Skarszewskiego, starostę łęczyckiego, później za Domaniewskiego. W r. 1561 zrobił zapis na przeżycie z żoną. Jako starosta, będących w dożywotniem posiadaniu Bony, księztw: pińskiego i kleckiego, z rozkazu królowej na wiosnę r. 1552 rozpoczął pomiar dóbr rzeczonych i układanie ich inwentarza. — Olbrzymią pracę tę, zaległą w rękopisie („Regestr pomierzania ziem na włoki powiathow y theze Kxięstwa Pynskiego, Kliecz-kiego" etc.), wydała komisya archeograficzna wileńska p. t.: „IIncii;oBaa KHHra IlHHCKaro u KaeijKaro khh-jKecTBT., cocTaBJteHHaa iihhckhmb CTapocTOMt Ora-HHCJiaBOMB XBajrbueBCKHMT» bb 1552 — 1555 r.“ (Wilno 1884, in 4-o str. 714). Niemałej zażywał wziętości u Bony, gdy za wstawieniem się starosty listownem powierzyła w r. 1552 władyctwo tu-rowskie i pińskie archimandrycie pińskiemu Makaremu. Żona jego wyszukała w bagnach poleskich i posłała w darze królowej czarownicę wielkiego ożoga, która dużo wrzawy narobiła i na długi czas zamąciła spokój Zygmuntowi Augustowi. Nie wytrwał Ch. do końca na zajmowanych stanowiskach, są bowiem ślady, że żył w r. 1567, tymczasem w lipcu r. 1563 tytułuje się starostą pińskim i kobryńskim Stanisław Dowojna.—Stanowisko w literaturze zajmuje jako autor kroniki, pisanej po polsku, zawierającej wiadomości od Mieczysława I do śmierci Bolesława Wstydliwego. Z rękopisu niekompletnego (brak w nim pierwszych rozdziałów siedmiu, po XIV następuje XVII), przechowywanego w bibliotece puławskiej, wydał ją w r. 1829 Łukasz Gołębiowski w t, IX i X zbioru pisarzów polskich Gałęzowskiego. Układana około połowy wieku XVI, wartości źródłowej nie ma; najnowsze badania wykazały, że jest tłómaczeniem Kroniki Miechowity. Ważną jest za to praca Ch. pod względem językowym.—Ob. J. Przyborowski „Stanisław Chwalczewski, jako pisarz złotego wieku" („Tygodnik Poznański* z r. 1862, Nr. 50); tenże „Życie domowe Stanisława Ch Walczewskiego" („Spis wykładów w Szkole Głównej" Warszawa 1864 r.); Schirmer „Stanisław Chwalczewski i jego kroni • kau („Przewodnik naukowy i hist.“ z r. 1886); Li-siewicz w „Kwartalniku hist." z r. 1888, str. 205; Pułaski „Gospodarka królowej Bony na kresachw („Szkice i poszukiwania hist.“ Kraków 1877), str. 178); Boniecki „Poczet rodów", str. 54; Jungfer „Słownik do kroniki St. Ch Walczewskiego* („Spra-

wozdania komisyi językowej Ak. Umiejętn.", t. IV, Mieszczą się tu, prócz młodzieńczych poezyj, rozmyślań, obszernych listów, opisujących podróż z Prze-Chwalczewski Jerzy (f ok. 1589), herbu Trą- ₍ myślą do Syryi, „Uwagi nad dziełem Bochwica", by, biskup łucki i beresteński (brzeski). Syn Andrze- oraz przekład, wierszem białym, dramatu Schillera ja, brat rodzony Stanisława, kronikarza, pisał się p. t. „Turandot, księżniczka chińska”, w aktach urzędowych Falczewskim. Zostawszy księdzem, był najprzód w Łyntupach i Ozierosach, wie) współczesny kompozytor muzyki religijnej, wdyeeezyi wileńskiej, proboszczem; w 1522 został Lubo od wczesnych lat niepospolite ujawniał uzaolnie-podskarbim biskupa wileńskiego, Jana z książąt j nie do kompozycyi, nie kształcił się jednak systema-litewskich; w 1535 mianowany biskupem łuckim tycznie, zadowolniwszy się jedynie krótką nauką po Pawle Holszańskim. Razem z biskupstwem łuc- pierwszych zasad harmonii, dorywczo traktowaną kiem trzymał probostwo Witebskie, leżące w dye- pod kierunkiem Kurpińskiego. Ch. napisał: kilka-cezyi Wileńskiej, z powodu czego zobowiązał się naście mszy wielogłosowych na chór mieszany, płacić corocznie po 100 kop groszy litewskich na mnóstwo pieśni religijnych na głos pojedyńczy, utrzymanie wikaryuszów wileńskich. W Łucku wy- duetów, tercetów, kwartetów, z towarzyszeniem or-stawił kościół z kamienia ciosowego idom dla ka- ganów lub różnych instrumentów; oratorya: „Ofiara noników; w Gorczyniu, dobrach biskupich, wzniósł Abrahamau (do słów Rostkowskiego) i „Stabat ma-zamek. Używano go do różnych posług publicznych. ter"; wielką operę w pięciu aktach p. t. „Ślubne W r. 1530 był komisarzem do rozgraniczenia dóbr mogiłyu (do słów własnych), wiele pieśni, roman-grodzieńskich i bielskich, darowanych przez Zyg- sów, utworów fortepianowych i t. p. We wszyst-munta I synowi, od goniądzkich i rajgrodzkich, kich tych dziełach przebija się duży talent, ale Jana Radziwiłła, starosty żmudzkiego. W r. 1545 doszczętnie zmarnowany przez brak wykształcenia z rozkazu Zygmunta Augusta przewodniczył korni- technicznego. W ciągu dwudziestu przeszło lat Ch. syi do rewizyi zamków ziemi wołyńskiej. Mylnie utrzymywał przy kościele Augustyanów i kaplicy podają rok 1544 za datę śmierci jego: dokumen- archikoufraternii literackiej (przy kościele św. Ja-tem, datowanym w Krakowie 15 lutego r. 1549, na) doskonale zorganizowany chór mieszany, któ-nadaje Zygmunt August Jerzemu Ch-emu, biskupo- rym gorliwie się zajmował i wybornie nim kierowi łuckiemu i beresteńskiemu, Podłoże i Por- wał. Moniuszko i Miinchheimer przy urządzaniu sko. — Ob. Bartoszewicz w „Encykl. Org.‘£ (t. V, wielkich koncertów często posługiwali się tym str. 572); J. Przyborowski „Życie domowe Stanisława chórem.    K Po1

w. s.

str. 88).

P. Chm.

Chwalibóg Izy dor Kan ty (* 1825 w Warsza-

Ch Walczewskiego" („Spis wykładów w Szkole Głó- Chwalibóg Hipolit, prawoznawca współcze-wnej" Warszawa 1864 r.); Jabłonowski „Rewizya sny (• 1837 r. w Płocku), kształcił się w uniwer-zamków ziemi wołyńskiej“ (Warszawa 1877); Li- sytecie petersburskim, poczem wstąpił do urzędo-siewicz „Niezużyte materyały do życiorysu Stani- wania w sądownictwie—i został z czasem naczel-sława Chwalczewskiego" („Kwartalnik hist." z r. nym prokuratorem przy senacie. W b. Szkole głów-

1888, str. 205).

s- nej, a następnie w uniwersytecie, wykładał kodeks Cłiwaleńskie, albo Chwałyńskie morze, handlowy i procedurę cywilną; od 1868 redagował dawna nazwa morza Kaspijskiego.    „Przegląd Sądowy", w którym umieszczał swe roz-

Chwalibóg Józef (* 18 marca 1808—f 1841), prawy pod tytułem zbiorowym „Pytania prawne*, filolog w duchu religijnym, syn Stanisława i Tekli W osobnem odbiciu z tego czasopisma wyszedł z Żurowskich, we wczesnym wieku okazywał chęć „Wykład postępowania sądowego cywilnegou (War-i zdolność do samouctwa, sam poznał abecadło szawa 1872).    •

Chwalibóg ksiądz, pseudonim biskupa Kacpra Borowskiego.

Chwalimierz, ob. F a 1 i m i e r z.

Chwalisowie, jest to nazwa, którą w wieku IX i X nadawano ludom plemienia czudzkiego, zamieszkałym nad brzegami morza Kaspijskiego, zwanego stąd w Kronice Nestora Chwaliskiem, Chwalińskiem, Chwaleńskiem. Czesi i Polacy jeszcze w w. XVI nazwy tej używali.    *

Chwałkowski Łukasz, szlachcic z województwa poznańskiego; wydał z druku: 1) „Uczta muz na wesele Jana Leszczyńskiego, starosty radziejowskiego i Zofii Opalińskiej" (Poznań 1580); 2) „Na śmierć Stefana króla polskiego", wiersze (r. 1587 tamże); 3) „Deliberatio de principe Sueciae Regno

niemieckie, sam nauczył się po grecku, w dwuna- Chwalibóg Jan, pseudonim Moraczewskie-stym roku życia pisywał wiersze, starając się go. wciąż o udoskonalenie moralne; nauki uniwersyteckie odbył we Lwowie, słuchając wykładów filozofii i prawa. W r. 1829 złożył egzamin na sędziego kryminalnego, a w r. 1830 na sędziego cywilnego, poczem zaprzągł się do pracy praktycznej przy sądzie szlacheckim lwowskim. W 1832 ożenił się z Józefą Lanikiewiczówuą, z którą znał się od dzieciństwa; list do niej pisany jest dowodem bardzo szlachetnego i podniosłego sposobu myślenia; utracił ją w r. 1837; w 1838 odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Wrócił stamtąd w r. 1840, a niebawem w 33 roku życia już nie żył. Ksiądz Hołowiński w „Pielgrzymce do Ziemi św." bardzo serdecznie o spotkanym w drodze Ch-u wspomina.

Dzieła Ch-a, przeniknięte żywą wiarą i szlachetno-mi uczuciami, są następne: „Zasady myślenia i wia- ; Poloniae praecipiendo Lucae Chwałkowski, prae-ry” (Poznań 1846 z portretem autora); „Pisma cesserunt in obitum S-mi Regis Stepbani Carmi-J-a Ch-a, wydane i poprzedzone opisem żywota je- na" (Poznań 1587). W wierszach na cześć zmarłego przez Prospera Chwaliboga" (Lwów 1840j). go króla oddaje mu poohwały; dalej, mówiąc o nad -

W. S.

Aad. S

chodzącej elekcyi, twierdzi, że kraj sprowadziłby na siebie klęski, wybierając kogo ze swoich: o-wszem popiera Zygmunta, jako pochodzącego z Jagiellonów, pod którymi Polska była szczęśliwą; przedstawia korzyści ze złączenia brzegów Bałtyku, na którym Dania uciskała handel i t. p. — Dzień obrania na tron Zygmunta, którego, nie z gorliwości o dobro kraju, ale przez pochlebstwo zwie: Decus orbis, lumen Poloniae, podług autora miał być dniem szczęścia dla Polski. Na to pismo odpowiedź wydrukował Jan Michał Brutus; znajduje się w zbiorze pism jego, w Berlinie 1698 roku wydanym. — „Enc. Org.“

Chwałkowski z Chwałkowa Mikołaj (f ok. r. 17U0), prawnik i historyk polski. Ur. we Wschowie, kształcił się w akademii frankfurckiej; po skończeniu studyów wszedł w służbę księcia kur-landzkiego, został w końcu rezydentem kurlandzkim na dworze polskim. Główne dzieło jego: „Regni Poloniae jus publicum, ex statutis et constitutioni-bus depromptum* (Królewiec 1676), w drugiem wydaniu (tamże 1684) ma na czele dodatek p. t.: „Scriptores de rebus polonicis", oraz tablice królów i królowych, wizerunki książąt kurlandzkich, mapę Polski i t. p. Drugie dzieło Ch-go „Singularia quae-dam polonica⁴⁴ (Lwów 1666) doczekało się czterech wydań (1691, 1693, 1696). Ogłosił oprócz tego: „Grabschrift d. Fiirsten” (Mitawa 1686); „Princi-pum occupationes singulares* (Warszawa 1690), dedykowane Aleksandrowi i Konstantemu Sobieskim; „Effata regum Poloniae usąue ad Ioannem Casimirum. . . collecta* (Warsz. 1694). Po śmierci autora, staraniem księgarza poznańskiego Kallera wyszedł „Pamiętnik albo kronika mistrzów i książąt pruskich, tudzież historya inflantska i Kurlan-dyiu etc. (Poznań 1711). Dzieła historyczne głębszej wartości nie mają; „Regni Poloniae jus pu-blicurn* z ostrą spotkało się u współczesnych i późniejszych pisarzy krytyką. Znany badacz prawa publicznego polskiego, Hartknoch, ogłosił przeciwko niemu bezimiennie pismo p. t.: „Exercitatio“ etc. (1685); Załuski taką o dziele Ch-go wygłosił opinię: „Pierwsza edycya nic warta. Dobra jest Królewiecka (1684), lecz i tu omyłki . . . Jam w moim egzemplarzu . . całe zapisał marginesy swemi przy-piskami⁴⁴. Balzer znalazł w bibliotece Ossolińskich rękopis urywka promptuarza praw, którego autorstwo przypisuje Ch-mu. — Ob. Załuski „Biblioteka historyków* etc. (Kraków 1832); Balzer „Urywek nieznanego promptuarza praw* („Przewodnik naukowy i hist “ z r. 1890).

Chwałyńsk, miasto powiatowe w gubernii Saratowskiej, na prawym, wyniosłym brzegu Wołgi, podnoszącym się tu do 355 m. nad p. m., 1,582 w. od Petersburga odległe, 978 w. od Moskwy, 217 w. od miasta gubernialnego; 14,761 m-ców (1890 r.). Do rzędu powiatowych zaliczone zostało w 1780 r. — Tutejsza przystań nad Wołgą należy do bardziej ożywionych; głównym artykułem handlu jest zboże, a także ryby, sól, nafta i drzewo. Miasto zabudowane jest przeważnie domami dre-wnianemi, posiada kilka cerkwi prawosławnych, meczet, kilka fabryk; mieszkańcy, prócz handlu, trudaią się rybołówstwem, a po części rolnictwem i sadownictwem.—Powiat Ch-ski zajmuje północno-wschodnią część gubernii Saratowskiej, ma powierzchui 113 m. □ i w r. 1890 liczył blizko 200,000 m-ców. Kraj jest mocno sfałdowany wzgórzami, które składają się z dwóch grup, przedzielonych doliną płynącej z północo-wschodu na po-łudnio-zachód rzeki Tereszki: mniejsze, ale wyższe, pasmo ciągnie się wzdłuż Wołgi, rozleglejsze zaś, ale niższe, rozpościera się w stronie zachodniej, w pobliżu powiatu Kuźnieckiego, i tworzy wododział Tereszki od Sury. Grunt przeważnie czarno-ziemny, prócz brzegów Wołgi, gdzie rozciągają się piaski; uprawiają głównie ozime żyto, jarą pszenicę i owies, kartofli sadzą niewiele; sady i ogrody słabo rozwinięte; hodowla zwierząt domowych napotyka przeszkodę w braku łąk i pastwisk; przemysł domowy prawie nie istnieje, fabryczny zaś bardzo ograniczony: znajduje się tu kilkanaście nieznacznych garbarni, dwie większe gorzelnie, jeden zakład mechaniczny i nieco drobnych fabryk, jak olejarnie, cegielnie, młyny i t. p. Ludność składa się z Wielkorossyan (58°/₀), oraz Czuwaszów, Mordwy i Tatarów (razem 42%); Czuwasze i Mordwińcy są prawosławnymi, Tatarzy—mahometanami. Chwastów, ob. Pastów.

Chwasty są to rośliny dzikie, pojawiające się na polach, łąkach lub w ogrodach, a tamujące roz wój roślin uprawnych. Szkoda, którą przynoszą tym ostatnim, polega najpierw na tem, że Ch. wyczerpują ziemię, użytkując dla siebie jej pożywne części, następnie na tem, że, rozwijając się bujnie, zajmują miejsce i głuszą roślinę uprawną, utrudniając do niej przystęp promieniom słonecznym, a także na tem, że odbierają ziemi rolnej wodę, co zwłaszcza dotkliwe jest w latach posuchy. Wreszcie niektóre z nich zmniejszają wartość plonu, lub czynią go zgoła nieużytecznym, a niekiedy szkodliwym dla inwentarza, gdy mowa o paszy. Do liczby takich Ch-ów należą np. jaskier, gnidosz, Ziemowit i in. Cb. bywają jednoroczne, dwuletnie lub trwałe. Rozmnażają się albo z nasienia, albo z korzeni (zwłaszcza trwałe). Łatwiejsza jest walka z pierw-szemi, które usuwają się pieleniem, trudniejsza zaś z takiemi, które jak oset, perz i t. p. mają rozległe i głęboko ścielące się korzeniaki. W ogóle łatwiej jest walczyć z chwastami na ziemi ornej niż na łące, gdzie darń zostaje najczęściej prawie wcale nienaruszoną. Walka z Ch-mi polega głównie na usunięciu z gruntu warunków sprzyjających ich rozwojowi: jedne lubią ziemię wilgotną i usuwają się przez osuszenie (skrzypy, sity i t. d.), inne odwrotnie; niektóre znikają po nawieźieniu mar-glem i t. d. Wogóle należy starać się o to, aby nie zachwaszczać roli, gdyż raz zanieczyściwszy ziemię, trudniej ją oczyścić, niż niedopuszczać zagnieżdżenia się Ch-ów. Główne znaczenie tu ma wy bór czystego nasienia. Ch. są wogóle bardzo pleń ne i rozmnażają się obficiej, niż rośliny uprawne wydają one ogromną ilość nasion, a nasiona nie których zachowują przez długi czas zdolność kieł kowania. Tak np. jedna roślinka babki średnie (Plantago media L.) daje 1,080 ziarn, Chwastnicy ku-

rzego prosa (Panicum Crus gaili L.) 5,957; Lepięż- , nia r. 1880), lekarz i filantrop polski. Nauki gim-nika pospolitego (Tussilago Petasites L.) 10,368; Jaskółczego ziela (Chelidonium majus L.) 16,897; Maku polnego (Papaver Rhoeas L.) 50,000; Przy-miotna wiechowatego (Erigeron canadense)

nazyalne ukończył (1842) w Białymstoku, poczem w Moskwie zapisał się na wydział lekarski; osiągnąwszy w r. 1847 stopień lekarza, objął posadę w Radomyślu, następnie zaś w Lipowcu (gub. Kijowska); w r. 1859 opuścił służbę państwową i wyjechał na 2 lata w celach naukowych za granicę, poczem osiadł w Białym Stoku. Następnie przemieszkiwał kolejno w Tykocinie, Włocławku i Warszawie, nie zajmując się już wcale sztuką lekarską, lecz oddając się naukom przyrodniczym i filozofii. Owocem zajęć tych było dzieło jedyne, napisane przez niego p. t. „Siła i materja czyli stopniowy rozwój pojęć o tych przedmiotach" (Warszawa 1877, 2 tomy). Cały majątek swój, rubli 60,000 wynoszący, testamentem zapisał Ch. na cele naukowe

i na zapomogi dla biednych podupadłych rze-

Dr. j. r.

110,000. Gatunki Ch ów są bardzo liczne; po szczegóły odsyłamy do dzieł specyalnych: Jastrzębowskiego „Rzecz o Chwastach⁴⁴ (Warszawa 1877).

Chwolson Daniel, badacz starożytności, pro-

Wł. M. K.

da i t. p.

Art. Chwasty w „Encyklopedyi Rolniczej'*, Dan-gen „Unkriiuter und pflanzliche Schmarotzer⁴¹ (Han-nower 1887).—Ch. z punktu widzenia geografii bota-nicz. są to rośliny, które zwykle towarzyszą człowiekowi, tj. nie należą do naturalnej flory kraju, ale przynoszone są przez człowieka w jego wędrówkach i mimowolnie przezeń rozsiewane. Tak w forma-cyi lasów dziewiczych Syberyi znajdujemy w miejscach, gdzie tylko zatrzymywał się na dłużej człowiek i zostawiał po sobie śmieci, te same rośli- mieślników. ny, które i w Europie wschodniej otaczają zwykle jego mieszkanie, jak tasznik, pokrzywa, lebio- fesor języków semickich w Uniwersytecie Petersburskim. (* 10 grudnia 1820 r. w Wilnie). Jako Izrae-Chwat Ludwik (* w Warszawie d. 25 sier- lita, od lat najrańszych ćwiczony był w nauce tal -pnia r. 1831), spółczesny chirurg warszawski. Ukoń- mudycznej; następnie w uniwersytecie wrocław-czywszy gimnazyum w mieście rodzinnem, udał się skim zapoznawszy się z językami wschodniemi, do Charkowa, gdzie od r. 1852 do 1857 uczęszczał udał się r. 1850 do Wiednia w celu korzystania na wydział lekarski, poczem wyjechał na rok za z rękopisów oryentalnycb. stamtąd zaś w 1855 granicę, by się lepiej wykształcić w chirurgii; przeniósł się na dalsze studya do Petersburga. Tam, w czasie tym zwiedził kliniki: wrocławską, berliń- po przyjęciu religii chrześciańskiej, został profeso-ską, wiedeńską i paryską. W r. 1859 został, jako rem języków wschodnich w uniwersytecie, a w r. ordynator, chirurgiem szpitala żydowskiego w War- 1858 w prawosławnej Akademii duchownej. Z prac szawie, obecnie (1894) zajmuje posadę ordynatora jego naukowych wymienimy: „Die Ssabier und der starszego. Przez półtora roku (1878 i 1879) był Ssabismus⁴⁴ (Petersburg 1856, 2 tomy, wydanie Aka-nadto lekarzem naczelnym szpitala dla dzieci fun- de mii cesarskiej); „Ueber die Ueberreste der altba-dacyi Baumanów i Bersonów. Oprócz kilku bylonischen Litteratur in arabischen Ueberstezuu-drobnych artykułów o narzędziach chirurgicznych gen" (1859); „Ueber Tanmuz und die Menschen-swego pomysłu, ogłoszonych w „Medycynie", nic verehrung bei den alten Babyloniern" (1860): nie pisywał, natomiast na posiedzeniach Tow. lek. „O HhKOTophiX£> cpe^.HeBhKOBEixi> o(5BHHeHiaxT> warsz., którego jest członkiem od r. 1859, dzielił iipoTUBt EBpeeBB⁴⁴ (1861); „Statistische Nachrich-się ustnie licznemi spostrzeżeniami z swej prakty- ten iiber die Orientalische Facultiit der Universi-ki. „Słownik lek. pols.⁴⁴ Kośmińskiego, str. 71 i 72 tat zu S. Petersburg" (Lipsk 1864); „M3BhcTia wylicza szczegółowo te komunikaty.    Dr J- p- o Xa3apaxB, EypTacaxB, CjiaBHHaxi> n PyccKnxB

Chwaty, są to półkoliste stalowe obręcze, wcho- A6y Ajiii AxMe,na óeHB OMapB Móhb iJacTa" dzące w skład żelaz, przeznaczonych do łowienia (1869); „Die semitischen Vdlker, Versuch eiuer wilków i lisów; gdy zwierz pochwyci położoną przy- Charakteristik" (Berlin 1872); o ostatniej Wiecze-nętę, wtedy targnięciem tern uwalnia sprężynę rzy Pańskiej i dniu śmierci Chrystusa (po russku, utrzymującą Ch. rozłożone poziomo, a te w ten- 2 wydanie 1880 r. Petersburg); „Corpus inscriptio-czas,—parte przez inną sprężynę, — gwałtownie się num hebraicarum" (tamże 1882; jest to zbiór zamykają, chwytając zwierza za szyję, niekiedy sto- hebrajskich napisów grobowych z Krymu) i inne. * sownie do położenia, jakie zajmował, w chwi- Chwostow Dymitr, syn Jana, hrabia, mąż li nastąpienia na żelazo,—za łapę, lub za ogon. stanu i poeta russki (* 19 lipca 1757 r. w Pe-W pierwszym razie silny ucisk Ch-ów dusi lisa, w dru- tersburgu—f 3 listopada 1835 r. tamże). W mło-gim zwierz często ratuje się ucieczką, odgryzając dym wieku służył wojskowo i brał udział w woj-sam sobie skaleczoną, ze zgruchotaną kością, łapę. nie tureckiej r. 1788, oraz w polskiej 1794. Po-Ch. żelaz używanych do łowienia wilków muszą być tem wziąwszy dymissyę, wstąpił do służby cywil-bardzo wielkie, a sprężyny niezwykle silne, co ich nej. W r. 1797 był oberprokuratorem senatu, nastawianie i ukrycie przed ostrożnym zwierzem w 1798 członkiem św. synodu, w 1799 radzcą taj-bardzo utrudnia; taki zatem sposób łowienia wilków nym i członkiem rady państwa, a Od króla sardyń-wychodzi z użycia.    st-    Rew- skiego, Karola Emanuela IV, otrzymał tytuł hra-

Chwejdańskie starostwo, naŻmudzi. Według biowski. Na początku wieku XIX był także czyn-lustracyi z r. 1765 płaciło kwarty zł. p. 4,089, nym członkiem Petersburskiej Akademii Nauk, oraz

w. s.

gr. 28.

Akademii sztuk pięknych. Z utworów jego poe-Chwiećkowski Józef (* w Przecławce [pow. tycznych na szczególną zasługują uwagę różne pie-Białostocki] w r. 1821 — f w Meranie d. 30 grud- śni i ody, odznaczające się świeżością i polotem.

E. S.

lu s.

Ed. W.

Wyrazy nieumieszczone poi O zusjdoją sio pod K’

Wybór pism Ch-a, zawierający celniejsze utwory dramatyczne i liryczne, wyszedł jego własnym nakładem (Petersburg 1817 w 4 tomach). Dor. 1806 wespół z innymi pisarzami Ch. wydawał czasopismo p. t. „^pyrb npocBhm,eHiH“.    *

Chwoszcz v. Skrzyp, ob. Eąuisetum.

Chwoszczyńska Nadzieja, córka Dymitra, z męża Zajączkowska (* 20 maja 1825 w Rjaza-niu—f 8 czerwca w r. 1889 w Peterhofie), znana w literaturze russkiej pod pseudonimem Wsiewoło-da Krestowskiego, dzięki wybitnemu talentowi pisarskiemu i oryginalności utworów, stoi na czele autorek russkich czterech ostatnich dziesiątków lat, zarazem jest jedną z obronioielek i propagatorek emancypacyi i samodzielności pracy kobiet, obok zaś Stanickiej i Kochanowskiej, które do tej samej szkoły należą, jest jedną z wybitniejszych przedstawicielek tego właśnie kierunku, który pojawił się w literaturze russkiej dzięki romansopisarzom czwartego dziesiątka lat bieżącego stulecia.—Ch. wychowywała się i kształciła w domu rodziców; pod wpływem czytania, wcześnie rozwinęło się w niej zamiłowanie do literatury i pisania wierszy. Pierwsze próby poetyckie, w liczbie sześciu, ukazały się w „JtuTepaTypHOa: ra3erfe“ (Gazeta literacka) z r. 1847 w N. 38 i były podpisane całem nazwiskiem autorki. Następnie utwory swoje wierszowane Ch. umieszczała w czasop. „naHTeom." (Panteon), „PenepTyapiA(Repertuar) i „OTeueTBen-Hbia 3amiCKH“ (Otieczestwiennyja zapiski), w roku zaś 1853 była wydrukowana w „Panteonie" wierszowana jej powieść „^epeBeHCKifi cjiynań'’, (Zdarzenie wiejskie), która później wyszła w oddzielnej książce. Powieść „Aima MHxanJiOBHa“ (Anna Michajłowna), drukowana w „Otieczestwien-nych zapiskach" N. 6 za rok 1850, i podpisana już nie własnem nazwiskiem, lecz pseudonimem „W. Krestowski“, była pierwszym utworem prozaicznym Ch-iej. Powieść ta miała wielkie powodzenie i zdobyła autorce niemały rozgłos. W r. 1852 Ch. pierwszy raz w życiu opuściła rodzinne miasto, Rjazań, i odwiedziła Petersburg, gdzie ją, jako już znaną i ulubioną autorkę, przyjmowano z owacyami. Odtąd bez przerwy pracowała na polu literackiem. Powieści sypały się jedna za drugą i były druko-waue w czasopismach „OreuecTBeHHbia 3annCKn“, „naHTeoHi.", „PyecKiS BhcTHntrb", „BhcTHtiK-b Euponbi” i innych. Działalność literacką Chwosz-czyńskiej podzielić można na dwa okresy. Pierwszy okres obejmuje dziesięciolecie jej pracy literackiej od 1850 do 1861 r.—Na wszystkich utwo-tego okresu widać piętno reakcyi owego czasu i odbicie zamkniętego w sobie prowincyonalnego życia autorki. Odmalowane są w nich obyczaje i wogóle życie wielkiego świata na prowincyi, akcya nie wychodzi poza granice sfery rodziny, a poglądy autorki sięgają zaledwie najbliższych horyzontów. Romans „Boabmaa    (Wielka Niedźwie

dzica) r. 1870—71, stoi na granicy drugiego okresu literackiej działalności Ch-ej. Treść tego romansu zbudowana jest już nie na ciąsnej podstawie stosunków rodzinnych, lecz obejmuje szerokie koła

Encykl, Poważ. Iluatr. Zesz. 95. T. XII.

życia społecznego szóstego dziesiątka lat bieżącego wieku. Autorka stara się w tej powieści stworzyć typ kobiety nowych usposobień, nowych dążności,— kobiety torującej sobie drogę do pracy samodzielnej i myślącej o dobru społecznem. I tu jednak są ślady dawnych wad w pewnem idealizowaniu bezinteresownego urzędnika z prowincyi, starego Barjańskiego, — W późniejszych pracach Ch. w zupełności już wstąpiła na nową drogę, pozbywszy się wad dawniejszych. Do najwybitniejszych prac tego drugiego okresu literackiej działalności Ch-kiej neleżą: „IlepBaa óopbóa" (Pierwsza walka) druk. w 1869 r. i „Ajilóoml, rpynnti u nopTpeTŁi" (Album, gruppy i portrety) druk. w latach 1874 i 1877. Do najwybitniejszych powieści i romansów Ch-kiej, prócz wyżej wymienionych, zaliczają: „CejibCKiS yqn-TeJib“ (Wiejski nauczyciel) 1850 r.; „McKyme-Hie“ (Pokusa) 1852 r.; „Ktoaa ocTajica ^OBOJiem."? (Któż pozostał zadowolonym?) 1853 r.; „McnuTa-uie“ ('Doświadczenie) 1854 r.; „IIocjie^Hee ^McTBie K0Me^in“ (Ostatni akt komedyi) 1856 r.; bCboóo,ii;-Hoe BpeMa“ (Czas wolny) 1856 r.; „BapuTOHi.4 (Baryton) 1861    r.; „Bb oatH^ania Jiyuinaro"

(W oczekiwaniu lepszego) 1861 r.; „JjBa naMflT-^Hau (Dwa pamiętne dni) 1868 r.; „Ha Be-uepk“ (Na wieczorze) 1876 r. i inne. — Zbiorowe wydanie prac literackich Ch-kiej wyszło w 19 tomach pod tyt.: „Ha iiaMHTb" (Na pamiątkę) 1886 r. W tymże roku wydrukowaną została w „BhcTHnKy EBponbt" za styczeń, luty i marzec obszerna rozprawa o Ch-kiej (Krestowskim) K. Arsienjewa pod tyt.: „CoBpeMeHHbia pyccKia poMaHb bb ero raa-BHhnrb npe^,CTaBHTeaax.b“ (Współczesny romans russki w jego głównych przedstawicielach). Poważny ten pisarz i krytyk w przytoczonej wyżej rozprawie o Ch-kiej wyraża się w ten sposób: „Autorka, która przyswoiła sobie i wsławiła to imię (Krestowski), wystąpiła na arenę literacką w ślad za Turgieniewem, Gonczarowem, Dostojewskim, Drużyninem, Pisiemskim, Grygorowiczem, i na krótko przed wystąpieniem hr. Lwa Tołstoja. Nie przeszkodziło to jej jednak zająć odrazu wybitne stanowisko w naszej belletrystyce, stanowisko, które zajmuje i obecnie (r. 1885), po trzydziestu pięciu latach nieprzerwanej pracy literackiej. Ani przed nią, ani po niej żadna kobieta nie zdobyła u nas w dziedzinie literatury pięknej—ani połowy tej sławy, która jej przypadła w udziale".

Chwytacz, Ob. Cercoleptes Caudivolvu-

Chwytacz v. Szpony, nazwa przyrządu używanego w górnictwie do chwytania z szybów szal lub skrzyń, wydobywanych z podszybia, lub do podtrzymywania ich.

Chwytniki Bhizina (botan). Są to utwory włoskowate, najczęściej jednokomórkowe, pełniące u roślin niższych (pozbawionych naczyń) czynność korzeni. Za pomocą tych włosków przymocowuje się plecha rośliny (np. wątrobowca, grzyba) do swego podłoża i ciągnie z niego pożywienie. Pod względem więc fizyologicznym Ch. są równoznaczą-ce z korzeniami (które spotykamy tylko u roślin

119

Wł. M. K.

<x

naczyniowych,—ob. Cormophyta); pod względem zaś morfologicznym są utworami typu włoskowa-tego {Rfrizom).

Yi

kiś

'W

IW

Fig. 394. Wątrobowiec Pellia epiphylla, a naturalnej wielkości, b powiększony. Z dolnej powierzchni plechy wychodną chwytniki.

Chylus. ob. Trawienie.

Chyiiczkowski Jan, referendarz stanu, następnie członek i dyrektor kancelaryi heroldyi królestwa polskiego, posiadał szacowny zbiór dawnych druków polskich, zawierający około 4,000 tomów. W „Dzienniku warszawskim” na rok 1825, 1826 i 1827 zamieszczał: „Wiadomości bibliograficzne polskie", obejmujące wykazy rzadszych dzieł, bę dących jego własnością. — „Encyklopedya Orgelbranda.⁸.

Chyliński Samuel Bogumił, uczony Litwin, ur. na początku w. XVII, f 1668 w Anglii, wyznawca kościoła protestanckiego (kalwińskiego), znany z udziału swojego w podjętem przez synod kiejdański wydaniu biblii litewskiej w Londynie. W r. 1657 wysłany był przez synod kalwiński w Kiejdanach (w pow. Kowieńskim) za granicę w celu zbierania tam składek na druk gotowego w znacznej części przekładu biblii litewskiej (dokonanego przez Jerzego Skrodzkiego i Jaua Borzy-mowskiego), i przypilnowania korekty podczas jej druku w Londynie (ob. Encykl. VIII, st. 710). Ch udał się wskutek tego do Hollandyi, gdzie w mieście Franekerze ofiarował drowi Natauaelowi Fullj-nowi, miejscowemu lekarzowi, dzieło Mikołaja Arnolda, głośnego teologa protestanckiego, rodem z Le szna, p. n. „Religio Sociuiana Racoviana major re futata⁸ (1654), z szumną dedykacyą, napisaną po łacinie, w której nazwał siebie „abituriens in An-gliam⁸ i powołał się na ścisłą znajomość z nieda wno zmarłym Bernardem Fullenem, rodzonym bratem Natanaela. Stąd wkrótce wyjechał do Belgii, gdzie jednak datki na cel zamierzony nie uapły wały pomyślnie. Z Belgii, opatrzony tam w listy polecające od władz duchownych i uniwersyteckich, tegoż roku przybył do Oksfordu, gdzie przeszło dwa lata przepędził w niedostatku. Uchodząc tu za tłó-maeza biblii, którą w rękopisie sobie powierzonym przy wiózł, i przedstawiając zarazom niemożność ogłoszenia jej drukiem dla braku funduszów, zjednał sobie wśród osób zainteresowanych przychylność i dla sprawy wydania biblii moralne poparcie. Wyrazem tego poparcia było odpowiednie świadectwo, wydane Ch-mu w r. 1659 przez grono ludzi uczonych lub zajmujących wybitne stanowiska w Oksfordzie, którzy, uważając go za człowieka poważnego i bogobojnego (serious and godly person), nazywają go tamże tłómaczem biblii, zaznaczają m. in. ważność tej pracy ze względu na rozpowszechnienie Pisma św. wśród ludn' ści l.tewskiej, w końcu polecają „jego przedsięwzięcie tym, którym Bóg dał chęć i możność pomagania w rozszerzaniu królestwa Chrystusowego⁸. Do świadectwa tego, opatrzonego 15-tu podpisami, dorobił Ch. szumną a zarazem pobożną przedmowę, w której m. in. nazywa siebie tłómaczem biblii, i razem wydrukował je w broszurze p. t. „An Account of the translation of the Bibie into the lithvanian tongue, into which language the scriptures were as yet never translated: with a co-py of the testimonial given to the translator, and of the approbation of his undertaking, by seve* rai Reverend Doctors of divinity, with the Profes-sors of the same and otlier Persons of notę in the Uuiversity of Oxford. November 15, 1650. Ox-ford: printed by Hen. Hall, printer to the Uui-yersity, 1659“ (w 4-ce, str. 8). Z książeczką tą wybrał się Ch. w podróż po Anglii; przez trzy lata zbierał składki, lecz do druku dzieła nie przystąpił, gdyż pieniądze zebrane w ciągu tego czasu—rozeszły się. Wskutek tego synod usunął go od powierzonego obowiązku, a sprawę wydania biblii powierzył r. 1663 Janowi Krzyszt. Kraińskiemu, kaznodziei nadwornemu Bogusława Radziwiłła, i Mikoł. Minwidowi, kandydatowi teologii, obu wysyłając w tym celu do Londynu. Za ich staraniem druk biblii doprowadzono do str. 416, do psalmu 40, i na tern przeds'ęwzięcie przerwano dla braku funduszów; arkusze wydrukowane i niewykupione pozostały w drukami, gdzie z czasem uległy zniszczeniu. Stąd nadzwyczajna rzadkość tej niedokończonej „biblii londyńskiej “. Oprócz znanego egzemplarza w Petersburgu (ob. Encykl. VIII, 710ó) ukazały się w ostatnich czasach dwa: w Londynie i w Berlinie. Chyliński, po usunięciu go od wydawnictwa, pozostał nadal w Anglii, gdzie w kilka lat umarł, 1668 r. Owo świadectwo, uzyskane przez Ch-go w Oksfordzie, w którem on wbrew prawdzie nazwany jest tłómaczem biblii, stało się źródłem, z którego ta fałszywa wiadomość przeszła do dzieł bibliografów i późniejszych tłómaczów pisma św. Naprzód 1672 r. podał ją William Crovaeus, kustosz biblioteki w Cambridge, w dziele „Elenchus scriptorum in sa-cram scripturam“ (Londyn), na str. 22, w tych sło-słowach: „Biblia s. linguń lithuanic. a Samuele Bo-guslao Chyliński, lithuanico, transl. nescio an edita. Obiit hic in Anglia 1668“. Za nim powtarzali inni, między nimi Jan Jak. Quandt, kaznodzieja nadworny króla prusk. w Królewcu w przedmowie do Biblii litewskiej, wydanej w 1735 r. w Królewcu (ob. Encykl. VIII, 719); Ludwik Rhesa r. 1816 w dziełku swem „Geschichte der lithauischen Bibel⁸

I Brunświckiego otrzymał pełnomocnictwo do zorganizowania uniwersytetu w Helmstalt (1576). — Oprócz pism jego teologicznych zasługują też na wspomnienie: „Chronicon Saxoniae ab. a. 1500 ad a. 1595“ (Lipsk 1595); oraz „Historia Coufessionis Augustanae“ (Frankfurt 1578). — Krabbe „David Ch.“ (Rostock 1870).    *

(Królewiec). Nieprawdziwe te wiadomości co do przypisywanego Ch-mu tłómaczenia biblii sprostował i wyjaśnił w r. 1886 Maurycy Stankiewicz, na podstawie dokumentów, przytoczonych przez Józ. Łukaszewicza w jego dziele „Dzieje kościoła wyznania helweckiego w Litwie⁴⁴ (2 tomy, Poznań 1841—43), głównie zaś wyjątków z akt synodalnych kalwinów litewskich. — Ob. M. Stankiewicz „Wiadomość o Biblii litewskiej, drukowanej w Londynie 1663 r. i rzekomym jej tłómaczu S. B. Chy-

A A. K.

And. S.

CiyŻOŚĆ, ob. Prędkość.

Ciyżoskocz ob. Dipus S k o c z e k.

CLablese, v. Chiablese, ob. Chablais.

lińskim" (Kraków 1886).

Chymus, Ob. Trawienie.

ChyrÓW, miasteczko w Galicyi, nad Strwiążem, lewym dopływem Dniestru, w górzystej malowniczej okolicy, przy drodze żelaznej, wiodącej z Przemyśla na Dobromil do Sambora i Łupkowa, stanowiło oddawna własność Ossolińskich, później Maiszchów; słynęło niegdyś z wielkich jarmarków na woły, oraz z wyrobu towarów dzierzganych. — Posiada kościół katolicki, fundowany przez Tarłę w 1581 roku, parafię rz.-katolicką, parafię unicką, stacyę pocztową, szkółkę, kollegium, utrzymywane przez jezuitów, oraz do 1,800 m-ców.

Chytra, X^TPa' pospolite naczynie gliniane (garnek, kociołek), używane w Grecyi do gotowania, smażenia, słowem do użytku kuchennego, zatem zostawiane w naturalnym stanie gliny czerwonej, bez malowideł i ozdób, na którem jednak kilku wydawców odczytuje napis: Skutra. W postaci takiej, jaką widzimy na figurze (395), podanej przez Panofkę w „Recherches sur les veritables noms des yases grees⁴⁴ (I, 28), pod naczynie to podstawiano na ogniu denarek; ale bywały też wyrabiane z gotowemi nóżkami, w tej samej postaci (ob. Rich „Diet. of antiq.“). Z naczyniem tern łączy się zabawa, zwana Chytrynda (gra w garnuszek), polegająca na tern, że jeden z chłopców w grupie stał pośrodku zCh-ą na głowie, którą przytrzymywał lewą ręką, prawą broniąc się przeciw innym, napastującym go i uderzającym, z nawoływaniem: „Kto trzyma garnuszek? (u'ę ryjv xorpav). On odpowiadał: „Ja, Mi-das“, albo też: „Ja, który mam ośle uszy" (alluzya do legendy, według której ozdobę tę przypiął Mi-dasowi Apollo). Gdy chłopiec zdołał którego potrącić nogą, ten szedł na jego miejsce z garnuszkiem i tak w kolej („Pollux“ IX, 113, 114). Naczynie to Rzymianie nazywają także Chytris albo Chytro-

Ciaconna, to samo co Chaconne (ob.).

Ciaconi, Ciaconus v. Ciaconius Al fo ns, hiszpau, dominikan, przez Grzegorza XIII do Rzymu powołany, zajmował się badaniami dawnych pomników historyi kościelnej. Um. w Rzymie ok. r. 1601, mając lat 59. Oprócz rozpraw [między innemi „Historia de anima Trajani precibus Gre-gorii P. ab inferis erepta“ (Wenec. 1585); „De s. Hieronymi cardinalitia dignitate ąuaestio⁴⁴ (razem z poprzednią rozprawą, Wenec. 1583, Rzym 1591)], do ważniejszych dzieł jego należą; „Vitae et res gestae Summorum Pontiflcum Romanor. et S. Rom. Eccl. cardinalium, ab initio nascentis Ecclesiae ad Clementem VIII⁴⁴ (Rzym 1661—1692, 2 v. fol.). Autor pracował nad tern dziełem przez 10 lat, umarł przed wyjściem jego; wydania dokończył Franciszek Cabrera Morales i dodał swoje uwagi, zwłaszcza od Aleksandra VI do Klemensa VIII.

Fig. 395.

Przedrukowywał to, z kontynuacyą aż do Urbana VIII, Andrzej Victorellus, przy pomocy Ferdynanda Ughelli, Hieronima Aleandra, Łukasza Waddinga i Cezara Becillo (Rzym 1630 2 v. fol.); a Augustyn Oldoinus uzupełnił do Klemensa IX i poprawił żywoty prawie wszystkich kardynałów (Rzym 1677, 4 v. fol. z portretami); wreszcie Maria Guarnacci doprowadził do Klemeusa XII (Rzym 1751, 2 v. fol.). Zarzucają Ciaconiusowi brak krytyki. Zebrał także „Bibliothecam omuium scripto-rum ab initio mundi ad aa. 1583", której część do litery E, wydał Dyonizy Camusat, Paryż 1731.— „Encykl. Kościelnau T. III.

K. K

pus.

na

Ciachowski ( Cziachowski, Ciachovius) Piotr z Brzeźnicy, Zaprzańcem zwany, był lekarzem za czasów Zygmunta III, przemieszkiwał w Wilnie, potem w Dębicy i Lublinie, gdzie urzędował przy zborze aryańskim; był gorliwym wyznawcą i obrońcą tej sekty. Z Abrahamem Zbąskim odbywał długie podróże po Niemczech, Włoszech, Francyi i Hollandyi. „Słownik lek. pols." Kośmin-skiego wylicza dzieła jego następujące: 1) „O przypadkach białych głów brzemiennych⁴⁴ (Kraków 1624, Chytraeus Dawid, teolog luterski, z drugiej w 4-ce); 2) „Wieczny kalendarz krwie puszczania połowy w. XVI (* 28 lutego 1531 r. w Ingelfin- to jest nauka, póki świat stoi, krwie upuszczania" gen w Szwabii — f 28 czerwca 1600). W 15 (bez wyrażenia r. i miejsca dr. w 12-ce); 3) „Wiecz-roku życia ukończywszy studya uniwersyteckie w Ty- na nauka w częściach człowieczych krwie pusz-bindze, przybył do Wittenbergi, gdzie przyłączył czania od Narodzenia Christusa Pana 1620“ (bez się do Melanchtona i od r. 1548 miewał wykłady wyraź, miejsca dr. w 12-ce); 4) „Wieczna nauka z astronomii, retoryki i o Melanchtonowskich „Loci o ogólnym krwie puszczaniu. Roku od Najświęt-communes". W r. 1551 został profesorem teologii szej Panny porodzenia 1620“ (bez wyr. m. druk. w Rostocku i brał udział w najżywotniejszych kwe- w 12-ce); 5) „Nauka o członkowym śrzodkiem y sta-styach religijnyoh owego czasu. Z polecenia cesa- wów bólu osobliwie o Podagrze. Roku 1620 etc.” rza Maksymiliana II ułożył ustawę kościelną dla (bez wyr. m., druk. w 12-ce); 6) „Nauka o roba-ewangelików austryackich, a od Juliusza, księcia kach ielitnych i o ich pozbyciu. Roku 1620 od

Świat przyszcia Pana Jezusowego* (bez wyraź, m., do ojczyzny pośpieszył, walczył pod generałem dr. w 12-ce); 7) „Nauka o świętego Walentego cho- Ferrari m w król. Lomb.-Weneckiem i zdobył stopień robie y o śrzodkaeh iey prawdziwie przynależących, półkownika, ale raniony pod Vicenzą, wpadł w ręce R. P. 1620“ ((bez wyr. m., dr. w 12-ce); 8) „De Gangrena et sphacelo: to jest o piekielnym y martwym ogniu. R. 1620“ (bez wyr. m. dr.; w dalszym ciągu mieści się w książce tej jeszcze rzecz o „Francyu i o „Kołtunie”); 9) „O Dysenteriey; to iest o biegunce krwawej abo czerwonce. R. P.

Austryaków. Wyleczywszy się z ran i odzyskawszy wolność, zaciągnął się do armii piemonckiej i zorganizował pułk z 3,000 ochotników, na którego czele odznaczył się r. 1849 w nieszczęśliwym boju z Radetzkim pod Nowarą. W r. 1855, podczas wyprawy krymskiej, był dowódzcą brygady i uczestniczył z nią w bitwie nad Czarną rzeczką. Gdy powrócił z kampanii, król go zamianował generałem majorem, fligel-adjutantem i inspektorem generalnym bersaglierów. Na czele swej dywizyi rozpoczął C. kampanię r. 1859 i mężnie walczył, zwłaszcza pod Palestro, za co otrzymał nomina-cyę na generał-lejtenanta i został wyznaczonym do zajęcia Romanii. W r. 1860, gdy wojska pie-monckie wkroczyły do Państwa kościelnego, C. pobił wojska papieskie, dowodzone przez generała Lamoricióre’a pod Castelfidardo (18 września), a potem ważną rolę odegrał w wyprawie neapolitań-skiej. W roku 1861 zmusił do kapitulacyi Gaetę, (za co później otrzymał tytuł księcia Gaety), oraz zdobył Messynę. Wybrany na deputowanego do parlamentu z miasta Reggio, opuścił to stanowisko, udając się na uspokojenie dawnego królestwa Nea-politańskiego. W 1866 roku dowodził na prawym brzegu Padu czwartym korpusem armii włoskiej (50,000), lecz działał nie dość energicznie i nie mógł wziąć udziału w walce z Austryakami, skutkiem czego pomiędzy nim a generałem La Mar-mora wywiązała się cierpka polemika literacka. C. i na polu dyplomatycznem występował niejednokrotnie; w roku 1876 był posłem w Paryżu, lecz w 1881 został odwołanym skutkiem tego, że zachowanie się jego w sprawie tunetańskiej obudziło we Włoszech niezadowolenie ogólne, i odtąd nie brał już udziału w sprawach publicznych, mieszkając w Pizie.    *

Ciałka krwi, ob. Krew.

Ciałko łzowe=m i ę s k o łzowe, ob. Oko. Ciałka Malpighiego, ob. Śledziona.

Ciałka Pacciniego, ob. Czucie.

Ciałka ropne, ob. Ropienie.

Ciałko rzęskowe, ob. Oko.

Ciałko, żółte, ob. Jajnik.

Ciała jamiste, ob. N a r z ą d y m o c z o-płcio-

1639“ (bez wyr. m. dr. w 12-ce); 10) Nadto ogłosił Cb. w Zamościu „Księgi o powietrzu* bibliografom

dotąd nieznane.

Dr. J. P.

Cialdini Enrico, książę Gaety, generał i dyplomata włoski (* 10 sierpnia 1811 r. w Castel-yetro, w ks. Modeńskiem — f 1884 r.). Początkowe nauki pobierał w szkole Jezuitów, potem w uniwersytecie parmeńskim odbywał studya filozoficzne i lekarskie. Roku 1831 uczestniczył w powstaniu romańskiem pod generałem Zacchim, a po kapitulacyi Ankony zbiegł do Paryża, gdzie się utrzymując ze wsparcia, udzielonego przez rząd francuski, uczęszczał na wykłady kliniczne Du-puytrena, Lisfranca i Rostana i przekładał na język włoski dzieła J. J. Rousseau, Voltaire'a i Vel-

i!

'lim

W"

Fig. 396. Cialdini Enrico.

w e.

peau. Przy końcu r. 1832 wstąpił do legionu-Oporto Dom Pedra, walczył w Portugalii przeciw don Mi-guelowi i po kolei dosłużył się stopni kaprala, sierżanta i podporucznika. Po ukończeniu tej wojny, przeszedł z tymże legionem do Hiszpanii, gdzie tak się w bojach z Karlistami odznaczył, że ge nerał Duranao zamianował go swoim adjutantem. Gdy po uskromieniu Karlistów legion-Oporto rozwiązano, rząd królowej Krystyny przeniósł C-go do żandarmeryi w stopniu podpółkownika. Podczas wybuchu powstania lombardzkiego, w r. 1848

C. znajdował się w Paryżu, dokąd posłany był przez rząd hiszpański dla zapoznania się z organi-zacyą żandarmeryi francuskiej; lecz na wezwanie rządu tymczasowego medyolańskiego natychmiast

Ciała obce (corpora aliena). Tak się nazywają w medycynie wszelkie ciała postronne, jakie znaleźć się mogą w tkankach lub jamach ciała, wskutek przypadku lub rozmyślnego w różnych celach wprowadzenia, a które obecnością swoją, nie pożytek, lecz szkodę organizmowi przynoszą. Dostawać się mogą ciała obce do organizmu, albo przez rany, albo przez naturalne otwory. Pierwsze stanowią tylko komplikacyę ran, pod tym więc wyrazem szukać ich należy, tutaj rozpatrzymy tylko drugie. Dostawszy się do jam organizmu, ciała obce odgrywają względemniego mniej lub więcej szkodliwą rolę, stosownie do swej wielkości, składu chemicznego, postaci etc.—z jednej strony, wrażliwości zaś na podobne czynniki danego organu i fizyo-

logicznej jego ważności—z drugiej. Wszystkie je staramy się zawsze usuwać, o ile można tą samą drogą, którą się przedostały. Ponieważ każdy poszczególny organ do pewnego stopnia inaczej C. o. znosi, z drugiej strony, ponieważ rodzaj Ciał o-ćh i sposoby, jakiemi się te do danego organu przedostają, nadewszystko zaś zabiegi ratunkowe bywają w różnych przypadkach rozmaite, rozpatrzymy tu w możliwie krótkich słowach każdy z odpowiednich organów po kolei.

Ciała obce w oku (ściśle mówiąc w worku łącznicowym, ob. oko). Zdarzają się tu najczęściej kawałki węgla lub żelaza (iskry), małe owady, cząsteczki kurzu, ułamki i źdźbła roślinne etc. Ciała te wywołują w oku nieprzyjemne uczucie i łzawienie; ostatnie łącznie z tarciem powiek, jakie mimowoli wtedy wykonywamy, przyczynia się zwykle do wydalenia C-ł niepotrzebnych na zewnątrz. W przeciwnym razie należy te Ciała lege artis usunąć, gdyż pozostając dłużej mogą wywołać zapalenia łącznicy i rogówki (ob. oko); wyjęcie uskutecznić się daje po wywróceniu powieki złożonym we dwoje kawałkiem płótna, lub też za pomocą odpowiedniej igiełki lub szczypczyków (nb. przez lekarza). Pomiędzy ludem prostym u nas jest dość rozpowszechnione usuwanie Ciał o-ych z oka językiem, przez wylizanie, co przy czystości języka operatora za zły sposób poczytywanem być nie może. W celu usunięcia cząsteczek żelaznych używa się też i magnesu.

Ciała obce w ucho wkładają najczęściej dzieci przez zbytki sobie, lub swym towarzyszom i niańkom. Tą drogą dostają się do ucha guziki, grochy, szklane perełki, pestki etc. Dorośli C. o. w ucho wprowadzają dłubiąc sobie bezmyślnie ołówkami lub obsadkami (kościane lub metalowe nasadki) lub w celach usunięcia woszczyny (kawałki zapałek), wreszcie w celach leczniczych (sztuczne bębenki, kawałki waty lub nawet kartofle (przy bólu zębów), etc. Wreszcie wpadają w ucho różne owady. — Ucho, a właściwie przewód słuchowy zewnętrzny, na C. o. jest mało wrażliwy, gwałtu żadnego z wyciąganiem robić nie należy, a zwrócić się w tym celu do lekarza. Bardzo jest szkodliwe wszelkie dłubanie, gdyż to dopiero wywołać może w przewodzie zapalenie, przy czem C-a o. pochodzenia roślinnego w wysięku zapalnym pęcznieją, co utrudnia następnie wydalenie. Jeżeli wpadnie w ucho owad, można na razie zabić go zalawszy wódką, octem, oliwą, benzyną etc. Lekarze C. o. z ucha wydalają zwykle za pomocą przestrzykiwania letnią wodą (przy odpowiedniej szprycce i ustawieniu ucha); narzędzi, jak to: łyżeczki, szczypczyków (ob. rys.) etc. rzadko się w takich przypadkach używa, a potrzebna jest przy tern wielka ostrożność, aby bębenka nie uszkodzić. Stosuje się tu także t. zw. metoda aglutynacyjna, t. j. wprowadza się do ucha pędzelek, umaczany w jakimkolwiek lepkim roztworze, aby przyklejone doń ciało w ten sposób na zewnątrz wyprowadzić. Gdy są już przy ciele obcem objawy zapalne, to często przed usunięciem wyleczyć one wypada.

Ciała obce do nosa dostają się najczęściej tą drogą, jaką przy uchu na pierwszem miejscu wymieniliśmy. Jeżeli mocno zasiądą i nie zostaną przy kichaniu lub smarkaniu wydalone, to mogą wywołać przewlekły katar, nawet i z pruchnie-niem kości. C. o. z nosa usuwamy zwykle za pomocą tępej łyżeczki z okienkiem, tępym haczykiem (przez zahaczenie ód tyłu), lub odpowiedniemu szczypczykami (ob. fig. 397), o ile można przy najdokładniejszej kontroli wzrokiem (rozszerzenie nozdrzy tępemi haczykami, sztuczne oświetlenie). Może też tu znaleść zastosowanie i metoda aglutynacyjna, wspomniana przy uchu. W razie niemożności pochwycenia i usunięcia przez nozdrza, można C.

o. z nosa zepchnąć ku tyłowi do gardzieli, ale to tylko przy zachowaniu pewnych ostrożności, aby nie wpadło do tchawicy, co mogłoby być nie-bezpiecznem (ob. niżej).

SN.

ag

b’ig. 397. Szczypczyki do usuwania ciał obcych z nosa lub ucha (Z katal. Collin’a).

Ciała obce w ustach szkodliwe są o tyle, o ile ostre ich brzegi utkwią gdziekolwiek w częściach miękkich, Wyjmowanie ioh nie przedstawia trudno -ści. Możliwe jest także uwięźnięcie wielkich a twardych Ciał o-ch pomiędzy maksymalnie rozwarte-mi szczękami (Dieffenbach). Wykałaczki uwięzłe w zębach mogą być powodem zdradliwych zapaleń ozębnej i szczęk. Gałęzowski opisał przypadek, gdzie jakoby uwięźnięcie wykałaczki w spruch-niałym zębie było powodem ślepoty. Po usunięciu wykałaczki ślepota przeminęła.

Do gardzieli i przełyku dostają się C. o. z ust przez zbytki lub nieostrożność: igły, guziki, monety, haczyki od wędek, ości, kości, nadmiernie wielkie kęsy pokarmów, sztuczne zęby, (zwłaszcza zepsute), u umysłowo chorych lub niezręcznych sztukmistrzów nawet noże, łyżki, widelce etc. Mogą się one zatrzymać albo zaraz w gardzieli, (zwłaszcza większe), albo przechodzą głębiej, do

■':'i

li

-i

Fig. 398. Fig. 399. Fig. 400.

(Z Encykl. Eulenburga).

pocisnąć ku przodowi; zabieg taki uwalnia zaciśnięte C. o. i łącznie z wywołanerai przezeń wymiotami może do usunięcia go się przyczynić. Dobre uderzenie w kark często się w takich razach do uruchomienia C. o-go przyczynia. Proste te zabiegi, ręką profana w swoim czasie uczynione, niejednemu już choremu uratowały życie. Gdy te zabiegi nie pomagają, trzeba próbować palcami, jak się da, C. o. zahaczyć i wyciągnąć. C. o. mniejsze nie są w gardzieli tak niebezpieczne, choćby nawet ostre; przez lekarza usuwają się za pomocą odpowiednich szczypczyków (ob. fig. 397) pod kontrolą palca lub wzroku, rzadko trzeba robić w tym celu etc. Gdy czasami C. o. dość długo nawet może cięcie zzewnątrz (P haryngoto mi a, ob.). C-a ! pozostawać w żołądku lub kiszkach, nie wywołując oe w przełyku niebezpieczne są ze względu żadnych zaburzeń, to w innych przypadkach, ciało na ucisk, jaki z przełyku mogą wywierać na krtań nawet tępe prędko może wywołać przedziurawienie i tchawicę, następnie przez bezpośrednie poranie- i zapalenie otrzewnej. Jako przykład przytoczymy

przełyku, gdzie mogą się zatrzymać na kaźdem miejscu, najczęściej zaś w najniższej części tuż przed wejściem do żołądka. C. o. w gardzieli niebezpieczne są ze względu na możliwość zaciśnięcia otworu krtani, czego skutkiem może być natychmiastową śmierć przez zaduszenie. W ten sposób zginął Terpander, śpiewak spartański, któremu podczas śpiewu rozpustnik jakiś fięję wrzucił w otwarte usta. Brutus Pompejus, syn Cezara Klaudyusza, zabawiał się rzucaniem gruszki w górę i łapaniem ustami. Po kilku próbach udanych wpadła mu wreszcie gruszka głęboko do gardzieli i na miejscu go zadusiła. Podobnych przypadków znanych jest daleko więcej. Ze względu na wielkie i nagłe niebezpieczeństwo, nie ma czasu oglądać się w takich razach na lekarza, trzeba natychmiast dać pomoc choremu. Należy wtedy palec głęboko w usta wsadzić i podstawę języka silnie palcem

///,

'in

iii

nie, przez zamknięcie tak ważnego organu, wreszcie, pozostając długo, przez ucisk mogą doprowadzić do gangreny ściany przełyku i części go otaczające, co może dać okazyę do śmiertelnych krwotoków (gangr. ścian aorty, lub innych, sąsiadujących z przełykiem, wielkich naczyń), lub do niemniej niebezpiecznych ropnych zapaleń w śródpier-siu.—Przez ruchy wymiotne nie zawsze dają się te ciała usunąć, trzeba do tego pomocy instrumentowej. Nie możemy tu wyliczać wszystkich niesłychanie dowcipnych sposobów, na jakie brali się .v takich razach, nieraz bardzo trudnych (np. haczyki od wędek), różni chirurgowie; ograniczymy się przeglądem częściej używanych przyrządów i sposobów. C. o. o brzegach tępych dają tu chirurgowi dość wielką swobodę; do wyciągania ich używa się t. zw. koszyczka Graefego (ob. fig. 398). Przy usuwaniu ciał takich, jak ości, małe kosteczki, dobre usługi oddać może gąbka na fiszbinie, (ob. fig. 399) „parasol* Weissa (ob. fig. 400), pióra gęsie ze zmiętą silnie i skręconą bródką, etc. Skombi-i nowane zastosowanie koszyczka Graefego razem z dużą gąbką na oddzielnym fiszbinie, pozwala, wskutek rozszerzenia ścian przełyku przez tęż gąbkę, na swobodne usunięcie ciał nawet większych i ostrych. W razie niemożności usunięcia przez usta, wskazane jest niekiedy zepchnięcie C-a o-go do żołądka, gdy w tym kierunku łatwiej kierować się ono daje. Po zepchnięciu C. o go do żołądka należy zalecić choremu spożywanie dużych ilości pokarmów papkowatych (ryż, kasza, tarte kartofle), a to w celu rozszerzenia w ten sposób kiszek i ułatwienia C-u o-mu drogi przez podobne opakowanie. Sposób ten praktykują jakoby skutecznie angielscy złodzieje, połknąwszy ukradzione przedmioty.

' Ma się rozumieć że z uwięzłym w przełyku kę-! sem mięsa lub chleba podobnych ceremonii robić sobie nie trzeba. — W wielu przypadkach po-| wyżej opisane zabiegi (wyciąganie z przełyku, j lub zepchnięcie do żołądka) są przeciwskazane (naprzykład gdy ostre C-o o-e silnie się w ściany przełyku wklinuje), lub nie prowadzą do celu; wtedy uciekamy się do operacyi, przecięcia przełyku (O e sopli a goto mi a ob.); i ta jednak nie zawsze ratuje chorego, zwłaszcza gdy spóźniona. Po przejściu C. o-ch do żołądka niebezpieczeństwo nie zawsze już minęło. Aczkolwiek znane są przypadki, że C. o. dość wielkie nawet (np. całe płytki ze sztucznemi zębami) przechodziły przez cały kanał pokarmowy bez zaburzeń (kilku dni na to potrzeba), to znanych jest wiele i przeciwnych, gdzie ciała względnie nawet małe w żołądku lub kiszkach się zatrzymywały i dawały okazyę do rozlicznych patologicznych procesów. W kanale żołądkowo-kiszkowym zatrzymują się C. o. najczęściej na miejscu zwężeń i przegięć (część odźwiernikowa żołądka, kiszka ślepa, kiszka prosta powyżej zwieracza, kiszki zawarte w przepuklinowym worku

tu przypadek opisany przez Labbego, gdzie po 19-tu też w celach onanistycznych. Znajdowano tu już miesiącach od połknięcia usunięto z żołądka drogą igły, szpilki, igielniki, scyzoryki i t. p.; u mężczyzn operacyjną widelec, który do tego czasu tam prze- znajdowano w pęcherzu ołówki, obsadki, pałeczki

bywał bez wielkich dla chorego dolegliwości. Dr. Haschimoto wyjął przez operacyę z żołądka pewnej japońskiej damy szczoteczkę do zębów, która od lat 15 jakoby tam pozostawała. W przypadku zaś D ra Le Dentu drewniana łyżka już po 43 godzinach żołądek przedziurawiła. —I drobne C. o. (pestki) mogą b} ć w kiszkach szkodliwe przez to, że zatrzymując się w kiszce ślepej, mogą się dostać do wyrostka robaczkowego i wywoływać tam zapalenie (Per i ty phlitis ob.). Znane są przypadki, gdzie pestki połykane systematycznie w wielkiej ilości, przez cały kanał pokarmowy bez szkody dla chorego przechodziły, zatrzymując się dopiero w kiszce prostej, skąd, z powodu wywoływanych przez nie zaburzeń, trzeba je było wydostawać mechanicznie (przyp. Wescofa).

Do kiszki prostej (odbytnicy) dostają się C. o. rzadko przez przypadek (upadnięcie tą okolicą ciała na jakiś sterczący przedmiot), częściej zaś przez zbytki, w celach ukrycia skradzionego przedmiotu, lub też bywają tam wpychane przez profanów w celach „leczniczych". Co do pierwszego znany jest powszechnie przypadek z Gettyngi, w którym studenci dziewczynie publicznej ogon świński grubszą częścią do góry do odbytnicy wsadzili. Wystający z odbytu ogon „pod v,łos“, nie dał się wyciągnąć, wtedy Marchetti obwiązał wystający koniec nitką, po tej nitce na ogon nasadził

laku, słomki, kawałki ułamane cewników etc.; przedmioty te bywały wprowadzone bądź ręką samych chorych, bądź przez zawistnych nieprzyjaciół. W pęcherzu ciała obce wywołują podrażnienie, zapalenie i mogą posłużyć, jako przyczyna i jądro do sformowania kamienia. Wydobywanie ciał obcych z pęcherza kobiecego nie jest zbyt trudne; trudności wielkie zachodzą za to u mężczyzn; aczkolwiek wymyślono w tym celu wiele bardzo dowcipnych instrumentów (ob. fig. 401, 402,

?!

li

ogona

rurkę i wtedy dopiero C. o. razem z rurką wyciągnął. Cyganie jakoby często korzystają z odbytnicy, jako kryjówki dla skradzionych przedmiotów. Więźniowie też z tej drogi niejednokrotnie jakoby korzystali dla ukrywania piłek i pilników.

wano

Świece, cybuchy, kieliszki, a nawet i butelki noto-także kilkakrotnie w kiszce prostej. Wyciąganie przedmiotów szklanych hardzo jest uciążliwe, gdyż trzeba je koniecznie wyciągnąć w całości, a uchwycić niezmiernie trudno. Dobrze sobie tu poradził Raymonet, który do butelki szyjką na dół zwróconej wsadził szczypce chirurgiczne, urządzone nakształt nożyczek, i rozwarłszy je w butelce, przedmiot obcy wyciągnął. Nollet, nie mo-    401₅    4^ przedstawiająca jeden z instrumentów

gąc sobie inaczej poradzie z butelką w kiszce pro- ą₀ wydobywania ciał obcycti z 1 ęcherza w różnych fazach stej u pewnej bardzo poważnej osoby, polecił dziec-    działania z katal. Collin’a).

ku wsadzić tam rękę i C. o. wyciągnąć. Nie mniej dowcipnie radzili sobie i inni chirurgowie, i 403), to nie zawsze i z ich pomocą ciało obce wyjąc którzy podobne C. o. z odbytnicy, nawet stłuczo- ' się daje; nieraz trzeba się uciekać do cysto tonę, z pomyślnym zejściem wydobywali (Realli, | mii (ob.), tern bardziej, że instrumenty owe są dro-Studsgaard, Morel - Lavallee). Rzecz oczywista, że gie, rzadko potrzebne, a zatem nie dla każdego le-do wyjmowania C ał obcych z kiszki prostej trzeba karza przystępne.

często chorego usypiać, zwieracz silnie instrumen- j Etyologia ciał obcych w pochwie jest mniej tami rozszerzać, a nieraz nawet przecinać. Nie- \ więcej taż sama, co i w pęcherzu kobiecym; obok bezpieczne są tu C. o. nietylko przez zamknięcie | tego cele lecznicze odgrywają tu także pewną wy-światła, ale także przez podrażnienie, jakie wywo- b tną rolę. Oprócz wymienionych przy pęcherzu, łują (mogą symulować objawy dyzenteryi); naj- znajdowano tu gąbki, szpulki, słoiki, butelki, szklau-większe zaś niebezpieczeństwo grozi choremu, gdy ki etc. etc. etc. Dr. Fr. Neugebauer posiada w swym C. o. ściankę kiszki przebije i dostanie się stąd zbiorze pomiędzy innemi piłkę gumową i jabłko, do otrzewnej.    które do pochwy przez same chore wsunięte zosta-

Ciała obce w pęcherzu najczęściej zdarzają się ły w celach utrzymania wypadającej macicy. C. o. u kobiet, dostają się tu przez dziecinno figle, lub | w pochwie, o ile nie są ostre, bywają znoszone

nieźle. Ostre są niebezpieczne, ze względu na możliwość przedziurawienia pęcherza, kiszki prostej lub otrzewnej, nadmiernie wielkie wywołać mogą gangrenę ścian pochwy od ucisku, owrzodzenia etc. Usuwanie ich nie przedstawia wielkich trudności. C. o. do pochwy i macicy wprowadzane bywają także często w celach występnych, mianowicie dla wywoływania sztucznego poronienia, o czem patrz odpowiedni wyraz.

Do krtani i tchawicy dostają się C. o. z jamy ustnej, szczególnie łatwa jest po temu okazya wtedy, gdy, przy obecności danego przedmiotu w ustach, pobudzenie do kaszlu, kichania lub śmiechu, daje powód do raptownego i głębokiego wdechu. Podobne okoliczności podczas połykania, gdy kęs pokarmu przechodzi przez gardziel po-nad głośnią, bardzo często bywają powodem aspiracyi cząstek pokarmów do krtani; ponieważ jednak pokarmy te przeszły już wtedy kontrolę zębów i języka, są dobrze rozmiażdżone, rozmiękczone, i podatne, to drobne cząstki, jakie się z nich do krtani dostaną, łatwo przez pojawiający się zaraz kaszel zostają na zewnątrz wydalone. O tern każdy z nas wie dobrze z osobistego doświadczenia. Inna rzecz z przedmiotami twarde mi, jakie dzieci dla zabawy do ust wkładają i często przez nieuwagę aspirują (najczęściej grochy, pestki, kłosy). Te, wpadłszy do krtani, wskutek formy swej niepodatnej, z kaszlem wydalają się nie łatwo, a nawet podczas kaszlu mogą zupełnie zamknąć światło wązkiej dziecięcej szpary głosowej i wywołać natychmiastowe zaduszenie. O ile tego nie sprawią, usadawiają się C. o. na dłuższy przeciąg czasu w samej krtani lub opuszczają się niżej do tchawicy i oskrzeli, z ostatnich najczęściej, w skutek anatomicznych warunków, do prawego. Pozostając w drogach oddechowych, C. o. bywają powodem do najróżniejszych przewlekłych patologicznych procesów, których ogólny charakter nie różni się od spraw chorobowych, wzmiankowanych przy C-ch o-ych w innych narządach, lecz oprócz tego grożą tu C. o. zawsze niebezpieczeństwem zatkania szpary głośni, w razie, gdy się obluzują i przez kaszel poruszone zostaną. Wobec tego niebezpieczeństwa C. o. z dróg oddechowych zawsze staramy się usuwać jak najprędzej. O ile C o o., tkwiące w krtani lub niżej, można dostrzedz przez wziernik krtaniowy, daje się usunięcie uskutecznić przez usta, tak zw. drogą endolaryngialną, za pomocą odpowiednich szczypczyków. Znieczulanieko-kainą oddaje tu wielkie usługi. W innych razach trzeba robić natychmiast przecięcie tchawicy (tracheotomię ob.). Przez ranę tracheotomijną C. o. łatwiej niż przez głośnię wyjść może; zwykle w tym celu ranę jeszcze haczykami tępemi rozszerzamy i łechtaniem tchawicy staramy się pobudzić kaszel. Jeżeli corpus delicti sam przez otwór tra-cheotomijny nie wychodzi, to niejednokrotnie tą drogą dawało go się za pomocą odpowiedniego wziernika spostrzedz i odpowiedniemi narzędziami wyjąć (Pieniążek). Przystępując do wyjęcia C-a o-o nawet drogą eudolaryngialną zawsze trzeba mieć pod ręką gotowe narzędzia do tracheotomii, ponieważ próby wyjęcia tą drogą mogą się nie udać, a obluzowane przez nie C. o. momentalnie może zatkać szparę głośni i wywołać zaduszenie. U małych dzieci tracheotomia jest zawsze jedyną drogą ratunku. Jak z powyższego widać, C. o. w drogach oddechowych są bardzo niebezpieczne, usuwanie zaś ich jest trudne i skomplikowane, przez lekarzy więc tylko i to z wielkim aparatem wykonywane być może. Profanom w nagłych wypadkach (w przypadku duszenia) możemy polecić tylko zabiegi podobne, jakie przy C-ch o-ch w gardzieli wskazaliśmy. Nie ulega wątpliwości, że mogą one przyczynić się do mniej niebezpiecznego ustawienia C-a o-o w krtani i tern, przynajmniej na razie, groźne niebezpieczeństwo usunąć. Postawienie chorego do góry nogami także może w tym sensie wpłynąć dodatnio.

Z powyższego szkicu rozpatrzenie ciał obcych, jakie do ustroju dostają się przez rany, z góry wykluczyliśmy. Musimy zrobić jednak jeden z tej reguły wyjątek, a to co do igieł. Igły dostają się wprawdzie do tkanek przez rany, lecz rany te są nieznaczne, zwykle zupełnie niewidoczne i nie grają tu żadnej roli. Igła nie jest tu komplikacyą, a sama przez się całą osią, około której cała nasza troska się obraca. Igły są najczęstszemu C-i o-mi, z jakiemi lekarz ma do czynienia. Wchodzą najczęściej w palce (u praczek zapomniane w bieliźuie; u służących, kurze ścierających, utkwione i zapomniane w meblaoh etc.). Zwyczaj wpinania igieł w rękawy lub inne części odzieuia również często pacyentek nam dostarcza; dotknięte tu bywają nietylko palce, lecz i inne części ciała. Jeżeli igła utkwi w palcu lub dłoni, to wskutek wielkiej ruchliwości tych części stanowi bolesną przeszkodę dla ich ruchów. Jeżeli utkwi w innych, nie tak drobnych i ruchomych częściach ciała, to na razie wcale nie zawadza. Wskutek ruchów ciała, igła prędko może miejsce swego pobytu zmienić, dla tego jak najprędzej trzeba zgłaszać się po wyjęcie jej do lekarza. Igły mogą w ciele przeróżne odbywać wędrówki, przy czem czasami zupełnie to bywa nie szkodliwe (Lyson, Neugebauer, Sunderland). — Znane są przypadki, gdzie umysłowo chore po kilka nawet igieł połykały i igły te później z różnych części ciała bez szkody dla chorej wychodziły. — Znane są przypadki, gdzie samobójcy prosto w serce grube i długie igły sobie wbijali bez wielkiej dla siebie szkody (Stelzner). Nie brak jednak i przypadków przeciwnych, gdzie igły bywały przyczyną nieprzyjemnych i groźnych dla życia zaburzeń (nerwobóle, krwotoki wewnętrzne, zakrzepy krwi w naczyniach i sercu, etc.). — Igły mogą szkodzić nie tylko mechanicznie; o ile nieczyste, mogą wywoływać mniej lub więcej groźne sprawy zapalne. — Z palców igły dają się usuwać względnie dość łatwo, gdyż nie trudno tu je wymacać, przeciąć ciało bezpośrednio na igle i takową usunąć. Na innych częściach ciała jest to trudniej, zwłaszcza gdy igła tkwi głęboko. Jako sposób zachowania się po wypadku, możemy polecić nieruchome utrzymanie zainteresowanego członka aż do przybycia lekarza, a to ze względu na wielką skłonność igieł do wędrówek, do czego ruchy ciała największą dają okazyę.

Dz.

S. K.

S. D.

S. K.

Aby nie komplikować zbytnio początkowej de-finicyi, nie wspomnieliśmy tam, że ciała obce mogą być szkodliwe i na powierzchni ciała ludzkiego Wymienimy tu tylko ciasne pierścionki, klucze na palcach etc. I na innym członku (męzkim) obserwowano także mocno zawiązane sznurki, druty, pierścionki, profitki, a nawet i młotek (Chapuis). — W zwykłych przypadkach usunięcie takich ciał obcych nie jest trudne; wysmarowanie oliwą odcinka odśrodkowego danego członka, podłożenie pod zanikające ciało spilek podwójnych, zwykle do usunięcia wystarcza, przepiłowanie rzadko jest potrzebne. Zdarzają się jednak i takie przypadki, gdzie przepiłowanie jest trudne, albo i wręcz niemożliwe, gdyż wymaga umocowania ciała obcego w warsztacie (przyp. Chapuis’a). W takich razach nacięcia części opuchłej przed zaciskającem ciałem i massaż przyczyniają się do zmniejszenia obrzęku i zdjęcie ciała obcego ułatwiają. Przy nakładaniu opatrunków na złamane kończyny górne, wobec możliwości zaciśnięcia palców w pierścionkach, gdy kończyna przed opatrunkiem obrzęknie, trzeba zawsze uprzednio pierścionki zdejmować.

Ciała, o których po wyżej mówiliśmy, są to t. z. C i a-ła bezwzględnie obce. Względnie obcemi nazywamy takie ciała, które na miejscu w ustroju powstają (patologiczne złogi, kamienie, zmartwiałe części tkanek), a nie mając z ustrojem organicznego związku, rolę odgrywają poniekąd taką samą, jak ciała obce, pochodzące z wewnątrz (np. wszelkie kamienie). O tych patrz pod odpowiedniemi wyrazami. — Bliższe szczegóły o ciałach obcych patrz w podręcznikach chirurgii: Alberta, Koniga, art. Dieffenbacha „Corpora aliena inserta“ w Ru-sta „Handb. der. Chirurgie*; art. „Fremdkórper*; w Eulenburga „Real-Encykl. d. Heilkunde*; w Rocznikach pism lekarskich, etc.— Hyrtl w swej Anatomii Topograficznej cytuje też kilka bardzo interesujących przypadków.

Ciało szkliste, ob. Oko.

Ciało (łac. ćorpus), w fizyce i wogóle w naukach przyrodniczych, wszelka ograniczona część materyi. W pojęciu matematycznem jedyną cechą C-a jest jego rozciągłość, gdy dla pojęcia „ciała fizycznego* również niezbędną jest jego nie przenikliwość; prócz tego zaś wszystkim ciałom fi zycznym przysługują i inne własności ogólne, jak dziurkowałość, podzielność, bezwładność, ciężkość (ob. te wyrazy).—Najogólniejszy podział ciał w fizyce polega na wyróżnieniu trojakiego ich stanu skupienia: jako ciała stałe, ciekłe i lotne czyli gazowe. Ciała stałe posiadają własną postać i objętość, ciecze posiadają własną objętość, ale nie mają własnej postaci, gazy nie mają własnej postaci, ani własnej objętości. — Stan skupienia ciała zależy wogólności od jego temperatury i od ciśnienia, pod jakiem pozostają. Co do budowy ciał, ob. Materya, Atom. Ob. też Stan skupienia, Ciecze, Gazy, Ciepło.

Ciało (matem.). W zwykłem znaczeniu ciałem geometrycznem, albo inaczej bryłą (ob.), nazywamy część przestrzeni trójwymiarowej; ciało geometryczne posiada tedy trzy wymiary; wielkość przestrzeni przez nie zajętej nazywa się objętością lub bryłowatością; ograniczenie ciała stanowi jego powierzchnię (dwuwymiarową). W znaczeniu ogól-niejszem, ciałem nazywa się układ lub system pewnych elementów; tak więc ciało lub przestrzeń w ogóle można uważać za trójwymiarowy układ punktów. Liczba wymiarów jest zależna od jakości elementów, z jakich wytwarzamy przestrzeń badaną, tak np., jeżeli za elementy przestrzeni przyjmiemy linie proste, to przestrzeń będzie czte-rowymiarową, a stąd i wymiarowości przestrzeni nie należy pojmować bezwzględnie. Ale i przy przyjęciu punktów za elementy, pojęcie przestrzeni, a zatem i ciała, może być uogólnione. Jak od ciał trójwymiarowych przechodzimy do powierzchni dwuwymiarowych, linij jednowymiarowych i t. p., podobnież można pomyśleć i układać cztero- i więcej wymiarowe punkta. Nie będą to już układy wyo* braźalne, takie jak przestrzeń nasza, nie będą to zatem przestrzenie w znaczeniu zwykłem, lecz tak zwane mnogości lub rozmaitości, na podstawie określeń do nauki wprowadzone. Mają one znaczenie przedewszystkiem w nauce czystej, co jednak nie wyklucza wcale możności ich zastosowań, jakkolwiek nie na drodze zwykłego poglądu przestrzennego. Z pomiędzy ciał „wielowymiarowych* zbadane zostały między innemi własności ciał „cztero wy miarowych*. Jakkolwiek ciała te wyobrażalnemi nie są, potrafiono jednak nie tylko cechy ich określić, ale i wprost zbudować modele ciał trójwymiarowych, t. j. brył, które są rzutami tych ciał c-zterowymiarowych na naszą przestrzeń trójwymiarową, podobnie, jak figury dwuwymiarowe są rzutami brył na płaszczyzny lub powierzchnie w ogóle. Pamiętać jednak należy, że ani to badanie, ani te modele nie stanowią wcale dowodu „istnienia* przestrzeni czterówymiarowej, lecz raczej czwartego „wymiaru“ po-za lub po-nad naszą przestrzenią. — Iw analizie matematycznej spotykamy się w ostatnich czasach z pojęciem „ciałau. Ciałem tu nazywamy wogóle pewien układ liczb lub wielkości, kióry, już to ze względu na genezę, już to ze względu na pewne własności mu przysługujące, stanowi pewną całość w sobie. — W tern znaczeniu mówić można o „ciele liczb całkowitych* lub wprost o „ciele całkowitem*; o ciele liczb wymierzanych lub wprost o „ciele wymierzanem“ i t. d. Układ np. liczb postaci x 4- yo\ gdzie o jest pierwiastkiem równania stopnia drugiego, nazywa się ciałem kwadrato-we'm, układ liczb postaci: a + y o -f- zo¹, gdzie o jest pierwiastkiem równania nieprzywiedlnego stopnia 3-go, stanowi ciało sześcienne (kubicz-ne) i t. d.

Ciała niebieskie, ogólna nazwa gwiazd czyli słońc, planet, księżyców, dalej mgławic, komet, gwiazd spadających, aerolitów i t. d.—Ob. Astronom i a.

Ciało organiczne i ciało uorganizowane. Te dwa pojęcia, które ogół szerszy często łączy w je-

Wielka Enc. ilustr. Zesz. 95. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

120

dno, mają w nauce ściśle oznaczone zakresy. — nizowane mają budowę zupełnie odrębną, nieprzy-1) Ciałami organicznemi nazywano oddawna pominającą w niczem postaci krystalicznej. W tej związki chemiczne, powstające w organizmach, tak ostatniej zasadniczym pierwiastkiem geometrycz-zwierzęcych jak i roślinnych, lub z nich otrzymy- j nym jest płaszczyzna (ściana); w ciałach uor-wane, jak np.: tłuszcz, białko, cukier, mączka, al- ganizowanych panują prawie wyłącznie powierzch-kohole i t. d. Do wyróżnienia tych związków z po- ' nie krzywe; kiedy pierwsze stanowią niejako za śród innych ciał chemicznych, obok odrębnych ich stygłą i nieruchomą postać, drugie mają kształ-własności, wielce przyczyniało się przekonanie, że ' ty niepochwytne, często niestałe — wynik cią-mogą one powstawać jedynie tylko w organiz- gle odbywających się w nioh przemian życia mach, pod wpływem właściwej tym ostatnim siły lub ich następstwo. Te właściwości, również jak życia. Analiza cheiniczua (a mianowicie spa- i inne własności fizyczne ciał uorganizowanych, lenie, przy którem zbierają się utworzone gazy), zależą w znacznym stopniu od tego, że składają pokazała wprawdzie już dawno, że związki organi- się one z koloidów (ob.), t. j. ciał niedają-czne składają się z tych samych pierwiastków, co cych ani prawdziwych kryształów, ani prawdzi-i nieorganiczne, a zwłaszcza z czterech głównych: wych roztworów, i tworzących z wodą związki węgla, wod-oru, tlenu i azotu, które nazywają prze* nieokreślonego bliżej typu. — Jedną z głównych to organogenami (tworzącemi organizmy); są- osobliwości ciał uorganizowanych pod względem dzono jednak, że ugrupowanie atomów, nadające fizycznym jest ta, że zawierają one zawsze pewną odrębne własności tym ciałom, nie może być ina- ilość wody, chemicznie niezwiązauej, oraz, że ilość czej osiągnięte, jak tylko przy współudziale siły ta może zmieniać się w znacznych granicach przez żywotnej; innemi słowy, że synteza tych związków czyli otrzymanie ich z pierwiastków, niemożliwe jest po za obrębem organizmów żywych. —

nasiąkanie i pęcznienie. — Budową ciał uorganizowanych zajmował się szczególniej Karol Na-geli, który utworzył hypotezę, doskonale zdającą sprawę z szeregu zjawisk obserwowauych. Jest to hypoteza mice lar na. K. Nageli przypuszcza, że cząsteczki ciał uorganizowanych są stosunkowo

bardzo wielkie: każda z

nich utworzona jeRt z kilku tysięcy chemicznych cząsteczek wchodzącego w skład ich ciała; taka cząsteczka organiczna nazywa się micella lub tagmen. Każda micella otoczo-

li W Hf H

ckho₂

CO + KHO

W r. jednak 1828 Wohler otrzymał pierwsze ciało organiczne (mocznik) z nieorganicznego (amonowej soli kw. cyanowego), mającego jednakowy z nim skład procentowy, przez proste ogrzewanie, przyczem zmieniało się tylko ugrupowanie atomów. Daleko zaś bardziej stanowczy cios wyróź- . nieniu ciał organicznych od nieorganicznych w chemii zadał Berthelot, otrzymując sztucznie kwas mrówkowy działaniem na tlenek węgla wodanu potasu:

wodan

potasu

tlenek

węgla

na jest powłoką wodną, utrzymywaną wskutek przyciągania mice lii. Gdy ciało pęcznieje, powłoki zwiększają się, a granica tego zwiększenia zakreślona jest stosunkiem siły przyciągania między micellami z jednej strony, a między

sól potasowa kw. mrówkowego

Fig. 404.

Micelle mniejsze i większe z ich otoczkami wodnemi.

Wcześniej już otrzymano liczne związki organiczne, w których skład wchodziły rozmaite inne pierwiastki prócz czterech organogenów (jak siarka, chlor, brom, jod, metale i t. d.), a w ten sposób zacierała się stopniowo zasadnicza różnica między obu rodzajami związków, zwłaszcza gdy przeważną część organicznych zdołano otrzymać w drodze syntezy. Dziś opisanie ich stanowi wprawdzie przedmiot osobnej gałęzi wiedzy: chemii organicz- micellą i jej otoczką wodną—z drugiej. Utrata wo-nej (ob.), co usprawiedliwia się ich osobliwością- dy powoduje zmniejszenie objętości i t. d. Następ-mi, oraz wielką ilością poznanych ciał tego rodzą- stwo naprzemianleżących warstw gęstszych i rzad-ju; nie wydzielają jednak ich zasadniczo od innych szych (zawisłe od kolejno leżących większych ciał chemicznych, a chemię organiczną chętniej i mniejszych micelli), powoduje obserwowaną na dziś Dazywają chemią związków węgla, gdyż wielu utworach uorganizowanych warstwowatość (np pierwiastek ten stanowi podstawę wszystkich ciał na błonach komórkowych, ziarnkach mączki i t. d.) organicznych (i dla tego zostaje po spaleniu pra- Ponieważ dalej większa część ciał uorganizowa wie wszystkich tych ciał). — 2) Ciałami uor- nych wykazuje w świetle polaryzowanem własno ganizowanemi nazywamy takie, które mają ści kryształów, przypuszcza więc Nageli, że mi pewną budowę, widzialną pod mikroskopem, i wy- celle mają postać krystaliczną; gdy osie ich skie różniającą je od zwykłych ciał chemicznych. Pod rowane są jednakowo (jak w błonach, ziarukacl względem chemicznym C. uorganizowane składają mączki i t. d ), wtedy działają na światło polary się z niektórych C. organicznych — są to części zowane jak kryształy; gdy są nieregularnie ułożo organizmów żywych (np. protoplazma, błony ko- ne (jak w protoplazmie), działania pojedynczych mi mórkowe, jądra, ciałka krwi i t. d.), lub ich utwo- celli znoszą się wzajemnie i ciało zachowuje się ja ry (np. ziarnka mączki); ale gdy wszystkie ciała ko bezpostaciowe (izotropowe). — Ciała uorganizo-nieuorganizowane, o ile są stałe, mają postać kry- wane są wynikiem działalności życiowej organiz-staliczną albo też są bezpostaciowe, C. uorga- mów, budowę właściwą tej czynności zawdzięczają

wyd. 1877 r.).

A. O

i sztucznie otrzymane być nie mogą. — Szczegóły co do budowy C. uorganiz. znaleźć można w dziele: Nageli uud Schwendener „Das Mikroskop.“ (2-e

Wł. M. K

Ciało dyplomatyczne (Corps diplomatiąue). Pod wyrażeniem tem rozumiemy zgromadzenie wszystkich agentów dyplomatycznych, jakiegokolwiek stopnia, uwierzytelnionych przy tym samym rządzie. Zgromadzenie to nie jest ani osobą prawną, ani moralną. Jest to zebranie osób zupełnie jedna od drugiej niezależnych. Pomimo to w niektórych wypadkach C. dyp-e występuje jako jednostka zbiorowa, w celu wyrażenia pewnych wspólnych uczuć lub przekonań. Najczęściej zdarza się to w wypadkach wymaganych przez etykietę dworską, np. w celu złożenia naczelnikowi państwa lub członkom jego rodziny—życzeń albo powinszowań. Wtedy C-u dyp-u przewodniczy jeden z jego członków, dziekan ciała dyplomatycznego (doyen), którym jest zwykle agent dyplomatyczny, najstarszy wiekiem, albo najstarszy z porządku nominacyi, chociaż nic nie stoi na przeszkodzie, żeby C. dypl. nie miało wybrać innego swego członka na przewodniczącego. W krajach katolickich przewodniczenie w C-e d-m należy zwykle do przedstawiciela papieża. Prawa przewodniczącego ograniczają się zresztą tylko do tego, że może on w razie zbiorowego występowania C-a d-go zabierać głos w jego imieniu lub zbierać u siebie jego członków. W niektórych jednak wypadkach rola C-a dypl. jest poważniejsza, gdyż ma ono prawo czynić przedstawienia do rządu, przy którym jest uwierzytelnione, z wyrażeniem uczuć lub zasad przez całe C. dypl. przyjętych. Przedstawienie takie lub deklaracye mogą mieć nawet ważne polityczne następstwa. Nieraz przedstawienia takie wystarczały, zwłaszcza w państwach słabych, do usunięcia nadużyć, uważanych za sprzeciwiające się prawu międzynarodowemu. Tak np. przedstawienia takie wielokrotnie były czynione rządowi tureckiemu na korzyść ludności chrześciańskiej w Turcyi. W 1867 r. przedstawienia tego rodzaju czyniono rządowi księstw połączonych naddunajskich (Rumunii) z powodu prześladowań ludności żydowskiej. W czasie wojny francu-sko-pruskiej (1870—1) C. dypl., zamknięte w oblężonym Paryżu, robiło przedstawienia do rządu niemieckiego o prawo wysyłania raz na tydzień ku-ryera z depeszami do właściwych respective rządów. Żądanie to wszakże Król Wilhelm odrzucił ze względów wojennych. Ks. Bismarck zgodził się tylko na wysyłanie listów otwartych; propozycji tej jednak C. dypl. nie przyjęło, jak świadczy nota z 6 paźdz. 1870 r. — Według powszechnie przyjęte go zwyczaju nowomianowany ministrem spraw zagranicznych zawiadamia listownie C. dypl. uwierzytelnione przy swoim rządzie o objęciu przez siebie obowiązków. W liście tym winien donieść, że na mocy takiego a takiego dekretu naczelnika państwa został zamianowany ministrem spraw zagranicznych; wyrazić swoje zadowolenie z tego, że będzie miał bezpośrednie stosunki z agentem dyplomatycznym, do którego się zwrócił; tudzież oświadczyć, że przyłoży ze swej strony starań, aby uczynić stosunki te łatweiniikorzystnemi dla rządów, które obaj przedstawiają. Podobnież w razie uwolnienia od obowiązków minister spraw zagranicznych winien zawiadomić o tem C. dypl. które znowu ma obowiązek odpowiedzieć tak na pierwsze, jak i na drugie zawiadomienie. Odpowiedź ta, w ogólnych wyrażeniach, oprócz zawiadomienia o odbiorze, winna zawierać zwykłe formułki etykiety. — Pradier-Fodere „Gours de droit dyplom". (T. I, 202).

Ciało prawodawcze. Pod tym wyrazem można rozumieć wogóle instytucyę polityczną, mającą za zadanie władzę stanowienia praw. W tem ogólnem znaczeniu parlament angielski, rada państwa austryacka lub sejm niemiecki będą Ci-mi p-mi. Niekiedy jednak nazwa ta nadana bywała specyalnie pewnej instytucyi prawodawczej. _ Miało to miejsce we Francyi, gdzie różnemi czasy nazwę Ciała praw-go (corps legislatif) nadawano na mocy konstytucyi jednemu z organów współdziałających przy stanowieniu praw. I) Pierwszy raz znajdujemy nazwę Ciała praw-go w konstytucyi z 3 Nivóse’a roku VIII rzeczypospolitej (d. 24 gruduia 1799 r.), opracowanej przez Sieyes’a, która zaprowadziła rząd konsularny we Francyi. Kon-stytucya ta miała na celu ograniczenie praw narodu pod względem stanowienia praw i wzmocnienie władzy wykonawczej, zwłaszcza pierwszego konsula, Napoleona Bonaparte. Do tego celu zmierzały wszystkie jej przepisy. Nie ulega też wątpliwości, że cel ten został osiągnięty, że narodowi został pozostawiony tylko cień udziału w stanowieniu praw, co odrazu poznać można z następujących sczegółów. Dla wykonywania władzy prawodawczej były wtedy utworzone trzy organa, mianowicie: senat zachowawczy (le Senat conservateur), Trybunat i Ciało prawodawcze (corps legislatif). Ciała te pochodziły z wyb&rów, w drobiazgowy sposób przepisanych, odbywających się w zgromadzeniach wyborczych okręgowych i departamentowych. W departamentach zgromadzenia te składały się z 200—300 z wyborców, wziętych z liczby obywateli najwyżej opodatkowanych. Zgromadzenia okręgowe wybierały dwóch obywateli, którzy musieli być pomieszczeni na liście, a z tej mieli być wybierani członkowie Trybunatu; prócz tego, zaś, łącznie ze zgromadzeniami departamentowemi, wybierały dwóch członków do listy, z której znowu mieli być wybierani członkowie Ciała praw-go. Zgromadzenia wyborcze departamentowe miały nadto jeszcze wybierać po dwóch członków do listy, z której miano wybierać członków senatu. Senat miał składać się z 80 członków, mianowanych z liczby osób, które ukończyły 41 lat, a znajdowały się na listach wyborczych senatu. Ponieważ członkowie senatu byli dożywotnimi, przeto instytucya ta uzupełniała się tylko w razie opróżnienia miejsca senatora, wskutek np. śmierci, za pomocą kooptacyi, w ten sposób, że na każde opróżnione miejsce pierwszy konsul, Trybunat i ciało praw. przedstawiali po jednym kandydacie, senat zaś zpośród nich sam jednego wybierał. Do praw senatu należało utworzenie z list wyborczych departamentowych ogólnej listy wyborczej dla całego kraju i wybieranie z tej listy członków Ciała praw-go, Trybunatu, konsulów, członków Sądu kassacyjnego, tudzież Izby obrachunkowej. Senat też miał rozpoznawać wszelkie akta Trybunatu i władzy wykonawczej i unieważniać je, gdyby je uważał za niezgodne z konstytucyą. Później dopiero władza prawodawcza senatu została rozszerzona, na mocy senatus-consultów z 4 sierpnia 1802 r. i 4 stycznia 1803 r. Właściwa władza prawodawcza miała podług konstytucyi z 1799 r. należeć do Trybunatu i ciała praw-go. Trybunat składał się ze 100 członków, mających przynajmniej 25 lat i odnawiających się corok w ł/₅ części. Członkowie jego nie byli wybierani przez naród, ale przez senat, z list wyborczych, o których wyżej była mowa. Głównemjego zadaniem było roztrząsanie projektów do praw przez rząd przedstawianych. Prócz tego miał Trybunat wnosić do senatu skargi na niekonstytucyjne czynności rządowe, uzasadniając swoje oskarżenia, tudzież—przedstawiać życzenia co do potrzeby wydania nowych praw. Ciało praw. składało się z 200 członków w podobny sposób mianowanych. Insty-tucya ta nie obradowała jednak nad projektami do praw, przedstawianemi przez rząd, ale ograniczała się tylko do prostego głosowania nad niemi i przyjęcia ich lub odrzucenia. W ten sposób funk-cya prawodawcza była rozdzielona między Trybunat i Ciało praw cze, tak, że pierwszy obradował nad prawami, drugie zaś. nie słuchając tych obrad, wniosków za i przeciiv, wysłuchawszy tylko w milczeniu obrońców projektów, przysłanych do niego przez Trybunat i rząd, głosowało nad niemi. „Tak siedzieli, jak się wyraża Richter, przedstawiciele republikańskiego narodu, po większej części miernoty, rządowi oddani ludzie, przysłuchując się w milczeniu komedyi, którą przed nimi grali aktorzy rządu i Trybunatu, zawsze gotowi opuścić Trybunat w jego oppozycyi przeciwko rządowi*.—(Richter „Staats-und Gesellschafts der Franz. Revolutiou“ (T. I str. 441; 1865). Zresztą ponieważ Trybunat, pomimo wszelkich ograniczeń, pokazywał zachcianki niepodległości, został zniesiony po zaprowadzeniu Cesarstwa, Ciało zaś prawodawcze przetrwało w swojej biernej roli do upadku Napoleona I.— II. Nazwa ciała praw-go została wskrzeszona przez Napoleona III w konstytucyi z 14 stycznia 1852 r., nadanej przez niego po zamachu stanu z 2 grud. 1851 roku, wskutek plebiscytu z 20 i 21 grudnia 1851 r. Konstytucyą ta miała na celu ograniczenie do minimum udziału narodu w stanowieniu praw, przez zachowanie jednak pozorów parlamentarnych i oparcie Ciała praw-go na szerokiej demokratycznej podstawie głosowania powszechnego. W proklamacyi ogłaszającej kon-stytucyę i mającej ją uzasadnić było powiedziano, że ciało praw e uchwala prawa i podatki; że składa się z członków wybieranych za pomocą głosowania powszechnego, lecz bez scrutin de listę, aby lud, głosując na każdego kandydata oddzielnie, łatwiej mógł ocenić wartość każdego z nich. Ciało praw-e winno było składać się z około 260 członków (1 na 35,000 wyborców) ponieważ praktyka miała wykazać, że rozgorączkowanie namiętności wzrastało w miarę tego, im zgromadzenie było liczniejsze. Deputowanych swoich wybierał lud na lat sześć; nie otrzymywali oni żadnego wynagrodzenia. Główne ograniczenie polegało na tem, że Ciało praw e nie miało inicyatywy prawodawczej i winno było dyskutować tylko projekta do praw przez rząd przedstawione. Projekta te musiały być poprzednio rozpatrzone przez Radę Stanu. Członkowie ciała praw-go nie mieli nawet prawa wnosić bezpośrednio poprawek (amendementsl do projektu rządowego. Każdy taki wniosek musiał być przez prezesa Ciała praw-go odesłany bez dyskusyi do Rady Stanu i tylko w razie przyjęcia go przez tę radę, mogło go rozpatrywać Ciało praw-e. W powyżej powołanej proklamacyi Cesarz co do tego powiedział, że „ciało praw-e dyskutuje swobodnie prawa, przyjmuje je albo odrzuca, ale nie wprowadza znienacka tych poprawek, które nieraz psują cały systemat prawa i całość pierwotnego projektu Tem więcej nie ma ono też inicyatywy parlamentarnej, która bywa źródłem tak poważnych nadużyć, dozwalając każdemu deputowanemu występować w roli rządu i przedstawiać przy byle jakiej okazyi projekta do praw zupełnie nie zbadane i nie przygotowane na-leżycieu. Ministrowie nie. byli członkami Ciała praw-go i nie brali w jego pracach żadnego udziału. Obronę projektów rządowych przedstawiali wyznaczeni do tego członkowie Rady Stanu. Wskutek tego, jak się wyrażała owa proklamacya, „unikano straty czasu na błahe interpedacye, na namiętne walki, zmierzające tylko do wywrócenia istnie-jąceego ministeryum w celu zajęcia jego miejsca*. W ten sposób miały być „usunięte przyczyny bezpłodnych agitacyj i zapewniony dostateczny czas do zbadania gruntownie wszelkich projektów*. Sprawozdanie z posiedzeń Ciała praw-go mogło być drukowane w gazetach tylko w skróceniu, według protokółu posiedzenia sporządzonego przez prezesa. Prezes i wice-prezes byli mianowani z liczby deputowanych na rok. Ciało praw-e nie mogło przyjmować petycyj, gdyż prawo to nadane zostało tylko Senatowi. Oprócz Ciała praw-go konstytucyą z 1852 r. tworzyła także Senat, który jednak nie stanowił względem niego izby wyższej we właściwem tego słowa znaczeniu, ale miał powierzone sobie spe-cyalne zadania i obowiązki. Projekt prawa, przedstawiony przez rząd i radę stanu i przyjęty przez ciało praw-e, przez to samo stawał się prawem i musiał być ogłoszonym. Senat obowiązany był wogóle czuwać nad konstytucyjnością czynności rządu, urządzać stosunki kolonij i Algieru, tudzież za pomocą senatus-consultów wprowadzać w miarę potrzeby zmiany do konstytucyi, lub czynić przedstawienia cesarzowi co do potrzeby zmian. W ten sposób Ciału praw-mu była nadana rola zupełnie bierna. Wskutek tego, zwłaszcza przy praktykowanym systemacie kandydatur urzędowych, popieranych całą siłą prefektów i administracyi miejscowej, stało się ono ślepem narzędziem w ręku Napoleona III, który na mocy plebiscytu z 22 listop. 1852 r. przybrał tytuł cesarza. Z początku też ciało praw-przyjmowało prawie bez dyskusyi projekta praw przez rząd przedstawiane. Na dowód tego można przytoczyć, że w 1853 r. na 42 posiedzeniach przyjęto aż 162 projekta, z których 55 było interesu ogólnego. Oppozycya prawie że nie istniała. Jeden tylko Montalembert odważał się krytykować projekta rządu i jego politykę. W miarę tego jednak jak opinia publiczna otrząsała się z pod wrażenia zamachu stanu 2 grudnia 1851 r., i oppozycya także stawała się silniejszą i śmielszą W 1858 r. utworzyła się grupa tak zwanych „Pięciu⁴, do której należeli deputowani Paryża: Juliusz Favre, Emil 011ivier, Ernest Picard, Darimon i Juliusz Simon. Grupa ta stanowiła jądro oppozycyi, która coraz więcej liczyła członków, wskutek czego trzeba było się z nią liczyć. W 1863 r. Paryż wysłał już dziewięciu deputowanych oppozycyjnych, a większość znaczniejszych miast po wysyłała także opponentów, do których liczby należeli Thiers, Berryer, Odilon Barrot i inni. Stała oppozycya liczyła już 35 głosów. W 1868 r. wszedł do C-a p-go Gambet-ta jako deputowany Paryża. Przybywały także Napoleonowi III kłopoty i niepowodzenia zewnętrzne i wewnętrzne, które zmuszały go do ustępstw na rzecz liberalizmu. Ustępstwa te jednak z początku były więcej pozorne, aniżeli rzeczywiste, i miały na celu zadosyć uczynić opinii publicznej, domagającej się reform w duchu liberalnym, a pomimo to nie popuścić władzy. Jeszcze dekret z 24 listopada 1860 r., zatwierdzony przez senatus-consultum z 2 lutego 1861 r., nadawał C-u p-mu prawo odpowiadania na mowę tronową za pomocą adresu, w którym deputowani mogli dać folgę opinii publicznej, tudzież prawo ogłaszania in extenso sprawozdań z posiedzeń. Senatus-consultum z 31 grudnia 1861 r. wprowadziło ważniejszą może co do doniosłości swej reformę, dozwalając C-u p-mu roztrząsać projekt budżetu, nie całemi ministeryami, jak było dotychczas, ale pojedyńczemi sekcyami. Przy otwarciu posiedzeń w następnym roku Napoleon III oświadczył w mowie tronowej, że odtąd deputowanym będą przedstawiane corocznie sprawozdania ogólne o położeniu państwa, oraz najważniejsze doku-menta dyplomatyczne. Później dekret z 19 stycznia 1867 r. odejmował wprawdzie C-u p-mu prawo podawania adresu pod pozorem, że adres bezużytecznie roznamiętnia opinię publiczną, dając powód do bezpłodnych rozpraw i straty czasu, który mógłby być użyty z korzyścią na inne, ważniejsze, sprawy, ale w zamian za to nadawał i C-u p-mu prawo wnoszenia interpellacyi. Interpellacye te mogły być wnoszone, kiedy były przedstawione przynajmniej przez pięciu deputowanych, i kiedy z 9-u biur izby przynajmniej 4 oświadczyły się za ich dopuszczeniem. Ten sam dekret nadał członkom C-a p-go prawo żądania od ministrów objaśnień względem spraw ich wydziału. Co do tego należy wspomnieć, że już dekret z 1861 r., przyznając C. p-mu prawo adresu, ustanowił także ministra bez „portfeluu, który obowiązany był bronić polityki rządu. Później, w 1863 r. zjawił się minister stanu, minis t re d’etat, który, wolny od innych obowiązków, czynił zadosyć temu zadaniu przy pomocy wyznaczonych ad hoc członków Rady Stanu. Ministrem takim był z początku Billault, najzdolniejszy i najwymowniejszy obrońca cesarstwa, po jego zaś śmierci (13 paźdz. 1863 r.) Rouher. Oppozycya jedaak stawała się coraz silniejszą i groźniejszą. Dla tego w lipcu 1869 r. Rouher odczytał na posiedzeniu izby orędzie cesarskie, zapowiadające, że odtąd C. praw-e ma mieć prawo stanowienia swego regulaminu wewnętrznego, wybierania prezydyum, głosowania względem zmian w taryfach, oznaczonych w traktatach, rozbierania budżetu pojedyńczemi rozdziałami (par chapitre), tudzież rozleglejsze prawo interpellacyi. Jednocześnie tak zwana trzecia party a, która wytworzyła się w 1865 r. w C e p-em pod przewodnictwem Emila 011ivier’a, dążyła do zaprowadzenia kompromisu między cesarstwem a instytu-cyatni liberalnemi. Senatus-consulta z 8 września 1869 i 21 maja 1870 r. zaprowadziły rządy konstytucyjne. Wskutek tego C. praw-e miało nadane sobie prawo mianowania swego prezydyum, złożonego z prezesa, 4 wiceprezesów, sześciu sekretarzy i 4 kwestorów. Miuisteryum Olliviera utworzyło się 31 grud. 1869 r., chociaż dekret o tern pojawił się w Monitorze dopiero 3 stycznia 1870 r. Cesarstwo robiło ustępstwo liberalnym wymaganiom czasu. Polityka jego nawet została potwierdzona przez plebiscyt z 12 maja, w którym 7,350,142 głosy oświadczyły się za nią, 1,538,825 przeciwko; 112,975 kartek było nieważnych. Było to już jednak za późno. Wojna z Niemcami wkrótce położyła koniec Cesarstwu i C-u p-mu. Po klęsce pod Sedanern utworzył się 4 września w Paryżu rząd obrony narodowej, który wyrzekł detronizacyę Napoleoni-dów i rozwiązanie C-a p go. W końcu pod względem linansowej strony C-a p-go dodać należy, iż z początku deputowani nie pobierali żadnego wynagrodzenia. Senatus-consultum z 25 grud. 1852 wyznaczyło im jednak wynagrodzenie po 2,500 fr. za każdy miesiąc posiedzeń zwyczajnych lub nadzwyczajnych. Później senatus coDSultum z 18 lip -ca 1866 r. ustanowiło stałe wynagrodzenie w ilości

12.500    fr. za kadencyę zwyczajną i dodatkowe po

2.500    fr. za każdy miesiąc kadencyi nadzwyczajnej.

Prezes już na mocy konstytucyi otrzymywał 100,000 fr. pensyi rocznej, kwestorzy po 10,000 fr.; ogółem w 1870 r. utrzymanie C-a p-go kosztowało 5,884,000 fr.—Bibliogr: Buchez et Roux „Histoire parle-mentaire de la Revolution franęaise“, (1838), Tom XXXVIII i XXXIX, (1838); Pierre „Histoire des assemblćes politiąues en France“ (1877); Duvergier de Huuranne „Histoire du gouvernement parlemen-taire en France.“ Richter „Staats und Gesellsehafts-recht der Franz. Revolution“ T. I; „La Grandę Encycl.M — Lamiraulfa.    A‘ °⁻

Ciampi Sebastyan, uczony włoski, którego pamięć łączy się z rzeczami polskiemi, (* w mieście Pistoja dnia 30 października 1769 r.) z rodziców miernego stanu; wychowanie w miejscowych szkołach otrzymawszy kosztem biskupa Scipioua de Ricci, poświęcił się głównie filologii i księdzem został w roku 1793; następnie uszęszczał na uniwersytet w Pizie, gdzie otrzymał stopień doktora obojga praw. Naprzód był nauczycielem prywatnym, a w roku 1803 królowa Etruryi powołała go na profesora literatury starożytnej w uniwersytecie

lozańskim, które to obowiązki bez przerwy do ro- | cyusza, Petrarki i ich współczesnych. Prace C*ego ku 1818 sprawował. W tym przeciągu czasu wiele prac ogłosił, mianowicie dziełko o sławnym poecie i prawniku Cino da Pistoja, stronniku cesarza Henryka VII, przyjacielu Dantego i Petrarki; dalej wydanie zupełne, ale niedostateczne, pism Ci-na, kilka rozpraw o innych uczonych ziomkach swoich, również jak o sztukach pięknych, w związku z Pistoją i z Pizą, w końcu ciekawą wiadomość o użyciu potocznego włoskiego języka (1817).

w literaturze starożytnej, jakkolwiek nie odpowiadają dzisiejszej krytyce, zawsze mają swoją wartość, szczególnie zasługują na wspomnienie tłóma-czenia: Pauzaniasza (Medyolan 1826 — 1843, w 6 tomach) i dzieła moralne Plutarcha, przekładu Adrianiego, wzbogacone jego notami i przypisami. W języku łacińskim napisał i wydrukował: 7) „Gęsta Caroli Magni ad Carcassonam et Narbonam" (Florencya 1823); 8) „De Vita Caroli M. et Rolan-diu (1822); 9) „De Historia Laudorum discendi Synopsis" (Warszawa 1818), zamieszczone także w posiedzeniach uniwersytetu warszawskiego tegoż roku; 10) „Feriae Varsavienses seu Vindiciae litera-riae et alia quae yaCans ab academicis praelectio-nibus scribebat S. Ciampi" (Warszawa 1818, 1819, 1826, w 4-ce). Pismo to, przez lat trzy wychodzące, zawierało rozmaite filologiczne i archeologiczne rozprawy. Wiadomość o niem i rozbiór krytyczuy wydał znany bibliograf, L. Sobolewski, pod tytułom: „Wiadomość o piśmie Feriae Yarsayieuses44 (Wilno 1821), gdzie surowo wszystkie umieszozane tam rozprawy są zganione; 11) „Flosculi historiae Poloniae, sparsi Pulaviis coucelebrantes* (Puławy 1830). Dziełko to zawiera wyjątek z relacyi posła weneckiego o Polsce, za czasów Zygmunta Augusta, i opis powrotu Maksymiliana, arcyksięcia austryac-kiego, z niewoli polskiej; 12) „Sobiesciada Italiana" (Firenze 1830;; 13) „Notizie di medici, maestri di musica e cantori, pittori, architetti, scultori ed altri artisti Italiani in Polonia e Polacchi in Italia, eon appendice degli artisti Italiani in Russia etc." (Lucca 1830); 14) „Catalogo di documenti rnano-soritti e stampati relativi alla storia politica, rnili-tare, ecclesiastica e letteraria del regno di Polonia, raccolti in Italia negli anni 1823, 1824 e 1825u; 15) „Viaggio in Polonia uella state del 1830u (Fi-renza 1831); 16) „Bibliografia critica delle autiche reciproche correspondenze dell Italia colla Russia, colla Polonia ed altre parti settentrionali" (Firenze 1834—1842, t.), największe i najważniejsze dzieło Ciampiego. Jest to zbiór nieoceniony, choć trochę nieporządny, materyałów wszelkiego rodzaju, podręcznik konieczny dla historyka i dla artysty. 17) „Notizie del saecoli XV e XVI sulla Italia, Russia e Polonia racoolte e pubjicate d. S. Ciampi" (Firenze 1832). — F. M. Sobieszczański w „Enc. Orgelbranda⁴⁴.

Ciampi Ignacy (* 1824 w Rzymie — f 1880 tamże). Pisarz włoski, z zawodu adwokat, poświęcał się z zamiłowaniem poezyi, literaturze i historyi. W r. 1874 zajął w uniwersytecie rzymskim katedrę dziejów nowożytnych i zasiadał na niej do zgonu. Jego utwory poetyckie: „Serena" (1857); „Poesie varie" (1157); „Stella" (1858); „Nuovepoe-sie" 1861) i t. d., wyszły zebrane p. t. „Poesie, storie, noyelle¹⁴ (1880). Napisał też kilka korne-dyj. Z prac naukowych literackich i historycznych, większą wartość posiadają: „La commedia italiana del secole XVII” (1857); „La vita artistica di Car-lo Goldoni⁴⁴ (1860); „Le reppresentazioni sacre del medio evo considerate nella parte comica" (1865); „La cittń etrusca" (1866); „La commedia italiana

Z księdzem Ciampim zapoznał się we Włoszech hr.

Józef Sierakowski, lubownik sztuk pięknych i literat. Ten, kiedy potem szło o sprowadzenie profesorów zagranicznych do zakładającego się uniwersytetu warszawskiego, polecił go hr. Stanisławowi Potockiemu, ministrowi oświecenia publicznego; zaproszony przez to ministeryum do król. Polsk., przybył ks. Ciampi do Warszawy w r. 1818 i zaraz kanonię w Sandomierzu, a nieco później miejsce profesora literatury greckiej otrzymał. Za staraniem ks. Ciampiego wezwano także do Warszawy przyjaciela jego i rodaka, Ludw. Chiariniego, ory en-talistę (ob.). Ciampi cztery lata był profesorem w Warszawie, ale gdy nie było smaku do literatury greckiej u młodzieży ówczesnej akademickiej polskiej, w której go zresztą obcy profesor, po łacinie sucho wykładający, obudzić nie mógł, więc dano mu uwolnienie w roku 1822 i pozwolenie wrócenia do Włooh z tytułem profesora honorowego i korespondenta kommisyi oświecenia publicznego, z przywiązaną do tego pensyą. We Plorencyi, gdzie osiadł, wrócił do swoich naukowych poszukiwań, do których dodał nowy obszar o stosunkach Włoch z dawną Polską i Rossyą, dokończył tłóma-czenia Pauzaniasza, wydrukował „Kronikę⁴⁴ Turpi-na (1822) i, co najważniejsze dla nas, ogłosił tłó-maczeuie „Listów Sobieskiego⁴⁴ na język włoski, tudzież wydrukował „Wiadomość o uczonych i artystach włoskich", którzy w Polsce i w Rossyi pracowali, i na odwrót. W tymże samym czasie przedsięwziął ks. Ciampi podróż do Warszawy, która mu kilka miesięcy zajęła i której ciekawy i ważny pod względem historyi sztuk pięknych opis wydał potem z druku. Ostatnie lata życia swego przepędził ks. Ciampi w ustronnym wiejskim domku, niedaleko od Plorencyi, zdzieciniały ze starości i w stanie zupełnej nieprzytomności umysłowej, w której skończył życie dnia 14 grudnia 1847 roku.

Uczoność jego wogóle nie opierała się na silnym gruncie, pracowitość rozpraszała się w zbyt liczne kierunki, wszakże, rozświecając cały jeden oddział polskiej umiejętności, niemałą przysługę krajowi naszemu oddał. Dzieła jego w druku pozostałe są:

1) „Memorie della vita di Cino da Pistoja" (Piza 1808), po których wydał następnie poezye Ci na 1813 roku, nowe wydanie 1826 r.; 2) „Notizie del Canonico Sozomeno" (1810); 3) „Memorie di Scipio-ne Casteromaco⁴⁴ (1811); 4) „Memorie di Nicolo Forteguerri" (1813); 5) „De usu Linguae italicae saltem a saeculo quinto“ (1817); 6) „Monumente d’un manuscritto autografo di Giov. Boccacio dn Certaldo" (Florencya 1827), nowa edycya 1830, zawiera wyborne materyały do historyi życia Boka-

del cinąuecento" (1867); „Innocenzo X e la sua corte" (1878) i „Storia moderna della scoperta dell’America alla pace di Westfalia⁴⁴ (2 tomy 1881 do 1883).

Ciampoli Dominik (* 1855 w Atessa), poeta i literat włoski, z zawodu nauczyciel w Anconie. Zwrócił na siebie uwagę nowellami, w których pięknie malował życie ludu w Abruzzach, a mianowicie: „Fiori di monte" (1878); „Fiabe abruzzesi" (1879); „Conti abruzzesi" (1880) i „Treoce nere" (1882). Później napisał kilka większych powieści, jak np. „Cicuta⁴⁴ (1883); „Diana" (1884); „Bocca-nera" (1890) i t. d. Zajmnje się nadto literaturą narodów słowiańskich i wydał w przekładzie niektóre utwory muzy russkiej (Puszkina, Turgieniewa i innych). Owocem jego studyów w tym kierunku jest „Letterature slave“ (2 tomy, Medyolan 1888 — 90), a częściowo i „Studl letterari" (Cata-nia 1891).

Cianciana, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Girgenti, okręgu Bivona, w górzystej okolicy w dorzeczu rzeki Płatani; kopalnie siarki, uprawa wina i owoców południowych, 5,500 m ców.

III, str. 341—352.

zrana

na-

And. S

Ciapiński Jerzy, pijar litewski, żyjący od r. 1718—1768, tak był głośny z biegłości w języku i literaturze łacińskiej, iż sławny poeta Ło-monosów utrzymywał z nim korespondencyę, w wielu rzeczach zasięgając jego rady. Będąc kaznodzieją w katedrze wileńskiej, słynął z płynnej i przekonywającej wymowy. Piękne i dowcipne pisał epigramata łacińskie, lecz te, oddzielnie na ulotnych drukowane kartach, najczęściej bezimien nie, trudne są już teraz do odkrycia. Znane więcej, drukiem ogłoszone pisma jego, są: 1) „Istota mądrości sędziowskiej, bojaźń Boska, kazaniem na solennej wotywie przy zaczęciu trybunału głównego wielkiego księstwa Litewskiego mianym wywiedziona" (Wilno 1750, in fol. aTk. 4): 2) „Kazanie na solenńej Wotywie przy zaczęciu powszechnego jubileuszu miane¹⁴ (Wiluo 1751, str 17); 3) „Oda łacińska do Antoniego Przeździeckiego, (Wilno 1751); 4) „Panegiryk Konstantemu Platerowi, staroście inflantskiemu" (Wilno 1751); 5) „Oda do Michała hrabiego Brzostowskiego" (Wilno 1751);

6) „Kazanie podczas solennych prymicyj Ignacego kniazia Massalskiego, pisarza wielkiego księstwa Litewskiego i kanonika katedralnego wileńskiego" (Wilno 1753, in folio %l/₂ ark.); 7) „Kazanie na pogrzebie Teodory hr. Krasińskiej" (Wilno 1754);

8)    „Zbiór kazań" (Wilno 1754, tomów 2 in 4-to);

9)    „De laudibus divi Josephi Calasantii" (Wilno 1759, in 4-to ark. 2y₂); 10) „Methodus docendi pro Scholis Piis provinciae Lityanae⁴⁴ (Wilno 1762, in 8 vo, str. 86); 11) „Panegirycus in solenni Vil-nam ingressu Palatino Vilnensi Celi. Principi Ca-rolo Radziwiłł" (Wilno 1763, in fol. str. 32). Kilka od łacińskich, z których jedna, do Stanisława Augusta, dwa razy przełożona była na wiersz polski, raz przez ks. Pawła Brzostowskiego, następnie przez księcia Ignacego Czetwertyńskiego Pijara; oba te tłóraaczenia wyszły w Wilnie 1764 i 1765 r. — „Encykl. Orgel.” T. V,

Ciastowski Jakób (* 25 lipca 1791 — f 18 czerwca 1837), ksiądz, ostatni rektor konwiktu pi-jarskiego na Żoliborzu. Ur. się w Sarnowie, w województwie Poznańskiem; od r. 1802 kształcił się u Pijarów w Rydzynie. Wstąpił do zgromadzenia Pijarów w Warszawie, od r. 1809 nauczał młodzież w Wieluniu, gdzie też d. 6 sierpnia r. 1815 wobec ks. Paszkowskiego, rektora kollegiuin wieluńskiego, wykonał profesyę zakonną. Wezwany przez prowincyała Przeczytańskiego do kollegium warszawskiego, pełnił w niem obowiązki prefekta i profesora humaniorów; 8 styczna 1816 r. przez sufragana kijowskiego, ks. Zambrzyckiego, wyświęcony został na kapłana. W r. 1819 przeniósł się do kollegium szlacheckiego na Żoliborzu, w 1822 został rektorem szkoły wojewódzkiej radomskiej, po upływie jednak kilku miesięcy na poprzednie stanowisko do konwiktu powrócił i pełnił w nim obowiązki prefekta, od r. 1828 rektora aż do zwinięcia zakładu. D. 25 stycznia 1834, po śmierci ks. Kamionowskiego, wybrany został na prowincyała i zarazem rektora kollegium warszawskiego. W sierpniu tegoż roku dokonał przeprowadzenia Pijarów z ulicy Długiej i Miodowej do kollegium Pojezuic-kiego obok katedry św. Jana. Zwłoki jego złożono w grobach kościoła Pojezuickiego. Wybornym był pedagogiem i administratorem; dużą posiadał wiedzę, przez co uniwersytet warszawski udzielił mu stopnia doktora filozofii i magistra sztuk pięknych, a komisya wyznań i oświecenia mianowała go członkiem Towarzystwa, ustanowionego do układania książek elementarnych. W programacie szkolnym za r. 1821, wydanym dla konwiktu Pijarskie-go, wydrukował „ Wiadomość historyczną o stanie nauk i umiejętności". Podręcznik ks. Sawickiego pod tyt.: „Rys krótki chronologiczny historyi powszechnej", uzupełuił faktami od rewolucyi francuskiej do r. 1817. Ułożył też i wydał „Wypisy francuskie" (Warszawa 1834). — Ob. ks. Ą. Sz. artykuł w „Bibliotece warszawskiej" z r. 1863, t.

w s.

Ciąg, ciągnienie, lub z niemieckiego cug, w języku myśilwskim oznacza przylot wiosenny i odlot jesienny dzikiego ptastwa: gęsi, kaczek, żó-rawi, bekasów i t. p. — Ciągiem słomek nazywa się osobliwszy ich zwyczaj, zasadzający się na tem, że zawżdy w czasie wiosennym, przed wschodem, a w wieczór po zachodzie słońca, oblatują one w koło nad lasem co dzień te same miejsca, chrapiąc i pogwizdując, co myśliwym stręcza doskonałą sposobność do polowania na nie na pewno przez rozstawienie się na linii ich ciągu.— Oryle zowią ciągiem te miejsca, w których woda ma prąd silniejszy i które z powodu niebes-pieczeństwa starannie omijają.    *

Ciągliński Jan, malarz polski {* w Warszawie w r. 1859), gdzie ukończywszy szkoły, wstąpił do uniwersytetu. Zamiłowanie do malarstwa sprawiło, iż porzuciwszy medycynę, rozpoczął specyalną naukę malarstwa w szkole rysunkowej Warszawskiej i w prywatnej pracowni pr. Gersona. Ukończywszy szkołę w r. 1879, wstąpił do Akademii Petersburskiej, z której wyszedł z medalem złotym za obraz

CC

kO

00

cS*

CT9

cr.

o.

— Ciąża.

„Sadzawka Siloe" w r. 1885. Obraz ten był też w Warszawie wystawiony. C. podróżował po Wschodzie, był w Krymie, na Kaukazie i w Turcyi; mieszka w Petersburgu, gdzie znany jest jako portrecista. W Warszawie wystawiał w r. 1890 obraz

~v-    ,

mm

;':K2jg

I 1

H1

Wrnfś

w.

t&B

Mm

-mm

■A

Mv -Ą*

li-

W/',

■•ser

Fig. 405. Ciągliński Jan.

„Dumka o Maryi Potockiej" w r. 1891. „PoraneK" i „Marzenia wiosenne". Temperamentu bardzo żywego, od początku nauki miał C. usposobienie do rysunku śmiałego, płaszczyznowego; stąd wypłynął sposób jego malowania szeroki i barwny; ua miejscu, gdzie pracuje, zwą go impressyonistą.

CiągliwoŚĆ, niekiedy też błędnie ciągłością zwana, własność ciał, które rozciągać się dają na bardzo cienkie druty czyli nici, nie ulegając przy tern rozerwaniu. Kauczuk, szkło stopione, miękka smoła, włókna organiczne, przedstawiają przykłady ciał ciągliwych. Od właściwej ciągliwości wyróżnić należy klepalność, to jest własność ciał, które przez ciśnienie, uderzanie, walcowanie i t. d., dają się spłaszczać w cienkie blachy; własność tę posiadają: złoto, platyna, srebro, żelazo, miedź, cyna, ołów i inne. Pierwsze z wymienionych tu metali są zarazem ciągliwe i dają się w druty wyciągać, blacha zaś ołowiana i cynfolia rozdzierają się, jak papier; drut miedziany natomiast, mający 1 milimetr w średnicy, dźwiga 26 kilogramów. Ciągli-wość i klepalność świadczą o silnej spójności ciała, przeciwną im zatem własnością ciał jest kruchość czyli łamliwość. — W technice znajdują zastosowania nici żelazne, miedziane i srebrne grubości włosa zaledwie, a Wollaston otrzymał drut platynowy o średnicy ¹/i200 millimetra, tak, że trzeba było złożyć 140 takich drutów, by wydały gru-, bóść pojedynczej nici jedwabiu czyli oprzędu kokonowego; a jakkolwiek platyna jest najcięższym prawie metalem to tysiąc metrów takiego drutu

w. o.

nażyłyby zaledwie 0.07 grama. Drut tak cienki wyrobił Wollaston z drutu, którego średnica pierwotna wynosiła 0.25 milim.; rozpostarł go mianowicie w kierunku osi rury walcowej, mającej 5 milim. średnicy, a wypełniwszy tę formę srebrem stopionem, otrzymał walec srebrny, mający oś platynową. Walec ten przeciągnął przez dr utownicę (ob.), oba więc metale wyciągały się jednostajnie. Gdy zaś ta złożona w ten sposób nitka wyciągniętą została do jak najznaczniejszej możliwej cieńko-ści, wygotował ją w kwasie azotnym, który rozpuścił srebro, a nienaruszone jądro platynowe pozostawił. Złoto wyciągać się daje w cieńsze jeszcze druty, aniżeli platyna, a zarazem przewyższa wszystkie metale i klepalnością, o czem świadczą cienkie listki złota malarskiego. Niektóre fabryki wyrabiają obecnie i ze stali płyty uderzającej cien-kości. — Szkło, które w temperaturze zwykłej jest bardzo kruche, po stopieniu, w stanie półpłynnym, wyciągać się daje w cienkie nici czyli w przędzę szklaną (ob. Szkło). Bardzo cienkie nici otrzymywać można też z kwarcu, jak to okazał Boys ciekawym bardzo sposobem. Drobny odłamek kwarcu, stopionego poprzednio w walec przezroczysty, przytwierdza się następnie do końca strzały, osadzonej na napiętym łuku, do odłamka tego zbliża się inny kawałek kwarcu, a punkt ich zetknięcia rozgrzewa silnie płomieniem, podsycanym dmuchawką. — Gdy w punkcie tym zetknięcia utworzy się perła rozżarzona, puszcza się wyprężoną dotąd cięciwę. a strzała wybiega i ciągnie za sobą nader cienką nitkę kwarcu, którą wreszcie zwinąć można na walec. Nitki kwarcowe są tak cienkie, że można ich używać zamiast włókien pajęczyny w mikrometrach, lub zamiast nici jedwabnych do zawieszania igły magnesowej w galwanometrach. — C. każdej substancyi zależy w znacznej mierze od okoliczności ubocznych, od jej temperatury zwłaszcza i od jej czystości; często drobna domieszka innej substancyi niszczy zupełnie C. danego ciała i czyni je kruchem. — Ob. Spójność, Sprężystość, Wytrzymałość.

Ciągła proporeya, ob. Proporcye.

Ciągłość,, własność ciał, ob. C i ą g 1 i w o ś ć. Ciągły ułamek, ob. Ułamek.

Ciąża (pignoratis). Terminem tym w dawnein prawie polskiem nazywano wszelką karę sądową; uciążać znaczyło egzekwować wymierzaną przez sąd opłatę. Liczne były w statutach i konstytu-cyach co do ciąży przepisy: według praw z r. 1470 wyższą być winna od szkody; według statutu z r. 1496 nie większa być powinna nad to, o co „cią-źają“. Pobieraną była nietylko w pieniądzach, lecz w naturze, przez co przybierała charakter fanto-wauia, zajęcia; według statutu z r. 1347 ciąża w bydle, gdzie dwory królewskie dalekie, do dworu wojewodzińskiego lub kasztelańskiego gnana

w. s.

Ciąża, jest-to stan kobiety, w którym ona się znajduje od czasu jej zapłodnienia do rozpoczęcia porodu. C. bywa wewnątrz-maciczną, a trwa normalnie 10 miesięcy księżycowych, czyli 280 dni, lub 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni. Co się

być ma.

S. K.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

tyczy ścisłego obliczenia czasu C-y, aby módz przewidzieć dzień nastąpić mającego porodu, to dokładność jest prawie niemożliwą, — zazwyczaj można się omylić o 4 do 10 dni. Obliczanie poczynamy od dnia ostatniej menstruacyi. Najłatwiejszem jest obliczanie według Naegelego, a mianowicie: od dnia ostatniego miesiączkowania odliczamy trzy miesiące i dodajemy 7 dni (np. Początek ostatniego miesiączkowania 1 styczeń, początek nastąpić mającego porodu 8 paź.). Co się tyczy tego pytania: czy C. może trwać krócej w tern znaczeniu, że płód wewnątrz macicy może zupełnie dojrzeć w przeciągu krótszego czasu, niż normalnie?—to według wszelkiego prawdopodobieństwa jest to niemożliwe, chociaż Young (Transach of the Obstetr. Soc. of Edin* burgh VII pag. 128) tego rodzaju możliwość przypuszcza. Co do przedłużenia okresu C-y w stosunku do normalnego jej trwania, to i to zdaje się niemożliwem, gdyż jeżeli żyjący jeszcze, lub tylko co zmarły płód zostanie urodzony później, niż po-wiuien był się urodzić, to nosi on na sobie wyraźne oznaki przejrzałości. Rozumie się, że nie można tu brać pod uwagę tych wypadków, w których płód, zmarły wewnątrz macicy, pozostaje w niej czas znacznie dłuższy, aniżeli C. normalnie trwać powinna. Znane są wypadki, w których kobiety nosiły w sobie płód obumarły przez rok cały i dłużej. Zajść w C-ę może kobieta, od kiedy i dopóki miesiączkuje, jednak zdarzają się wypadki, że dziewczynki zachodzą w C-ę nim zaczną miesiączkować. Jeden taki wypadek C-y u 9-o-letniej dziewczynki przytacza Bood; wypadki C-y u 13-o-letnich dziewczynek opisali Wheeler i Heymond Smith. Young widział 14-0-letnią dziewczynkę w C-y będącą. Z drugiej strony trafia się wyjątkowo, że i kobiety w podeszłym wieku zachodzą w C-ę. Kennedy opisuje 62 letnią kobietę ciężarną. A. R. Simpson i Haller wspominają o 63-i 70-letniej. Taylor podaje tablicę, która obejmuje 12 wypadków C-y u kobiet pomiędzy 50 i 52 rokiem życia. C. wywołuje zmiany, nietylko w samych narządach płciowych, lecz i w całym ustroju kobiety. Zmiany w narządach płciowych są najznaczniejsze w samej macicy. Macica powiększa się stopniowo, a w tym rozroście przyjmują udział wszystkie jej części anatomiczne: zatem rozrasta się miąższ, naczynia, nerwy, błony wyściełające macicę, oraz pokrywające ją. Przytem zaznaczyć potrzeba że powiększanie się macicy w początkach C-y nie jest wyłącznie zależnem od tego, iż w jej wnętrzu rozwija się i rośnie płód, który rozpiera ściany macicy; macica powiększa się samodzielnie, czego dowodzą wypadki C-y poza - macicznej, przy których próżna macica także się powiększa. W późniejszych miesiącach płód rozpiera ściany macicy, które stosunkowo stają się coraz cieńszemi. Rozumie się, że jednocześnie z powiększaniem się ciała macicy, powiększa się i jego waga, tak, że przy końcu C-y macica waży 24 razy więcej, aniżeli w stanie dziewiczym. Jednocześnie z powiększaniem się ciała macicy zmienia się i jej kształt: przez 3 pierwsze miesiące macica zachowuje swój

Kncyklop Fowiz. Iluttr. Zetz. 96. T. XII kształt gruszkowaty, w następnych miesiącach staje się okrągłą, kulistą, dopiero, poczynając od 6-tego miesiąca C y, pod wpływem ciężaru płodu, przechyla się ku przodowi, zginając szyjkę pod kątem, ozem się tłómaczy obwisły brzuch u kobiet oiężarnych, których ścianki brzuszne są wiotkie i podatne. Co się tyczy położenia ciężarnej macicy w stosunku do linii środkowej ciała kobiety, to rzadko kiedy pionowa oś macicy schodzi się z pionową osią ciała; zazwyczaj macica przechyla się na prawo. Co zaś do tego, jak się zachowuje szyjka macicy podczas C-y, to starzy anatomowie, jak R. de Graaf (1617), Verheyen (1710) i Weitbrecht (1750) twierdzili, że szyjka macicy nie zmienia się do końca C-y, aku-szerowie zaś zeszłego stulecia, jak Roederer (1753) i Stein d. Ae (1770), utrzymywali, iż szyjka ta, w ostatnich miesiącach C-y rozszerzając się od wewnętrznej strony macicy, powiększa sobą jej jamę. Najnowsi badacze, jak Schroeder, C. Rugę, Hofmeier, Benckiser i Bayer, Chiari i inni, przyszli do tego przekonania, że szyjka nie przyjmuje udziału w powiększaniu się objętości macicy podczas ciąży. Miesiączkowanie w tym czasie ustaje, wszelkie krwawienia z macicy są objawem patologicznym. Jako wyjątkowe uważać można te wypadki, kiedy kobieta posiada nieprawidłowo zbudowaną macicę (ob. Macica), a mianowicie, gdy posiada macicę podwójną: w takim razie jedna z nich, mianowicie ta, w której znajduje się płód, nie miesiączkuje, druga zaś, nienosząca w sobie płodu, krwawi co miesiąc. A zatem w takich wypadkach może się zdarzyć, że kobieta podczas C-y prawidłowo miesiączkuje. Ściany pochwy i zewnętrznych części kanału rodowego kobiety zazwyczaj stają się pulchniejszemi i wydzielina ich się zwiększa. Rozumie się samo przez się, że więzy, na których macica jest umocowana, rozciągają się w miarę powiększania się macicy. Co do zmian zachodzących w jajnikach ob. J a j ni k. O zmianach miednicy (ob.) to powiedzieć trzeba, że więzy spajające kości stają się podatniejszemi, skutkiem czego spojenia, kości miednicy są słabsze i do pewnego stopnia rozciągliwe. Piersi kobiety podczas C-y także podlegają zmianom, począwszy już od 2-go jej miesiąca, wybitnemi zaś stają się te zmiany dopiero od początku 4-o miesiąca. Piersi powiększają się znacznie, jakby nabrzmiewały, stają się tward-szemi, brodawki zwiększają się i otrzymują ciemniejsze zabarwienie. Bardzo wyraźnie objawiają się te zmiany u kobiet, które po raz pierwszy są w C-y. Począwszy od 2-go—3-go miesiąca C-y, z brodawek można wycisnąć płyn, zwany Siarą (ob. Siara). Co do zmian, jakie zachodzą podczas C-y w narządach przylegających do macicy, jak kiszka prosta i pęcherz, to ulegają one uciskowi ze strony powiększającej się maoicy, skutkiem czego kobieta ciężarna miewa częste zaparcie stolca, oraz częstszą potrzebę oddawania moczu. Skutkiem powiększania się macicy, a tern samem zawartości w jamie brzusznej, ścianki brzucha muszą się biernie rozciągać. Chociaż mięśnie brzucha oraz skóra jego są bardzo rozciągliwe, je-

121

jakiekolwiek zmiany w ustroju swoim? Wywiadywa-nie się, prowadzone przez lekarza, powinno być znacznie dokładniejszem, gdyż lekarz z opowiadania może nietylko rozpoznać C-ę, lecz przepowiedzieć jej przebieg i rozwiązanie. Następnie przechodzi się do zewnętrznego badania, rozpoczynając od piersi. Piersi zazwyczaj bywają nabrzmiałe, twar-dawe, brodawki powiększone i mocniej na ciemny kolor zabarwione, zaś przy ucisku, jak było wyżej, można z nich wycisnąć trochę siary, która już bywa w 3-im miesiącu C-y. Pozostaje jeszcze badanie brzucha. Tu się zwraca uwagę na jego kształt, wielkość i zabarwienie linii, idącej przez pępek do spojenia łonowego. Linia ta podczas C-y bywa zazwyczaj bardzo wyraźną, szczególnie u kobiet śniadych, z powodu mocnego jej zabarwienia. Chcąc określić w którym miesiącu Ciąży znajduje się kobieta, potrzeba określić wielkość macicy, którą łatwo można wyczuć, macając brzuch obnrącz dłońmi, zwróconemi do powierzchni jego. Tego rodzaju badaniem jednakże można określić tylko późniejszą C-ę, a mianowicie drugą jej połowę—tj. wtedy, gdy powiększona macica wyjdzie ponad jamę miednicy (ob. Miednica anat.). W pierwszym miesiącu C-y maoica jest nieznacznie tylko powiększona. W drugim dochodzi do wielkości pomarańczy; w trzecim bywa wielkośoi głowy dziecka i stoi wtedy nizko w miednicy. W czwartym równa się wielkości głowy ludzkiej, występuje z jamy miednicy i może być wymacaną przez ścianki brzuszne ponad spojeniem ło-nowem. W piątym miesiącu górną granicę ciała macicy można wyczuć rękami pośrodku pomiędzy pępkiem i spojeniem łonowem. W szóstym dochodzi do pępka. W siódmym jest powyżej pępka na *2—3 palce. W ósmym górna granica jej ciała jest pośrodku pomiędzy pępkiem i dolnym końcem mostka. W dziewiątym stoi najwyżej, bo dochodzi prawie do mostka. W dziesiątym przez swój ciężar opuszcza się ku przodowi i górna jej granica staje na tej wysokości co w 8-ym. Mowa tu jedynie o miesiącach księżycowych. Oprócz wyżej wyłuszczo-nycb objawów C-y, o których można się przeświadczyć za pomocą zmysłów wzroku i dotyku, są jeszcze objawy dotyczące późniejszych miesięcy C-y, które łatwo rozpoznać za pomocą słuchu. Począwszy od 5 go miesiąca C-y, można wysłuchać, przy-Bardzo ważną rzeczą jest łożywszy ucho do ścian brzucha, mianowicie

dnak, skutkiem nadmiernego ich napięcia, po porodzie spostrzegać się dają bliznowate białe plamy, powstałe przez pękanie włókien głębszych warstw skóry. Powiększająca się macica, wywierając ucisk na ścianki brzucha, jednocześnie przytem uciska naczynia krwionośne, znajdujące się w jamie miednicy, jako też pomiędzy macicą i kościami miednicy, skutkiem czego bardzo często, z powodu ucisku macicy na żyły odprowadzające krew z dolnych kończyn, zjawiają się znaczne obrzęki tych ostatnich. Co do zachodzących zmian, w całym organizmie kobiety podczas C-y, to według Spiegelberga i Gscheidlena ilość krwi się zwiększa, ilość białka we krwi stosunkowo się zmniejsza, ilość zaś wody się zwiększa. Krążenie krwi w organizmie kobiety ciężarnej również podlega pewnym zmianom, w porównaniu do krążenia krwi u kobiety nieciężarnej. Z jednej strony krew musi przebiedz zwiększoną ilość naczyń, z drugiej strony przez niektóre naczynia, mianowicie przez naczynia uciśnięte przez ciężarną macicę, musi przebiedz pod większem ciśnieniem ze strony serca. Dla tego też serce kobiety ciężarnej ma większą pracę aniżeli serce kobiety niecięźar-nej, skutkiem czego następuje czasowe powiększenie lewej komórki serca, t. zw. odśrodkowy przerost komórki pomienionej, co zrównoważą nadmiar pracy jego. Stąd wynika, że nie spostrzegamy żadnych nieprawidłowości lub też wogóle zmian w tentnie kobiet ciężarnych. Ciepłota ciała kobiety ciężarnej zazwyczaj bywa o niecały 1° C. wyższą, aniżeli ciepłota nieciężarnej. Płuca podczas C-y, chociaż podlegają uciskowi ze strony powiększonej macicy, jednak wobec rozszerzenia się dolnej części klatki piersiowej mogą pomieścić w sobie takąż samą ilość powietrza, jak wtedy, gdy C-y niema. Czynność organów trawienia ciężarnych pozostaje bez zmiany. Wymioty i nudności, które u nich bywają zależą od podrażnienia błony brzusznej i są wywoływane odruchowo. Mocz zmienia się ilościowo i jakościowo: ilość jego się zwiększa i staje on się bardziej wodnistym. System nerwowy kobiety, będącej w C-y, prawie zawsze podlega mniej lub więcej wpływom spowodowanym C-ą. Tak np. często zjawiają się nerwobóle, bóle zębów, rzadziej zmiany wzrokowe i słuchowe, za to najczęściej zmiany w powonieniu i smaku, rozpoznanie C-y i określenie mniej więcej w którym miesiącu ona być może. Aby odpowiedzieć na te pytania, trzeba koniecznie zbadać chorą. Badanie chorej w tych razach jest bardzo mozolne i połączone ze znacznemi trudnościami, przeto ba-

w dolnej części jego, tj. niżej pępka, bicie serca płodu, które jest prawie dwa razy szybsze od bicia serca matki, oraz szmer wewnątrz-macicz-ny, tak zwany BUterinalgerauschu (ob. Płód). Te dwa ostatnie objawy są niezawodnemi w rozpoznawa-danie takich chorych powinno być przeprowa- ni u C-y; potwierdzają je nadto jeszcze ruchy płodu dzane wyłącznie przez lekarzy. Ze względu na odczuwane przez kobietę, począwszy od drugiej połowy dobro kobiety, powinno to być surowo przestrzega- j C-y. Wszelkie inne objawy są względnemi, gdyż po-ne. Dla tego też nie specyalista powinien się ogra- dobne znajdujemy u kobiet wcale nie brzemien-niczyć tylko badaniem zewnętrznein i wypyty- nych, jeno obarczonych róźnemi chorobami. Tak waniem się, narządów zaś płciowych nie powinien np. nowotwory macicy mogą ją powiększyć do w żadnym wypadku badać. Wypytywanie powin- tego stopnia, że się będzie wydawała ciężar-no być skierowane głównie do tego, aby się do- ną, jak również guzy jajników lub wogóle guzy wiedzieć: kiedy była ostatnia miesiączka, jak się w jamie brzusznej powstałe. Bardzo często się kobieta badana od tego czasu czuje, czy zauważyła zdarza, że panny bywają posądzane o C-ę, gdy tym-

czasem mają tylko guzy jajników, lub też nowotwo- Częściej się zdarza, że C. pozamaciczna trwa tyl-ry macicy. Gdy C. jest już rozpoznaną, bardzo ko kilka miesięcy, gdyż skutkiem wewnętrznego ważną rolę odgrywa sposób zachowania się brze- krwiotoku płód obumiera. Ciężarna wpada w stan raiennej podczas C-y, co w następstwie wywołuje ostrej niedokrwistości, skutkiem utraty znacznej znaczny wpływ na rozwiązanie. Ponieważ C. jest ilości krwi, która się w jamę brzuszną wylała. Po-to stan fizyologiczny, zatem kobieta nie powinna mimo to, często się zdarza, że kobiety takie szybko w niczem odstępować od zwykłego trybu życia, powracają do sił. Los obumarłego płodu, znajdu-o ile jej siły i warunki na to pozwalają; powinna jącego się poza macicą, bywa rozmaity: zdarza się, tylko unikać wszystkiego, coby jej i w zwykłych że płód ulega zupełnemu wessaniu, i wtedy kobieta warunkach zaszkodzić mogło. Co się tyczy pokar- powraca do zdrowia bez pomocy lekarskiej; lub też mów, to te mogą być zwykłemi, aby tylko nie podpada gniciu i wtedy niezbędną jest pomoc wywoływały zaburzeń w narządach trawienia; jako chirurgiczna, usuwająca go za pomocą operacyi napój może być używane wino, piwo, lecz w umiar- (ob. Laparotomia). Czasami się zdarza, że kowanej ilości. Każda ciężarna kobieta powinna płód obumarły w przeciągu dłuższego czasu za-używać dużo ruchu i świeżego powietrza, wszakże mienia się w skamieniałą masę, t. zw. lithopae-bez przesady. Następnie powinna być przestrzega- di on. W takim stanie może on pozostawać w ja-ua czystość ciała. Kobieta ciężarna powinna się mie brzusznej lata całe, nie wywołując żadnych kąpać co tydzień w wodzie ciepłej, nie przecho- zaburzeń w ustroju kobiety. Rozpoznanie C-y po-dzącej 28° R. Gorętsze kąpiele są stanowczo wzbro- zarnacicznej przedstawia znaczne trudności, zwłasz-nione. Odzież powinna być odpowiednią do pory cza w pierwszych jej miesiącach. Do pozostawię -roku, z uwzględnieniem, aby nogi i dolna część cia- nia tego rodzaju dyagnozy potrzeba wprawnego ła zawsze były zabezpieczone od zimna. Przytem i doświadczonego lekarza specyalisty. Macica powinna być wygodna, luźna, nie uciskająca klat- w pierwszych miesiącach C-y pozamacicznej jest ki piersiowej ani brzucha. Również podwiązki po- powiększona, a jednak próżna. Miesiączkowanie winny być luźne, nie uciskające nóg, a obuwie— przerwane, jak i podczas prawidłowej C-y. Piersi na nizkich obcasach. Szczególniejszą uwagę zwró- rozwijają się i podlegają tym samym zmianom, co ció należy na piersi, usuwając wszystko, co by ta- i podozas C-y prawidłowej. Tylko dokładne i umie-mować mogło fizyologiczny ich rozwój, zatem no- jętne badanie może wykazać obecność płodu po-szenie gorsetów stanowczo powinno być zaniechane, za macicą. Bliższych szczegółów dowiedzieć się Brodawki powinny być od czasu do czasu obmy- można z dobrych podręczników położnictwa, np. wane słabym rozczynem spirytusu, aby się stawa- Schroedera, Scanzoniego, Siebolda, L. Neugebauera. ły jędrniejszemi.—C., jak to już wyżej zaznaczono, Krokowskiego, Jeżykowskiego,    Dr- K- K

Oią-Ża U zwierząt. Ciążą nazywamy ten okres w życiu samicy, kiedy w niej rozwija się nowy osobnik. C. zaczyna się zapłodnieniem jajeczka a kończy się porodem. Jajeczko zawarte jest w pęcherzyku Graafa, w jajniku. W pewnych peryodach, które nazywają się wogóle grzaniem się, a WBzczególności: u klaczy—paleniem się do ogiera, u krów — latowaniem, a u świń — hukaniem, powiększa się przypływ krwi do jajników i wogóle do organów rodzajnych, wtedy, przy podwyższonym popędzie płciowym, pęcherzyk Graafa pęka a oswobodzone jajeczko przechodzi przez jajowody do macicy. Zwykle grzaDie się trwa około półto-ry doby. Jeżeli jajeczko zetknie się z nasieniem samca, wtedy zostaje zapłodnionem i, jako takie, zatrzymuje się w macicy, przylega do jednej z jej ścian i rozwija się. Jeżeli zaś zapłodnienia nie będzie, to wtedy oswobodzone jajeczko ginie a grzanie się, po pewnym przeciągu czasu, powraca. Powrót taki ma miejsce: u klaczy po 8 do 10 dniach, u owiec po 2 do 3 tygodniach, a u krów i świń po 3 do 4 tygodniach. Rozwój zapłodnionego jajeczka na tem polega, że ono się powiększa i dzieli na 2, 4, 8, 16 i t. d. komórek, wskutek czego z jednego jajeczka czyli z jednej komórki tworzy się cała ich grupa. Z takiej grupy komórek wytwarza się płód i jego błony. Błony, otaczając płód dokoła,

trwa przez całe 9 miesięcy kalendarzowych czyli słonecznych. Jest to przeciąg czasu dość znaczny, w którym ciężarna może być nawiedzoną przez rozmaite choroby. Najniebezpieczniejszemi dla niej są choroby zakaźne, które wysoką gorączką, jaką zazwyczaj wywołują, mogą zabić płód wewnątrz macicy znajdujący się i wywołać poronienie. Oprócz chorób zakaźnych, które są głównie niebezpieczne dla płodu, są też i choroby przewlekłe, przedstawiające poważne niebezpieczeństwo dla ciężarnej.

Tak np. wady serca, choroby przewlekłe płuc, nerek i krwi do tego stopnia są niebezpieczne dla ciężarnej, że lekarz, który je rozpoznaje, ma zupełne prawo wywołać sztuczne poronienie, aby uratować życie kobiety.—Wyżej wspomniano, że C. by wa we wnątrz-maciczną i poza - m aciczną. Pozamaciczna C. bywa wtedy, jeżeli zapłodnione jajeczko kobiety nie dostanie się do macicy, leoz zatrzyma się w drodze. Dla zrozumienia tego, trzeba obeznać się z fizyologią zapłodnienia (ob. Płód). Zapłodnione jajeczko może albo pozostać w jajniku i wtedy będzie C. jajnikowa (ten rodzaj C-y jest jeszcze mało opracowanym); lub może uwięznąć w trąbce macicznej, prowadzącej od jajnika do macicy, i wtedy będzie C. t. zw. tubarna; lub też nakoniec zapłodnione jajeczko może się dostać do jamy brzusznej i tam się rozwijać, wtedy będzie C. brzuszna.

C. pozamaciczna, chociaż może przetrwać całe 9 zabezpieczają go od zewnętrznych wpływów i wa-miesięcy, jednak płód zazwyczaj w ostatnich mie- runkują dostawę części pożywnych. Płód żywi się siącach obumiera, skutkiem wylewów krwawych spo- sokami odźywczemi matki, krążącemi w naczy-wodowanyoh przez pęknięcie błon, które go otaezają. niach krwionośnych macicy, Do tego ostatnie-

go organu przypływa tętnicami krew, bogata zwierząt. Im większe jest zwierzę, tern dłuższy w materye odżywcze i tlen. Taka krew styka się czas, i przeciwnie. Tak np.: u kotki — 7 tygodni, z błoną zewnętrzną płodu, zwaną łożyskiem, w któ- u suki—9, uświni—17, u owcy i kozy—22, U kro-rem krąży krew płodu. Te dwa rodzaje krwi, mia- wy 41, u klaczy—48, u wielbłąda—52, a u słonia nowicie krew matki i krew płodu, wzajemnie wy- średnio 86 tygodni. Po skończonej C-y, nowe grza-mieniają swoje części składowe i dążą do zrówno- nie się i zarazem nowa C. może nastąpić: u kla-ważenia się. Ponieważ krew matki zawiera więcej czy na 9 y dzień, u krów po 4 t-ch a u owiec części pożywnych i tlenu, a krew płodu — więcej i świń po 6 tygodniach.—Liter. Bonnet „Grundriss części zużytych (otlenionych) i kwasu węglanego, der Entwicklungsgescbichte der Haussaugethiere“ zatem, na zasadzie dyffuzyi, tlen i części pożywne (Berlin 1891).    M ż6r-

przechodzą do krwi płodu, a części zużyte i kwas | Ciążeń, wieś w gubernii Kaliskiej, powiecie Słu-węglany—do krwi matki. Tym więc sposobem peckim, na prawym brzegu Warty, ma kościół pa-płód, nie przyjmując pokarmu, otrzymuje jednakże rafialny, który istniał już 1260 r.; obecny pocho-części pożywne, i nie oddychając, przyjmuje tlen dzi z 1535, wyrestaurowany 1760 przez bisk. księcia i wydziela kwas węglany. Z błoną zewnętrzną Teodora Czartoryskiego. Biskupi poznańscy często tu czyli z łożyskiem płód łączy się za pomocą sznur- przebywali, gdyż C. (przedtem kasztelania) należał ka pępkowego, w którym przebiegają dwie tętnice do nich od 1269 r.; dziś stanowi własność pry-

......

w flBlIillll¹

ii

i'

ii

[iii

ii

sTisf

pi

ir;

lisimi?

•i

L>

Bir-1,

El

-.„i

Mi

!»

Iw

nu

'i

S;-

mm

w

u*

li

*mmmm

Fig. 406. Ciążeń.

Ciążenie, grawitacya, ciążenie powszech-n e, wzajemne przyciąganie się ciał niebieskich, identyczne zresztą z ciężkością, to jest z przyciąganiem, jakie ziemia wywiera na ciała w pobliżu niej będące, obie te bowiem siły działają według jednakiego prawa, zwanego prawem Newtona. Prawo to wyraża zależność, jaka zachodzi między przyciąganiem dwu ciał a ich masą i wzajemną odległością. Przyciąganie mianowicie dwu ciał

tnie proporcyonalne do kwadratu wzajemnej ich odległości. Jeżeli więc masy obu ciał oznaczymy przez mim', a wzajemną ich odległość przez d, to przyciąganie ich f wyrazi się związkiem:

—-p—; jest to wyrażenie matematyczne prawa

Newtona. Znaczenie współczynnika k łatwo się okazuje; jeżeli bowiem przyjmiemy m= 1, m— 1, d= l, to f—k. Spółczynnik k wyraża zatem przyciąganie, jakie wywierają nawzajem na siebie dwa ciała, mające masy równe jedności i umieszczone w oddaleniu między sobą równem jedności. Aby zaś wielkość spółczynnika tego, zwanego stałą ciążenia, obliczyć, odwołać się możemy do znanego przyciągania, jakie ziemia wywiera na masę jednego grama. W układzie miar bezwzględnych, któ-rego jednostkami zasadniczemi są gram, centymetr i sekunda, siła, z jaką ziemia przyciąga masę jednego grama, znajdującego się na jej powierzchni, czyni 981 dyn (ob. Dyna); masa ziemi wynosi 6.14X10³⁷ gramów, a promień jej 6.37 X10⁸ centymetrów. Ponieważ zaś ziemia, w przypuszczeniu, że ma postać kulistą, działa tak, jak gdyby cała jej masa skupioną była w jej

środku, we wzorze przeto f=k ™ m'

d²

leży: /=981, m=l,m'=z6.14XIO²⁷, cfc=6.37X10⁸, co po obliczeniu daje:

' k=

fi.48

io⁸

3.543X10⁷

na

f=k

przyjąć na-

= 0.000000065. Jest

to więc ilość stała grawitacyi, wyrażona w układzie miar bezwzględnym (centymetr, gram, sekunda).

Błędnem jest mniemanie, jakoby Newton dopiero rzucić miał pierwszą myśl o przyciąganiu się ciał niebieskich; myśl ta bowiem przebija już u filozofów starożytnych, a Kopernik sądzi, że ciężkość jest to dążenie naturalne ciał jednorodnych do łączenia się w całość i porządkowania się w postać kulistą. Dokładniej wyraża się o ciężkości Kepler; przyjmuje on nawet, że, podobnie jak światło, słabnie ona w stosunku kwadratów z odległości, nie korzysta wszakże z pojęcia tego do wyjaśnienia obiegu planet około słońca. Panująca podówczas fizyka Kar-tezyusza, sprowadzając wszelkie objawy przyrody do działania wirów, tłómaczyła ruchy ciał niebieskich przez wiry substancyi we wszechświecie całym rozlanej; niejasność wszakże i niedostateczność takiego poglądu zwracały uwagę fizyków na potrzebę ujęcia ruchów planetarnych podobną siłą, jaka utrzymuje ciała na ziemi i biegiem ich rządzi, to jest siłą ciężkości. Od połowy zwłaszcza wieku XVII mnożą się na polu tern spekulacye. Bul-lialdus mówi o przyciąganiu słońca, a podobnież stara się Borelli tłómaczyć ruchy planet przyciąganiem słonecznem i szybkością ich początkową; Halley i Hooke tęż samą myśl rozwijają. Newton wszakże dopiero podał dowody matematyczne, że siła taka istotnie ruchami planet rządzi, i wykazał tożsamość tej siły z ciężkością ziemską, a to właśnie stanowi główną podstawę jego tehwały nieśmiertelnej. — Legenda, przytoczona przez Pember-tona, a rozgłoszona przez Woltera, opowiada oj abł- ¹ ku spadaj ącern, które w r. 1666 nasunąć miało Newtonowi pierwszy pomysł o działaniu siły ciężkości; rzeczywiście, w liście pisanym do Halleya 14 lipca 1686 r. przytacza Newton, że przed dwudziestu mniej więcej laty powziął pomysł o działaniu siły ciężkości w stosunku odwrotnym do kwadratów z odległości. Twierdzenie to łatwo nasunąć się mogło, choćby przez analogię do natężenia światła, przez rozważanie zatem czysto geometryczne, że działanie siły ciężkości, rozkładając się na powierzchnię kuli 2, 3, 4 razy dalej zatoczonej, zatem 4, 9, 16 razy większą, jest też w każdym jej punkcie 4, 9, 16 razy słabsze (ob. Światło). Nie na ujęciu tej zasady przeto polega cała trudność i genialnośó pomysłu Newtona, ale ścisłem wykazaniu, że to taż sama przyczyna, która wywołuje spadek jabłka, utrzymuje też księżyc w obrocie jego dokoła ziemi, że to jedna i taż sama siła rządzi biegiem ciał na ziemię spadających i ruchem brył planetarnych. Zasadniczą tę myśl nauki o C-u powszechnem przeprowadza Newton

Fig. 407.

w wiekopomnem swem dziele „Philosopbiae naturalis principia mathematica“ (wyd. I, r. 1687), w rozdziale I księgi III, § 4, a rozumowanie jego przytaczamy tu w formie dostępniejszej. — Ciało znajdujące się w pobliżu ziemi, w sąsiedztwie punktu A (fig. 407), w odległości zatemjednego promienia ziemskiego Z A od środka ziemi A, spadając na jej powierzchnię, przebiega w ciągu pierwszej sekundy 5 metrów (ob. Cięż kość, SpadekCiał); jeżeli więc siła ciężkości działa w stosunku odwrotnym kwadratów z odległości, to ciało znajdujące się w oddaleniu 2, 3, 4 promieni od środka ziemi, spadałoby wolniej i przebiegałoby w ciągu sekundy 4, 9, 16 razy mniej, aniżeli wynosi powyższa droga 5 metrów. Gdyby się znalazło w oddaleniu, w jakiem się mieści księżyc, w punkcie K., to jest w odległości 60 (około) promieni ziemskich, ulegałoby sile 60X60 t. j. 3600 razy mniejszej, i w ciągu pierwszej sekundy ubiegłoby tylko    czyli

— metra.

720

KB:KD-KD-.KL

KL jest to średnica drogi księżyca=720,000,000 metrów; droga ta zatem wynosi 720,000,000 X 3.1416. Ponieważ zaś dalej drogę tę przebiega księżyc w ciągu blizko 28 dni, zatem przez 1 sek.

720 000.000X31416 28. 24. 60. 60.

= blizko

V, V

1000. 1000

metra, to

KB —

KL

7 20

wi m'

f=k

Z praw Keplera daje się ściśle rachunkiem uzasadnić Newtouowe prawo ciążenia powszechnego; sunku 1; 2, wywierają więc one na księżyc wpływ

— Księżyc nie spada wprawdzie na

ziemię, spada wszakże wciąż ku ziemi; pod wpływem bowiem unoszącego go ruchu, wskutek bar

władności, usiłuje posuwać się po linii prost* j K X, w kierunku stycznym do swej drogi. Pod działaniem przyciągania ziemskiego odchyla się od tej linii prostej i po upływie sekundy, przebiegłszy drogę KD, znajduje się w punkcie Z); w ciągu zatem sekundy spadł czyli zbliżył się ku ziemi o drogę t!p* *€£2=222. Długość tej drogi obliczyć możemy ze znanego twierdzenia geometrycznego, które daje proporcyę:

przebiega drogę K D =

1000 metrów. Jeżeli nadto przyjmiemy łuk K D za cięciwę KD otrzymamy:

KI). KD 720,000/100

jest tyleż, ile wydał rachunek poprzedzający. Siła utrzymująca księżyo w jego biegu jest przeto tąż samą siłą, która powoduje spadek ciał na ziemię. Liczby użyte w rachunku powyższym są przybliżone tylko. Newton w obliczeniach swych używał stóp ówczesnych, a za jednostkę czasu przyjmował minutę. Przy tych jednostkach rachunek wykazuje, że księżyc winien się ku ziemi od stycznej odchylać w ciągu minuty o 15 stóp przeszło. Według przytoczonego wyżej listu do Halleya, miał Newton rachunek ten przeprowadzić około 1666. Z istotnego wszakże biegu księżyca na odchylenie powyższe wypadło mu 13 stóp tylko. Niezgodność ta między rachunkiem a obserwacyą skłoniła go do uważania powziętej przez siebie idei za błędną i do jej zarzucenia. Do pomysłów swych o sile ciężkości wrócił dopiero w r. 1682, gdy na posiedzeniach towarzystwa królewskiego w Londynie dowiedział się o rezultatach nowego pomiaru południka ziemskiego, dokonanego przez Picard’a w r. 1671, Pomiar ten wydał daleko dokładniejszą wartość na długość promienia ziemskiego, a tern samem i odległość księżyca od ziemi dała się dokładniej wyrazić w liczbie promieni ziemskich. Na podstawie tak poprawionych jednostek podjął Newton znowu dawniejszy swój rachunek, który tym razem wydał nieco więcej nad stóp 15, zgodnie z rachunkiem, podjętym na podstawie przypuszczenia o tożsamości siły ciężkości z siłą działającą na księżyc. Opowiadanie takie o losach odkrycia Newtona podaje mianowicie Robison, profesor fizyki w Edynburgu w końcu wieku XVIII; prawdopodobnie jednak są tu przynajmniej daty niezupełnie ściśle przytoczone, rezultaty bowiem pomiaru Pieard’a już w r. 1675 ogłoszone były w „Philosophical Transac-tions“, musiały przeto być znane uczonym angielskim.

indukcyjna ta droga odpowiada zarazem przebiego wi historycznemu, w jakim odkrycia te po sobie następowały. Nawzajem zaś z prawa Newtona

dają się dedukcyjnie prawa Keplera wyprowadzić (ob. Keplera prawa). Rachunki te uczą, że bryła niebieska, ulegająca Newtonowemu prawu ciążenia, krążyć dokoła innej bryły może tylko po linii krzywej, należącej do kategoryi przecięć stożkowych, a więc po elipsie, paraboli lub hyper-boli, a rodzaj tej drogi zależy od warunków ruchu, przedewszystkiem zaś od szybkości, tak, że przy szybkości mniejszej bryła opisuje elipsę, gdy zaś szybkość jest większa, droga staje się paraboliczną, a wreszcie hyperboliczną, jak to się dzieje zapewne z wielu kometami (ob.); okrąg koła jest tylko szczególnym przypadkiem. Przyoiąganie, zachodzące między dwoma ciałami niebieskiemi, jest wzajemne, co znaczy, że nietylko słońce przyciąga ziemię, ale i ziemia przyciąga słońce z jednaką siłą. Przyciąganie wszakże słońca wywiera się na drobną stosunkowo masę ziemi, gdy przyciąganie ziemi rozkłada się na olbrzymią massę słońca. Rzeczywiście też, mówiąc, że ziemia obraca się około słońca, wyrażamy się niedokładnie, słońce bowiem i ziemia obracają się razem dokoła wspólnego swego środka ciężkości; ruch wszakże słońca jest zgoła niewyraźny, obieg zaś ziemi bardzo znaczny, wspólny bowiem środek ciężkości obu tych mas przypada wewnątrz bryły słonecznej. W układzie słonecznym w ogólności masy planet względem masy ziemi schodzą do zera, gwiazdy natomiast podwójne (ob.) przedstawiają nam układy dwu brył równorzędnych, gdzie tedy zachodzi istotnie obieg obu dokoła wspólnego środka ciężkości. Obserwacye wykazały, że i ruchy gwiazd podwójnych dokonywają się według praw Keplera, co świadczy, że prawo Newtona nie ogranicza się li tylko do układu słonecznego, ale jest powszechnem prawem przyrody. Gdyby dokoła słońca krążyła jedna tylko planeta, droga jej byłaby elipsą doskonałą; skoro wszakże planet tych jest znaczna liczba, wywierają one nawzajem na siebie wpływ przyciągający, co sprowadza odstępstwa od ruchu prawidłowego, zwane perturbacyami, zakłóceniami albo zboczeniami (ob.). Ze zboczeń, jakie dostrzeżono w biegu Urana, a których wyjaśnić nie mógł wpływ planet sąsiednich: Saturna i Jowisza, domyślono się istnienia planety nieznanej, krążącej poza Uranem, a Leverrier na tej zasadzie rzeczywiście położenie tej planety obliczył, udkrycie to planety nieznanej, której nadano nazwę Neptuna (ob.), drogą jedynie rachunku, stanowi najświetniejsze potwierdzenie zasad ciążenia powszechnego. Gdy rozważamy bieg księżyca dokoła ziemi, to rachunków zgoła prowadzić nie można bez współczesnego uwzględnienia ziemi i słońca; jakkolwiek bowiem słońce jest 400 razy bardziej od księżyca oddalone aniżeli ziemia, posiada wszakże masę 320,000 razy przewyższającą masę ziemi,

wielkość przeto dla obu tych brył jest w sto-

równorzędny. Zbadanie zatem biegu księżyca stanowi słynne „zadanie trzech ciał", które nastręcza tak znaczne trudności rachunkowe, że dotąd jeszcze dokładnie rozwiązanem nie zostało.—Zasada ciążenia tłómaczy wreszcie i inne zjawiska przyrody, jak przypływy i odpływy morskie (ob.), oraz poprzedzanie punktów równonocnych (ob.).

znajdujące się w pewnej między sobą odległości, doznawać muszą większej liczby uderzeń po stronach od siebie nawzajem odwróconych, aniżeli po stronach wewnętrznych, każde bowiem z tych ciał stanowi jakby przegrodę, chroniącą drugie od uderzeń. Nadmiar tych uderzeń sprowadza dążność obu tych ciał do wzajemnego zbliżania Bię, a ta skłonność ujawnia się pozornie jako ich przyciąganie; ponieważ jednak uderzenia wywierają się na powierzchnie ciał, przyciąganie przeto powinnoby pozostawać w związku z powierzchniami, a nie z masami ciał. Należy więc przyjmować, że przeważna część uderzających cząstek eteru nie ulega odbiciu od powierzchni ciał, ale wdziera się do ich wnętrza. Różne też teorye uderzającym lub cisnącym cząsteczkom przypisują pewne własności szczególne, jak np. sprężystość, co sprowadza znaczne zawikłania i daje się przezwyciężyć jedynie mozolnemi wywodami matematycznemi. Jeżeli ciążenie jest objawem bezpośredniego działania z odległości, to rozpościera się w przestrzeni nagle; jeżeli zaś jest następstwem uderzeń cząstek eteru, to rozprzestrzenianie się jego wymaga pewnego czasu, podobnie jak przebieg światła. Objawów takich dotąd zgoła nie dostrzeżono, a jeżeli rzeczywiście zachodzą, to wykrycie ich wymagałoby przyrządów niewymownie czułych i połączone byłoby ze znacznemi trudnościami. Gdyby się więc potwierdziło, że rzeczywiście potrzeba pewnego czasu, aby przyciąganie ciała jednego na inne wywrzeć się mogło, nadałoby to hypotezom ciążenia poważniejsze w nauce stanowisko; dotąd wszakże ogół fizyków obojętnie się względem nich zachowuje. Nadmienimy więc tu jeszcze tylko, że ważniejsze teorye grawi-tacyi podali: Huyghens „Discours sur la cause de la pesanteur" (1690); Lesage „Lucróce Newtonien** (1784); Zóllner „Wissenschaftliche Abhandlungen" (1876); Dellingshausen „Grundziige einer Vibra-tionstheorie der Natur“ (1872); Schramm „Die allgemeine Bewegung d. Materie“ (1872); lsenkrahe „Die Rathsel d. Schwerkraft” (1879); S. Tolver Preston („Phil, Mag." 1831); W. Thomson („Trans. Roy. Soc. Edinb.“ 1867 i 1872) i in. Dokładny rys hypotez tych podaje Rosenberger „Geschichte

s K.

Ciążenie, czyli przyciąganie wzajemne, nie jest wszakże własnością samych tylko ciał niebieskich, ale stanowi powszechną własność materyi; okazały to zwłaszcza doświadczenia, mające na celu oznaczenie średniej gęstości ziemi (ob. Ziemia). Dokładny wykład nauki o ciążeniu powszechnem podają t-aktaty mechaniki analitycznej.

Teorye ciążenia powszechnego. Jeżeli za cel wiedzy przyrodniczej uważamy sprowadzenie jak największej liczby zjawisk do jak najmniejszej liczby praw ogólnych, w takim razie Newtono-we prawo ciążenia zupełnie nas zadawalać musi; nie znamy bowiem żadnego faktu, któryby mu przeczył, a dalsze jeszcze uproszczenie jego trudno sobie wyobrazić. Takie właśnie stanowisko zajmuje Newton, gdy mówi: Hypotez nie tworzę,—wystarcza, że ciężkość istnieje, że działa według praw wyłożonych i że może nam wyjaśnić wszelkie ruchy ciał niebieskich i morza. Niewyjaśnione wszakże działanie na siebie ciał z odległości, vactio in disłans", raziło przeciwników Newtona, zwłaszcza stronników fizyki Kartezyusza, a wielu fizyków i filozofów przyrody starało się obmyślić hypotezy dla wyjaśnienia istoty ciążenia powszechnego, „causa gravitatisu. Pod naciskiem potężnego rozwoju fizyki matematycznej i doświadczalnej usiłowania te uległy wprawdzie zapomnieniu i lekceważeniu; w ostatnich jednak czasach, gdy zaczęto bliżej rozważać teoryę budowy materyi, nasunęło się znowu zagadnienie o przyczynie ciążenia powszechnego, które jest najistotniejszą własnością wszelkiej materyi. Usiłowania rozjaśnienia tej kwestyi dotąd słabo tylko powodzeniem uwieńczone zostały, a gdy nawet istota elektryczności odsłaniać się nam zaczyna, zagadka siły ciężkości okazała się najtrudniejszą w fizyce do wyjaśnienia. Różne hypotezy, dotychczas wytworzone,

Cibalae v. C i b a 1 i s, w starożytności miasto w Pannonii, w pobliżu dzisiejszego Esseg (Osiek), miejsce urodzenia cesarza Walentyniana I, pamiętne zwycięstwem cesarza Konstantyna nad Licyniusem 315 przed Chr.    *

Cibber Colley (* 1671 w Londynie — f 1757 tamże), komedyopisarz angielski i utalentowany aktor, był przez czas długi dyrektorem teatru Dru-ry-Lane, a w r. 1730 został poetą dworskim. Napisał wielką ilość komedyj, z pomiędzy których większego doznawały powodzenia: „Women-wit," „She would and she would not," „The non-juror," (naśladowanie „Świętoszka" Molióre’a, skierowane przeciw stronnikom Stuartów), „The careless hus-

sprowadzić się dają do dwu typów. Według je- der Physik" (1882—1887). dnych materya jest ciągłą, podobnież jak eter, czyli substancya wypełniająca całą przestrzeń wszechświata; w pojęciu takiem ciążenie byłoby następstwem ciśnienia hydrostatycznego, wywieranego na tnateryę przez eter; w szczególności zaś można sobie w tym razie wyobrażać materyę, według Thomsona, jako złożoną z atomów wirowych (ob. Atom).

Inni uważają eter za złożony z cząstek, a zamiast ciśnienia eteru dla wyjaśnienia ciążenia materyi przyjmują uderzanie o siebie jego cząstek. Różne te teorye w ogólności jednakowo dobrze tłómaczą, że przyciąganie jest odwrotnie proporcjonalne do kwadratów z odległości, proporcyonalność wszakże przyciągania do masy nastręcza trudności dotąd niepokonane. Jeżeli przyjmiemy, wraz z Lesage’em teoryę uderzeń cząstek eteru, to łatwo zrozumieć band". Wog;óle sztuki C-a są często drastyczne, będziemy mogli jak uderzenia te powodują wzajemne lubo nie w tym stopniu, co innych komedyopisa-przyciąganie ciał materyalnych. Dwa bowiem ciała, rzów z końca XVII i początków XVIII w. Jego

Dr. j. p.

Wł. M. K.

„The dramatio works“ wyszły w 5 tomach (Lon-dya 1777).

Cibber Teofil (’ 1703 — t 1758), syn poprzedniego, aktor i pisarz angielski. Jego utwory dramatyczne nie mają wielkiej wartości; znany był więcej jako autor dzieła: „The lives of the poets of Great Britain and Ireland from the time of Dean 8wift“ (3 tomy, Lond. 1853), które właściwie napisał Robert Shiels, C. zaś tylko je uzupełnił i wykończył.

Cibdareal Ferdynand Gomez (* wVallado-lid r. 1386), historyk i lekarz hiszpański. Koleje życia jego nie są bliżej znane, wiadomo o nim tylko, że do r. 1454 był lekarzem przybocznym Jana II, króla Kastylii. Przypisują mu autorstwo ciekawej pod względem historycznym książki: „Centon epistolaria del bachiller Fernan Gomez de Cibdareal" (Burgos 1422; Eug. Llaguno y Amirola wydał ją ponownie w r. 1775); jest to zbiór 105 listów, obejmujących czas od r. 1425 do 1454 i zawierających wiele szczegółów, które dotyczą dziejów Hiszpanii; są one pełne dowcipu i pisane stylem gładkim, jasnym i poprawnym. Nowsza krytyka powątpiewa o ich autentyczności, Ticknor mniema, że autorem ich jest żyjący w połowie w. XVII Don Antonio de Vera y Zuniga, hr. de la Roca, poseł hiszpański w Wenecyi, zaś Adolf de Castro sądzi, że napisał je kronikarz Gil Gonza-les d’Avila.

Cibo V. Cybo, starożytny ród włoski, pochodzenia greckiego. Protoplastą jego był Gwidon C., który w r. 550 przyprowadził do Włoch zbrojne hufce cesarza Justyniana do walki przeciw Gotom, a odznaczywszy się w niej chwalebnie, osiadł potem w Genui. Stąd ród jego rozszerzył się daleko: Tomace-llowie neapolitańscy, Lambertowie umbryjscy, Com pagnowie ferraryjscy, Cibacchowie węgierscy, oraz Meudozowie hiszpańscy z jego-to krwi pochodzą W w. X. Gwidon C., za ważną pomoc, daną cesarzowi Ottonowi I we Włoszech, otrzymał od niego Montevarchi i inne posiadłości w dolinie Arno. Prawnuk Gwidona, Lambert C., zdobył na Arabach wyspy Gorgonę i Capraję. Gwido Klemens C. (f 1059) znany jest z wyroku na Arnolda da Brescia, którego cesarz Fryderyk I oddał był w jego ręce. W w. XV A rano C. wysłany był z wojskiem genueńskiem na pomoc królowi neapolitańskiemu, Renatowi Andegaweńskiemu, u którego takie względy pozyskał, iż otrzymał od niego nominacyę na wice-króla; a w r. 1422 obronił Neapol od Alfonsa V. arragońskiego. Papież Kalikst III zaszczycił go tytułem senatora. Syn Arna, Giambattista C. został papieżem pod imieniem Innocentego VIII. Synowiec tego ostatniego, Franceschello C., dzięki jemu posiadł ogromne majętności (Terentillo i inne) oraz otrzymał rękę Magdaleny, ciotki Wawrzyńca Wspaniałego Medyceusza. Syn France-schella, Innocenty C. (f 1550), został r. 1513 kardynałem i arcybiskupem genueńskim, a zasłużył się wielce kościołowi podczas jeństwa Klemensa VII.; za jego-to wpływem papież ten nie przeniósł stolicy swej do Awinionu. Po zabójstwie Aleksandra Medyceusza, ofiarowano mu księstwo Toskań

skie, lecz on je oddał drugiej linii Medyceuszów. Brat jego, Wawrzyniec C. (f 1549), zaślubił Ricciardę Malaspinę, dziedziczkę Massy i Carrary. Był znakomitym wojownikiem i w wojnie o Medyo-lan zdobył Monzę. Potomstwo jego używało nazwiska C. Ma la spin a. Siostra jego, Katarzyna, była żoną księcia di Camerino. Syn Wawrzyńca, Alberyk C. Malaspina(f 1623), pan na Massie i Carrarze, podniesiony był r. 1568 przez cesarza Maksymiliana II do godności książęcej; dzielny w boju, odznaczał się przytem dobrotliwością, miłosierdziem i sprzyjał sztukom i naukom. Alde-rano C. Mała spina (f 1731), ostatni książę z tego rodu, wylany na wszelkie namiętności, zamyślał przedać swoje księstwo Genueńczykom, za co go cesarz Karol VI chciał skazać na banicyę, ale małżonka C-a Alderana, Ricciarda, z domu Gonzaga, przebłagała gniew monarchy. Po Alderanie księstwa Massa i Carrara dostały się jego córce, Maryi Teresie, wydanej za Ercola Rynalda d’Este, ostatniego księcia Modeny, a zrodzona z tego małżeństwa Marya Beatrice wniosła te kraje, jako wiano, arcy-księciu rakuskiemu, Ferdynandowi, z domu habsbursko-lotaryńskiego.    *

Cibora, ob. Cyperus.

Ciborium, ob. Cy borium.

Ciborowate, ob. Cyperaceae.

Cibotium Kaulf. Rodzaj mchu z rodziny Cya-thaceae C. Barometz J. Sm. rosnący na wyspach Zundzkich i w Chinach południowych, ma grubą łodygę, okrytą złocisto-brunatnemi włoskami, które są bardzo cenione, jako środek wstrzymujący krew i znane pod nazwą Pili Cibotii. — Włoski podobnych mchów z Azyi południowej używane są w medycynie pod nazwą Paku Kidang. O Cibotium, którego rozgałęzienia mają niekiedy kształt przypadkowy czworonożnych zwierząt, opowiadano w średnich wiekach rozmaite bajki; nazywano takie kształty Agnus scythicus (baranek scytyjski).

Cibrario Luigi, hrabia, włoski mąż stanu i pisarz polityczny (* w Turynie 1802 r. — f 1870). Łaski Karola Alberta, ks. Carignan, pozyskał C. odą, napisaną na urodziny Wiktora - Emanuela. Za czasów Prospera Balbo był urzędnikiem w ministeryum spr. wewnętrznych, a w 1829 r. został podprokuratorem. — W chwilach wolnych od zajęć urzędu oddawał się z zamiłowaniem studyom historycznym. Akademia nauk w Turynie zamianowała go swoim członkiem za pracę historyczną o Dynastyi Sabaudzkiej (1830 r.).—Najwięcej atoli wsławił się C. ogłoszeniem pracy p. n. „Dell Econo-mia politica nel Medio Evo“ (1839). Wszechstronność pracy i talentu okazał C. przez wydanie dzieła p. t.: „Artiglerie dal 1300 al 1847“. Do odegrania czynnej roli politycznej dopomogło mu na-dewszystko pismo polityczne p, n. „Pensieri sulle riforme diCarlo Albertou, wydane w r. 1847. W następnym roku został C. komisarzem królewskim przy generale Colli, później senatorem; w 1849 r. był w gronie wysłanych do Oporto. W 1852 r. został ministrem finansów w gabinecie Azeglia, następnie w gabinecie Cavoura objął tekę ministra spr. wewnętrznych (1854 r.), a w 1855 oświaty publicznej. Z zajętego

później stanowiska ministra spraw zewnętrznych Ca- j i krzaków, wydając podczas upału swe głosy, czyli vour dał mu dymisyę (1855). Usunąwszy się ! śpiew (głównie samce), i wysysając soki z mło-od życia politycznego, C. powrócił do studyów na- dych pędów. — Nakłute przez nie pędy wydają ukowych; wydał niebawem dzieło p. n. „Della z siebie sok, który na powietrzu tężeje w sub-schiavita e del servaggio“. Akademia nauk moralnych i politycznych w Paryżu mianowała go rzeczywistym członkiem, a Instytut cesarski w Wiedniu—członkiem korrespondentem.—Wymienić jeszcze należy nast. dzieła: „Delie Storie di Chieri libri IV“ (1827); „Storia edescriziońe della real Ba-dia d’Altacomba (2 t.)“; „Storia di Monarchia di Savoia al re Carlo Alberto“ (1840 3 t.); „Ricor-di d’una missione in Portogallo“ (1850); „Studii istorici" (1851); „Notizie sulla vita di Carlo Alber-to“ (1861); „Origine e progresso delle istituzioni della Monarchia di Savoia“ (1863).    z Kor-

stancyę, używaną w medycynie pod nazwą Manny. Szczególniej słynny pod tym względem jest P. Mannik, mieszkający w południowej Europie na jesionie mannowca (Fraxinus ornus). Tym gatunkiem piewika głównie starożytni poeci i badacze przyrody zajmowali się, trzymali go w klatkach, a Grecy pod nazwą Tettigonia opiewali. Gąsienice piewików po wyjściu z jajek wchodzą do ziemi i wysysają korzenie roślin. Przyrząd głosowy samców znajduje się, jak powiedziano wyżej, na dolnej powierzchni zakarcza i składa się z 2-ch jamek, przykrytych klapkami łuseczkowatemi; na dnie

mm

X(\

Cibulka, (po łacinie Caepola) Izajasz, kapłan Braci czeskich, (* przed 1550 w Bystrzycy pod Persteinem—-f 1582 r. w Kralicach). Był wy-chowańcem Błahosława; r. 1568 został dyakonem w Strażnicy, 1572 roku kapłanem w Sławkowie.

fi

mm

mm

W latach 1571—93 jeździł trzykroć z polecenia Błahosława do Wittenbergi, gdzie już dobrze był znany z czasów studyów swoich uniwersyteckich, w celu przełożenia na język łaciński i wydrukowania konfessyi Braci Czeskich. Uprosiwszy profesora akademii wittenberskiej, aby konfessyę po łacinie opracował, wyjednał za trzecim swym przyjazdem, że ją zatwierdzono i do druku oddano.

Fig. 408.

2) Piewik (Cieada) (Cieada orni L ) widziany z wierzchu, widziany od spodu.

1) Piewik mannik

O całym przebiegu tego przedsięwzięcia C. napisał obszerne sprawozdanie po łacinie. Potem oddano mu zarząd duchowny w Kralicach. W roku 1577 powołano go do rady synodalnej holeszowskiej, a po śmierci br. Andrzeja Stefana włożono na niego obowiązek prowadzenia dalej przekładu Biblii kralickiej pod dozorem br. Eneasza; gdy zaś w r.

Cioada u. Cykada czyli Piewik. Rodzaj będący przedstawicielem rodziny Cicadidae, Piewiko-watych, rzędu owadów Półpokrywych (Hemi-ptera), oddziału Równoskrzydłych (Homoptera). Znane są bardzo liczne gatunki tego rodzaju, zamieszkujące przeważnie kraje między-zwrotnikowe; odznaczają się ciałem szerokiem, mianowicie zaś odwłokiem; na zakarczu, przy nasadzie, po bokach strony brzusznej, znajduje się u samców w obszernej jamce oddzielny narząd do wydawania głośnego świerszczenia; samica znów posiada na końcu odwłoka piłkowate podkładełko (rureczkę).—Cykady

1578 do Kralic przeniesiono drukarnię, C. miał na każdej jamki znajduje się delikatna błonka, naeią-pieczy przeważnie sprawę druku. Z zadania swe- gnięta na rameczce, pod tą zaś błonką znajdują się go wywiązał się z należytą pilnością, tak, iż w la- struny głosowe w szparce oddechowej, wprawiane tach 1579—81 ukazały się trzy części Biblii. Do- j w drganie przez powietrze, wychodzące z owada, kończenia całego dzieła nie doczekał, zmarłszy nie- ' Jamka powyższa służy do wzmacniania głosu, — spodzianie.—„Ottuv, Słownik Naueny“.    * Z gatunków piewika zasługują na uwagę: C. orni L.

A. S.

(P. mannik), żółtawy, od spodu jaśniejszy, z wierzchu ciemniejszy. Skrzydła przednie czarno-plamiste, o brzegach jaśniejszych. — Odwłok czerwonawy. Dorasta 20—28 mm. Mieszka w połud. Europie, na jesionie (Fraxinus ornus S. Ornus europea), z na-kłótych przez niego gałązek, wypływa sok, po stężeniu znany w aptekach p. n. Manna calabrina. -C. plebeja Scop. Czarny, przedkarcze i tułów rdza-wo-żółte, skrzydła przednie przejrzyste, z żółto-brunatnemi żyłkami. Długość 30 mm. W połud. Europie i t. p.

Cicca Ł. Nie s i e c z. Rodzaj roślin z rodziny Ostro-mają głowę krótką, prostopadłą, czoło wzdęte, mieczowatych (Euphorbiaceae). Nieliczne jego gatunki poprzecznie fałdowane, oczy wystające, a nadto rosną w krajach podzwrotnikowych Starego i No-trzy oczka dodatkowe, na ciemieniu w trójkąt uło- ¹ wego świata. G. disticha L., drzewko dosięgające żonę. Rożki 7-członkowe, pośród oczu osadzone, 2.5 — 3 metr. wysokości, o liściach pierzastych, szczecinowate, krótkie. Tarczka wypukła, wycięta; * o kwiatach drobnych, czerwonawych i wonnych; upra-skrzydła przednie znacznie dłuższe od tylnych, uda j wiany w Indyach. Owoc jego zielonawy, wielkości przednie zgrubiałe. — Piewiki są zwierzętami bo- i' wiśni, obfitujący w sok i zaopatrzony w 6—8 bróz-aźliwemi, kryją się za dnia pod liśćmi drzew ! dek podłużnych, ma smak kwaskowaty i jest bar-

122

Eneykl. Powm. Ulmtr. Ze*z. 9«. T. TTI.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

dzo łubiany. Korzeń ciemno-czerwony, w przecięciu i rośnie tam, gdzie już usycha fasola, groch i so-zawiera ostry sok mleczny i używa się jako śro- ; czewka. Uprawiają kilka gatunków, różniących się dek przeczyszczający i wymiotowy; z liści robią kolorem nasion. Zgotowane są miększe i smacz-wyciągi, wywołujące poty, skuteczne na cierpienia niejsze od fasoli. W Niemczech używają ich za-reumatyczne. G. racemosa w Kochinchinie uprawia- miast kawy. Dobre są też do tuczenia drobiu; ją również dla smacznych owoców. wł- M- K- > liście dają dobrą paszę dla koni.

Wł. M. K.

Cicoi Marya Luigia (* 1760 w Pizie — f j Cicereius (Caius) był początkowo sekretarzem 1794 tamże), poetka włoska. Oddana w ósmym P. Korneliusza Scypioua. W 174 r. przed Chr. ubie-roku życia na naukę do klasztoru, wcześnie rozbu- gał się o godność pretora, lecz zrzekł się swej dziła w sobie talent poetycki, czytając ukradkiem kandydatury na korzyść syna Scypiona. Obrany poetów narodowych. Już w dziesiątym roku życia w r. 173 na pretora, zwycięsko walczył przeciwko zaczęła pisać wiersze. Po siedmiu latach pobytu mieszkańcom Korsyki i otrzymał w zarząd Sardy-w klasztorze; wróciła do domu ojca i oddała się, nię. Po powrocie w r. 172 do Rzymu, choć nie oprócz poezyi, studyowaniu filozofii (Newtona, Lo- mógł otrzymać od senatu zezwolenia na tryumf, od-cke'a), fizyki, matematyki i języków. Swojemi po- był go jednak na Górze Albańskiej; później, na pa-ezyami zdobyła sobie takie uznanie, że została przyję- miątkę swych zwycięstw, zbudował świątynię Juta na członka pizańskiej kolonii akademii Degli nony Monety. Wysyłany był także w poselstwie Arcadi pod imieniem Ermenia Tindarida, ido do władzcy Illiryi, Gencyusza, aby go odciągnąć ód akademii degli Intronati w Sienie. Zmarła na su- przymierza z Macedonią (Liv. 42, 45). choty w domu brata, przy którym po śmierci ojca    Cicero Marcus Tullius, ob. Cyceron,

zamieszkała. Wybór jej poezyj wydał brat z życio-    Cicerone, tak we Włoszech nazywają się prze-

rysem Anguilessiego w Parmie (1796).    wodnicy, którzy za opłatą oprowadzają po miastach

Cicer Tourn. Cieciorka. Rodzaj roślin z ro- podróżników, pokazując im i objaśniając ciekawe dżiny Motylkowatych (Papilionaceae); zioła jedno- zabytki i osobliwości miejscowe. Ludzie ci zwykle roczne lub trwałe, o włoskach niekiedy gruczoło- są wymowni oraz świadomi rzeczy, i stąd-to pocho-wych, o liściach pierzastych, kwiatach pojedyńczych dzi ich nazwa.    *

lub w szczupłe grona zebranych; strąkach je- Cichocki Kacper, kanonik i proboszcz sando-dno - lub wielonasiennych, zawierających okrągłe, mierski, autor. Kształcił się w mieście rodzinnem lub odwrotnie-jajowate nasiona. Znanych jest 7 Tarnowie i w akademii Krakowskiej; zostawszy gatunków w obrębie śródziemnomorskim.—U. arie- księdzem, sześć lat przepędził na dworze prymasa iinum—roślina jednoroczna, o łodydze wysokiej na Uchańskiego. Pisemko polemiczne p. t. „Anatomia

JSk

SUS

li.

Fig. 409. Cicer arietinum.

20—25 cm., liściach nieparzysto pierzastych, głęboko i ostro ząbkowanych, kwiatach małych, pojedyńczych, purpurowych, o włochatych strąkach i czerwonawych nasionach, kształtem przypominających baranią głowę. Rośnie w Europie południowej i na Wschodzie; uprawianą była w Afryce północnej, w Indyach i Chinach już w niepamiętnych czasach; wymaga ona gorącego piaszczystego gruntu

consilii de pace jesuitis pulsis" (Kraków 1611 r., u Piotrkowczyka), wydał pod nazwiskiem jezuity

G. Sawickiego, pod własnem imieniem ogłosił dziełko: „Alloąuiorum Osiecensium sive yariorum fami-liarium sermonum liber Vu (Kraków 1615, u Skalskiego), dedykowane opatowi pokrzywnickiemu, Hieronimowi Ossolińskiemu. W formie prowadzonego w Osieku pomiędzy Kochlewskim i Marciszewskim dyalogu napada na różnowierców, rzuca obelgi na króla angielskiego, którego nazywa antychrystem i Neronem, złorzeczy również pamięci Elżbiety. — Książka Cichockiego zwróciła na się uwagę Jakó-ba I, który też polecił posłowi swemu, Janowi Di-ckensonowi, udającemu się do Polski, aby o honor królewski i rodziny Stuartów w sposób stosowny upomniał się i zażądał ukarania autora. Na posłuchaniu, jakie dał posłowi angielskiemu, Zygmunt III w Warszawie 20 października r. 1615, Dieken-son w mowie gwałtownej uderzył na Cichockiego i Hieronima Ossolińskiego, który był nakładzcą książki. W odpowiedzi na mowę posła, Zygmunt III zapewnił o przyjaznych względem Jakóba I uczuciach, lecz oświadczył zarazem, że księdza do odpowiedzialności pociągać nie może. Sprawa zatarła się rychło, Cichocki bowiem umarł. Książka jego nabrała rozgłosu, poszukiwaną była w Europie; Jezuici autorstwo jej przypisywali członkowi swego zgromadzenia, Sawickiemu. Mowę Dicken-sona i odpowiedź od tronu wydał w przekładzie polskim Niemcewicz („Zbiór pamiętników", t. II, str. 480), w tekście łacińskim August Sokołowski („Scriptores rerum polonicarum", t. IV, str. 401).—

Ob. również Siarczyńskiego „Obraz wieku pano- j kierującego pracownią chemiczną Towarzystwa wania Zygmunta 111“ (Lwów 1828).

Rolniczego w Królestwie Polskiem. Założył tę pracownię, po poprzedniej podróży do Niemiec

w. s.

Cichocki Mikołaj, ob. Cichowski.

Cichocki Jan August, generał b. wojsk poi- i Francyi, w domu Emla przy ulicy Mazowieckiej, skich, pułkownik fizylierów, dyrektor komisaryatu Przez cały czas istnienia Towarzystwa Rolniczego wojskowego, w listopadzie r. 1790 otrzymał nobi- ( prace swe ogłaszał w „Rocznikach Gospodarstwa

litacyę z zastrzeżeniem skartabellatu. — Zasiadał w ustanowionej w marcu r. 1791 delegacyi do poprawienia regulaminu wojskowego. Po akcesie króla do Targowicy, zażądał dymisyi, którą jednak na prośbę Stanisława Augusta cofnął. W r. 1793, za buławy Ożarowskiego, już jako generał - major, komendant garnizonu warszawskiego, zasiadał w komisyi wojskowej koronnej. — Gdy 25-go kwietnia Rada Zastępcza ustanowiła komisaryat wojenny, otrzymał wraz z Ossowskim i Czyżewskim dyrekcyę nad protokółem i buchhalteryę, Później ordynowany był do komenderowania dy-wizyą nadnarwiańską; podczas oblężenia Warszawy przez króla Fryderyka Wilhelma, odpierał od Pragi posuwający się od Modlina i Serocka korpus pruski. W początkach sierpnia r. 1794 wrócił do komisaryatu, a w dowództwie nad Narwią zastąpił go brygady er Jaźwiński.    w- s-

Cichocki Józef hr. (f 1849 r. w Warszawie), wielki miłośnik muzyki i sam dobrze grający na flecie. Urządzał chóry amatorskie, zebrania kwartetowe, które wiele przyczyniały się do rozbudzania zamiłowania do muzyki w Warszawie w latach 1830—40. W 1835 — 6 wydawał C. nakładem własnym, zeszytami, „Pamiętnik muzyczny Warszawski" (tom jeden, wydawnictwo tomów następnych nie przyszło do skutku), obejmujący w sobie „Krótki rys muzyki r. 1834 i 1835”.— W latach 1838 i 1839 wydał dwa zeszyty „śpiewów kościelnych na kilka głosów, dawnych kompozytorów polskich". Zeszyt pierwszy obejmował dziesięć psalmów Mikołaja Gomółki (f 1609 r.), drugi zaś:

Dwie msze ks. G. Gorczyckiego" (f 1734

A. Pol.

roku).

Cichocki Edward, budowniczy (* w Warszawie d. 8 października 1833 r.), początkowe nauki pobierał w miejscowych gimnazyach: realnem i gu-bernialnem, następnie wstąpił do b. warszawskiej szkoły sztuk pięknych, którą ukończył w r. 1852. Dla uzupełnienia edukacyi odbył podróż za granicę, z której powrócił w r. 1865. Do 1871 zajmował się praktyką prywatną, następnie wstąpił do służby jako budowniczy Rządu Gubernialnego i na tem stanowisku pozostawał do r. 1880. Od r. 1880 — 1881 był pomocnikiem starszego inżyniera m. Warszawy, od r. zaś 1881 pozostaje na stanowisku starszego budowniczego miasta.— Z prac C-go wyróżnić należy: Prace konkursowe na gmachy: Ratusza w Warszawie, Teatru ludowego, Resursy obywatelskiej, Towarzystwa zachęty sztuk pięknych i Towarzystwa kredytowego m. Warszawy. Oprócz wielu domów prywatnych, projektował i wykonał: kościół w Ciechocinku, kościół w Rozniszewie nad Pilicą, kościół w Radziwiu nad Wisłą, kościół św. Piotra i Pawła w Warszawie, kaplicę na cmentarzu Brudzieńskim, oraz, wspólnie z budowniczym

Krajowego"; zanalizował mnóstwo gruntów z całego obszaru Królestwa. Jednocześnie był nauczycielem chemii i nauk przyrodzonych w Instytucie Szlacheckim w Warszawie i w szkołach rzomieślniozo-nie-dzielnych. Robił analizę źródeł w Busku. W pracowni Towarzystwa Rolniczego odbywał różne doświadczenia i próby wspólnie z kolegą swym, b. p. Jakóbem Natansonem. Po zniesieniu Towarzystwa Rolniczego, mianowany profesorem chemii i technologii rolniczej w Instytucie Politechnicznym i Rolni-czo-leśnym w N.-Aleksandryi. Po zamknięciu tego Instytutu, wysłany kosztem rządu, zwiedził instytuty politechniczne w Niemczech, Prancyi, Szwajcaryi. Opracował wspólnie z hr. Łubieńskim program dla instytutu politechnicznego, który wówczas zamierzano otworzyć w Łodzi. W owym czasie przyjmował także czynny udział w wydaniu „Księgi Pczyrody" Schoedlera. Po reorganizacyi inst. nowo aleksandryjs. na Rolniczo-Leśny przemianowany na docenta tegoż instytutu. W swoim czasie (tj. kiedy wychodziły te wydawnictwa) napisał większą część, artykułów z dziedziny chemii i technologii do wielkiej (28 tomowej) Encyklopedyi Orgelbranda i Wielkiej En-cyklopedyi Rolniczej. Zajmował się redakcyą i wydaniem dzieła Gohrena „Prawa natury w żywieniu zwierząt domowych⁴⁴ i innemi tłómaczeniami studentów Instytutu nowo aleksandryjskiego. W r. 1881 uzyskał emeryturę. W r. 1886 powołany na tak zwanego „Amelioratora dóbr" zapisu ś. p. hr. Kickiego (wyrażenie testamentu ś. p. Kickiego), urządził stacyę doświadczalną rolniczą i laboratoryum chemiczne w Sobieszynie i był kierującym tą stacyą do roku 1893, w którym stargane siły zmusiły go do zasłużonego spoczynku w ustroniu wiej -Cichocki Teofil (* w Warszawie d. 15 lutego skiera.

1829 roku). Po ukończoniu gimnazyum realnego Warszawskiego na wydziale chemicznym, wysłany kosztem rządu do Akademii rolniczej w Prószkowie. Mianowany w końcu r. 1850 preparatorem przy katedrze chemii i technologii, a następnie nauczycielem chemii i technologii rolniczej w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Lośnictwa w Ma-rymoncie. Pisywał wówczas do pism rolniczych:

,₍Korrespondenta“ przy Gazecie Warszawskiej (Teorya żywienia zwierząt według Schleidena i t. p.), „Przeglądu rolniczego" przy Dzienniku Warszawskim, do „Gazety Rolniczej", „Przyrody i Przemysłu" (ówczesne pismo peryodyczne poznańskie) i t. d. Tłómaczył „Instrukcyę o piorunochronach⁴⁴ (Biblioteka Warszawska), Brał czynny udział w wydawnictwie „Biblioteki nauk przyrodzonych Bernsteina", później w wydawnictwie „Biblioteki rzemieślnika polskiego", wydawanej nakładem ks. Tadeusza Lubomirskiego. Przetłómaczył „Chemię" Stockhardta, lecz ta nie znalazła nakładzcy, gdyż inne tłó-maczenie wyszło w Wilnie. W roku 1859 opuścił Instytut Marymoncki, a natomiast przyjął posadę

Hassem kościół św. Augustyna na Nowolipiu w Warszawie.

Antropologii krajowej* T. VI, str. 243).—Liczne jej odmiany uprawne, o korzeniu mięsistym, stanowią przedmiot ogrodownictwa i przemysłu. Korzeń wysuszony i zwęglony używa się jako domieszka do kawy. Zbierają rośliny w jesieni, korzenie obmywają się, rozcinają na kawałki 5—6 cm. długie. Suszą je następnie w suszarniach i poddają zwęgleniu w walcach z grubej blachy ustawicznie obracanych. Gdy nastąpi pożądany stopień zwęglenia, dodają ok. 2% tłuszczu (masła) przez co proszek nabiera wyglądu błyszczącego, jak kawa, oraz się utrzymuje w skupieniu. Po dobrem zmieszaniu przesypują do naczyń blaszanych, gdzie korzenie ostygają powoli, i następnie je mielą. Rozróżniają w handlu rozmaite gatunki, zależnie od jakości użytych korzeni. Z pomiędzy licznych falsyfikacyj zasługują na wzmiankę: żołędzie zwęglone, zużyta kora dębowa, trociny mahoniowe, zboża, resztki od fermentacyi i t. p.—U nas plantacye cykoryi są na Kujawach; w najnowszym czasie (1894) zaczynają się rozwijać w Kutno wskiem i w Lubelskiem. Dla próby dobroci cykoryi poleca się następujący sposób: szczyptę proszku sypie się do naczynia stożkowego (kieliszka szampańskiego) z wodą: dobra cykorya powinna rychło opaść na dno całkowicie i zabarwić wodę na brunatno. Jednak

E D.

v. ”>\v.

HP

Fig 410. Cichocki Edward.

Oichooki Feliks, malarz polski (* w Warszawie w r. 1861 d. 18 maja), od r. 1880 uczęszczał ! doświadczenie może się czasem nie udać wskutek do Szkoły rysunkowej w Warszawie, gdzie nauczali ¹ domieszki tłuszczu do cykoryi; kolor również nie podówczas prof. Gerson i Kamiński, następnie był jest bezwarunkowo decydującym.— C. Endiviva po-w Monachium, w Akademii, pod kierunkiem pr. Sei-tza, w Paryżu zaś pod Bouguereau i Tony Robert-Fleury. Wystawiał w Warszawie od r. 1883; obrazki z tego czasu były na „Poddaszu^ i w „Suterenie*.

Z Monachium przysłał „Araba na modlitwie* i „Kowala przy ogniuu, „Pensyonarki* i „Mnicha*, z Paryża „Negra, „Japonkę* i „Wspomnienie*. Od r.

1891 bawi w kraju, malując przeważnie sceny potoczne. Ostatni obrazek Cgo „Zakonnica w celi*, na-byty przez Tow. Z. Sz. Pięk., należy do najlepszych

W. G.

tego artysty.

Hf/

f,

"y-

f-j

ML

UJ

Cichorium L., Podróżnik, Cykorya, Rodzaj rośliny z rodziny Złożonych (Compositae), plemienia Podróżnikowatych (Cichoriaceae). Głównemi gatunkami są: C. Intybus L. (cykorya dzika) i C. Endiviva Willd (szczerbak). Pierwsza jest zielem trwałem rosnącem w całej Europie w miejscach nieuprawnych, u dróg i t. p. Łodygę ma wzniesioną, rozgałęzioną, liście naprzemianległe, główki kwiatowe niebie-skie, nasiona—niełupki z kitkami. Z młodych liści MWp robią Francuzi sałatę, zwaną B arbę de Capucin.

U ludu naszego pod nazwą suchotnika używa się na kąpiele dla dzieci suchotniczych. Leist przytacza o niej taką gadkę ludową. „Raz szły dwie siostry naprzeciwko matki. Starszej droga wydała się za daleką. Postanowiła więc czekać na matkę; młodsza poszła dalej. Zniechęcona długiem ocze- , kiwaniem, starsza rzekła wreszcie: „Chciałabym zo-stać podróżnikiem*. Życzenie jej spełniło się. Zmie-niona w podróżnik czeka przy drodze siostry, która by ją wybawiła, a ponieważ przed wyrzeczeniem powyższych słów odwróciła się była od słońca, więc teraz, za karę, za niem obracać się musi*.

Fig. 411. Cichorium Intybus L.

(Globus 1869, 122; przytoczona u Gustawicza „Podania, przesądy* i t. d. w „Zbiorze Wiadomości do

dach na sałatę.

chodzi z Indyj, jest to ziele roczne; dwie jej od- ₍ tert. Padwa 1720); 16) „Tribunal SS. PP. orien-miany: C. End. crispa i latifolia uprawiają się w ogro- talium et Occidental.... ad quod suas de Processio-

| ne Spir. S... et de praeeminent. Rom. Pont. eontro-Cicłiowski Mikołaj (* w Wielkopolsce około versias... proposuit P. Nic. Cich.“ (Kraków około r. 1596—f w Krakowie 27 marca 1669), do je- 1658). Część II tego dzieła przełożył ks. Teofil zuitów wstąpił na braciszka; lecz przełożeni od- Rutka.—„Encyklopedya kościelna", kry wszy w nim zdolności, polecili mu odbyć studya. C. następnie wykładał w Poznaniu filozofię, teologię i Pismo św., walezył zwłaszcza przeciw aryanom polskim pismem i słowem. W r. 1645 wyprawiony na misyę do Kijowa odbył tam publiczną dysputę (1646), którą później wydał drukiem p. t. „Colloquium KijovienseM (Krak. 1649). Oprócz „Colloquium“ ogłosił następujące pisma polemiczne: 1) „Centuria argumen-torum pro summa et naturali Christi divinitate“ (Kra- 1 niej długo rozmaite przechodził koleje losu; jakiś ków 1641, 1649, b. m. 1652); skróceniem tego jest j czas zarządzał dobrami koronnemi, wydawał „Ku-

ryera polskiego", a w końcu opuścił kraj i naprzód w Dreźnie, a potem w Paryżu mieszkał, gdzie zmarł dnia 7 października 1854 roku. Bawiąc za granicą, rozpoczął zbierać zabytki tyczące sie historyi polskiej. Ryciny, książki, monety, zbroje, sprzęty, słowem: pamiątki rozmaitego rodzaju, wykupywał i zgromadził ich też ogromną kollekcyę. Zbiór ten, po jego śmierci zakupiony, przeszedł na własność jednego z zakładów naukowych w Paryżu.—„Encykl.

Wł. M. K.

Cichowski Adolf, jeden z najznakomitszych zbieraczy starożytności polskich, przyszedł na świat w roku 1794, z ojca generała artylleryi wojsk Rzeczypospolitej. Nie mając jeszcze lat 18, wszedł do wojska księstwa Warszawskiego i odbył kampanie lat 1812, 1813 i 1814. Ranny w Saksonii, otrzymał krzyż legii honorowej. Po upadku Napoleona opuścił służbę wojskową w stopniu kapitana. Póź-

2) „Trzydzieści przyczyn, dla których każdy zbawienia dusznego pragnący y poczciwości swoiey szanuiący, ma się odrażać od zboru tego, którego ariańskim zowią" (ib. 1652 i 1653); osobno z tego dzieła odbitą i rozszerzoną została 3) Przyczyna 28-a za wolą pobożnego senatora, p. t. „Nowe zawstydzenie socinistów .. .., w którym się to poka-zuie iaśnie, że arriani dyabła za Boga prawdziwego mają" (Kraków druk. Ł. Kupisz 1853, ib. druk.

Cezarego 1654); 4) „Credo arianorum.. . Adiecta Orgelbranda⁶*. (t. V).

est Centuria argumentor." (t-że 1649), przeciw cze-; Cichowski Ro man (f 29 wrześ. 1889), obywatel mu Schlichting napisał „Anticicłumum", a Przypco- ! ziemski, właściciel Linowa w Sandomierskiem, wielce vius „Judicium" (w „Biblioth. Fratrum Polonor.“). zasłużony krajowemu rolnictwu budową pługa, oraz in-W „Ćredo“ C. wykazał bluźniercze dogmaty socy- nych narzędzi rolniczyeh własnego pomysłu. C.,wy-nianów, czem przyczynił się do wygnania ich z kra- chodząc z zasady, że śrubowata powierzchnia od-ju; 5) „Wizerunek nieprawdy ariańskiej¹¹ (t-że 1650); kładnicy pługa, utworzona podług teoretycznych 6) „Wyklęcie ministrów ariańskich" (Kraków 1654) obliczeń, w praktyce nie odpowiada zadaniu,—po-jest odpowiedzią na pismo „Ks. Mikołaja Cichoviusa jezuity diabeł od zboru christianskiego zaklęty"

(1653), wydane przez socynianów przeciwko „Nowemu zawstydzeniu"; 7) „Epistoła paraenetica ad

G. D. Jonam Schlichting... cui addita est Harmonia fidei catholicae cum fl.de SS. PP.“, b. m. i r.

giSPSI

Śfi

(1654; wyszło po polsku, skrócone we Lwowie 1692); 8) „Speculum samosathenistarum .. . in quo ostenditur samosathenistas.... inter christianos censeri non debeant" (Kraków 1656, 1661, 1662);

Mil

m

mmi

9) „Manes Slichtingiani, seu Trutina Vindiciarum confessionis Socinianae Varsoviae exustae edita-rum a D. T. Slichting⁶⁴ (Kraków około 1659 r.); 10) „Pogrom diabła arriańskiego, albo odpis na dwie ksiąszki, które arriani o diable napisa- j liu (Kraków 1659); 11) „Desperata causa arrianor. j seu Prodromus Triumphi SS. Trinitatis" (t-że 1661), ; wydane jako wstęp do 12) „Triumphus SS. Trinita- j tis de samosathenicis vel socinistis⁴⁴ (t-że ok. 1666);

■ m

"*?w

i§Pf

Fig. 412. Cichowski Koman.

13) „Obrona zacnych y pobożnych ludzi, którzy zbrzydziwszy się bluźnierstwami sekty arriańskiey... do kościoła się św. katolickiego udali... Z namową do stanów koronnych wniesioną, aby przy konsty-tucyach przeciw arrianom uchwalonych statecznie stały" (Kraków 1661). Pisał także 14) przeciw nieważ fizyczny skład warstwy ornej nie daje się Janowi Markiewiczowi (ob.) „Responsum theo- podciągnąć pod pewną stałą normę, ale ulega li-logicum ad triplex scriptum R. D. Joannis Mark...⁴⁴ cznym modyfikacyom, w których przeważną rolę (Rzym 1649, t-że 1650, Brunsb. 1680); 15) „Ange- ¹ odgrywa stopień wilgotności gleby,—umyślił rozwią-lici doctoris S. Thomae Aqu. de Immaculata Con- . zać zadanie na drodze empirycznej i podczas kil-ceptione sentenia" (Poznań 1651, Wiedeń 1660, ed. , koletnich swych badań nad tym przedmiotem bu-

St. Rew.

J. Ł.

/-

■•i

wam*?-

-—O

*£30®'

lis

wm,

Piaskowiec polny.

a. s.

dował odkładnice do swych pługów z blach oło- j wianych, robiąc na miękkim metalu spostrzeżenia, jakie kształty przybiera ocierająca się o ziemię or- | ną odkładnica. Owocem tej pracy był pług, noszący jego nazwisko, budowany w rozmaitych wielkościach, oznaczonych numerami, stosownie do jakości gleby i głębokości, oraz celów uprawy. Pługi te pozyskały dla wynalazcy uznanie i odznaczenie na wystawach w Belgii, we Francyi i w Niemczech. Pług nr. 1 upowszechnił się nader szybko na całej przestrzeni od Odry do Dniepru i nigdy używającego go rolnika nie zawiódł. Zachęcony powodzeniem C. uzyskał przywilej na swój wynalazek i założył u siebie, w Linowie, fabrykę narzędzi rolniczych własnego pomysłu. Lecz tu mniej był szczęśliwym. — Wyroby jego fabryki, prowadzonej w małych rozmiarach, za pomocą niewielkiegu kapitału, pod względem technicznym pozostawiały wiele do życzenia. To też, gdy po upływie terminu nadanego wynalazcy przywileju, inne, zasobniejsze i wyżej pod względem technicznym stojące fabryki wyrób ten ujęły w swe ręce, zalety pługa C-go okazały się w całej pełni. Zasługuje jeszcze na wzmiankę brona, t. zw. klawiszowa, pomysłu C-go, w której wszystkie zęby są ruchome, na podobieństwo zębów w grabiach konnych, i—podnosząc się i spadając—uderzeniami swemi kruszą ziemię. C. pracował także i piórem, umieszczając po różnych czasopismach artykuły z zakresu mechaniki, zastosowanej do pracy rolnej. — Ob. w „Kłosach" z r. 1872 artykuł J. K. Gregorowieża.

Cicijanów, ród książęcy russki, którego przodkowie byli władzcami Kartalinii. Ostatni z tych władców, Paata C., przybył do Rossyi za cesarza Pawła i w r. 1800 został wniesiony w poczet książąt russkich. — Paweł C. (* r. 1754 — f 1806), odznaczył się w 1794 jako „generał-major wojsk rossyjskich, dywizyą wojska pod generalną komendą J. O. księcia J. Repnina, generała en chef, na całą armię w Koronie i Litwie komenderujący". Od 1802 był inspektorem piechoty w okręgu kaukaz-kim, następnie gubernatorem wojennym astrachańskim, nareszcie głównodowodzącym wojsk rossyjskich w Gruzyi. Przyłączył do Rossyi Imeretyę, Min-grelię, chaństwa Hunżyńskie, Karbamskie, Sze-kińskie i Szyrwańskie, oraz sułtaństwo Szurogiel-skie. Zamordowany został przez starszyznę miasta Baku.

Cicindela L. Piaskowiec. Jeden z licznych rodzajów do rodziny Szczyp a wek (Carabidae), rzędu owadów Tęg op okr y wy ch czyli Chrząsz-czów (Coleoptera) należący. Przedstawiciele tego rodzaju są to owady bardzo zgrabne, ruchliwe, posiadające wargę górną z 3-ma zębami na brzegu wewnętrznym; wewnętrzna część szczęki (żuwka) zaopatrzona w ruchomy haczyk; warga dolna o krótkim języczku. — Oczy mają silnie wystające, ner-kowate; przysadki (głaszezki) wargi dolnej znacznie krótsze od głaszczek szczękowych. — Nogi długie, delikatne; przednie u samca o 3-ch członkach rozszerzonych. — Ciało podługowate, od spodu z metalicznym połyskiem. Owady dorosłe przebywają na miejscach piaszczystych, wystawionych na słońce, w okolicach lesistych, niekiedy nad brzegami rzek; — biegają bardzo żwawo i dobrze latają. — Gąsienice żyją na tych samych miejscach, zagrzebane w dołkach prostopadłych, w piasku, po samą

mUś

AJk

mm

Fig. 413. Głową Cicindeli widziana z dcłu (znacznie powiększona).— a Żuwaczki, b podbródek, mocno wycięty ku przodowi, c głaszezki (wąsiki) wargowe, d haczykowaty wyrostek, kończący wewnętrzną część (żuwkę ) szczęki, e zewnętrzna część szczęki,/głaszczka (wąsik) szczękowa zewnętrzna, h oczy.

głowę. — C. ma bardzo liczne gatunki, żyjące na całej ziemi; do najpospolitszych należą: C. ger-maniea, L. P. niemiecki, z wierzchu zielony, błękitny lub czerniawy, matowy; na pokrywach skrzydłowych, na końcowej części opatrzony 2-a punktami i jedną plamką półksiężycowatą, białego koloru. Dorasta do 10 m. m. — W Europie dość

Fig 414. Cicindela campestris, Fig. 415. Gąsienica i pocz-

warka Cicindeli Piaskowca.

pospolity, ma liczne odmiany. C. Campestris L. P. polny. Z wierzchu jasno - zielony, pokrywy skrzydłowe z 5 białemi punktami brzeżnemi i jednym białym, z czarną obwódką, położonym po środku, przy szwie. Długość ciała 12—15 m. m. Pospolity wszędzie na piaskach. — C. Silvatica

L. P. leśny. Z wierzchu ciemno-miedziany, z aksamitnym połyskiem.

Cicinnums Vieil. Rodzaj z rodziny Ptaków Rajskich (Paradiseidae), reprezentowany przez jedyny gatunek, C. regius L., zwany królem ptaków rajskich. Ze względu na zabarwienie ciała i kształty piór ogonowych, jeden z najpiękniejszych ptaków rajskich, pomiędzy któremi wyróżnia się tem, że u samców boczne pióra pokrywowe są mało wydłużone, ucięte i wachlarzowato ułożone; środkowe zaś dwie ogonowe sterówki przedłużają się

vV' ' -

iIbi

cynobrowo-czerwone, sterówki oliwkowo-brunatne,— środkowe dwie wydłużone (u samców), z chorągiewką złocisto-zieloną. Samica posiada wierzch ciała czerwono-brunatny, spód rdzawo-żołty z wąz-kiemi prążkami poprzecznemi, brunatnego koloru.

Dziób żółty, nogi jasno-błękitne. — C. jest wielkości drozda, 18 cm. długi, ogon 6 cm. — Zamieszkuje Nową Gwineę i sąsiednie wyspy. Żyje w lasach i karmi się owadami i owocami jagodowa-

A. S.

Cicisbeo (kurtyzant, galant). Imię to nadawano we Włoszech wogólności towarzyszom pięknych pań, którzy od samego rana, gdy się dama jeszcze stroiła, oczekiwali jej rozkazów na cały dzień, a później wszędy jej towarzyszyli: do kościoła, na przechadzkę, na zabawy, wizyty i widowiska; albowiem w wyższem towarzystwie włoskiem | dyolanu, zrehabilitowano i wysłano z missyą do uważano za rzecz niewłaściwą, aby mąż przesta- j Bolonii. W r. 38 życia swego Cicognara usunął się wał z żoną, zwłaszcza kiedy już miała dzieci, ¹ z widowni politycznej, a całkiem się poświęcił sztu-gdziebądź indziej, oprócz własnego domu. Zwy- j kom pięknym, które, będąc jeszcze młodzieńcem, czaj ten, snadź zabytek „dworów miłości®, powstał \ sławił już poematem w trzech pieśniach p. t. „Le prawdopodobnie w Genui, gdzie kupcy bogaci, spę- Belle Arti® (Ferrara 1790). Rozprawy jego: „Del dzający część znaczną czasu swego na obczyźnie, bello® (Florencya 1808, Wenecya 1818, Pawia pozwalali żonom, w swojej nieobecności, przybie- 1825), sprawiły bardzo żywe wrażenie i tak pod-rać za towarzyszy mężczyzn obcych, nienaleźących niosły już zdobytą poprzednio w rzeczach sztuki jego do klasy służebniczej. Zwyczaj ten, zrazu wcale powagę, iż go w r. 1809 zamianowano prezesem niewinny, z czasem się zamienił w prawo społecz- świeżo założonej w Wenecyi Akademii sztuk pię-ne i rozszerzył po całych Włoszech. Osoby bo- knych, która światłej jego dyrekcyi, sprawowanej do gate a dworne miały pierwszeństwo przed inne- r. 1827, zawdzięczała szybki swój rozkwit i świe-mi, mężczyźni zaś żonaci sami się zaciągali w służ- tność osobliwszą. C., od czasu do czasu ogłaszając

u nich bardzo znacznie, w cieniutkie szypułki, i kończą chorągiewką pięknie zwiniętą. Zabarwienie tego ptaka jest z wierzchu i pod szyją rubi-nowo-czerwone, wierzchołek głowy i górne pokrywy ogonowe są jaśniejsze, dolna część szyi szma-ragdawo-zielona, oddzielona u góry poprzeczną prążką, rdzawo-brunatną; spód ciała biały, po bokach szyi, krótkie, z końcami równouciętemi, pęczki piór, brunatne, na końcu złoto-zielone. Lotki

£$- -'-jlllPls PI ii» mmmm

Wś

'te

Fig. 416. Cicinnurus regius.

Ptak rajski, zwany „Królem ptaków rajskich®.

temi.

bę rycerską (stąd cavaliere servente) przy cudzych żonach, Zwyczaj ten tak się zakorzenił, że nieraz nawet w ślubnej umowie panna młoda zastrzegała sobie C-a, bez niego bowiem uważałaby się za niższą od innych dam. Z czasem zwyczaj ten stał się zdrożnym i bywał przyczyną brudnych skandalów, aż powoli upadł zupełnie. Dziś C-em nazywają w rozumieniu nagannem i urągliwem wrzekomego „przyjaciela domu“.    *

Cicogna Emanuel Antoni (* 1789 w Wenecyi— f 1868 tamże), archeolog włoski. —Po ukończeniu nauk w Udine, był urzędnikiem sądowym w Wenecyi. Pierwsze swoje prace drukował pod pseudonimem Ang&lo Eugenio Mentice Mantovano. Głównym przedmiotem jego studyów były starożytności rodzinnego miasta. Najważniejsze z nich są: „Delie iscrizioni veneziane, raccolte ed illu-strate® (7 tomów, Wenecya 1824—53) i „Sag-gio di bibliografia veneziana“ (1847, nowe uzupełnione wydanie 1885). Oprócz tego napisał C. kilka dzieł biograficznych i wydał niektóre zabytki rękopiśmienne literatury ojczystej, jak np. „Novelle inedite® (2 t., t-że 1822). Znaczny swój księgozbiór, w którym znajdowało się z górą 3,000 rękopisów, darował muzeum miejskiemu Wenecyi.

Cicognara Leopold, hrabia, mąż stanu, pisarz i znakomity kollekcyonista włoski (* w Ferrarze 26 listopada 1767— f w Wenecyi 5 marca 1834). Mając lat 18, udał się do Rzymu i wstąpił do pracowni Corviego, w której, wbrew Akademii św. Łukasza, największą przywiązywano wagę do rysowania z natury. Tam C. ściśle się zaprzyjaźnił z młodym Canovą. Po ustanowieniu rzplitej Cysalpińskiej, brał bardzo czynny udział w życiu politycznem; w 1798 zasiadał w ciele prawo-dawczem w Medyolanie, w następnym wyjechał do Turynu w charakterze ministra pełnomocnego. Deputowany na kongres lugduński 1801, opponował przeciw projektom Napoleona, który, chcąc go pozyskać, zamianował radzcą stanu, lecz wkrótce potem, gdy Ceroni zadedykował mu wiersz buntowniczy, ściągnął nań przez to oskarżenie, że był głową stronnictwa rewolucyjnego; wskutek tego uwięziono go, oddano pod sąd i skazano na wygnanie do Como, a potem do Florencyi. Tam wrócił do pędzla i oddał się pod kierunek peizażysty Hackerta. W rok potem przywołano go do Me-

zajmujące uwagi, pracował bez wytchnienia nad figura wyjęta z dzieła Scheidera („Script. rei rust.“ wielkiem dziełem, poświęconem dziejom rzeźbiar- ¹ Lipsk 1794). — Położenie ołowianki wskazywało, stwa od czasów Odrodzenia, a mającem być dal- ' czy podstawa narzędzia, wpuszczona w głąb’ zako-szym ciągiem Winkelmanna i d’Agincourt’a. Była pu, stoi akuratnie na poziomie wykopanej brózdy, to „Storia della sculturaM (Wenecya 1813 —- 1818 a po sprawdzeniu, przez obejrzenie kończyn ra-3 t. in fol. ze 131 tabl); utwierdziła ona sławę mion poprzecznych, można się było przekonać, czy C-y i zjednała mu tytuł „associe etrangera Iusty-    szerokość jednakowa jest u dołu i u góry.

K. K.

W:

tutu francuskiego. Drugie wydanie tej historyi, po- Oicuta L, Szalej, szaleń, cykuta wodna prawione i pomnożone, wyszło w Prato r. 1823 Rodzaj roślin z rodziny Baldaszko waty ch (Um-w 3 t. in fol., ze 185 tabl., a trzecie r. 1824 w 7 belhferae). Zioła trwałe, wysokie, nagie, o ło-tomach in 8-o, z atlasem in. fol.—Dzięki też jego dydze wydrążonej, liściach pierzastych, lub pierzasto-natchnieniu, a po części i pracy, ukazało się dzie- złożonych, białych kwiatach i prawie okrągłym owo-ło kapitalne o pomnikach najcelniejszych architek- cu. Znane są trzy gatunki: C. virosa L. (ob. rys.) tury w Wenecyi, do którego tablice wykonane by- ma gruby, biały, próżny wewnątrz korzeniak, łodygę ły przez członków Akademii („Le Fabbriche piu wysoką na 0.6 — 1.0 metr. i wielke, nagie, potrójnie conspicue di Venezia“ w Wenecyi 1815 — 1820, pierzaste liście, o lancetowatych, ostro-piłkowanych dwa tomy, wielkie folio z 250 tabl.; drugie wyda- listkach. Wypukłe, wieloszypułkowe baldachy, zło-nie, pomnożone, z tekstem włoskim i francuskim żonę są z pojedynczych półkulistych baldaszków, 1833—40). Wydawszy przewyborny katalog bo- ¹ okrywa żadna. Rośnie w miejscach nizkich i wilgo-gatej swej Biblioteki („Catalogo ragionato dei r libri d’arte e d’antichitń“ Piza 1821). będący pierwszą bibliografią rozumowaną sztuk pięknych, sprzedał tę bibliotekę Papieżowi (1824).

VN

mm

i’

Kg

i\

W?

Łm

fes

■r

l ig 418. Cicuta virosa.

Potem z zapałem zaczął zbierać blachy niello-wane i ogłosił ich opis z facsimiliami każdej sztuki, w swoich „Memorie spettanti alla storia della calcografia“ (Prato 1831 in 8-o, atlas in folio). Z powodu tego wydawnictwa po zgonie C-y powstała uwłaczająca jego pa- "MS mięci bajka; niektórzy bowiem spekulanci we- ({| jj neccy, popodrabiawszy blachy niellowane, roz- ^ puścili pogłoskę, że wszystkie, opisane przez niego, pochodziły z tego samego źródła, i po-sunięto się aż do oskarżenia, że on, w celu korzyści, był wspólnikiem fałszerzy. W ostatnich latach życia swego C. zebrał około 3,000 najszacowniejszych rycin z w. XV i XVI, przeważnie szkoły włoskiej. —Katalog ich rozumowany („Le premier siócle de la calcographieM Wenecya 1837), przez hr. Alek-sandra Zanettego, jego siostrzeńca, oraz Ka- ' fk rola Abrizzego—szkół: niemieckiej, flamandz- 'W kiej i francuskiej, jest jednem z najlepszych dzieł, traktujących o historyi rytownictwa.—

tnych, na bagnach, na brzegach rzek i stawów w Europie i Afryce północnej, a należy do najbardziej trujących roślin naszej strefy; zapach ma odurzający, przypominający zapach kopru, i smak ostry, podobny nieco do smaku pietruszki. Najbardziej trującą częścią jest korzeń. Przy uadcięciu wypływa z niego biały sok mleczny, który na powietrzu staje się żółtym, a następnie czerwonym. Zażycie świeżego korzenia wywołuje ucisk, odurzenie, zapalenie żołądka, uczucie pieczenia, wściekłość i śmierć wśród strasznych cierpień. Szalej zawiera alkaloid lotny, cykutynę;w oleju eterycznym, otrzymanym z korzenia, znajduje się przeważnie węglowodór cykut en, który nie jest trujący; w nasionach zaś aldehyd kuminowy. — C: maculata L. roślina zielna, właściwa bagnom Ameryki północnej. — To, co w aptekach nazywają Herba Cicutae, jest

C. Pawłowski w „La Grandę Encycl.“ Lami-rault’a.    *

Fig 417. Ciconia.

Ciconia, dosłownie w łac. bocian, przez rozciągnięcie znaczyło: 1) Giest albo pantominę szyderstwa lub wzgardy, polegającą na wyciągnięciu i lekkiem zgięciu, nakształt szyi bocianiej, wskazującego palca, ze zwróceniem ku osobie wyszydzanej (Pers. I, 58, S. Hier. List. 125, 18). — 2) Narzędzie używane przez robotników do mierzenia pracy kopacza, złożone z dwóch prętów, sporządzonych w kształcie odwróconej litery Jj.—Udoskonalił je Columella (tenże III, 13. 11, 12), przez dodanie dwóch prętów poprzecznych, krzyżujących się nakształt lit. X nad narzędziem pierwotnem, a na ich przecięciu zawiesił wagę ołowianą. Przyrząd jego przedstawia

Wł. M. K

występują w stanie kopalnym. Z rodzaju Cidaris najczęściej spotyka się kolce, albo pojedyńcze tarczki skorupy, dosyć często skorupy całe, rzadziej części przyrządu do żucia, a najrzadziej tarczkę wierzchołkową. Rodzaj ten występuje, począwszy od formacyi tryasowej, bardzo jest pospolity w jurajskiej i kredowej, stosunkowo rzadki w okresie trzeciorzędowym i żyjący. Nie będziemy tu wymieniali licznych znanych jego gatunków; zaznaczymy tylko ważniejsze, których eała skorupa jest znaną, jak O. coronata Gf. C. Blumenbachi i C. florigem-ma Phill, z środkowej i wierzchniej jury białej (głównie z piętra oksfordzkiego), C. subvesiculosa d’Orb., z formacyi kredowej i t. p. Inne gatunki oznaczone są tylko z kolców, jak C. grandaeva Qu. z dolnego lejasu, C. muricata Rom. z neokomu (kre-

K. J.

-W

¥\

K. K.

właściwie Co nium mac ul atu m L. Również i rzymska nazwa cykuty stosuje się do Co nium; pomieszanie nazw nastąpiło w wiekach średnich. Tej ostatniej rośliny używano w Atenach do zadania kary śmierci w więzieniu z domieszką mleka makowego, pod nazwą cykuty; jej ofiarą padł, jak wiadomo, Sokrates.

¹

jedna żyła (u przeźuwaczów dwie).—Forma łoży- watną, posiada wspaniały park nad Wartą z pała-ska bywa różna u różnych zwierząt. U jednokopy- cem, z dawnego zamku biskupiego przerobionym. towych łożysko zajmuje prawie całą powierzchnię Gmina Ciążeń, w której skład wchodzi także osada zewnętrzną błony płodowej; to samo zachodzi i Lądek, liczyła w d. I m stycznia 1893 r.: 8,815 u świń, z tą tylko różnicą, że w miejscach, gdzie m-ców stałych, 339 niestałych, razem 9,154, przylegają dwa płody do siebie, łożysko wykształ- w tej liczbie: cudzoziemców 14, mężczyzn 4,465, ció się nie może; u zwierząt mięsożernych łożysko kobiet 4,659; katolików 98%, protestantów 1.1%, podobne jest do pasa, otaczającego płód dokoła; żydów 0.9%.    And- s'

u przeźuwaczów łożysko wykształca się na błonie zewnętrznej płodu tylko kępkami i tworzy tak zwane łożyszcza (cotyledones). Gdy płód dostatecznie zostanie wykształcony i łożysko okaże się niewystar-czającem do wyżywienia, wtedy następują skurcze macicy, tak zwane bóle porodowe, które wyciskują płód na zewnątrz i rozpoczyna się poród. Przy porodzie zwykle naprzód wychodzi płód a dopiero następnie błony płodowe. Porodem kończy się ciąża, Czas C-y jest różny u różnych gatunków ¹ jest proporcyonalne do iloczynu ich mas, a odwro-

Cid Campeador, ob. Cyd.

Cidaridae. Cidaris (paleont.). Rodzina zwierząt kopalnych i żyjących, z gromady Jeżowców (Echi-noidea\ należących do działu Szkarłupni (Echi-nodermata). W stanie kopalnym występuje już w pokładach paleozoicznych (Eocidańs w formacyi de-wońskiej i permskiej), obficiej w tryasie, do najwyższego rozwoju dochodzi w formacyi jurajskiej i kredowej, a zmniejsza się w okresie trzeciorzędowym i w dzisiejszych morzach. Rodzajów z tej rodziny opisują około 12, z których dwa tylko, mianowicie: Cidaris KI. i Rhabdocidaris Des. obficie dowa) i t. p.

Cidaris, gr. kidaris lub kitaris; czapka królewska, używana przez królów Persyi, Armenii i Partyi, wysoka, sztywna i prosta, otoczona błękitnym dyademem w białe kropki (MCurtius“ III,3). Szczegóły te, prócz barw, widać na podanej tu figurze, wyobrażającej króla Armenii. Tygranosa, według meda-

F. 419. Cidaris. lu syryjskiego (Rich., str. 150).

Cidlina, Ob. C y d 1 i n a.

Ciechanów, miasto powiatowe, w gubernii Płockiej, na lewym brzegu Łydyni, która pod Gutarzewem wpada do Wkry; leży między dwiema nie-znaćznemi wyniosłościami, ciąguącemi się po obu stronach rzeki; jest siedliskiem władz powiatowych i sądu pokoju, należącego do zjazdu sędziów w Płońsku, posiada dwa kościoły katolickie, synagogę, magistrat, stacyę dr. żel. Nadwiślańskiej (iy₂ w. od miasta), cukrownię, browar parowy, kilka fabryk mniejszego rozmiaru jak: cegielnie, olejarnie, garbarnie, młyn parowy i t. p. Obszar gruntów miejskich wynosi 9.2 wiorst □; w dniu 1 stycznia 1893 r. było tu 8,047 m-ców, w tej liczbie 7,188 stałych, 8 cudzoziemców, 851 niestałych; 4,240 męż., 3,807 kobiet; 36% katolików, 0.3% prawosławnych, 0.2% protestantów, 63.5% żydów. Ludność trudni się częścią rolnictwem, częścią rzemiosłami i handlem; znaczna większość budowli wzniesiona jest z drzewa, lecz z dachami przeważnie ogniotrwałemi. C. należy do najstarszych osad Mazowsza. Benedyktyni z Mogiły, na mocy nadania Bolesława Śmiałego, pobierają stąd różne daniny. Po podziale państwa za Leszka Białego C. dostaje się bratu jego, Konradowi, księciu mazowieckiemu w 1207 r. i ulega później srogim spustoszeniom podczas napadu Prusaków i Litwinów w 1267 i 1337 r. Po rozrodzeniu się książąt Mazowieckich przećhodzi gród ten w posiadanie różnych dzielnic; Jan, książę Mazowiecki, przenosi go na miejsce dogodniejsze, obdarza w 1400 r. przywilejem erekcyjnym, nadaje mu prawo chełmińskie, uposaża go dochodem z łaźni, postrzygalni i wagi, dozwala handel wewnątrz swoich krajów prowadzić, bez opłaty cła i myta, zastrzegając, iż rodzina książęca może raz w tydzień bezpłatnie kąpieli w łaźni miejskiej używać.—W 1465 r. hufce krzyżaków podstąpiły pod miasto, a rycerstwo mazowieckie, choć liczniejsze, niemałą poniosło klęskę. Po wcieleniu tej ziemi do korony w 1526 r., królowa Bona, otrzymawszy Mazowsze tytułem oprawy, przemieszkiwała w tutejszym zamku, z którego po dziś dzień pozostały w niezłym stanie baszty i mu-ry, w pobliżu obecnego magistratu nad rzeką.— W 1622 r. stało się miasto pastwą płomiemi, skutkiem czego król Zygmunt III uwalnia je od danin i opłat na lat 4. — Ludwika z Gonzagów, druga żona Władysława IV, przybywając do Polski, stanęła w tym zamku, będącym w dobrym jeszcze stanie. Za pierwszego najazdu Szwedów w 1657 r., miasto wiele ucierpiało, równie jak i zamek; podobnego losu doznało i za drugiej wojny szwedzkiej, za Augusta II, przyczem i zaraza morowa taką klęskę sprowadziła, że w mieście, które w 1616 r. liczyło 635 domów, zaledwie kilku ludzi pozostało. Miejsce, na którem chowano ciała zmarłych z tej zarazy, do dziś dnia „Pomorkiem" się nazywa.— Z gmachów wyróżniają się dwa kościoły: famy i po-augusty ański. Parny, pochodzi prawdopodobnie z czasów Ziemowita, księcia Mazowieckiego, wzniesiony jest w stylu gotyckim i niewiele przez późniejsze dodatki zmieniony. Przechodził on rozliczne koleje; pomijając spustoszenia szwedzkie, sprofanowany był naprzód w 1701 r. przez zabicie kilku szlachty na sejmiku, a następnie w 1807 r. przez wojsko francuskie zabrany i na magazyn wojskowy zamieniony; gruntowna restauracya, w 1826 r. dokonana, przywróciła go do pierwiastkowego niemal stanu. W dniu 19 września 1840 sprowadzono tu relikwie św. Feliksa męczennika, darowane Wincentemu hr. Krasińskiemu, kollatorowi tego kościoła. Kościół drugi, z klasztorem księży augu-styanów, założony został w 1353 przez Ziemowita Mazowieckiego, a więc jednocześnie z parafialnym; był pierwotnie większy i ozdobniejszy, kiedy jednak z postępem czasu począł się chylić do upadku, wtedy nawy boczne rozebrano, arkady między-filarowe zamurowano, dach zniżono i ozdoby zniesiono. Były tu jeszcze dwa kościoły: Św. Dncha

Encykl. Fowii, Uu>tr. Zesz. 96. T. XII.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

123

i Św. Barbary, lecz nie zostało z nich ani śladu.-—

ziem i glinka, wytwarzając grunta pszenne; postępowe gospodarstwa rolne, ogrodnictwo i pszczel-nictwo spotykają się nawet u włościan. Do najważniejszych produktów rolnych należą: ozima pszenica i żyto, owies i kartofle. Przemysł więk-k3zy reprezentowany jest przez trzy cukrownie: w Krasieńcu, Ciechanowie i Izabelinie, oraz przez browar parowy w Ciechanowie; inne fabryki są nieznaczne, równie jak i rzemiosła. Komunikacyo istniejące nie odpowiadają potrzebom, bowiem prócz kolei Nadwiślańskiej od Gąsocina do Konopek oraz gościńca bitego od Sąchocina na Ciechanów do Przasuysza, ulepszonych dróg niema.—Administracyjnie składa się powiat z jednego miasta (Ciechanów) i dziesięciu gmin (Bartoldy, Gołymin, Grudusk, Młock, Nużewo, Ojrzeń, Opinogóra, Regimin, Sońsk i Zalesie). Dekanat Ciechanowski składa się z 20 parafij, a pod względem sądowym należy powiat do drugiego okręgu zjazdu sędziów pokoju w Płońsku i dzieli się na 4 okręgi sądowe gminne: Gumowo, Opinogóra, Sońsk i Zeńbok.—Porówn. Gawareeki: Opis Ciechanowa w „Pamiętniku Płockim" (1830) a także „Staroźytua Polska" Lipińskiego i Balińskiego; „Eucyklopedya Orgelbranda"

And. S.

Ciechanowicz Joachim (zwany także C i e-chanowieckim), biskup piński i turowski grec-ko-unicki (* 1687-f 1719). Był synem Stanisława, podkomorzego pińskiego; osierocony przez oboje rodziców w wieku dziecinnym, wychowywał się pod opieką babki swej, Gedrojciowej, która dla niego o świetnej karyerze świeckiej marzyła. On wszakże, przejęty duchem pobożności gorącej, wbrew jej woli, roku 1705, mając ledwie lat 18, udał się do zakonu Bazylianów w Biteniu i tam suknię zakonną przyjął z rąk samego archimandryty, Leona Kiszki. Babka, oburzona tern do najwyższego stopnia, podstępnie, pod pozorem interesów rodzinnych, sprowadziła go do swego domu, zdarła z niego suknię zakonną i przez 9 tygodni starała się wszel-kiemi sposobami zmusić go, aby złamał swe śluby: nastręczała mu tysiące przyjemności i pokus; nasyłała na niego swoje kobiety, które nieprzyzwoite-mi mowami, pieśniami i ruchami uwieść go usiłowały. Pobożny jednak młodzian wytrwał mężnie w swojem postanowieniu, a powróciwszy do zakonu, dzięki wielkiej świętobliwości i stosunkom rodzinnym, w r. 1716, po śmierci Porfirego Kulczyckiego, otrzymał od króla nominacyę na biskupa pińskiego i d. 2) kwietnia 1716 był konsekrowany w Supraślu, licząc zaledwie lat 30. Rządził dye-cezyą tylko półtrzecia r. Pochowany w Żyrowicaeh obok ojca i braci.—Ob. Stebelski Ignacy, T. 3 ci (Przydatek do chronologii); Bartoszewicz w „E ic.

Zamek tutejszy założony był przez Janusza Starszego, księcia Mazowieckiego, przebudowany przez Bonę, wznosił się na niewielkiej, sztucznie podwyższonej kępie, oblanej z jednej strony przez Łydynię, a z drugiej przez kanał; zbudowany był w kwadrat, z kamienia i cegły, z dwiema basztami, zwróconemi ku miastu, służącemi za arsenał i więzienie i zaopa-trzonemi w liczne strzelnice, kamieniem ciosowym wyłożone; wewnątrz były niezbyt obszerne pomieszczenia i kaplica; na zewnątrz łączył się zamek mostami, przez Łydynię i kanał rzuconemi. W zamku tym odbywały się pod koniec sądy i przechowywały akta ziemskie i grodzkie, aż do ostatnich czasów rzeczypospolitej. Po zajęciu kraju przez rząd pruski, starostwo Opinogórskie, do którego ten zamek należał, zamienione zostało na ekonomię rządową, której dzierżawca, Neumann, wszystkie mu-ry wewnętrzne zamku rozebrał i z nich browar w Opinogórze wystawił. Obok wyniosłości, na której stoi fara, wznosi się ogromny szaniec, będący prawdopodobnie dawnem horodyszczem, jakich na Mazowszu pełno ponad rzekami. Do tego to kopca i stojącego niegdyś na nim drewnianego zamku odnosi się legenda o wykradzeniu Hanny, córki wo- większa, jewody Wszebora, a narzeczonej jakoby Bolesława Krzywoustego, i o uprowadzeniu jej do zamku płockiego, gdzie panował przyrodni brat Bolesława, Zbigniew, i gdzie wskutek zadania trucizny uprowadzona miała dokonać życia (Powieść „Anna z Ciechanowa").

—Pow i atCiechanowski zajmuje wschodnią część gubernii Płockiej i graniczy na pół, z pow. Przasnyskim, na zachód z Sierpeckim i Mławskim, na południe z Płońskim, na wschód z Makowskim i Pułtuskim; zawiera 1056.7 w. □ powierzchni i w dniu 1 stycznia 1893 r. liczył 65,989 m ców stałych, 6,493 niestałych (w tej liczbie 341 cudzoziemców), razem 72,482, czyli 68 głów na 1 w. □.

Ciechanowiec, przedtem miasteczko, dziś osada, w gub. Łomżyńskiej, powiecie Wysoko-Mazo-wieckim, gminie Kluków; składa się z dwóch części, przedzielonych rzeką Nurcem: Starego C-ca na lewym brzegu, należącego do gubernii Grodzieńskiej, powiatu Bielskiego, iNowego C-ca, na prawym brzegu, należącego j. w. do gub. Łimżyń-

Na 100 mężczyzn przypadało 102.6 kobiet. Pod względem wyznania liczono 63,171 katolików (87.2%l, 80 prawosławnych (0.1%), 2,223 protestantów (3.1%)> 6,534 żydów (9%), 474 baptystów (0.6%). Protestanci i Baptyści mieszkają głównie w dwóch gminach: Młock i Ojrzeń (2,443 głów), żydzi zaś w Ciechanowie (5,113. głów). Powierzchnia powiatu jest wogóle równa, gdzieniegdzie tylko niewielkiemi wzgórzami sfałdowana, i ku po-łudnio-wschodowi nieznacznie pochylona. Wzgórza te towarzyszą obu brzegom Łydyni w pewnem od niej oddaleniu; rozpoczynają się na granicy powiatu Mławskiego i nikną w okolicach Ciechanowa. Na lewem dorzeczu wyniosłość dosięga najwyższego swego punktu około Giuduska i Łysakowa, biegnąc na Stryjewo, Lipę, Dzbonie do Opinogóry, na prawem zaś wziesienie dosięga 370 m. na półno- Orgelbranda", co - zachód od Ciechanowa. Cały niemal powiat odwadnia się przez Wkrę, przecinającą go na wielkiej przestrzeni w stronie południowo - zachodniej i przyjmującą z lewej strony Łydynię oraz Sonię.

Gleba nie należy wogóle do żyznych, lecz z drugiej strony kultura wielu majątków ziemskich stoi na wysokim stopniu; zachodnia część powiatu jest nieco urodzajniejsza, trafia się tu miejscami czarno- ¹ skiej. Stary C. po rozbiorze Polski należał od

And. S.

w. s.

1892).

Ciechanowski powiat, ob. Ciechanów.

Ciechanowski Ferdynand (* 18 października 1759 —f 7 kwietnia 1828), herbu Dąbrowa, biskup Chełmski obrządku greckiego. Potomek rodziny Ciechanowieckich, wstąpił do Bazylianów, za Księstwa Warszawskiego został prowincyałem zakonu: dnia 24 lutego r. 1810 mianowany Biskupem Chełmskim, nie bez oporu duchowieństwa, popierającego na tę godność księdza Bartłomieja Na-zarewicza. Konsekrowany był we Lwowie w katedrze św. Jerzego przez metropolitę Angiełowicza. Podczas wojny w 1812 wydalił się z dyecezyi i dopiero po kongresie wiedeńskim powrócił. Jako biskup C. zasiadał w senacie, najprzód Księstwa Warszawskiego, następnie Królestwa. Na starość (w roku 1819), miał dodanego sobie koadju-tora w osobie Bazylianina, Wincentego Siedleckiego, rektora seminaryum dyecezyalnego. —(Likowski

„Dzieje", str. 355; Bartoszewicz w „Eno. Org."

w. s.

w. s.

r. 1794 do nowo-wschodnio-pruskiej królewskiej re-gencyi białostockiej, od r. 1807 wskutek traktatu tylżyckiego wszedł w skład obwodu Białostockiego, powiatu Drohickiego, zaś od r. 1843 do gub. Grodzieńskiej, powiatu Bielskiego przyłączony. Ludność wynosi około 3,600 głów, w ²/₈ żydów—zaś w ¹/3 katolików, prawosławnych i protestantów. -Test tu kościół katolicki murowany, wzniesiony w 1737 r. (erekcya z XIV w.), zbór protestancki, dwie cerkwie prawosławne, bóżnica murowana, statua św. Floryana na gotyckiej podstawie, wielki pomnik, tu urodzonego i zmarłego Krzysztofa Kluka, proboszcza C-kiego i znakomitego przyrodnika; pomnik ten dłóta. Jakóba Tatarkiewicza, ucznia Thorwaldsena, przez Stefana Ciecierskiego, ówczesnego właściciela C-ca, wzniesiony został w 1850 r. Tenże sam Tatarkiewicz wykonał popiersie Kluka na nagrobku w miejscowym kościele. Z dawnego zamku pozostała tylko baszta i nieco murów. Przemysł miasteczka dość ożywiony; godne są zwłaszcza uwagi fabryki, dostarczające sukna pośledniejszych gatunków. — Nowy C. liczył w dniu 1 stycznia 1893 roku 2,380 m-ców, w tej liczbie 1,100 męż., 1,380 kob.; 31.8% katolików, 0.8% prawosławnych, 67.4% żydów. Katolicy należą do parafii w Kuczynie. C. zawdzięcza swe powstanie rodzinie Kiszków, która go w XIV wieku założyła. Od Kiszków przeszedł w posiadanie rodziny Bremer a Bryttmar, potem do Ossolińskich i Jabłonowskich, wreszcie do Ciecierskich.

Ciechanowiecki, herbu Dąbrowa, ród szlachecki na Litwie. Syn Jana, marszałka litewskiego, Nikodem (f 1549), od dziedzictwa swego, Ciechanowca, zwać się począł Ciechanowieckim i Ciechanowskim. Był podstolim królewskim i dzierżawcą Krewskim, w r. 1537 starostą mielnickim, następnie w r. 1542 stolnikiem litewskim, w końcu marszałkiem królewskim. Żonaty był z Julianną, kniażną mścisławską, wdową po kniaziu Michale Zasław-skim.—C. Krzysztof (f 1655), wojewoda miński. Walczył pod Chodkiewiczem, posłował na sejmy i pełnił różne posługi publiczne; był starostą mści-sławskiro, 22 marca r. 1653 mianowany kasztelanem mścisławskim, w r. 1654 lub następnym został wojewodą mińskim.—C. Mikołaj (f 1672). Posłował na sejmy, był kilkakrotnie marszałkiem trybunału litewskiego; ze starosty mścisławskiego został w r. 1659 wojewodą mścisławskim.—C. Al-brecht-Konstanty (f 1675). Walczył z Kozakami za Jana Kazimierza, był starostą orszańskim, r. 1664 mianowany został oboźnym litewskim.—Boniecki ..Poczet rodów"; Wolff „Senatorowie i dygnitarze”.

Ciechanowska ziemia (łerra, distńdus) stanowiła część Mazowsza (ob.), którego losy dzieliła aż do czasu wcielenia tej dzielnicy w skład Rzeczypospolitej w r. 1526. Po inkorporacyi była jedną z dziesięciu ziem księstwa v. województwa mazowieckiego. Dzieliła się na powiaty: Ciechanowski, Przasnyski i Sąchocki, obejmowała 49.83 mil kwadr., miała w XVI wieku parafij 48, miast 6 (Ciechanów, Przasnysz, Sąchocin, Chorzele, Janów, Czerwieńsko), wsi 806, łanów kmiecych 1880, łanów szlachty zagrodowej bezkmiecej 922, ogółem łanów kmiecych i szlachty cząstkowej 2,402. Wykaz dyecezyi płockiej z r. 1778 podaje wsi 646, katolików 40,589, dysydentów 367, żydów 1,294. Posiadała królewszczyzny: starostwo Ciechanowskie, dzierżawę Opinogórską, starostwo Przasnyskie z Janowem, Dobrzaukowem i Sąchocinem, ogółem wsi królewskich 20. Szlachta na sejmikach w Ciechanowie obierała dwóch posłów, co piąty rok wysyłała deputata na trybunał. Miała własnego kasztelana i urzędników ziemskich. W r. 1793 dostała się pod panowanie Pruskie, za Księstwa Warszawskiego stanowiła część składową Departamentu Płockiego, za królestwa część Województwa Płockiego, powiatu przasnyskiego.—Pawiński „Źródła dziejowe" t. XVI;

Kleczyński „Spisy ludności w Rp. pols.“ (Kraków

w. s.

(V, 605).

Ciechanowski Wincenty, magister filozofii, drukiem ogłosił następne przekłady: „Podróż do Persyi w orszaku poselstwa rossyjskiego, w roku 1817 pod naczelnictwem generała Jermołowa", wydana przez M. Kotzebue, z francuskiego (Wilno 1821, in 8-vo); „Anatol", przez p. de Gai, z francuskiego (Wilno 1821, tomów 2, in 8-vo); „Posążek wiejski, szanowna wdzięczność", z fran. (Wilno 1824, in 8-vo); „Wzór cnotliwej damy, czyli anegdoty z życia Maryi Leszczyńskiej, córki Stanisława Leszczyńskiego, króla polskiego", z fran. (Wilno 1828, in 8-vo, tomów 2); „Bukiet kwiatów" (Wilno 1828); „Kiótkie uwagi nad pomorkiem bydła rogatego", z rossyjskiego (Wilno 1830, in 8 vo). — „Encyklo-pedya Orgelbranda".

Ciechanowskie starostwo, w województwie Mazowieckiem, ziemi Ciechanowskiej. Według lustra-cyi z r. 1765 płaciło kwarty złp. 1,951 gr. 23, den. 1; za Stanisława Augusta było w posiadaniu Adama Krasińskiego.

Ciechocinek. Znany zakład zdrój owo-kąpielowy, z obfitemi zdrojami solanki, położony w gub. Warszawskiej, powiecie Nieszawskim, o sześć wiorst od Aleksandrowa, staoyi krańcowej drogi żelaznej Warsz.-Wiedeńskiej przy granicy pruskiej. C. leży na lewym brzegu Wisły, w odległości jednej wiorsty od koryta rzeki. Część Powiśla, ciągnąca się ku Aleksandrowu, jest znacznie nad rzeką wzniesiona i już to stromo, już łagodnie ku Wiśle opada; wzgórza od Włocławka do Nieszawy trzymają się dość blizko rzeki, ale za Nieszawą oddalają się stopniowo od Wisły i dopiero, zatoczywszy łuk 19 wiorst długi, znowu się do niej poza granicami król. Pols. zbliżają. Wisła na tych 19 wiorstach nie płynie w prostej linii, lecz zatacza również łuk, wypukłą stroną od wzgórzy odwrócony i tym sposobem między wzgórzami a rzeką, tworzy się dość obszerna nizina, której największa szerokość około 5 wiorst wynosi. Nizina ta, rozpościerająca się w kierunku z południo -wschodu ku północo-zachodowi i mająca 130 stóp wyniesienia nad poziom morza, nazywa się Ciechocińską, od najważniejszej miejscowości na niej położonej—Ciechocinka. Wierzchnie warstwy gruntu są charakteru napływowego, piasek i żwir drobnoziarnisty, ił urodzajny i pokłady torfu. Głębiej napotykamy warstwę jednostajną, piaszczystą, niekiedy bardzo grubą, pod nią pokład iłów, stanowiący granicę pomiędzy wodami zaskórnemi a solanką; owe piaski i iły należą do pokładów trzeciorzędowych, poniżej których następują warstwy jurajskie, wapień i margiel do głębokości 1,000 stóp. Jeszcze głębiej napotyka się wapień muszlowy, z okresu trya-sowego: on-to właśnie stanowi dolną granicę żył wodnych, zawierających w roztworze sól kuchenną, czyli tak zwaną solankę. Pomimo, iż tryas w naszym kraju słabo jest reprezentowany, pomimo, że bogate pokłady soli kuchennej w Bochni i Wieliczce spoczywają w formacyi trzeciorzędowej (eoceniczne i mioceniczne warstwy), przypuszczać musimy, iż zbiorowiska solanki w C-ku znajdują się nie gdzieindziej, jak tylko w pokładach tryasowych, a to ze względu najpierw, że warstwy jurajskie, zawierające pokłady soli kuchennej w zachodniej i południowej Europie, u nas w kraju nigdzie ich nie posiadają; powtóre, że otwory świdrowe zapuszczone do głębokości przeszło 1.000 stóp, a więc do poczynających się warstw tryasowych, dają najbardziej stężoną solankę, wtedy gdy otwory świdrowe, nieprzekraczające piasków i iłów trzeciorzędowych, dają solankę o wiele słabszą, i potrzecie, ze względu na poszukiwania prof. Inostrancewa, który, badając szczegółowo wa-ruuki geologiczne Starej Russy i Druskienik, przyszedł do przekonania, iż wszystkie zdroje słoue w król. Polskiem i całej Rossyi biorą początek w formacyi tryasowej, zdroje zaś siarczane aż w górnych warstwach formacyi dewońskiej. Od najdawniejszych czasów znano tutejsze solanki i korzystano z nich, o czem świadczy nazwa starożytnej wsi Słońsk, istniejącej już na początku XI w. Istnieje też autentyczny dokument, stwierdzający, iż Słońsk na początku XIII wieku posiadał warzelnie soli. W 1235 roku Konrad I, książę Mazowsza i Kujaw, wypuścił warzelnie Słońskie krzyżakom w dzierżawę, z obowiązkiem dostarczania na dwór książęcy 20 beczek soli, biskupom 8-u, właścicielowi zaś borów przyległych, za drzewo pod panwie, dwóch beczek soli. Prowincya ta podówczas Słońską się zwała; należały do niej przyległe miasta Służewo i Nieszawa. Krzyżacy, korzystając z pierwszego obdarowania tą krainą w 1228 roku i mając sobie odstąpioną Nieszawę, przywłaszczali nadto cichaczem sąsiadujące ze Słońskiem grunta, które lud następnie „ cichym odcinkiem" zaczął przezywać, co z czasem miało się zamienić na skróconą nazwę „Ciechocinek". Dalsze wiadomości o C-ku i warzelniach Słońskich giną w pomroce dziejowej, aż dopiero w drugiej połowie XVIII w. przypomniano je sobie. Za Stanisława Augusta niejaki Rejchert poszukiwał tu pokładów soli kuchennej, to samo czyniono i za rządów pruskich. W 1806 r. radzca górniczy Małęe-ki dobywa za pomocą świdra pierwsze źródło solanki i podaje projekt założenia tu warzelni soli. Za ks. warszawskiego marszałek Soult, dostawszy całą ekonomię Raciążek, do której i C. należał, w donacyę, sprzedaje solankę na beczki. Następnie staje się C. prywatną własnością Niemojow-skich, później Zawadzkich, przyczem naturalne jego bogactwa nie były należycie zużytkowane. Rzeczywista epoka rozwoju jego datuje się od 1823 r., gdy rząd król. Pols. C.echocinek z przyległe-mi gruntami nabywa. W 1827 r. ks. Lubecki, ówczesny minister skarbu, chcąc zapewnić krajowi sól własnej produkcyi, wydobywa za pomocą świdra nowe zdroje solanki, urządza warzelnie na wielką skalę, a także zamierza pobudować łazienki dla celów leozniczych; w roku zaś 1828 wysyła tu nawet swe dzieci na kuracyę. Mimo to jednak, dopiero od 1829 r. nabywa C. większego rozgłosu i uznania, gdy hrabina Platerowa, kąpiąc tu swe, zołzami dotknięte, dzieci, zbawiennych kuracyjnych skutków miejscowej solanki doznała. Odtąd rok rocznie liczba leczących się rośnie, lubo brak odpowiednich urządzeń naraża je na liczne niewygody i przykrości. W 1833 r. rząd król. Polskiego odstępuje zakład warzelniany na rzecz Banku polskiego. Początek bardzo skromnego zakładu kąpielowego w C-ku przypada na r. 1836: urządzono wtedy cztery wanny miedziane przy nowo pobudowanej oberży, a w roku następnym sporządzono jeszcze cztery wanny. Ciągle wzrastająca liczba chorych zachęciła b. Bank polski w 1842 r. do postawienia przy głównej machinie parowej osobnego małego gmachu łaziebnego z pięciu wannami i łaźnią parową. W 1844 r., za wpływem Inspektora głównego służby zdrowia, radzcy tajnego C/etyrkina, i na mocy rozporządzenia Namiestnika Królestwa Polskiego, utworzony został oddzielny komitet, którego pieczy powierzono starania około dalszego rozwoju C ka jako zakładu zdrojowo-kąpielowego. To też komitet, uzyskawszy od b. Rady Administracyjnej król. Polskiego 12,000 rubli, wzniósł duży murowany gmach, gdzie urządził łazienki, głównemi zwane, z 36 wannami. Pomimo starań i iście obywatelskich usiłowań komitetu, sprawa rozwoju zakładu kąpielowego nie postępowała dość szybko; z pomiędzy mnogich przeszkód, na które natrafiano, była jedna najtrudniejsza do opanowania, a mianowicie, niemal coroczne wylewy Wisły. Zabezpieczenie więc C-ka i przyległych miejscowości od

Solanka

Solanka

Składniki;

wylewów, stałó się najważniejszem do rozwiązania zadaniem; dzięki niezmordowanym staraniom pomie-nionego komitetu, jako też i miejscowych mieszkańców, nadewszystko zaś dzięki ofiarności byłego Banku polskiego i Towarzystwa drogi żelaznej War-szawsko-Bydgoskiej, upragniony cel został w 1871 r. w zupełności osiągnięty. W tym bowiem roku ukończono całkowicie od strony Wisły wał ochronny, przeszło 6 wiorst długi, kosztem przeszło 38,000 rubli wzniesiony. O ile urządzenie wału ochronnego, a tern samem i usunięcie corocznych wylewów, wpłynęło dodatnio na frekwencyę zakładu kąpielowego w C-ku, najlepiej świadczą liczby: gdy bowiem w 1851 r. było leczących się 477 osób, w 1861—638 osób, a w 1871, kiedy wał ochronny był na ukończeniu—1,390 osób, to w 1872 r. liczono już 1,932 osoby. W tym samem czasie zaszła i druga okoliczność, która doniosły wpływ wywarła na dalszy rozwój zakładu kąpielowego. Ministeryum skarbu, po zniesieniu monopolu rządowego na sól, przestało warzyć ją w C-ku, wszystkie zaś otwory świdrowe z solanką i samą warzelnię oddało pod administracyę komitetu, zarządzającego dotychczas tylko samym zakładem zdrojowo-kąpielowym, dozwoliwszy mu przytem warzyć tyle soli, ile uzna za potrzebne, celem otrzymania produktów leczniczych, jako to: szlamu i ługu. W 1875 r., wskutek Najwyższego rozkazu, oddano temuż komitetowi 148 dziesięcin grantów do warzelni należących, z czego 15 dziesięcin dozwolono odprzedać prywatnym osobom pod budowę willi i domów. Od tej chwili C. szybko się rozwija, dążąc nieustannie do ciągłych innowacyj i ulepszeń. Obecnie w celu leczniczym eksploatuje się pięć źródeł solankowych, które nie tworzą zdrojów naturalnych, wyłonionych z ziemi, lecz stanowią tak zwane borloohy, czyli otwory świdrowe, głębokie od 208 do 1,409 stóp; dostarczają one solanki 2°/₀» 3°/₀ i A¹^ °/o, wydajność wszystkich otworów świdrowych razem wynosi przeszło 86,000 stóp sześciennych na dobę. Solanka słabsza zalecaną bywa i do wewnętrznego użytku, mocniejszej zaś używa się na kąpiele i do warzenia soli, celem otrzymania produktów leczniczych szlamu i ługu. Solanka C-ska kilkakrotnie poddawana była rozbiorowi chemicznemu; 1820 r. dokonał rozbioru Kitajewski, następnie Heinrich, Celiński, Pusch, w 1842 r. Stieren; w 1872 r. magister nauk przyrodn. W. Sokołowski i kandydat nauk przyrodn. A. Matuszewski, w 1874 r. po raz ostatni prof. Wreden i asystent pracowni chemicznej Warszawskiego uniwersytetu, Fucha. W 1883 r. czynione były spostrzeżenia przez dra Troickiego nad wahaniem się ciężaru gatunkowego i ilości ha-

Skład chemiczny na 1,000 gramraów wody:

Solanka

47$

Do rzędu środków leczniczych należą także przetwory ze solanki ciechocińskiej dobywane, a mianowicie szlam i ług, służące do wzmocnienia kąpieli, a w odpowiednim roztworze—do okładów i przestrzykiwań. Rozbioru szlamu dokonali w 1874 r. Wreden i Fuchs; w 100 częściach mieści się:

Chlorku sodu.......

Chlorku magnezu......

Chlorku potasu.......

Chlorku wapnia.......

Siarczanu wapnia......

Bromku magnezu......

Jodku magnezu.......

Węglanu wapnia......

Tlenku magnowego.....

Tlenku glinowego i żelaznego .    .

Krzemionki........

Istot organicznych......

Wody..........

Rozbioru ługu dokonał w 1872 r. Milicer, b. asystent pracowni chemicznej b. Szkoły Głównej w Warszawie. W 100 częściach mamy:

Chlorku magnezu .

Siarczanu potasu .

Bromku magnezu .

Jodku magnezu Krzemionki i Strontu Ciał organicznych .    .    . znaczną ilość.

30.2038

0.2743

16.5805

1.5784

1.6818

0.0407

0.0120

0.0034

0.3643

0.3929

0.8816

0.0166

1.7480

1.3618

0.0444

0.0805

0.0030

0.2002

0.6590

1.1987

0.0230

0.8711

0.8775

0.0001

0.0097

0.0009

0.1650

0.3516

0.0520

0.0025

0.4537

0.0737

0.0001

0.0035

19.4384 1.0136 10.6° C

38.9876

1.0281

35.4493

1.0224

12°C

13°C

63.79

5.23

1.44

2.54

5.92

0.06

0.001

0.77

0.36

0.22

1.02

2.16

17.48

. 0.010 .    . ślady

loidów    w    solance    z    kilku    otworów    świdrowych,    i    Solankę Ciechocińską, ze względu na ilość zawar-

w    stosunku    i    w    zależności    od    zmian    atmosfe-    j    tego w niej chlorku sodu, czyli soli kuchennej, za-

rycznycb.    ■ liczyć należy do działu prostych zdrojów słonych—

i do średnio silnych solanek. Do bardzo cennych środków leczniczych tu stosowanych należy i borowina, czyli ziemia torfowa. Borowina podlega 1 przygotowawczej przeróbce jesienią, a w części i na | wiosnę; wykopuje się ją z miejscowych łąk torfo-33.4116    '    wych i przechowuje w szopach na ten cel zbudowa-

0.2539    i    nych; przy otwarciu sezonu kuracyjnego oczyszcza się

980

i

U

'*n

n

l --i

m£

- J

UJ

SpJSĘ

fesapsSSlIllEPlI

iifMmP . . ■«■« §p|@Mi

; •■:-

%SgglSĘsiĘ^hl3S^li

Fig. 420. Tężnie w Ciechocinku.

p^y pęsM r

n

/ i

-

tv7⁵ *

I i

P

’

lig

r

1

i

: L.

, ił' i

i*Tll.

I

Sćf?

%

■Ł~^r^

Fig. 421. Kościół w Ciechocinku.

z korzeni oraz obcych przymieszek, następnie za metody Moczutkowski-Charcot, gimnastykę i ma-pomocą rafy rozdrobnią się i zamienia w pulch- ; saż.—Apteka stała w miejscu, wzorowo urządzona ną massę, którą ostatecznie, w chwili wydania ką- ' i we wszystko obficie zaopatrzona. Szpitali, latem pieli, rozrabia się gorącą solanką do gęstości i cie- j podczas sezonu tylko funkcyonujących, dwa: jeden płoty przepisanej.—Rozbioru Borowiny Ciechocin- : pod wezwaniem św. Tadeusza dla 50 chorych skiej dokonał w 1872 r. Milicer; 100 części suche- ; (przyjęcie do tego szpitala zależy od Warszawskiej

go torfu zawiera:

Ciał organicznych Piasku i gliny Kwasu krzemnego Kwasu fosfornego Kwasu siarczanego Kwasu węglanego Chloru .... Tlenniku żelaza . Wapna .... Magnezu .    .    .

Sody.....

Wody ....

37.751 24 165 2.520 0.247 0.562 0.229 0.013 4 217 2.742 0.248 0.252 27.128

Prócz kąpieli solankowych i borowinowych stonowane są tu natryski i kąpiele parowe. Zakład zdrojowo-kąpielowy w Ciechocinku posiada kilka budynków łaziebnych, mieszczących w sobie 129 gabinetów i 225 wanien.—Do bardzo ważnych czynników kuracyjnych w Ciechocinku należy też i powietrze tężniowe; jest ono wyjątkowo wilgotnem, szczególniej w czasie funkcyonowania tężni, odznacza się przytem świeżością i właściwą wonią, zależną od znacznego naozonizowania. Nietylko chemiczny rozbiór, przez Dr. Bujwida w 1881 r. dokonany, lecz i teoretyczne rozumowanie zupełnie wykluczają możliwość nawet śladów jodu i bromu w powietrzu tężniowem.—Drażniące więc działanie na drogi oddechowe powietrza tężniowego, którego najniesłuszniej część publiczności się obawia, a nawet i niektórzy z lekarzy niewłaściwie się dopatrują, zależy tylko od nadmiernej ilości znajdującego się tam ozonu, małych ilości amoniaku i znacznej przymieszki, mechanicznie w powietrzu zawieszonych, cząsteczek soli kuchennej. Cząsteczek jodu i bromu ani w powietrzu Ciechocińskiem wogóle, ani też w powietrzu tężniowem niema. Klimat C-ka nie różn( się od klimatu średniej strefy Król. Pol skiego. Średnia temperatura pięciu letnich miesięcy, od maja do października, wynosi 17.2° R. Bardzo znacznych różnic między ciepłotą dnia i nocy, oraz nagłych spadków temperatury, nie obserwowano. Średnia względna wilgotność powietrza wynosi 755°/0} średnie ciśnienie barometryczne 754.6 mm. Przeważnie panującemi wiatrami są: północno-zachodni i południowo-wschodni, pierwszy zwłaszcza wpływa na zniżenie temperatury powietrza już-to własny nizką temperaturą, już to sprowadzając deszcze. Średnia ilość dni dżdżystych, wliczając w to i krótkotrwałe deszcze, w ciągu sezonu kuracyjnego dosięga zaledwie 50; średnia suma opadów atmosferycznych za całe lato do 250 mm. Do środków kuracyjnych, w C-u stosowanych, prócz kąpieli solankowych, borowinowych, parowych, natrysków i powietrza tężniowego, zaliczyć wypada: pijanie solanki miejscowej i wód mineralnych z za granicy sprowadzanych, serwatki, kefiru; leczenie elektrycznością; zawieszanie według

Dr A P.

Rady gubernialnej dobroczynności publicznej; opieką chorych zajmują się siostry miłosierdzia zgromadzenia św. Elżbiety czerwonego krzyża); drugi, szpital dla wojskowych—27-miu oficerów i 200 tu żołnierzy. Chorzy w obu szpitalach co sześć—siedem tygodni zmieniają się, ustępując miejsca nowym.— Pomoc lekarska najzupełniej zapewniona przez grono lekarzy, stale w C ku w sezonie kuracyjnym przebywających. Solanka Ciechocińska ze skutkiem zalecaną bywa w zołzach, krzywicy, przymiocie, błędnicy, gośćcu mięśniowym i stawowym, w przewlekłych cierpieniach kości, wysiękach, pochodzenia zapalnego i urazowego, w chorobach skórnych przewlekłych w nieżytach oskrzeli, w chorobach narządów jamy brzusznej, chorobach kobiecych i nerwowych. C. posiada obecnie prześliczny, dość rozległy, acz młody jeszcze park, wspaniałą gale-ryę spacerową z salą balową i czytelnią; okazały w stylu gotyckim, kościół, w którym nabożeństwa odbywają się codziennie (świątynia ta powstała z ofiarności publicznej); sto kilkanaście domów prywatnych, kilka ładnych willi, z całą wygodą i komfortem urządzonych; dwa hotele o stu kilkunastu numerach; restauracye, cukiernie; przytem możliwem jest prowadzenie własnej kuchni. Urząd pocztowy stały w miejscu, biuro telegraficzne—na dworcu kolejowym. Zakłady fotograficzne, sklepy bławatne, galanteryjne, kolonialne, fryzyerzy, modystki, szwaczki, praczki w miejscu.—Powozy, wolanty, bryczki oraz konie pod wierzch, każdej chwili do wynajęcia. Dość gustowny i wygodny stały teatr, orkiestra zakładowa, bale, koncerty, reuniony i wycieczki do poblizkiego lasu rządowego uprzyjemniają pobyt. Sezon od 20 maja do 20 września, frekwencya dosięga 5,000 osób, koszta pobytu od 50 do 15) rubli miesięcznie, stosownie do wymagań.—Komunikacya nader ułatwiona, koleją żelazną Warszawsko-Wiedeńską, przez Aleksandrów pograniczny na miejsce, lub Wisłą parostatkiem. Warzelnie Ciechocińskie są dzisiaj puszczone w dzierżawę prywatną i eksploatowane na wielką skalę z roczną produkcyą przeszło 240,000 pudów soli kuchennej. — C. niezaprzoczenie przoduje dzisiaj wszystkim polskim zakładom zdrojowo-kąpielowym i śmiało idzie w zawody o lepsze z wielu podobne-mi zakładami za granicą.—Z pomiędzy wielu broszur i artykułów porównaj: Dr. Ignatowski R. ,0 wodach mineralnych słonych w Ciechocinku" (Warszawa 1854; Dr. Mieczkowski L. „Ciechocinek pod względem historycznym i lekarskim" (Warszawa 1882); Dr. Zieleniewski M. „Słownik biblio-graficzno-balneologiczny zakładów polskich^ (Kraków 1889); Dr. A Pajewski „Trzy sprawozdania lekarskie o Ciechocinku za 1888, 1889 i 1890 r.“ (Warszawa); Dr. A. Pajewski „Nasze zdrojowiska i uzdrowiskau (Wędrowiec Nr. 17 i 18, Warszawa 1891 r.).

CC-

00

<M

o

.a

CD

44

oq

c3

5.

00

HM

03

Ciechomskl Stanisław (* d, 8 maja 1853 r. w Warszawie), współczesny sprawozdawca i krytyk muzyczny. Zamiłowany do muzyki od lat wczesnych, znalazł w Karolu Bahr (muzyku wybornym, wykształconym we Wrocławiu, pod kierunkiem słynnego Sehnabla), źródło poważniejszej nauki muzycznej, zwłaszcza w zakresie teoryi i historyi. Po skończeniu gimnazyum w 1870 r. C. poświęcił na uniwersytecie warszawskim kilka lat studyom przyrodniczym i filozoficznym, nie zaniedbując wszakże dalszych studyów muzycznych, prowadzonych, z wyjątkiem krótkiej nauki harmonii u Freyera, w sposób autodydaktyczny. W 1878 r. rozpoczął działalność dziennikarską jako sprawozdawca muzyczny w „Nowinach⁴⁴ (pod redakcyą A. Swięto-chowskiego, a następnie B. Prusa); później kolejno pełnił te obowiązki w „Prawdzie", „Kuryerze Codziennym", „Tygodniku illustrowanymu, wreszcie od 1889 r. jest stałym współpracownikiem „Ku-rjera Warszawskiego*. Oprócz codziennych, dorywczych sprawozdań muzycznych, C. zamieszczał w redagowanych przez siebie pismach wiele artykułów wybornych z dziedziny historyi i teoryi muzycznej, mnóstwo życiorysów i sylwetek znakomitych kompozytorów, wirtuozów i t. p. Rozległe oczytanie i znajomość wszystkich ważniejszych rezultatów najnowszych badań na polu teoryi, historyi, estetyki muzycznej i krytyki artystycznej, stawia C-go w rzędzie najwykształceńszych krytyków naszych. Głęboki znawca literatury muzycznej, w rozbiorze jej utworów umie uwydatnić cechy znamienne, przedstawić je dobitnie, ocenić dokładnie. W sprawozdaniach z objawów twórczości artystycznej lub uzdolnienia wirtuozowskiego wykazuje bezstronność sądu, obok gruntownej znajomości specjalnej przedmiotu i zasadniczych podstaw estetyki muzycznej; stąd też jego krytyki i sprawozdania ogólnem cieszą się uznaniem. C. posiada cenną bibliotekę muzyczną, złożoną z dzieł teoretycznych i historycznych we wszystkich niemal językach europejskich, oraz bogaty zbiór nut, illustrujących dokładnie historyę literatury muzycznej w rozwoju jej dziejowym.

Cieohoniewski Kacper po wydaniu prospektu na „Słownik polski* Lindego ogłosił w Warszawie jakby rodzaj wzoru, według którego powinien być ułożony słownik; ma ta broszura zagadkowy tytuł: „Oko, Hieroglifik (g, twór rzeczy, źródło-słów, pierwszy wyraz słownika polskiego, z względami nad nim gramatycznemi, z postrzeżeniami, z jego sposobem mówienia czyli frazesami i z nie-któremi wogólności uwagami, za wzór całego „Słownika polskiego, jaki może być zrobiony, wystawione* (str. 58).

Ciechoński Jakób, oficer i literat polski (* 1792 na Wołyniu w pow. Zasławskim — f 1850), syn półkownika wojsk rzeczypospolitej. Szkoły ukończył u pijarów międzyrzeckich. Od 1814 przez lat kilka służył w gwardyi polskiej, następnie osiadł na roli. Wiele jego pieśni, pełnych uczucia i dowcipu, dotąd jeszcze nie wydrukowano; powieść zaś: „Pan starosta Zakrzewski* wydał Mich. Grabowski (Warszawa 1860).—„Encyk. S. Orgelbranda⁴⁴.

A. Pol.

P. Chm.

—    Cieco da Ferrara.

Ciecierów, ob. Teterów.

Oiecioreczka, ob. C o r o n i 111 a.

Cieoiorka. ob. C i c e r i C o r o n i 11 a.

Oieciszewski Adam Józef, herbu Roch II (f 19 maja 1783), łowczy litewski, poseł i sekretarz sejmowy 1776. W r. 1780 został pisarzem wielkim koronnym, będąc przytem komisarzem skarbowym i ekonomicznym, oraz konsyliarzem rady nieustającej. Żonaty był z córką Henryka Lelewela, dziadka Joachima. — „Encykl. S. Orgelbranda*.

Oieciszewski Kacper Kazimierz (* 1745 — f 28 kwietnia 1831 r.), herbu Kolonna, arcybiskup mohilewski, metropolita kościołów rzymsko-katolickich w Cesarstwie, syn Dominika, podczaszego lit. i Suffczyńskiej, będąc klerykiem mniejszych święceń, w r. 1768 mianowany został kanonikiem warszawskim, w r. 1775 koadjutorem biskupa kijowskiego, Ossolińskiego, 1780 r. oficyałem warszawskim, w 1781 r. proboszczem miechowskim i zbu-czyńskim w dyecezyi krakowskiej. W r. 1781 zrezygnował z probostwa zbuczyńskiego i kanonii warszawskiej, lecz w 1784 otrzymał infułę kijowską, będąc dotychczas tylko biskupem tebateń-skim in partibus infidelium. Chociaż złożył oficyal-stwo warszawskie, pobierał jednak 25,000 złp. z dochodów probostwa miechowskiego, obróconego na fundusz akademii krakowskiej. W r. 1785 odbył podróż po swej dyecezyi: zwiedził Berdyczów i Żytomierz, gdzie osiadł. — Podczas sejmu wielkiego czynny w sprawach publicznych brał udział; wygłosił wiele mów, układanych przez Woronicza, którego został kanonikiem kijowskim. Po r. 1795 nazywał się biskupem pińskim, po ustanowieniu nowych granic dyecezyi w r. 1798 przybrał tytuł biskupa łucko - żytomierskiego i rezydował w Lucku. Po śmierci Siestrzeńcewieża mianowany został 12 marca r. 1827 arcybiskupem metropolitą, mieszkał jednak nadal w Łucku, gdzie umarł. Na starość postradał wzrok i słuch, podpis swój na dokumentach wyciskał stemplem. Był C. mężem światłym; pozostawił w druku wiele mów w sprawach publicznych i listów pasterskich. — Ob.

Bartoszewicza w „Encykl. Org.⁴⁴ V, 609; Wójcicki

w. s.

Cieco da Ferrara (* około 1440 w Ferrarze

—    f około 1495 tamże), właściwie Franciszek Bell o, poeta włoski. Szczegóły jego życia mało są znane, wiadomo tylko, że był dotknięty ślepotą (stąd też przezwisko C.) i przebywał czas jakiś w Mantui u Gonzagów, później w Ferrarze, gdzie panująca rodzina Estów większe okazywała mu względy, niż władzcy mantuańscy. Napisał (niedokończony) poemat w 45 iu pieśniach p. t.: „Libro d’ arme e d’ amore nomato Mambriano* (Ferrara 1494 i kilkakrotnie później, najlepiej w Wenecyi 1549). Treść do tego poematu zaczerpnął C. z podań o Karolu W. i jego paladynach, ale rozsauł ją bardzo fantastycznie i bezładnie. Obok Puleie-go (ob.), należy go uważać za jednego z poprzedników Ary os ta (ob.), jako twórcy Orlanda szalonego. Z jego „Mambriana* korzystał potrosze i T. Tasso (ob.) w swojej Jerozolimie Wyzwolonej .

w „Tyg. ilustr.” z r. 1862.

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują się pod K.

Ciecz. Ciecze, Ciała ciekłe, Płyny kropi is te, są to ciała, które mają własną objętość, ale nie posiadają własnej postaci. Znaczy to, że ulegają przekształceniu swej postaci już pod wpływem najsłabszej siły i tem różnią się od cieł stałych, natomiast zaś usiłowaniom, dążącym do zmiany ich objętości, stawiają opór bardzo znaczny, czem znów różnią się od płynów rozprzężli-wych czyli gazów. Ciecz zatem przybiera postać naczynia, w którem się znajduje, ale może być przechowywaną w naczyniach otwartych, o ile, oczywiście, cieczą pozostaje, t. j. nie przechodzi w stan lotny. C. łatwiej, aniżeli ciało stałe, dzieli się na cząstki, ale też cząstki te łatwiej się łączą; można nawet przyjąć, że gdy ciała stałe na pozór w jedną całość się spajają, warstwy ich graniczne stają się przemijająco ciekłemi, jak to np. ma miejsce przy lutowaniu, albo przy regelacyi czyli przymarzaniu lodu (ob. Lód). — C., któraby posiadała w stopniu jak najwybitniejszym obie powyższe własności, to jest nieskończenie wielką łatwość zmiany postaci i nieskończenie małą ściśliwość, byłaby cieczą idealną; a jakkolwiek ciecze rzeczywiste od tego stanu idealnego mniej lub więcej się oddalają, rozpatruje jednak fizyka takie właśnie ciecze idealne, ułatwia to bowiem badania i dozwala wyprowadzać prawa ogólne. — Według teoryi mechanicznej ciepła, która przyjmuje, że cząstki ciał pozostają w ciągłym ruchu, C-e są to ciała, których cząstki posiadają tak znaczną siłę żywą, że ruch ich drgający wciąż dąży do przejścia w ruch postępowy (ob. Ciepło, Stan skupienia).-- Pomiędzy ciałami stałemi a cieczami można zresztą dostrzegać i przejścia stopniowe, jak masło, syrop, oleje tłuste, gliceryna i podobne ciecze trudniej płynne, które się wyróżniają od cieczy łatwiej płynnych, jak woda, olej skalny, olejki eteryczne, alkohol, eter. Pod pewnym względem podobne przejścia przyjąć można również między ciałami ciekłemi a gazami. — Z powodu oporności, jaką ciecze stawiają zmianom swej objętości, są one nieściśliwe, zupełna wszakże nieściśliwość jest cechą tylko cieczy idealnych; ciecze rzeczywiste są w drobnej mierze ściśliwe, chociaż wykazać to można jedynie za pomocą ścisłych doświadczeń. Nie zdołali wykazać tego dawniejsi fizycy, jak Bacon lub członkowie akademii florenckiej del Cimento, którzy wydrążoną i napełnioną wodą kulkę srebrną pozłoconą uderzali młotem; stwierdzili tylko dziurkowatość metali, woda bowiem wystąpiła w postaci rosy na powierzchnię kulki. Canton w r. 1674 po raz pierwszy wykazał, że objętość cieczy zmniejszać się może, ale dokładny pomiar umoźebnił dopiero Oersted w r. 1822 za pomocą swego piezometru (ob.), który to przyrząd udoskonalił następnie znacznie Regnault. Z licznych doświadczeń tych i innych fizyków okazuje się, że pod ciśnieniem 1 atmosfery w temperaturze około 0° zmniejsza rtęć objętość swoję o 3, woda o 44—50, alkohol o 83 — 90 milionowych pierwotnej swej objętości. Woda morska zmniejsza objętość również tylko o 44 milionowe części, pod

Encykl. Powsz. Unito Zesz. 96. T. III.

ciśnieniem zatem 290 atm. zaledwie o jednę setną część; w morzu przeto i w największej głębokości jest woda niewiele tylko gęstsza, aniżeli na powierzchni. W ogólności najmniejszą ściśliwość posiada rtęć, największą eter. Ze wzrostem temperatury ściśliwość cieczy znacznie się wzmaga, w odstępie od 0° do 100° staje się 2 do 5 razy większą; wyjątek przedstawia tylko woda i gliceryna, których ściśliwość ze wzrostem temperatury nieco maleje. Ogólnego prawa, obejmującego zależność ściśliwości C-y od ciśnienia i temperatury, wyprowadzić nie zdołano, pomimo usiłowań Taita, który prawo takie starał się otrzymać przynajmniej dla wody („Properties of matter“ 1886).— Tak słaba ściśliwość C-y wskazuje, że nie mają one pór czyli odstępów międzycząsteczkowych, co też wynika z zupełnie swobodnej ruchliwości ich cząstek. — Ruchliwość też cząstek sprawia, że ciśnienie na C. wywarte rozchodzi się na wszystkie strony z jednakową siłą, a zasada ta jest podstawą nauki o równowadze C-y czyli liydroslaty-ki (ob.) Zasady równowagi C-y tłómaczą też zachowanie się ciał stałych w C-ch, znane pod nazwą prawa Archimedes a (ob. Archimedesa prawo), które z kolei tłómaczy pływanie (ob.) oiał. Z powodu słabej łączności swych cząstek objawy ruchu w C-cli są odrębne od ruchu ciał stałych; nastręczają się tu mianowicie pytania o szybkości wypływu C-y przez otwór w naczyniu, o ilości C-y wypływającej i o postaci strumienia wypływającego, a dalej o przepływie C-y przez kanały, oraz przez rury niesprężyste i sprężyste; wszystkie te zadania stanowią przedmiot hydrodynamiki (ob.) Szczególne też objawy ruchu w C-ach przedstawiają fale i wiry (ob. Falowy ruch i Wirowy ruch). —Ważny również dział hydromechaniki stanowi ruch ciał stałych w C-ch; przy ruchu tym zachodzą mianowicie dwa właściwe objawy, z których jeden polega na tem, że ciało stałe w C-ch, i w ogólności w płynach, t. j. i w gazach, zbacza z kierunku, jakiby zachowywało w próżni; drugi zaś tyczy się ruchu C-y, który się spełnia pod wpływem ruchu ciała stałego. Pochodzi to stąd, że ciało wprawia w ruch część otaczającej go C-y, skąd powiększa się masa poruszająca, a tem samem szybkość jej maleje; C. więc stawia ruchowi ciała stałegó pewien opór, który się nazywa oporem hydrodynamicznym albo oporem bezwładności, do czego przybywa jeszcze tarcie, jakiego ciało od C-y doznaje. Badania te mają też ważne znaczenie praktyczne w żegludze (ruch okrętów, szruby okrętowej, wiosła), przy rozpatrywaniu biegu pocisku (ob. Balistyka), balonów (ob. Aero-nautyka). Energia, zawarta w poruszającej się C-y, wywierać może skutek mechaniczny i ma zastosowanie w kołach wodnych i turbinach (ob.)-—Pomimo wszakże swobodnej ruchliwości cząstek C-y zachodzą między niemi działania, które pojmujemy jako wzajemne przyoiąganie cząstek C-y. Wewnątrz masy C-y cząstka każda poddana jest równomiernym na wszystkie strony przyciąganiom, 1 które się tedy nawzajem znoszą; na powierzohni

124

natomiast C-y cząstki ulegają tylko pociąganiu ku des) jedzie nie do Seleucyi i nie"; w celach handlo-dołowi, skąd pochodzi, że wierzchnia warstwa C-y wych, lecz do Paryża, by umieścić syna w kolle-pozostaje w stanie pewnego wyprężenia, jakby gium burgundzkiem i wstąpić do wojska francus-błonka rozciągnięta, i wywiera na warstwy dolne kiego. Są także drobne zmiany w układzie sztuki, pewne ciśnienie, które się nazywa napięciem najważniejszą jednak jest wsunięcie 586 wierszy powierzchniowem C-y. Objawy te występują oryginalnych, gdzie C. w sposób satyryczny dotyka wszakże najwyraźniej przy zetknięciu C-y z ciała- j obyczajów owoczesnych, a zwłaszcza stosunków po-mi stałemi i razem zwykle obejmują się nazwą litycznych. Robiąc atoli zmiany, nie potrafił uniknąć kapilarności czyli wło s kowatości (ob.). Ć. różnych drobnych niewłaściwości, które jednak Działania międzycząsteczkowe czyli molekularne spółczesnych. zdaje się, nie raziły, gdyż „Potrójny" między ciałami stałemi a C-mi ujawniają się ró- powszechne zyskał pochwały. Dla nas dzisiaj naj • wnież przy rozpuszczaniu ciał (ob. Rozpuszczanie, Roztwory).—Podobneż działania zachodzić też mogą i między różnemi C mi, co się ujawnia ich mieszaniem wzajemnem czyli dyffu-zyą (ob)., gdy zaś mieszanie się dwu C-y odbywa się wskroś oddzielającej je przegrody dziurkowatej, zowie się e ud osmozą (ob.).

waźniejszemi i najciekawszemi są te ustępy, w których C. porzuca Plauta i sam do nas przemawia. Jest ślad, że C. pisał także: „Wiersz na fest weselny Marka Sobieskiego, wojewody Lubelskiego⁴¹; wspomina o nim bowiem Szymonowicz w liście do tegoż wojewody, ale dotychczas tego listu nie odszukano. „Potrójnego", przedrukowano w 1873 przy przekładach Plauta, dokonanych przez Wolframa, oraz osobno w Krakowie 1891 roku, z bardzo cenną przedmową Jana Czubka, z której tu korzystano.

S. K.

Ciekanie, ob. Grzanie się zwierząt.

Ciekanowski M. Kaoper, profesor matematyki w akademii krakowskiej wieku XVIII, wydał:

P. Chm.

Cielątkowa, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem złoty księżyc, jak na nowiu, rogami w górę, karkiem w dół, z którego wychyla się połowa drugiego księżyca na nowiu, rogiem dolnym zwrócona na prawo. Nad każdym rogiem księżyca po jednej szościopromiennei złotej gwieździe. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra.—Herb ten należy do dyna-styi dziewiątej rod. szl. linii młodszej i pieczętują się nim: Cielątko-Cielątkowscy, Lykowie, Orlewscy z Orlewa na Kątach —(Niesiecki, Borkowski, Piekosiński).

Cieleoki Hieronim (* 1563 — f 8 kwiet. 1627), herbu Hab-dank, biskup płocki. Syn Bartłomieja i Anny z Gajewskich, długie lata przepędzał na dworze królewskim, i dopiero w 50-m r. życia poświęcił się stanowi duchownemu. Pracował przy podkanclerzym kor. Tylickim, piastował urząd sekretarza królewskiego. W r. 1606 otrzymał kanonię krakowską, jeździł w poselstwie do książąt wołoskich, z zaproszeniem ich na wesele Zygmunta III z Kon-stancyą Austryacką. W nagrodę różnych posług publicznych został regentem kancelaryi wielkiej koronnej, proboszczem poznańskim, kanclerzem nadwornym królowej Konstancyi, nauczycielem królewiczów, w r. 1613 referendarzem koronnym. — Po Henryku Fi i lej u w roku 1624 otrzymał infułę płocką. W katedrze płockiej wystawił mu nagrobek synowiec, Zygmunt Cielecki. — Krzyżanowski „Katedra płocka⁴⁴ (Płock 1817, str. 37); Bartoszewicz w „Bnc. Org.“ (t. V, str. 620); Łętowski „Ka-

w. s.

P. Chm,

„Abryz komety z astronomicznej i astrologicznej uwagi nad merydyanem krakowskim od grudnia 1680 do lutego 1681 wyrachowany i horyzontowi polskiemu do wiadomości 1681 w marcu z obszerną figurą podany" (Krak. druk akad.).

Ciekączka, ob, Biegunka.

W. K. Z

Fig. 422.

Cielątkowa (herb).

Ciekliński Piotr (* 1558—f 14 maja 1604 r.) wierszopis w. XVI, piękną polszczyzną piszący. Uro- j dził się w okolicy Biecza, mając zaledwie lat 10, stracił ojca; w akademii krakowskiej nie był, może się kształcił u jezuitów w Jarosławiu; dostał się potem na dwór Jana Zamoyskiego, który mu wyrobił tytuł sekretarza królewskiego. W 1588 r. widzimy go towarzyszącego Zamoyskiemu pod Byczyną, a w 1590 roku na Ruś, dokąd się wojsko przeciw Turkom ściągało. W 1594 roku jest we Włoszech, a mianowicie w Padwie, w następnym bierze udział w wyprawie wołoskiej. W 1597 r. uczestniczył w poselstwie do Konstantynopola.

W 1598 r. ożenił się C. z Jadwigą Broniowską.

Wtedy osiada na roli, nie zaniedbuje wszakże stosunków z Zamoyskim i z dworem; w 1601 roku otrzymuje godność podczaszego krakowskiego. Przyjaciółmi jego najbliższymi byli: Jan Szczęsny Her-burt, Reinhold Heidenstein, Mateusz Piskorzew-ski, Szymon Szymonowicz. Sczupły jego dorobek literacki zawiera następne utwory: „Ziemia Wołoska", obejmująca trzy bajki allegoryczne: Jałowica, Wilczę, Łani. Rzecz ta była pisana w 1595 r., ale dotychczas spoczywa w rkp. w zakładzie Ossolińskich we Lwowie. W 1597 r. w Zamościu wyszedł: „Potrójny z Plauta“, w 1660 zaś: „Św.

talog" (t. II, str. 199),

Cielecki Jakób, tłómacz z łaciny, żył XVI w.; ogłosił: „Książki Juliusza Prontyna, senatora rzymskiego o fortelach wojennych ksiąg czworo" (Po-

P. Chm.

Wojciecha Apostoła i arcybiskupa polskiego Bogarodzica i hymny na święto Panny Najświętszej, które rozsądkowi kościoła powszechnego poddaje, z dozwoleniem posła Ojca św.“. Najważniejszym utworem jest „Potrójny", komedya wzięta z Plau-ta i przystosowana do obyczajów polskich. Tłó-macz, nie tykając myśli ogólnych, głównych, szczegóły drugorzędne zmienił; tak np. rzecz nie dzieje się w Atenach, lecz we Lwowie, nazwy greckie

zastąpione polskiemi; Skarbek (w oryg. Charmi- znań 1600, ark. 22).

Cielepele V. Czelepele (herb), ob. Os trze w.

powiększającą, a następnie obudzać w nas powinno coraz większe uczucie żalu i smutku. Chowanie ostatniej gorejącej świecy za ołtarz oznacza Chrystusa, który, będąc prawdziwem światłem, przyszedł na ziemię dla oświecenia ludzi, od których nieprzyjęty, umęczony i w grobie złożony został; podczas męki zaś swojej, utaił swe Bóstwo i prawdziwym człowiekiem tylko się okazał. — Zgaszenie ostatniej świecy wyobraża śmierć Zbawiciela, a pokazanie tej świecy przed zgaszeniem oznacza upewnienie o zmartwychwstaniu Chrystusa, które dnia trzeciego po Jego śmierci nastąpić miało. — Zgaszenie wszystkich świec przy zakończeniu "Jutrzni wyraża głęboką Kościoła żałobę i przedstawia ciemności, ja-kiemi cała ziemia przy śmierci Zbawiciela pokrytą była.—Niektórzy na trójkącie trzynaście świec stawiają i przez ich gaszenie chcą rozumieć ucieczkę Apostołów, którzy przy pojmaniu Chrystusa jeden po drugim swego Mistrza opuścili i jakby pogaśli; a w końcu sam Chrystus, prawdziwe światło świata, z oczu ludzkich wzięty został. Świec podczas C-ej J-i używają z żółtego wosku dla wyrażenia smutku, gdyż świece białe radość oznaczają. Łoskot czyniony przy końcu C-ej J-i oznacza: 1) szmer i wrzask, jaki był powstał przy pojmaniu Chrystusa, tudzież strach, jakim wtedy Apostołowie przejęci zostali; 2) przypomina owe, samą naturę wzruszające, cuda, które przy skonaniu Chrystusa się działy, jako to: grzmot, rozpa-

Cielę morskie, ob. Foka.

Ciemi|tko (fonticulus, fontanella), ob. Czaszka.

Ciemieniowe położenie, ob. Poród.

Ciemiernik, ob. Hellebornus.

Ciemierzyca, ob. Veratrum.

Ciemię, Ob. Czaszka.

Ciemiężyca, ob. Hellebornus.

Ciemiężyk, ob. Cynancham.

Ciemna dolina, ob. Kimbarówka.

się mogą jedynie przez drobny bardzo otwór (fig. 422). Promień światła, wybiegający z każdego punktu przedmiotu, po przejściu przez otworek, oświetla punkt odpowiedni na przeciwległej ścianie ciemni, a ogół tych punktów daje obraz odwrócony przedmiotu. Obraz jest tern większy, im mniejsza jest odległość przedmiotu od ciemni a im więk-

Ciemna Jutrznia (Officium tenebrarum), jest to nabożeństwo, odprawiane w kościołach katolickich we środę, czwartek i piątek wielkiego tygodnia. Ta Jutrznia wyobraża i przypomina Chrze-ścianom pojmanie Chrystusa i ową noc smutną, podczas której Zbawiciel po swem pojmauiu od żydów był haniebnie znieważony i rozmaitemi mękami dręczony. Dla tego modlitwy i śpiewy tej Jutrzni w tonie żałośnym stosują się do męki Jesusa Chrystusa, przez które Kościół św. chce v wiernych obudzić bogobojne uczucia, żal za grzechy i najwyższą wdzięczność ku Zbawicielowi za dobrodziejstwo odkupienia. C-ą J-ę nazywają Lameutacyami, dla tego, że w pierwszym jej Nokturnie, zamiast Lekcyj, śpiewają Lamenta-cye czyli Żale Jeremiasza. W dawnych czasach ta Jutrznia odprawowana była w nocy i aż do dnia trwała; ztąd ją ciemną nazwano. Dla oświecenia przeto Chóru musiauo używać większego światła; dla tego stawiano lichtarze w kształcie krzy- dnięcie się skał, rozdarcie kościelnej zasłony, otwarcie ża, lub trójkąta, na którym liczba świec nieokre- grobów umarłych, zaćmienie słońca, tudzież ową ślona się paliła. Świece te jedną po drugiej ga- bojaźń i strach, jakie ogarnęły lud i żołnierzy, gdy te szono, w miarę jak dzień się powiększał. Jedną nadzwyczajne rzeczy dziać się poczęły. — („Wykład świecę zostawiano dla zapalenia lampy przy Najśw. Obrzędówu ks. J. L. Łunkiewicza, Wilno 1869). Sakramencie, którego nigdy bez światła nie zosta- Ciemnia optyczna, camera óbscura, t. j. izba wianó. Dla oznaczenia, że się już nabożeństwo skoń- ¹ ciemna, przyrząd optyczny, służący do otrzymy-czyło, sprawiano lekki łoskot. W późniejszych cza- wania na płaszczyźnie rzeczywistych obrazów dąsach, kiedy C-ą J-ę z wieczora przed zachodem słoń- nych przedmiotów. W najprostszej swej postaci ca odprawować zaczęto, pewne porządki i obrzędy składa się C. o. z przestrzeni zamkniętej, do któ-przy jej odprawowaniu wprowadzono. Dziś zapalają rej promienie światła, dochodzące od przedmiotów sześć świec na ołtarzu, a piętnaście, według liczby zewnętrznych, świecących lub oświetlonych, dostać psalmów w tej Jutrzni zawartych, na trójkącie w chórze stojącym. Po skończeniu każdego psalmu świece stojące na trójkącie po jednej gaszą, zaczynając od najniższych. Najwyższą zaś świecę na trójkącie niezgaszoną chowają za ołtarz i wtedy dopiero ją gaszą, gdy łoskot da się słyszeć.

S'

zniewag, jakie Zbawiciel ponosił. Ga-szenie jednej po drugiej świec wyra- ^ źa mękę Chrystusa stopniami się

(J.

■'T-

Świece zaś, palące się na ołtarzu gaszą, kiedy się kończy mówić Benedictus. W tych obrzędach j sza] od otworu odległość ściany, na której się zachowuje się pamiątka wyżej wspomnianych starożytnych zwyczajów, do których przywiązano znaczenie duchowne. I tak w C-ej J-i opuszcza się zwyczajne zaczęcie: Panie otwórz wargi moje, zakończenie psalmów Chwała Ojcu i Benedykcya przed czytaniem lekcyj, dla oznaczenia milczenia Jezusa Chrystusa w czasie Jego męki i okazania smutku Kościoła świętego przy rozpamiętywaniu

Fig. m.

wsze

co

ni opatrzona jest w rurę, w której daje się przesuwać rura druga, zawierająca soczewkę; rurę tę przesuwa się, dopóki obraz nie stanie się wyraźnym, wraz bowiem z odległością przedmiotu zmienia się i odległość obrazu od soczewki. Promienie, przechodzące do skrzyni przez soczewkę, napotykają zwierciadło, pochylone pod kątem 45° względem osi soczewki, a odbiwszy się od niego, wydają przy i k obraz przedmiotu na matowej płycie szkla-| nej. Zakrywka gh ma na celu niedopuszczanie światła obcego do obrazu. Przy takiem urządzeniu można łatwo ołówkiem oprowadzić kontury obrazu ik, co daje wierny rysunek przedmiotu. Fig. 425 przedstawia ciemnię, której dno wyłożo-

isi®®w

obraz rysuje. Na mniejszą skalę przyrząd taki złożyć można z dwu rur A i B (fig. 423), dających się zsuwać i rozsuwać. Rura A jest na przedniej swej stronie zakryta cienkiem dnem, które w środku posiada otworek szerokości około 1 milimetra; rura druga B zakryta jest szkłem mato-wem lub papierem przeświecającym n. Na przegrodzie tej rysują się obrazy przedmiotów, ku któ-

r\

Fig. 423.

rym przyrząd jest zwrócony. Obrazy te wymagają koniecznie otworków bardzo drobnych, choć nie zbyt małych, w tym bowiem razie, dla słabej ilości przedzierającego się światła, obrazy nie są dosyć jasne. Jeżeli natomiast otwór jest wielki, postać obrazu zaciera się zupełnie; można bowiem otwór taki uważać jako złożony z mnóstwa otworków drobnych, powstaje więc na przegrodzie mnó- j stwo obrazów, które się częściowo zakrywają, tak, i że ostatecznie składają się na obraz otworu. Przez otwór w okiennicy rysuje się obraz latarni, gdy całe okno rzuca własny swój obraz. Drobne szczeliny śród liści, jakiejkolwiekbądź postaci, dają za-obraz okrągły tarczy słonecznej; większe natomiast przerwy między liśćmi wybijają własną j swą poszarpaną postać. Taką C-ę o-ą opisał Leo- | nard da Vinci około 1500 roku; istotnym wszakże j wynalazcą C-i o-ej jest Porta, który ją udoskonalił j przez osadzenie w jej otworze soczewki wypukłej, j pozwala wprowadzać do ciemni znacznie większą ilość światła, aniżeli go dopuszcza drobny otworek. Ciemnię taką opisał Porta w drugiem wydaniu swej „Magia naturalis“ (1589), ale pierwszą przenośną C-ę o-ą w postaci skrzyni urządził dopiero Hooke w roku 1678. Soczewka wypukła wydaje obrazy rzeczywiste, odwrócone i zmniejszone, przedmiotów oddalouych (ob. Soczewki); sama więc ciemnia, czyli skrzynia, służy właściwie tylko do usuwania promieni ubocznych, a w tymże celu jest wewnątrz uczerniona dla pochłaniania światła rozproszonego. Obrazy tworzą się na ścianie pionowej, przeciwległej względem soczewki; aby obraz dogodnie można było odrysować, korzystniej jest otrzymywać go na płycie poziomej. Urządzenie takie przedstawia fig. 424. Ściana przednia skrzy-

■ i ' ałf-

Fig. 424.

. i?

msm

sffll ■

pi *

is

Fig. 452.

ne jest białym papierem; w górnej ścianie skrzyni osadzona jest rura, dźwigająca soczewkę wypukłą, ponad którą znajduje się zwierciadło, pochylone pod kątem 45°. Promienie, przybywające od przedmiotu oddalonego, odbijają się od zwierciadła ku dołowi, tak, że obraz tworzy się na papierze. Obraz jest bardzo wyraźny, wszelkie bowiem obce światło powstrzymane jest przez ściany, obraz więc łatwo ołówkiem oprowadzić można. Wynalazek fotografii dozwolił utrwalać wyraźne i piękne obrazy C-i o-ej, a tern samem osłabił jej znaczenie, jako przyrządu rysunkowego; jako przyrząd fotograficzny wszakże odpowiadać musi C. o. wymaganiom większym: obrazy jej winny być nietylko bardzo czyste i wyraźne, ale zarazem i bardzo jasne, czyli silnie oświetlone. Przedewszystkiem wprowadzić należało soczewki achromatyczne; aby zaś otrzymać dostateczną ilość światła, należy używać soczewek o dosyć znacznej średnicy. Ponieważ przy tern odległość ogniskowa soczewki w C-i o-ej nie może być wielka, sprowadzałoby to bowiem znaczną aberracyę, która niszczyłaby wyraźność obrazów: dla usunięcia zatem błędu, od aberracyi zależącego, zamiast soczewki pojedynczej używać należy kombinacyi dwu soczewek, z których każda stanowi układ achromatyczny, złożony z soczewki

zakaźnych w Warszawie⁴⁴; „O małżeństwach w Warszawie"; „Obraz graficzny śmiertelności z poszczególnych chorób zakaźnych w związku ze zmianami atmosferycznemi" (praca nagrodzona na zjeździe przyrodników we Lwowie r. 1888).    *

flintglasowej i crownglasowej (ob. Soczewki, Achromatyzm). Ciemnia, przedstawiona na fig. 426, jest zwykłym aparatem fotograficznym. W przedniej ścianie skrzyni a utwierdzona jest osada mosiężna, w której druga rura i przesuwać się daje za pośrednictwem kółka r. Rura i zawiera układ soczewek, który rzuca obrazy na przeciwległą płytę szkła matowego g i płyta ta osadzona jest w ra-

<ry

ita

■ta

Wj

||H

w. o.

Silili

Ciemniewski Adam, malarz polski (* 11 maja 1866 w Warszawie i tamże uczęszczał do gimna-zyum). Pierwsze kroki w rysunku i malarstwie stawiał pod kierunkiem prof. Gersona, następnie, naturę tylko wyłącznie studyując, doszedł do bardzo samodzielnego na nią poglądu i oryginalnych pomysłów; lud krajowy wziął sobie za cel prac swoich malarskich. Od roku wystawia w Warszawie i Monachium, wszędzie pochlebnego doznając uznania. Jednym z najlepszych obrazów C-go jest „Wieczór". Inne wystawione w Warszawie były: „Orka", „Bydło na pastwisku", „Żniwo", „Pierwsze jagnię". Oryginalną cechą obrazów C-go jest obieranie światła brzegowego, w którem urok szczególny odnaleźć umie.— Mieszka w Monachium.

Fig. 426.

mie, stanowiącej tylną ścianę skrzyni b, która od przodu jest otwarta i wsuwa się w skrzynię a. Na rycinie jest rama z płytą nieco w górę wysunięta. Gdy przedmiot do soczewki się zbliża, obraz się

Ciemnogród, nazwa miejscowości urojonej, spopularyzowana przez Stanisława Potockiego, który w r. 1820, wydał swoją satyryczną „Podróż do Ciemnogrodu⁴⁴ (ob. Potocki Stanisław). Jak samo brzmienie wskazuje, nazwą tą urągliwie przezywa się miasto albo krainę, gdzie panuje ciemnota umysłowa i zacofanie pojęć. *

leny, na wybrzeżu m. Karybskiego, w okolicy niezdrowej, ale bardzo urodzajnej, wydającej kakao, bawełnę, tytoń i trzcinę cukrową; mieszkańcy, w liczbie 10,000, składają się głównie z Indyan i Mestyców, trudnią się uprawą roli, handlem, rybołówstwem i żeglugą nadbrzeżną.

Cienaga, miasto w rzeczypospolitej południowo-od niej oddala; im więc przedmiotjest bliższy cie- amerykańskiej Kolumbii, w departamencie Magda-mni optycznej, tern dalej trzeba rurę b z a wysuwać; dokładniejsze zaś nastawienie osiąga się za pomocą wspomnianego kółka r.—(Ob. Potogra-

fi a).

8. K.

And. S.

Cienfuegos, znaczne i dość porządnie zabudowane miasto na wyspie Kubie, leży na połu-dniowem wybrzeżu nad zatoką Jagua, ma niezłą i ożywioną przystań, liczy 41,000 m-ców, wywozi cukier do St. Zjednoczonych, a drzewo mahoniowe i cedrowe, oraz tytoń do Europy; założone 1819 roku.

And. S.

Cienfuegos Alvarez (* 1657 — f 1739), kardynał i mąż stanu hiszpański, wstąpiwszy za młodu do zakonu Jezuitów, studyował filozofię w Com-postelli, poczem był profesorem przy akademii

(1885); „O mieszkaniach ubogiej ludności" (w „Zdrowiu⁴⁴ 1889 i w oddzielnej broszurze); „Kwestya mieszkaniowa" (w języku russkim, w tomie 2-im Prac stałego komitetu sanitarnego r. 1893); „O rozwinięciu całki oznaczonej na szereg" (w „Pracach mateinat." 1890); „Śmiertelność na zapalenie płuc w Warszawie w ciągu okresu 6-letniego“ (1888— 1891) („Zdrowie" 1892); „O śmiertelności z chorób

Ciemniewski Manswet Józef Kazimierz, współczesny matematyk, meteorolog i statystyk (* 1858 r. w Warszawie); ukształcenie naukowe pobierał w mieście rodzinnem, naprzód w gimnazyum IV, z którego wyszedł w r. 1876, a potem w uniwersytecie, w którym studya na wydziale fizyko-matematycznym ukończył w r. 1880. W 1881 za rozprawę „O metodach przekształcania, redukcyi i wyliczania całych wielokrotnych", otrzymał stopień kandydata i medal srebr. Pracował w biurze me-teorologicznem przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, oraz w Wydziale statystycznym przy magistracie, a wiadomości z zakresu uprawianych przez siebie nauk rozpowszechnia piórem i żywem słowem (miewał prelekcye publiczne z dziedziny meteorologii), w Salamance i kwalifikatorem inkwizycyi. Podczas Z licznych pism naukowych C-go, ogłaszanych po wojny o następstwo tronu hiszpańskiego stał po stro-różnych wydawnictwach peryodyeznych, jak np. nie Habsburgów i przez pretendenta do tronu, Ka-„Prace matematyczne", „Wszechświat", „Zdrowie⁴⁴, rola, był wysłany w charakterze posła do Lizbony. „Przegląd techniczny" i inne, wymieniamy ważniej- Później, gdy na tronie hiszpańskim zasiadł Filip sze: „ Instrukcya dla stacyj meteorologicznych “ Andegaweński, a Karol, już wówczas cesarz niemiecki, musiał opuścić Hiszpanię, C. otrzymał od niego poselstwo do Anglii i Hollandyi. Wywiązawszy się z włożonej na siebie misyi, osiadł w Wiedniu, gdzie otrzymał od papieża Klemensa XI-go kapelusz kardynalski. Od 1722 był C. posłem cesarskim w Rzymie, a w r. 1724 został arcybiskupem i opatem w Monreale w Sycylii. C. znany jest nietylko jako zdolny dyplomata, ale i jako autor

dwóch prac teologicznych; „Aenigma theologicum“

stawiony jest przypadek, gdy ciało świecące jest kulą większą, ciało zaś nieprzezroczyste kulą mniejszą. Średnica C-a zmniejsza się tu w miarę oddalenia od ciała świecącego, średnica zaś półcienia wzrasta. Na przegrodzie umieszczonej w mn. C‘ rysuje się w postaci fig. 429; gdy wszakże przegroda ma położenie inne, rysujący się na niej C. przybiera postać odmienną. W ogólności zaś po-| Btać C-a na przegrodzie zależy .1 od postaci ciała świecącego, ciała mm nieprzezroczystego, jako też od po-iP' łożenia przegrody i daje się nakreślić według zasad geometryi. Tuż w pobliżu ciała zasłaniającego światło jest C. otoczony wąz-kim tylko przycieniem; w odległości dalszej ma przy-cień szerokość większą, przejście do zupełnej jasności staje się bardziej stopniowanem, a granica C-a niewyraźnie się wybija. Włos, trzymany tuż nad kartką papieru, rzuca na nią C. ostro odgraniczony; gdy zaś znajduje się w odległości choćby 5 centymetrów tylko, trudno już C. jakikolwiek wyróżnić. Długość C-a obliczyć można łatwo, jeżeli znamy wymiary ciała świecącego i nieprzezroczystego, oraz wza-

(Wiedeń 1717) i „Vita abscondita" (Rzym 1728). N‘

Cienfuegos Nikazy Alvarez (* 1764 w Madrycie — f 1809 w Orthez), poeta hiszpański. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Salamance osiadł w Madrycie i oddał się literaturze. — W r.

1798 ogłosił swoje liryczne „Poesias“, które zjednały mu takie uznanie, że został redaktorem urzędowej ,.La gaceta“ i „El Mercurio“. — W r. 1808 za artykuł nieprzychylny Napoleonowi i za udział w zaburzeniach, wywołanych zajęciem Madrytu przez Francuzów, został naprzód skazany na śmieró, następnie ułaskawiony i wywieziony do Francyi.

Fig. 429.

Umarł w drodze. Oprócz liryk, pisał tragedye: „Pi-taco“, „Idomeneo", „Las hermanas jenerosas“,

„La condesa de Castilla" i „Zorayde“, w których, za przykładem Alfierego, usiłował dramat hiszpański zbliżyć do dramatu greckiego pod względem prostoty i jędrności. Tragedya „Pitaco“ zjednał? mu krzesło w akademii. — Jego „Obras poeticas“ wyszły w 2-ch tomach (Madryt 1816, ponown e w Paryżu 1821); wydrukowała je też „Biblioteca de au-tores espańolesu (tamże 1867).

Cień, zaciemnienie, powstające, gdy rozchodzenie się światła w pewnej przestrzeni wstrzymane jest przez ciało    nieprzezroczyste. Jedyną przyczy-    jemną ich odległość; długość bowiem AS tak się

ną powstawania    cienia    jest prostolinijne rozchodzę-    ma do długości C-a BS} jak średnica kuli A do

nie się światła.    Jeżeli    ciało nieprzezroczyste oświe-    j    średnicy kuli B, Na fig. 428 kula A wyobrażać

tlone jest przez    jeden    tylko punkt świecący, gra-    '    może słońce, kula B ziemię, rysunek ten przedsta-

nice C-a łatwo oznaczyć można, ogół bowiem linij, wia przeto w takim razie stożek C-a, jaki ziemia poprowadzonych od punktu świecącego i dotyka- w biegu swym dokoła słońca za sobą ciągnie; C. jących obwodu ciała nieprzezroczystego, tworzy po- ten. przez ziemię rzucany, tłómaczy zaćmienia księ-wierzchnię stożkową, a przestrzeń objęta przez tę | życa (ob. Zaćmienia). Objawy C-a ulegają wszak-powierzchnię poza ciałem ciemnem stanowi obszar że pewnemu zagmatwaniu, które występuje tern C-a (fig. 427)~ Jeżeli natomiast ciało świecące po- silniej, im mniejsza zasłona staje na drodze wiązki światła; C. rzucony na przegrodę traci wtedy ściśle geometryczne swe podobieństwo do zasłony, a to skutkiem zachodzącego tu zjawiska Dyfrak-cyi czyli uginania światła (ob.).

Fig. 427.

Ijjll

Ti;

Ponieważ cienie są w ogólności podobne do rzucających je przedmiotów, można nawzajem z formy cieniów rozpoznawać i przedmioty, a na tej zasiada wymiary znaczniejsze, przejśćie od zupełne- sadzie polegają rozmaite go C-a do pełnej jasności jest stopniowe, do prze- zabawy i widowiska z rzu-strzeni tej bowiem dobiega pewna część tylko pro- canych cieniów urządza-mieni przez ciało świecące wysyłanych; powstaje ne. Przez odpowiednie stąd półcień czyli przy cień. Na fig. 428 przed- składanie rąk rzucać można na ścianę cienie, przypominaj ące postacie różnych z w i e-rząt; bawiono się dawniej laskami lub pieczęciami, których C-e odtwa- : rżały rys]y^^^p| wybitnych o-sobistości(fig.

Fig. 428.

Fig, 430,

430). W po

łowię zeszłego stulecia ulubione były w Paryżu zowce i monady. Przy otwarciu Szkoły Głównej Cienie profilów wycinanych z czarnego papieru, w Warszawie zdawało się, że już się urzeczywistnią które z powodu smutnego wejrzenia nazwano , marzenia jego: ofiarowano mu katedrę botaniki wespół sylwetkami od nazwiska ministra finansów Sil- j z Aleksandrowiczem. C. zajął się gorliwie przygoto-houette, znienawidzonego dla oszczędności, jakie w budżecie zaprowadzał. Przez przesuwanie, takich sylwetek, wycinanych z papieru, lub samych świateł, wywoływać można ruchy rzucanych cieni, co daje się zastosować do pantomin, ulubionych zwłaszcza na Wschodzie (cienie chińskie), przedstawianych wszakże niekiedy w sposób dowcipny w Europie.

Waniami do wykładów, jednak do nich aie przyszło. Zaraz potem dostał katedrę w Odessie. Tara wydał liczne prace: odkrył nowy organizm „Labyrinthula" (1867), opisał „Clathrulina elegans" (1867), ogłosił szereg spostrzeżeń nad wiciowcami (Flagellata) i wodorostami Palmellaceae (ob. Chlorophyllophy-ceae: zmienność form). Podczas wycieczki do Konstantynopola i na wyspy Archipelagu odkrył zarodniki Noctiluca miliaris (1870) później w Neapolu—zarodniki radiolaryj. W r. 1871, zgorszony postępowaniem kolegów, którzy mu zarzucali stron-ność przy popieraniu jednego z chemików, porzucił Odessę, a po roku osiadł w Charkowie, gdzie mieszkał do samej śmierci. Otoczony miłością uczniów i szacunkiem kolegów, którzy uczcili, 7 lutego 1886, serdeczną uroczystością jego 35-letnią działalność,

S K.

f'

Cienkowski Leon, znakomity botanik i zoolog (* w Warszawie 1 paźdz. 18*22 r. —f 1887), syn rodziców niezamożnych i mało wykształconych, skończył gimnazyum w Warszawie, uniwersytet w Petersburgu (1844), w dwa lata później uzyskał stopień magistra botaniki, obroniwszy rozprawy „O rozwoju roślin szyszkowych". Walcząc z przeszkodami materyalnemi, miał już rozpocząć wykłady na uniwersytecie petersburskim jako docent, a w tym celu napisał rozprawę „o wymoczkach", wykazując w niej błędność i fantastyczność mniemań Ehrenberga, który upatrywał w nich złożoną orga niżącyę; Cienkowski przeciwnie dowodził, że wymoczki są prostemi utworami protoplazmatycz-nemi jednokomórkowemi; zdanie to dziś jest powszechnie przyjęte. Rozprawa ta została jednak odrzucona przez profesora botaniki, który stanął nibyto w obronie powagi Ehrenberga, w rzeczywistości zaś obawiał się współzawodnictwa młodego uczonego. Doczekał się nareszcie C. propozycyi udania się do źródeł Białego Nilu, dokąd go wysłała Akademia wraz z górnikami, posłanymi na prośbę paszy Egiptu. Wspomnienia z tej podróży (obok naukowego sprawozdania w „Geograficz.

r’.

Fig. 431. Cienkowski Leon.

jako profesora, oddawał się tam C. dalszym pracom. Od 1876 zajmował się studyami nad bakteryami. Jeździł do Pasteura dla zbadania metody szczepienia karbunkułu; tu jednak odsyłano go z jednej pracowni do drugiej, aż wreszcie, gościnnie przyjęty przez Balbianiego, musiał sam dochodzić do metody szczepienia. W r. 1880 odbył podróż nad Morze Białe i badając tam niższe organizmy, zwłaszcza wodorosty i pierwotniaki, opisał wiele nowych form. Cierpiąc na raka, wyjechał do Wiednia; skąd przewieziony do Lipska, umarł tam 8 października 1887. C. był obrany na członka wielu towarzystw naukowych angielskich, niemieckich i rossyjskich. Głównym przedmiotem prac jego, bardzo licznych

Izwiestiach") umieścił C. w „Gazecie Warszawskiej" z r. 1853 (NN. 88 — 122 z przerwami). Po powrocie z Egiptu wstąpił do Warszawy, a następnie wrócił do Petersburga. Tu w roku 1850 rozpoczął wykłady w jednym z liceów, a w 1855 w uniwersytecie. Wykłady jego, pełne życia i z zamiłowaniem do wiedzy prowadzone, oparte na de-monstracyi licznych preparatów (co stanowiło wówczas nowość w Petersburgu) porywały słuchaczy.

Obroniwszy rozprawy doktorskiej (1856), wysłany został za granicę w celach naukowych na rok jeden. Zwiedził Niemcy, Prancyę i Włochy. W listach do przyjaciół z Paryża skarży się na niegościnność i blagę Francuzów, a podnosi poważne traktowanie przedmiotu i chętne udzielanie wiedzy w Niemczech. W podróży tej poznał się z najwybitniejszymi uczonymi tego czasu, jak Aleksander Braun, Schleiden, Jan Muller, Ehrenberg. Jeszcze w Petersburgu udało mu się zapoznać z kółkiem uczonych, jak Brandt, Helmersen, Lenz, Jacobi,

Hess, Struve, którzy zbierali się u znakomitego embryologa, Bahra. Obcowanie z tymi ludźmi, roz- i a drukowanych, przeważnie w językach niemieckim mowy o nowych odkryciach, przyrządach, podró- | i rossyjskim, były organizmy roślinne niższe, jak żach, a zwłaszcza o nauce Schwanna, który odkrył wodorosty, grzyby, śluzówce lub takie, które stoją na komórkę zwierzęcą, podniecały wówczas zapał mło- pograniczu obu królestw organicznych, jak wiciowce, dego uczonego. W r. 1850 ożenił się C. i wyjechał monady i t. p. Wszystkie prawie odkrycia C-go mają zagranicę. Tam, w Dreźnie i Berlinie, badał ślu-| wielką doniosłość naukową, a niektóre torują zupeł-

nie nowe drogi. Samych nowych gatunków or- l O obojgu z tego powodu krążyły osobliwsze ane-ganizmów niższych odkrył C. nie mniej, jak 43. gdoty.    *

Ciepielów, przedtem miasteczko, dziś osada, w gubernii Radomskiej, powiecie Iłżeckim, na prawym brzegu Iłżanki, zwanej także Chotczą; posiada kościół parafialny, należący do dekanatu Iłżeckiego, i szkołę gminną; jest nadto siedliskiem gminy t. im. — Sama osada w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła ludności stałej 1,090 osób, niestałej 83, razem 1,173, w tej liczbie 558 męż., 615 kobiet; obszar gruntów osady wynosi 5.4 w. □; między ludnością liczono: 63.1°/o katolików, 0.2 prawosławnych, 36.7°/₀ żydów. W tymże samym czasie gmina C. łącznie z osadą liczyła 4,998 ludności stałej, 374 niestałej, razem 5,372 osób, na 99.5 w. □, tj. 54 na lw. □; katol. 90.4⁰/₀» protestan. 0.3°/o> żydów 9.3°/₀. Za przywijejem króla Zygmunta I, Marcin Kaza-nowski założył w 1548 na gruntach wsi Czepie-lowa miasto, które od swego herbu Grzymało-wem nazwał; nazwa ta jednak nie utrzymała się, gdyż lud po dawnemu zwał miasto C-em; osiadających uwalnia król na lat 20 od wszelkich poborów, obdarza prawem niemieckiem i ustanawia cztery jarmarki. Za Zygmunta III osiadłe było tak wielu rzemieślnikami, ze król ten dozwolił zaprowadzić cechy w 1599 roku. Z początkiem wieku XVIII należało do Denhofów, później do Karczewskich.

Jak bardzo cenił prawdę i jak dalekim był od małostkowej ambicyi, świadczy o tern fakt następujący: w r. 1856 spostrzegł C. powstawanie komórki żywej i rozmnażającej się na gnijącem ziarnku mączki. Przypuszczając, że zachodzi tu wypadek samorodztwa, pokazywał swoje preparaty na zjeździe we Wrocławiu wobec głośnych uczonych, jak Cohn i Pringsheim, którzy zgodzili się na jego tłómaczenie. Karol Nageli potwierdził jego obser-wacyę. Gdy jednak w dwa lata później dokładniejsze badanie przekonało go o błędzie pierwotnych spostrzeżeń, sam pierwszy je odwołał (w rozprawie „Ueber meinen Beweis fur die Generatio prima-ria“).—Wyliczenie prac C-go oraz szczegóły biograficzne znajdują się w broszurze Aug. Wrześniow-skiego: Leon Cienkowski; dodatek do „Wszechświata* (Warszawa 1888). Z popularnych artykułów po polsku ogłosił C. „ Mikroorganizmy “, „Istoty bakteryjne* („Wszechświat* 1884). Wł- M- K-

CienkllSZ, bardzo słaba, wodą rozcieńczona brzeczka, wykazująca do iy₂% cukru, właściwie popłóoz-ki słodzinowe, których do piwa już nie używają; służy jedynie za napój dla żywego inwentarza.

And. S.

R. M.

Cieplarnia, ob. Szklarnia.

Cieplice, nazwa dodawana do nazw różnym miejscowości, gdzie się znajdują ciepłe źródła mineralne, jak np. G. czeskie, C. kraińskie, C. Trenczyńskie i inne.

Cieplik (caloricum), według dawnych pojęć o cieple materya, stanowiąca istotę ciepła; wyobrażano sobie, że ciepło jest substancyą mate-ryalną, podobnie, jak pojmowano też światło, elektryczność i magnetyzm, Niektórzy fizycy przyjmowali, że C. identyczny jest z flo gist onem (ob.); inni uwużali go za rodzaj powietrza; z błędnych doświadczeń wnioskowali jedni, jak Bayle i Marat, że C. posiada nawet pewien ciężar, gdy znów For-dyle mniemał, że zmniejsza on ciężar ciał, czyli że sam posiada ciężar ujemny. Gdy wszakże dokładne doświadczenia, Rumforda zwłaszcza, wykazały, że ciężar ciał przy zmianie ich temperatury zmianie zgoła nie ulega, zaczęto uważać C. za „płyn nieważki^. Jędrzej Śniadecki, jak i inni ówcześni chemicy, mówi nawet o C-ku, jak o pierwiastku chemicznym. C., wchodząc w ciała, miał rozsuwać ich cząstki, skąd ciała przy ogrzewaniu się rozszerzają; przy topieniu i parowaniu miał łączyć się z ciałami, i stąd się utajał, — a w taki sposób starano się hypotezą płynu nieważkiego tłó-maczyć wszelkie zjawiska ciepła. Pojęcie o mate-ryalności ciepła osłabione zostało przez doświadczenia Rumforda, w których nczony ten wykazał, że przy wierceniu armat wywiązuje się przez tarcie nieograniczona ilość ciepła. Davy dowiódł, że przez wzajemne tarcie dwu brył lodowych można je stopić. Doświadczenia te przekonywały, że ciepło mie przechodzi tu z jednego ciała do drugiego, ale wytwarza się przy tarciu; pomimo to pojęcia o materyal-

Dawniej za obrębem browarów cienkusz poddawano fermentacyi i robiono z niego t. zw. piwo szlacheckie.

Ciennik. w lasach liściastych, zagospodaro' wanych systemem nizkopiennym, odmładnianie czyli odnawianie lasu, po wycięciu w porębach drzewa potrzebnego na różne użytki, dokonywa się przez odrośle z pnia lub odbitki z korzeni; w okresie lat, stanowiących kolej gospodarczą, odrośle te dorastają do rozmiarów czyniących je rębnemi.

Zdarza się jednak potrzeba dohodowania się drzew starszych różnego gatunku, zdatnych na iriny jeszcze użytek, w stolarstwie, budownictwie i t. p.

St. Rew.

Dla zadosyćuczynienia tej potrzebie w każdej kolei pomija się pewną część drzew rokujących dobry wzrost i wycięcie ich pozostawia się do drugiej, albo nawet do 3-ej, kolei. Takie gospodarstwo nazywa się nizkopiennem połąezonem. Jeśli np. obraliśmy kolej 30 letnią, wtedy po wycięciu w porębie drzewa opałowego i początkowego, pozostawiamy na pniu część drzew, i te aż do następnej kolei noszą nazwę podcie nników. Po upływie lat 30 z odrośli z pnia i korzeni utworzy się nowy las rębny, nad którym górować będą owe zaoszczędzone drzewa, noszące teraz nazwę cienników. Postępując tak dalej, w 3-ej kolei C-ki staną się już starodrzewem małym, w 4-tej średnim, w 5-tej wielkim, co może dotyczyć przeważnie dębu i wymaga 150 lat; co do innych gatunków drzew liściastych poprzestajemy zwykle na ciennikach, lub na starodrzewie małym, to jest na 2-giej lub 3-ciej kolei rębności.

Cieński Marcin, z Cienia, w Sieradzkiem, na czele swej chorągwi walczył prawie we wszystkich bitwach Sobieskiego z Turkami; za Augusta II był regimentarzem. Słynął z olbrzymiej siły, którą jakoby odziedziczyła po nim i jego córka.

ności ciepła przetrwały aż do r. 1840, gdy Mayer i Joule wykazali równoważność pracy mechanicznej i ciepła (ob. Ciepło). — Jakkolwiek więc C. z nauki stanowczo wyrugowany został, używa się często utworzonego od wyrazu tego przymiotnika „cieplikowy", jak np. motory cieplikowe; autoro-wie, którzy w wyrazie tym widzą utrwalenie błędnego pojęcia o C-ku, używają przymiotnika „cieplny ", jako wyprowadzonego bezpośrednio od wyrazu „ciepło". Gdy wszakże dawne pojęcie C ka zupełnie już przebrzmiało i niema obawy jakiegokolwiek nieporozumienia, niema też i potrzeby potępienia przymiotnika „cieplikowy", który pod względem językowym wydaje się wyrazem dogodniejszym, aniżeli przymiotnik „cieplny⁴.

wyrażenia związku liczebnego między pracą a C-m potrzebny jest dobór odpowiednich jednostek. Za jednostkę pracy (ob. Praca mechaniczn a) przyjmuje się kilogrammetr, t. j. ilość pracy, jaką wyłożyć trzeba na podniesienie 1 kilograma na wyso-kość 1 metra w górę; przez jednostkę zaś C-a czyli ciepłostkę (kaloryę) rozumie się ilość C-a, jaka jest potrzebna do ogrzania 1 kilograma wody o 1° C. Najprostsza droga oznaczenia powyższego związku polega na bezpośredniej zamianie pracy w C., a użył jej Joule (1843) w sposób następny. Na osi 00 (fig. 432) osadzony był układ łopatek Ł, umieszczony w naczyniu napełuiouem wodą i poprzedzie-lanem poprzecznemi przegrodami P. Za pośrednictwem sznura S oś łączyła się z blokiem B;

S. K.

Cieplikowe maohiny, cieplikowe motory, ob. Kaloryczne machiny.

:

! '

N||

i- .

Ciepliński Marcin Ossorya, literat, czynny głównie między r. 1840 a 1850; wydał wraz z Karolem Balińskim w Warszawie r. 1844: „Snopek nadwiślański z płodów piśmiennictwa krajowego⁴,

P. Chm.

(2 tomy), gdzie też i własne utwory powieściowe pomieścił, oraz „Kilka prac literackich” (Warszawa 1845).

0=

tV

Fig. 432.

żań. Spostrzeżenia, mianowicie, uczą nas, że praca mechaniczna wytwarzać może ciepło. Gdy kowal kuje bryłę żelaza, bryła ta rozgrzewa się i doprowadzoną być może nawet do rozżarzenia; doświadczenia zaś ścisłe przekonały, że przy takiem wytwarzaniu C-a z pracy mechanicznej zachodzi równoważność, co znaczy, że dana ilość pracy wydaje zawsze jedną i tęż samą ilość C-a. Dla

Ciepło. Wrażenia bezpośrednie i bezustanne uczą nas, że ciała być mogą cieplejsze lub zimniejsze. Objawy te nazywamy cieplikowemi, a wywołującą je przyczynę „ciepłem⁴. Poczucie ciepła i zimna jest tylko względne: niema granicy między C-em a zimnem; ciało zimne posiada jedynie niższy stan C-a, odrębne więc pojęcie „zimna" nie istnieje w nauce. Ponioważ ciała mogą być cieplejsze i zimniejsze, czyli raczej bardziej i mniej ciepłe, otrzymać możemy miarę różnego ich stanu cieplikowego, a miara ta nazywa się temperaturą. Jeżeli dwa ciała zostają z sobą w zetknięciu bezpośredniem lub pośredniem, albo nawet rozdzielone są między sobą pustą przestrzenią, dostrzegamy w ogólności, że jedno z nich ogrzewa się, drugie stygnie; mówimy wtedy, że pierwsze ma temperaturę niższą, drugie zaś temperaturę wyższą. Jeżeli stan cieplikowy obu tych ciał pozostaje bez zmiany, mają temperaturę jednakową. Przyrządy, służące do mierzenia temperatury, nazywa- ruch zatem bloka, wywołany spadkiem ciężaru C, ją się termometrami (ob.). C. wszakże działa przenosił się na mieszadło Ł i wprawiał je w obrót, nietylko na nasze czucie, ale wywiera wpływ na Układ ten łopatek wywoływał ruch masy wody, wszelkie ciała, powodując znaczny obszar objawów. | powstrzymywany przez przegrody, skąd woda się Dla wytłómaczeoia tych zjawisk przyjmowano nie- j ogrzewała. Podniesienie się temperatury wody wska-gdyś, że są one wywoływane przez pewną sub- | zywał zanurzony w niej termometr, wysokość zaś stancyę nieposiadającą ciężaru, czyli płyn nie- | spadku ciężaru C mierzyła skala obok umieszczo-ważki, który nazwano cieplikiem (ob.). Obecnie na, a w ten sposób oceniać można było zarazem pojmujemy, że C. jest pewną formą energii i pracę wykonaną, i wzbudzoną przez nią ilość C-a. (ob.), a pogląd ten opiera się na podstawie ściśle Z doświadczeń tych okazało się, że ilość C-a po-doświadczalnej i na uzasadnionym szeregu rozwa- trzebna do ogrzania o 1° C. kilograma wody posiadającej temperaturę 15° C. równoważną jest pracy potrzebnej do podniesienia (pod 45° szerokości geograficznej) ciężaru jednego kilograma o 424,2 metra, czyli, innemi słowy, że dla wytworzenia jednej ciepłoBtki wyłożyć trzeba pracę 424,2 kilo-grammetrów. Liczba ta nazywa się równoważnikiem mechanicznym C-a, chociaż właściwie oznacza ona równoważnik mechaniczny

125

Wielka Kuc ilustr. Zesz. 9fi. T. XI(.

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

•273 ’

przeto w drugiem z tych

424,3 kilo-

zatem ciepłostka odpowiada

metr pracy wydaje

ściskaniu rozgrzewa się; gdy się rozszerza, pokonywaj ąc przy tern opór, doznaje oziębienia. Takie rozszerzanie się, przy którem ciało ani nie traci ciepła, ani go z zewnątrz nie otrzymuje, nazywa się adiabatycznem, przyczem w ogólności ulega oziębianiu. Drugiem źródłem ciepła jest palenie, czyli łączenie się ciał z tlenem, i w ogólności działania chemiczne. Ponieważ łączenie się chemiczne ciał pojmujemy, jako zbliżanie się, uderzanie najdrobniejszych cząstek ciał, działanie to również przeto sprowadza się do wytwarzania C-a przez pracę. Oznaczenie ilości C-a, powstającego przy łączeniu się ciał, a w szczególności przy paleniu, ma ważne znaczenie, zarówno pod względem naukowym, jak i praktycznym (ob. Termochemia, Palenie). Działania dalej chemiczne, zachodzące w istotach żyjących, są źródłem ciepła zwierzęcego (ob.). Najważniejszem i ostatecznem źródłem C-a ziemi jestC. słoneczne (ob. Energia, Słońce).

Działania ciepła. Podwyższenie temperatury Skoro w ten sposób uzasadnioną została równo- ciała łączy się z powiększeniem objętości ciała, czy-

ciepłostki. Tąż samą metodą przeprowadził doświadczenia Rowland w r. 1880; z badań jego okazuje się, że równoważnik mechaniczny C-a zmienia się nieco z temperaturą, co zapewne pochodzi stąd, że C. właściwe (ob.) wody w pewnej mierze od temperatury zależy. Innej metody użył Mayer w r. 1842. Gaz ogrzewany przy stałej prężności, t. j. mogący się swobodnie rozszerzać, wymaga większej ilości C-a, aniżeli gaz, zachowujący przy ogrzewaniu stałą objętość; w pierwszym bowiem razie na przezwyciężenie ciśnienia, pod jakiem zostaje, wykonać musi pewną pracę (ob. C. właściwe). C. właściwe powietrza przy stałej prężności jest 0,2377, co znaczy, że dla ogrzania kilograma powietrza, mogącego się swobodnie rozszerzać, o 1° C potrzeba 0,2377 ciepłostki; C. zaś właściwe gazów przy stałej objętości wynosi 0,1685, co znaczy znów, że dla ogrzania o 1° C kilograma powietrza, zachowującego objętość stałą, potrzeba 0,1685 ciepłostki. Przypuśćmy więc, że mamy dwa naczynia waloowe o przecięciu 1 metra kwadratowego; każde z nich zamknięte jest tłokiem, umieszczonym w wysokości jednego metra, i zawiera 1 metr sześć, powietrza w temperaturze 0J pod ciśnieniem normalnem. W jednem z tych naczyń tłok jest przytwierdzony, w drugiem natomiast ruchomy. Przypuśćmy dalej, że powietrze w obu tych naczyniach ogrzewamy do 273°; ponieważ spółczynnik rozsze

rzalności gazów wynosi

naczyń objętość powietrza się podwoi, w pierw-szem zaś podwoi się jego prężność. Ciężar 1 metra sześć, powietrza wynosi 1.293 kg.; do ogrzania zatem powietrza w naczyniu o tłoku ruchomym wydatkować trzeba: 1,293. 273. 0.2377=83,7825 ciepłostek, w naczyniu zaś o tłoku stałym: 1,293.273.0,1685 = 59,4267 ciepłostek. Różnica ilości ciepła 83,7825—59,4267 = 243,558 zużytą została na wykonanie pracy, potrzebnej do przezwyciężenia ciśnienia powietrza na tłok o powierzchni 1 metra kwadratowego do wysokości jednego metra. Ciśnienie atmosferyczne na pole 1 metra kw. wynosi 10,334 kg., praca zatem wykonana mierzy się 10334 kilogrammetrami. Na wykonanie zaś tej pracy zużytkowano 243,558 ciepłostek: jedna

10334

243,558

gramometra.—Oznaczano też równoważnik mechaniczny C-a i innemi metodami. Perot wyprowadził go z ilości C-a, potrzebnej do przeprowadzenia cieczy w stan lotny; Dieterici oraz Violle z ilości C-a, wywiązującej się przy rozgrzewaniu drutów przez prądy elektryczne.—Hirn w r. 1858 użył drogi odwrotnej, wyprowadził mianowicie równoważnik mechaniczny C-a z przeobrażania C-a w pracę w motorze parowym; obliczył ilość C-a zawartą w parze wchodzącej do walca maszyny parowej, jakoteż ilość C-a w wodzie, która powstała ze skroplenia się pary po wykonaniu pracy; różnica dała ilość ciepła zużytą na wykonanie pracy, którą można było ocenić, a stąd również się okazało, że zużycie 1 ciepłostki wytwarza 424 kilogrammetry pracy.

ważność C-a i pracj, nie można już było C-a uważać za substancyę, praca bowiem wytwarzać sub-stancyi nie zdoła, a wywiązywanie C-a z pracy pojmujemy, jako zamianę rucbu; ruch całych mas, ruch widzialny, przechodzi w ruch niewidzialny najdrobniejszych jego cząstek, w ruch cząsteczkowy. Natężenie C-a, czyli temperatura danego ciała, zależy od żywości tego ruchu, a raczej od jego siły żywej czyli energii. Co do rodzaju tego ruchu, przyjmuje się pospolicie według Clausiusa, że jest on różny w ciałach różnego stanu skupienia i że od niego właśnie stan ten skupienia zależy. Cząstki ciał stałych wykonywają tylko ruchy drgające dokoła swych położeń równowagi; cząstki natomiast gazów pozostają w ruchu postępowym, posuwają się po linii prostej, dopóki nie potrącą o inne cząsteczki lub o stałą zawadę, poozem kierunek swego biegu zmieniają; w cieczach cząstki wykonywają w części ruchy drgające, w części postępowe, przebiegając od jednej cząsteczki do innej. Gdy energia ruchu tego się wzmaga, temperatura ciała wzrasta; gdy energia ta osłabnie, temperatura opada. Brak wszelkiego ruchu jest kresem C-a, jest zerem bezwzględnem temperatury. Z własności gazów wypływa, że punkt ten bezwzględnego zera przypada w temperaturze—273° C. Teorya, która ma na celu wyjaśnienie wszystkich zjawisk ciepła na podstawie, że jest ono objawem ruchu cząsteczkowego, nazywa się teoryąmechanicz-ną C-a albo termodynamiką, i jak dotąd, zdołała wyjaśnić z zupełnem powodzeniem zwłaszcza wszelkie własności i zachowanie się gazów. (Ob. Termodynamika, Energia, Gazy).

Źródła ciepła. Jak widzieliśmy już, gdy praca napozór ginie, przeobraża się w ciepło. Kamień spadający na pal osadzony w^ ziemi zagłębia go; gdy pada na głaz, którego nie porusza, rozgrzewa go. Praca więc jest źródłem C-a, które się wytwarza zawsze w stosunk^ takim, że ł kilogram-

~ ciepłostki. Powietrze przy

li sprowadza ich rozszerzalność (ob.). Gdy ze szeniem się ruchu cząsteczkowego jednego ciała na wzrostem temperatury wzmaga się siła żywa czyli cząsteczki ciała drugiego za pośrednictwem znaj-energia ruchu cząsteczek, słabnie spójność ciała i następuje zmiana stanu skupienia,—ciało stałe przechodzi w ciekłe (ob. Topienie), ciecz przechodzi wstań lotny (ob. Parowanie). Zmiana wręcz przeciwna, stanu ciekłego w stały, nazywa się krzepnięciem (ob.), stanu lotnego w ciekły—skraplaniem (ob.). Trzecie działanie C-a polega na ogrzewa n|i u ciał; różne ciała do jednakiego ogrzania wymagają niejednakiej ilości C-a, czyli posiadają różne ciepło właściwe (ob.).

dującego się między niemi eteru (ob.). Promieniowanie ciepła jest identyczne z promieniowaniem światła; C. p. rozumieć należy jako światło niewidzialne. Drgania eteru wtedy tylko wzbudzają w oku naszem wrażenia światła, gdy częstość drgań wynosi od 400 do 800 trylionów na sekundę; ogrzewający zaś wpływ’ drgań eteru rozpoczyna się już przy 100 trylionach drgań na sekundę, a nawet i przy mniejszej ich liczbie; Lang-ley bowiem wykazał istnienie promieni, których częstość drgań wynosi około 23 trylionów (milionów milionów) na sekundę. Przy 400 trylionach drgań na sekundę promienie stają się świetlnemi, to jest zaczynają świecić, najpierw światłem czer-wonem, a barwa przy coraz większej częstości drgań ulega zmianie, działalność zaś ich cieplikowa coraz słabnie. Dla tego rozróżniać możemy C. p. ciemne i jasne; piec rozgrzany rozsyła promienie ciemne tylko; płomień lub słońce, prócz tych promieni ciemnych, wysyłają i jasne. Promienie świetlne i promienie cieplikowe, jakie nam słońce nadsyła, nie są to promienie różne, któreby sobie tylko towarzyszyły, ale są zupełnie identyczne; tenże sam promień, który budzi w oku wrażenie światła, wznieca uczucie ciepła w naszych nerwach czuciowych, ale nie wszystkie promienie na nasze oko działają tak, jak ucho drgania struny • w pewnych tylko słyszy granicach (ob. Światło, Widmo). Dla tej identyczności C. p. rozchodzi się według tychże praw, co światło. Promienie ciepła wtedy tylko ciało ogrzewają, gdy drgania eteru udzielają się cząsteczkom tego ciała, gdy zatem promienie ciepła zostają przez oiało pochłonięte. Jeżeli poohłonięcie takie nie zachodzi, fale eteru przebiegają nieosłabione przez ciało, które też temperatury swojej nie zmienia. C. p. rozchodzi się z tąż samą szybkością, co światło, o czem świadczy powszednie spostrzeżenie, że światło słoneczne i ciepło słoneczne razem występują i razem nikną. Do ścisłych badań C-a p-go nie wystarcza termometr zwykły; czulszy jest termometr różnicowy Leslego (ob. Termometr), termomul typlikator Melloniego (ob.), a zwłaszcza boi o metr Langleya (ob.).

Każde ciało, którego temperatura wyższa jest od zera bezwzględnego (ob. Ciepło), wysyła promienie ciepła; jeżeli od ciał sąsiednich otrzymuje więcej, aniżeli wysyła, wtedy temperatura jego wzrasta; gdy wysyła więcej, aniżeli otrzymuje, temperatura jego spada, a gdy wysyła tyleż promieni ciepła, ile ich otrzymuje, zachowuje temperaturę stateczną, znajduje się w stanie ruchomej równowagi cieplikowej (Prevost 1804).—Zdolność wysyłania (emissyi), czyli ilość wysyłanego ciepłą zależy od natury ciała; metale wysyłają promienie najsłabiej, ciała organiczne silniej, a największą zdolność wysyłania ma sadza. Powierzchnie luźne, miękkie i ciemne wysyłają ciepło silniej, aniżeli powierzchnie gładkie, twarde i jasne; metale porysowane silniej, aniżeli wygładzone. Oprócz ilości wysyłanych promieni ciepła wyró-

Wogóle zaś część nauki o cieple, która ma za przedmiot ilościową jego ocenę, która tedy podaje sposoby mierzenia ilości C-a, nazywa się kalory-metryą (ob.). Tak podana treść nauki o cieple uzupełnia się jeszcze badaniem nad rozchodzeniem się czyli rozprzestrzenianiem C-a. Ruch mianowicie cząsteczkowy, stanowiący istotę C-a, udzielać się może bezpośrednio, czyli przechodzić może z cząsteczki jednej na drugą, co stanowi przewodnictwo C-a (ob), albo też przenosić się może między ciałami za pośrednictwem fal eteru, a takie rozchodzenie się ciepła nazywa się promieniowaniem (ob. C. promieniste).

Co do historycznego rozwoju nauki o cieple, ob.

Fizyka.—Literatura. Oprócz traktatów ogólnych fizyki ważniejsze wykłady nauki o cieple są:

Mayer „Mechanik der Warnie* (2 wydanie 1874);

Hirn „Theorie de la ehaleur“; Wiillner „Lehre von der Warme“ (4 wydanie 1885); Tyndall „Ciepło uważane, jako rodzaj ruchu* (przekł. polski Kraków 1872); Zeuner „Grundziige der mechanischen Warmetheorieu (3 wyd. 1887); Clausius „Die me-chanische Warmetheorie" (2 wyd. 1876—8); Riihl-mann „Handbuch der mechanischen Warmetheorie"

S. K.

(1874—1885); Maxwell „Theory of heat“ (przekład niemiecki 1878); Hermann „Compendium der mechanischen Warmetheorie" (1878); Władysław Na-tanson „Wstęp do fizyki teoretycznej" (Warszawa 1890); Dobrym wykładem popularnym teoryi mechanicznej ciepła jest: Cazina „La chaleur” (l~e wydanie 1868).

Ciepło promieniste. Jeżeli ciało cieplejsze znajduje się w bezpośredniem zetknięciu z ciałem zi-mniejszem, to ciepło przechodzi od pierwszego do drugiego przez „przewodnictwo", a przy rozchodzeniu się takiem ciepło pozostaje zawsze ciepłem; ruch cząsteczkowy, stanowiący ciepło, udziela się cząstkom coraz dalszym. Spostrzeżenia uczą nas wszakże, że ciała, jedno cieplejsze, drugie zimniejsze, rozdzielone innem ciałem, warstwą powietrza, dajmy, albo nawet przestrzenią pustą, nawzajem na siebie oddziaływają, tak, że jedno z nich ciepło traci, a drugie je zyskuje. Przy takiem przenoszeniu się istota ciepła nie pozostaje już niezmienną; skoro ciepło przedostaje się i przez próżnię, jak o tern świadczy samo ogrzewanie ziemi przez słońce, nie może tu przeto zachodzić ruch cząsteczkowy, a tem samem nie jest to już ciepło, którego istota na ruchu cząsteczek materyalnych polega (ob. Ciepło).

W taki więc sposób rozchodzące się „ciepło promieniste" nie jest już ciepłem, ale jest przeno-źniać należy i ich jakość. Barwa (ob.) zależy od pochłanianiu nie ulega, przedziera się przez to częstości drgań; tak samo tedy mówić można ciało, jak światło przez ciało przezroczyste. W ogól-o „ciepło barwności (termoohrozie)⁸, rozu- ności pod względem przepuszczania promieni cie-miejąc przez to częstość drgań eteru w promie- pła dzielą się ciała na przecieplające czyli niach cieplikowych ciemnych, chociaż dotąd nie diatermiczne, t. j. przezroczyste dla ciepła, zbadano, o ile różnice takie zachodzą przy wysy- i nieprzecie plające, czyli atermiczne, t. j. łaniu ciepła przez różne ciała. Przez wysyłanie nieprzezroczyste dla ciepła. Gdy ciało przepuszcza ciepła ciało stygnie; szybkość stygnięcia, czyli wszystkie promienie światła, jest bezbarwnem, gdy spadek temperatury w ciągu minuty, jest we- przepuszcza tylko promienie czerwone lub zielone, dług Newtona proporcyonalny do różnicy między jest zabarwionem. Podobnież i pod względem temperaturą ciała i jego otoczenia; w rzeczywisto- przecieplania może być ciało cieplikowo bezbarw-ści wszakże szybkość stygnięcia ulega prawu bar- nem, gdy wszystkie promienie ciepła przepuszcza, dziej zawiłemu, dotąd nieznanemu.—Podobnie jak lub cieplikowo zabarwionem, gdy pewne tylko pro-promienie światła, tak też i promienie ciepła cie- mienie przepuszcza, a inne pochłania. Własność mnego rozchodzą się po liniach prostych, odbijają przepuszczania pewnych tylko promieni ciepła nasię i załamują według tychże praw, co światło, żywa się ciepłobarwnością (termochrozą Odbijanie się promieni światła okazać zwłaszcza lub diatermanzy ą). Ciała przezroczyste prze-łatwo za pomocą dwu zwierciadeł kulistych lub puszczają promienie jasne, ale w ogólności mniej parabolicznych (fig. 433). Mariotte w roku 1680 lub więcej osłabiają promienie ciemne; najlepiej umieścił zwierciadła takie w odległości 20 stóp, przecieplającemi ciałami są: sól kamienna i syl-a hubka znajdująca się w ognisku jednego z tych win, które przepuszczają prawie wszystkie promienie, jasne i ciemne. Szkło jest przezroczyste tylko dla promieni jasnych, ale nieprzezroczyste czyli nieprzecieplające dla ciemnych; szyby więc w oknach przepuszczają jasne promienie słoneczne, ale tamują uchodzenie promieni ciemnych, przez piec wysyłanych. Niektóre ciała nieprzezroczyste przepuszczają, w cienkich przynajmniej warstwach, promienie ciemne; przykład ciała nieprzezroczystego, a przecieplającego dla promieni ciemnych, przedstawia ebonit. Niektóre gazy są jeszcze lepiej przecieplające, aniżeli sól kuchenna, inne wszakże pewnych promieni nie przepuszczają. Powietrze również nie jest zupełnie przecieplającem (ob. Atmosfera).

•e::

Fig. 433.

zwierciadeł zapaliła się działaniem promieni węgli rozżarzonych, które się znajdowały w koszu, umieszczonym w ognisku zwierciadła drugiego. Gdy w ognisku jednego zwierciadła znajduje się lód, a w ognisku drugiego termometr, termometr ten szybko opada. W doświadczeniach więc tych promienie ciepła odbijają się, jak promienie światła (ob. Zwierciadło). Poznano również, że promienie ciepła ciemnego ulegają, tak samo jak pro* mienie światła, interferencyi, polaryzacyi i podwójnemu załamaniu.

Gdy fale eteru przechodzą do ciała, wtedy część ich przeobraża się w drgania cząsteczkowe ciał, czyli ruch eteru udziela się atomom ciała. Promienie te zatem istnieć przestają, posłużyły do ogrza- i zumieniu. — Według powyższego określenia C. w. nia ciała, uległy pochłonięciu czyli absorb- wody przyjmuje się za 1; prócz wodoru, ma woda cyi. Melloni w r. 1835 wykrył, że ciała, które śród wszystkich ciał największe C. w., dla wszyst-najsilniej promienie wysyłają, najsilniej je też po- kich przeto innych ciał C. w. wyraża się ułam-chłaniają, co się następnie okazało częścią tylko kiem. Tak np. C. w. alkoholu jest 0.6, eteru 0.5, ogólniejszej zasady o związku między wysyłaniem olejku terpentynowego 0.4, rtęci O.OS3, siarki 0.2, a pochłanianiem promieni (ob. Pochłanianie), żelaza 0.11, cynku, miedzi, mosiądzu 0.09, cyny Część druga promieni na ciało padających, która i srebra 0.06, złota i platyny 0.05. Według tych

S K.

Ciepło słoneczne ob. Słońce.

Ciepło utajone, Ob. Topienie i Parowanie. Ciepło właściwe ciała jest to ilość ciepła, wyrażona w ciepłostkach (ob.), jaka jest potrzebna do podniesienia temperatury jednego kilograma tego ciała o 1°C. Ponieważ ciepłostka jest to ilość ciepła potrzebna do ogrzania jednego kilograma wody o 1°C., przeto C. w. podaje zarazem, ile razy więcej ciepła wymaga pewna masa danego ciała do oznaczonego podwyższenia temperatury, aniżeli takaż sama masa wody do takiegoż samego ogrzania. — Można też, zamiast ciężarów lub mas, brać pod uwagę objętości ciał; zwykle wszakże C. w. przyjmuje się w pierwszem ro-

liczb zatem żelazo do swego ogrzania wymaga mniej więcej tylko 7₁₀, a platyna około ¹/3o tej ilcści ciepła, co woda do takiegoż samego ogrzania. Gdy kilogram wody o temperaturze 0° zmieszamy z kilogramem wody o temperaturze 100°, otrzymamy 2 kg. wody 50°; jeżeli wszakże do kilograma wody 0° wprowadzimy kilogram platyny ogrzanej do 100°, woda i platyna będą ostatecznie miały temperaturę około 3°, ilość bowiem ciepła, jaką oddaje platyna, stygnąc o 97°, wystarcza zaledwie do ogrzania wody o 3°. — Według pojęć obecnych temperatura ciała jest to energia czyli siła żywa jego atomów; gdy więc dwa różne ciała posiadają temperaturę jednakową, mają atomy ich jednaką energię.— Energia wszakże zależy od masy i prędkości atomów; atomy zatem, które posiadają mniejszą masę, wynagrodzić to muszą większą szybkością swego ruchu. Gdyby wszystkie ciała składały się z odrębnych i swobodnych między sobą atomów, ogrzewanie ciał pt legałoby tylko na podnoszeniu ich temperatury, dla ogrzania więc jednakiej liczby atomów różnych ciał o 1° byłaby potrzebna jednaka ilość ciepła. — Atomy wszakże i cząsteczki ciał wywierają na siebie nawzajem wpływ przyciągający; ciepło zatem do ciał doprowadzane służyć musi nietylko do podnoszenia ich temperatury, czyli siły żywej ich atomów, ale rozsuwa także cząsteczki ich i atomy, powiększa tedy objętość ciał, przyczem pokonane być musi ciśnienie zewnętrzne, co znaczy, że ciepło doprowadzane nietylko ciała ogrzewa, ale nadto wykonywać w nich musi pracę wewnętrzną i zewnętrzną. Praca ta dla różnych ciał jest różna, a stąd do ogrzania jednakiej liczby atomów różnych ciał potrzeba różnych ilości ciepła. Gdybyśmy mogli ilość ciepła, poirzebną do wykonania pracy wewnęt^z-uej i zewnętrznej, oddzielić od ciepła doprowadzanego przy ogrzewaniu ciał, to pozostała ilość ciepła, która służy tylko do podnoszenia temperatury, byłaby jednaka dla jednakiej liczby atomów różi ych ciał. Tę ilość ciepła nazywa Rankine p r a-wdziwem ciepłem właściwem, Ciausius zaś ciepłojemnością, jakkolwiek najczęściej nazwy ciepłojeinność (albo zdolność ciepliuowa) i ciepło właściwe uważają się za pojęcia identyczne. Rozważania powyższe służyć mogą do wyjaśnienia, według zasad teoryi mechanicznej ciepła, ważnego prawa, odkrytego przez Dulong’a i Petit’a w roku 1819, według którego iloczyn, wypadający z pomnożenia ciepła właściwego danego pierwiastku chemicznego przez jego ciężar atomowy, ma dla wszystkich pierwiastków wartość jednaką lub przynajmniej prawie jednaką. Przykłady i bliższe wyjaśnienie tej zasady podane są pod wyrazem: „Atomistyka chemiczna*. — Prawo to oznacza właściwie. co powiedzieliśmy wyżej, że C. w. jeinakiej liczby atomów różnych pierwiastków jest jednakie, lub prawie jednakie. Ponieważ wszakże atomy różnych pierwiastków mają ciężar różny, jeden przeto kilogram różnych pierwiastków zawiera rozmaitą ilość atomów, a stąd też wypada, że jeden kilogram różnych pierwiastków do jednakiego ogrzania wymaga różnej ilości ciepła; zasada ta, wykryta przez Wilckego (1772), dała początek nauce o cieple właściwem. — Ciepło właściwe gazów, jak to wykazał Ciausius (1850), jest stałe, dla innych wszakże ciał zmienia się, zależnie od ich gęstości, temperatury i alotropicznego stanu, a daleko bardziej od stanu skupienia; w stanie ciekłym ciepło właściwe ciała jest większe, aniżeli w stanie stałym.

Ponieważ przy ogrzewaniu ciała się rozszerzają, przy ozem przezwyciężać muszą ciśnienie zewnętrzne, stąd doprowadzone ciepło służ ć musi, jak powiedziano wyżej, do wykonywania pracy zewnętrznej; gdyby więc przy ogrzewaniu ciała można było powstrzymać jego rozszerzalność, potrzebowałoby ono do ogrzania swego mniejszej ilości ciepła, czyli miało¹ y mniejsze ciepło właściwe. Z powodu słabej rozszerzalności ciał stałych i ciekłych, różnica ta wszakże jest podrzędnego dla nich znaczenia, natomiast nie można jej pomijać, gdy idzie o gazy, które rozszerzają się znacznie. Gdy, mianowicie, daną ilość gazu ogrzewamy tak, że zachowuje on stałą objętość, ciepło doprowadzane zużywa się jedynie na jego ogrzanie; gdy zaś gaz przy ogrzewaniu rozszerza się swobodnie, musi nadto wykonać pracę zewnętrzną; wypływa stąd, że C. w. gazu przy stałej prężności jest większe, aniżeli przy stałej objętości. Ponieważ zaś, nadto, wszysikie gazy rozszerzają się jednakowo, zewnętrzna ta praca jest dla wszystkich jednaka, a stąd stosunek między C-em w*-em gazów przy stałej prężności i przy stałej objętości jest dla wszystkich gazów jednakowy, i, jak to rachunek wykazuje, wynosi 1.41. Prawo to wykazał Laplace (1817). Tak np. ciepło właściwe powietrza przy stałej prężności wynosi 0.23741, przy stałej zaś objętości 0.23741: 1.41 = 0.1683.

Metody oznaczania ciepła właściwego wchodzą w zakres kalorymetryi (ob.), a przyrządy do celu tego służące nazywają się kalorymetrami (ob ). — Nauka o cieple właściwem rozwijała się stopniowo od drugiej połowy zeszłego stulecia, a różne prawa wykrywane były oddzielnie drogą doświadczalną i po większej części pozostawały zagadkami niewyjaśnionemi. Tłómaczenie wszystkich tych praw podała dopiero teorya mechaniczna ciepła, która nadto przewidziała i zjawiska poprzednio nieznane. Dla tego też nauka o cieple właściwem stanowi ważne dla teoryi tej poparcie. — Nauka o C-e w-em znajduje też liczne zastosowania praktyczne. Znajomość C-a wł.-ego różnych ciał pozwala obliczyć, jakie ilości ciepła są potrzebne do oznaczonego kh ogrzania. Nawzajem można też tą drogą oznaczać i tempeiaturę. Tak np.: by ocenić temperaturę pieca rozpalonego, wprowadzamy do niego bryłę platynową, znanego ciężaru, a gdy przybrała już temperaturę pieca, przenosimy ją do ka-lorymetru napełnionego wodą; w wodzie platyna stygnie, a utracone przez nią ciepło przechodzi na ogrzanie wody, co nam daje ilość ciepła, jaką platyna przy stygnięciu utraciła; skoro zaś znamy ciepło właśoiwe platyny, prosty rachunek wykazuż je, jaką miała temperaturę w piecu, co jest te-i temperaturą samego pieca (ob. Kalorymetry a).

Znaczne C. w. wody tłómaczy różnicę klimatu lą-(lowego i morskiego. Woda ogrzewa się wolniej aniżeli ląd stały, ale też i wolniej stygnie; dla tego dnie na morzu nie są tak gorące, ani noce tak chłodne, jak na lądzie. Tak samo lata nie są tak skwarne, ani zimy tak mroźne na morzu, jak na lądzie, stąd-to klimat morski cechuje s;ę większą jednostajnoscią, kimat lądowy jest zmienny. Po-dobnaż różnica zachodzi nawet między gruntami wilgotnemi i suchemi, a stąd znajomość ciepła właściwego różnych gruntów przedstawia znaczenie dla rolnictwa.

Ciepło ziemi, a

pewne

S. K.

raczej rozkład ciepła na zie-mi, ob. Ziemia, Atmosfera, Izotermy. — Ciepło wewnętrzne ziemi, ob. Ziemia.

Ciepło zwierzęce. Pomiary ciepłoty czyli temperatury ciała człowieka i najrozmaitszych zwierząt wskazują, iż wszystkie ustroje zwierzęce w warunkach zwykłych posiadają temperaturę wyższą od, ciepłoty ciał otaczających. Na człowieka i niektóre z tych zwierząt temperatura otoczenia wywiera minimalny tylko wpływ.- zachowują one stale jedną i tę samą ciepłotę, zwykle znacznie wyższą od temperatury otoczenia, i dla tego noszą nazwę ciepłokrwistych lub lepiej zwierząt o stałej temperaturze (homoiotherma). Do grupy tej prócz człowieka należą zwierzęta ssące i ptaki. Temperatura ciała zwierząt niższych (płazów, gadów, ryb) zmienia się, stosownie do temperatury otaczającego je powietrza, wody lub t. p., pozostając jednak w zwykłych warunkach nieco wyższą od otoczenia. Zwierzęta takienazwano zimnokrwi-stemi, lub lepiej ustrojami o zmiennej temperaturze (poikilotherma). Do mierzenia ciepłoły ciała używa się zwykle termometru rtęciowego, najczęściej maksymalnego (ob.) z rezerwoarem cylindrycznym o cienkich ściankach i rurką o bardzo szczuli⁶¹¹¹ świetle, dla większej czułości instrumentu: ciepło przez cienkie szkło działa prędzej na rtęć, a o zwiększeniu się objętości tej ostatniej świadczy stosunkowo znaczne (dzięki wązkości rurki) podniesienie się słupa rtęci w rurce. Na skali takiego ciepłomierza umieszczają zwykle podziałki Celsiu-sza od-1-30⁰ do 4-45°, z oznaczeniem dziesiętnych części stopnia. Mierzymy ciała, umieszczjąc zbiornik termometru na 10—15 minut w jakiejś dostępnej jamie ciała, np. w kiszce stolcowej, pachwie, najczęściej zaś (u człowieka) pod pachą, przy-czem łokieć zbliżamy do klatki piersiowej, aby lepiej objąć zbiornik termometru. Średnia ciepłota ciała człowieka zdrowego wynosi 37.3 C., zwierząt ssących wielkich—nieco mniej, małych zaś—-więcej; najwyższą jest temperatura ptaków (41.5°—42° C). Zresztą średnia ta, niezależna od płci osobnika, ulega wahaniom zależnie od wieku: u noworodka ludzkiego wynosi 37.9° C., u dziecka 10 - letniego 37.3° C., między 40 i 50 rokiem 37.1° C.; po 70 roku znowu jest nieco wyższą (37.4°—37.5° C.). W ciągu dnia ciepłota ciała ulega także wahaniom, dosięgając szczytu około godz. 6 popoł. W celu notowania ciepłoty ciała o rozmaitych porach dnia, lub np. ciepłoty rannej i wieczornej w ciągu całego szeregu dni, najczęściej wykreślamy t. zw. krzywą ciepłoty. Odcinki dwóch linij spółrzędnych (ob.) oznaczają godziny lub dnie (odciętna), oraz dziesiąte części stopnia Celsiusza (rzędna), jak to widać na fig. 434. Wysokość ciepłoty w danej chwili oznaczamy punktem na przecięciu rzędnej, odpowiadającej danej porze, z odciętną, wyobrażającą daną wysokość temperatury. Sąsiednie takie punkta łączymy liniami prostemi i otrzymujemy w rezultacie linię łamaną,—t. zw. krzywą ciepłoty. Na fig. 434, podajemy taką krzywą ciepłoty ciała ludzkiego w ciągu doby według Jiirgensena.

Krew, krążąca bezustannie i nadzwyczaj szybko w naczyniach krwionośnych, roznosi i ciepło po całym ustroju, którego jednak oddzielne części i narządy nigdy nie posiadają jednakowej ciepłoty. Najwyższą temperaturę napotykamy w żyle wątrobowej (39.8° C.), najniższą na skórze (27° — 33° C.). Do mierzenia ciepłoty pojedynczych narządów prócz termometru używa się aparatów termoelektrycznych (ob.). Ponieważ, jak widzieliśmy, temperatura wszystkich prawie zwierząt w warunkach normalnych przewyższa temperaturę otoczenia, a więc musi temu otoczeniu oddawać ciepł₀, nie

y—

je.

"3

■Z

in

37

___

■(t

•s

__i

•7

■6

36 3

północ

W U iZ 1

południe

fcig. 434. Krzywa eiepłoty ciała ludzkiego w ciągu doby.

7    3    $    10 11 .tfl

północ

w na-

w cza-

wo-

za-

nor-

- - „    930,000

250 , wodanów węgla „ 1,025,000

razem wytwarza się w ciele ludzkiem na dobę .    .

na

wa-

waruu-

mna

może zatem ulegać wątpliwości i to, że ciało zwierzęce dla pokrycia tych strat wytwarza tyleż ciepła, Ile go oddaje. Za pomocą pomiarów kalorymetrycznych (ob.) obliczono ilość ciepła oddawanego, a więc i produkowanego, przez rozmaite zwierzęta, przeważnie małe. Jednym z najbardziej używanych w fizyologii do takich pomiarów kalorymetrem jest aparat Dulong’a. Jest to kamera blaszana, zawierająca wewnątrz klatkę do umieszczenia zwierzęcia, np. królika. Kamera ta mieści się w drugiej, większej, a przestrzeń wolna między ściankami jednej i drugiej wypełnia się pewną, znaną ilością wody. Kamera wewnętrzna łączy się z rurką, dostarczającą powietrza, niezbędnego dla zwierzęcia, oraz z wężownicą, idącą między ściankami obu kamer i odprowadzającą nazewnątrz powietrze zużyte. Kamerę zewnętrzną otacza się jakimś złym przewodnikiem ciepła, np. filcem. Ciepło, wytwarzane przez zamknięte w takim kalorymetrze zwierzę, zostaje pochłonięte przez wodę, zawartą między ścianami obu kamer; temperaturę tej wody mierzyć można za pomocą zanurzonych w niej termometrów. Wiedząc, iż jednostką ciepła czyli kalory ą albo ciepło stką jest ilość ciepła, podnosząca temperaturę 1 gr. wody o 1° C. (jest to t. z w. mała kalory a, niektórzy bowiem przez wielką kaloryę oznaczają ilość ciepła, podnoszącego temperaturę 1 kg. wody o 1° C.), łatwo obliczyć, ile jednostek ciepła wydzieliło użyte do doświadczenia zwierzę, jeżeli zanotowano ilość zawartej w kalorymetrze wody, oraz jej ciepłotę—pierwotną i po doświadczeuiu. Ilość wytworzonych przez zwierzę jednostek ciepła sprowadza się zwykle dla łatwiejszych porównań do 1 kg. wagi zwierzęcia i 1 godz. Tak np. kg. wagi psa młodego wytwarzana godzinę6,440 kaloryj czyli ciepło-stek (małych), 1 kg. psa starszego tylko 2,530. Mniejsze zwierzęta produkują stosunkowo więcej ciepła: zależy to od tego, iż powierzchnia ich skory jest, stosunkowo do objętości ciała, bardzo wielką, oddaje też stosunkowo więcej ciepła otoczeniu. Na człowieku robiono tylko częściowe pomiary tego rodzaju, umieszczając w kalorymetrze np. jedną kończynę, poczem obliczono stosunek tej kończyny do powierzchni całego ciała. Przypuszczając, iż powierzchnia ciała oddaje ciepło ciałom otaczającym równomiernie, można z tego stosunku wyliczyć ilość wytwarzanego przez człowieka ciepła. Ilość ta ma wynosić średnio około 1,400 małych cie-płostek na 1 kg. wagi i na 1 godzinę; w ciągu doby człowiek średniej wagi wyprodukować może przeszło 2,300,000 kaloryj, czyli że ciepło, przezeń wytworzone, podnieść może temperaturę 2,300,000 gr. wody o 1° C.—Źródłem ciepła, wytworzonego przez organizm ludzki lub zwierzęcy, są procesy chemiczne, odbywające się stale w ustroju, głównie zaś proces utleniania. Tkanki i narządy, gdzie takie procesy odbywają się najenergiczniej, jak np. mięśnie, zajmują też pierwsze miejsce w sprawie produkowania ciepła w ustroju. Sprawy zachodzące w mięśniach po śmierci, mianowicie przejście tych narządów w stan tężca pośmiertnego (n-gor mortis) mogą jeszcze czas pewien wywoływać produkcyą ciepła nawet w ciele trupa. Drugiem

źródłem ciepła są gruczoły, t. j. narządy wydziel-nicze. Mniejsze ilości ciepła wytwarzają inne narządy i tlenki ciała zwierzęcego. Wreszcie praca serca, mająca na celu poruszanie strumienia krwi czyniach krwionośnych, a więc pokonanie tarcia krwi o ścianki rurek naczyniowych, zamienia się także w ciepło. Głównym procesem chemicznym, wywiązującym ciepło w ustroju, jest utlenianie się ciał organicznych, zawartych w pokarmach. Energia potencyalna tych ciał, oraz tlenu, przy utlenianiu uwalnia się w postaci siły żywej, która się spoczynku ciała zamienia się prawie całkowicie w ciepło,—ciepło spalenia białka, tłuszczów i danów węgla, z których się składa pokarm. Przypuszczając, iż utlenienie się tych ciał w organiźmie wytwarza tyleż ciepła, co spalenie zewnątrz organizmu (ciepło spalenia poza organizmem określa się pocą kalory metru), oraz wiedząc, że pokarm maluy składa się ze 110 gr. białka, 100 gr. tłuszczów i 250 gr. wodanów węgla na dobę, obliczyć można ilość ciepła wytwarzanego w ciągu doby przez organizm ludzki.

Spalenie 110 g. białka .... daje 451,000 kaloryj n 100 „ tłUSZCZU ...

•    2,406,000 kaloryj

t. j. więcej jeszcze, niż otrzymano drogą bezpośrednich doświadczeń kalorymetrycznych. Całą tę ilość ciepła oddaje organizm ludzki ciałom otaczającym. Badania wykazały, iż 1.8% ilości wyprodukowanego ciepła utrącą organizm na ogrzanie wydalin, t. j. moczu i kału, 3.5% na ogrzanie wdychanego powietrza, 7.2% na zamianę wody w wydychaną parę, 14.5% wskutek parowania wody powierzchni skóry, wreszcie 73% przez skórę, drogą promieniowania i przewodnictwa. Rozumie się, że ilości te są zmienne i zależą od warunków, w jakich pozostaje w danej chwili osobnik: im powietrze otaczające jest zimniejsze, a odzież lżejsza, tern więcej ciepła traci ciało przez promieniowanie i przewodnictwo, a mniej zato przez parowanie i t. d. Zresztą i cała ilość produkowanego i traconego c-a, czyli t. zw. bilans ciepła, ulega baniom w zależności od najrozmaitszych ków. Produkcyą ciepła wzmaga się wraz z wprowadzeniem do ustroju większej ilości pokarmu, a więo materyału palnego. Dlatego też podczas zimna uczuwamy potrzebę spożywania więcej, niż podczas upałów. Podobnież praca mięśniowa wpływa dodatnio na wytwarzanie ciepła: w czasie zi-wykonywa organizm więcej ruchów, przeciwnie zaś, w czasie upałów szuka bezczynności, aby nie zwiększać przez pracę mięśniową produkcyi ciepła. W razie, jeżeli pomimo umyślnego czy mimowolnego zapobiegania wytwarzaniu się zbyt wielkiej ilości ciepła, ilość ta wzrośnie, musi ustrój starać się o pozbycie się nadmiaru ciepła, a cel ten osiąga najsnadniej przez rozszerzenie naczyń krwionośnych, płuo i skóry, oraz przyśpieszenie uderzeń serca i zwiększenie ilości oddechów: do powierzchni ciała i płuc przypływa wtedy z organów wewnętrznych więcej krwi (poczerwienię skóry) i wię-

cej też ciepła traci ustrój przez promieniowanie i parowanie potu, wydzielającego się wtedy w obfitości. Otaczając ciało dobrym przewodnikiem ciepła, np. lekką odzieżą, lub umieszczając je w kąpieli zimnej, ułatwiamy także skórze utratę zbytniego ciepła. W razie upośledzonego wytwarzania ciepła—większym utratom jego drogą parowania i promieniowania zapobiega zwężenie naczyń skóry (bladość i suchość ciała) i płuc oraz zwolnienie tętna i oddechu. Odzież zimowa, ze złych przewodników ciepła, zapobiega utratom ciepła drogą przewodnictwa: to też człowiek ubiera się na zimę w wełnę, watę, futra i t. p., zwierzętom zaś niektórym daje przyroda w tym celu futra o bujniejszym włosie lub gęstsze upierzenie. Regulacya podobna przychodu i wydatku ciepła ma jednak pewne grauice: organizm zwierzęcy, umieszczony w powietrzu o ciepłocie ciała (37° — 40° C.), do tego nasyconem parą wodną, nie może tracić produkowanego przez się ciepła, ani przez promieniowanie i przewodnictwo, ani przez parowanie i t. p., to też w razach takich po pewnym czasie zwierzę zdycha wśród drgawek, przy ciepłocie ciała 43°—44° C. Jakkolwiek wzajemną regulacyę pro-dukcyi i utraty ciepła przez ustrój objaśnić można wpływem temperatury otoczenia na nerwy rozszerzające lub zwężające naczynia krwionośne i t. p. niektórzy fizyologowie przypuszczają istnienie w mózgu osobnych ośrodków podkorowych i korowych, regulujących produkcyę ciepła. — Literatura Podręczniki fizyologi: Cybulskiego (Fizyol. cz. 111,

Ciepłota, wyraz, używany przez niektórych pisarzy, przez lekarzy zwłaszcza, na oznaczenie temperatury (ob.). Wyraz ten wszakże nietylko nie jest potrzebny, ale szkodliwy nawet, utrudnia bowiem wyróżnienie odrębnych pojęć temperatury i ilości ciepła.

Cierlica, Tarli ca albo Międlica, narzędzie służące do tarcia czyli międlenia lnu i konopi. Składa się ono z koziołka na czterech nóżkach, na którym osadzone są kantem dwie, albo trzy listwy z twardego, gładko wyheblowanego drzewa, tak, że między listwami znajduje się jeden albo dwa odstępy, szerokie na 1¹/i cala. W odstępy te zapada deseczka gładko wyrobiona z twardego drzewa, podwójna, jeśli C. składa się z trzech desek; dolny jej brzeg jest zwężony, tak, że deseczka ma kształt klingi, coraz cieńszej od tylca ku ostrzu. Deseczka ta w jednym końcu jest ruchomo utwierdzona w koziołku na czopie, w drugim ma rękojeść. Robotnica bierze lewą ręką garść wysuszonego lnu lub konopi, kładzie ją w poprzek na listwach, a prawą ręką podnosi deseczkę do góry za rękojeść i szybkim powtarzanym ruchem spuszcza ją na dół, tak, że jej ostrze, zapadając w odstępy między listwami, łamie i kruszy suchą powlokę kory okrywającej włókno; po skruszeniu tej powłoki, noszącej w takim stanie nazwę paździerzy, otrząsa z nich garstkę włókna, trzymaną w ręku, odkłada ją na bok i bierze nową, z którą postę-

St. Rew.

Cierń Spina (bot.), jest to zdrewniała oś boczna (gałązka), zakończona kłującym kolcem (np. u tarniny, głogu, dzikiej gruszy, węgierki i t. d.). W młodości gałązka taka bywa pokryta liśćmi (fig. 435) i dopiero w późniejszym wieku traci je, drewnieje, przestaje rość na długość, a koniec jej

S. K.

puje tak. jak z poprzednią.

Warsz. 1894); Hermanna („Hanabuch der Physio-logie“, t. IV, cz. II, opracowana przez Rosenthala),

TO

vi/7

Dr. Ant. K.

Landois’a, Beaunis’a, Fostera i in.; monografie Te-rega „Die Lehre von der thierischen Warme* (Berlin 1891); „Encyklopaedische Jahrbucher" (Eulen-burga, t. III, 1893 art. „Eigenwarme“). W dziełach wymienionych znajdzie czytelnik szczegóły bliższe oraz spisy licznych prac specyalnych o C-e zw-em, rozrzuconych po różnych czasopismach lekarskich i przyrodniczych.

Ciepłobarwnośó, ob. Ciepło promieniste.

SM

Ciepłojemność, albo zdolność cieplikowa, ob. Ciepło właściwe.

lip

S. K.

Ciepłomierz, spolszczona nazwa termometru (ob.). 8łuszmej wszakże wyraz ten mógłby być użyty jako nazwa kalory metru (ob.); ten ostatni bowiem przyrząd służy istotnie do mierzenia ilości C-a, gdy termometr mierzy tylko temperaturę.

Fig. 435. Młody Cierń tarniny, pokryty jeszcze liśćmi.

Ciepłostka czyli kalory a, jednostka do ilościowej oceny ciepła, jest to ilość ciepła, potrzebna do ogrzania 1 kilograma wody o 1°C. Jeżeli więc 10 kg. wody ogrzano od 20° do 50°, zyskały one zaostrza się. Zachodzi pewien związek pomiędzy 10.30=300 C-ek, taką więc ilość ciepła trzeba suchością klimatu a ilością Cierni na roślinach; było na to ogrzanie wody wyłożyć. — Ponieważ niektóre w klimatach suchych rozwijają obfite C-ie ciepło jest tylko pewną formą energii, jednostkę - zamiast liści; umieszczone zaś sztucznie w powie-ciepła wyrazić też można w jednostkach pracy, trzu wilgotnem rozwijają same tylko liściaste pędy. a mianowicie jedna C. odpowiada 424 kilogramme- ' Doświadczenie takie wykonał nad głogiem i berbe-trom. W układzie miar bezwzględnych, którego j rysem Lothelier 1891.    wł. m .k.

podstawą jest centymetr, grain i sekunda, jednał Cierń (roślina)=tarnina, ob. Pr un u s spinosa, C. odpowiada 4,212.10'’ erg., co znaczy, że ilość również Zizyphus.

S. K.

stralis.

ciepła potrzebna do ogrzania 1 grama wody o 1°C ! Cierń Chrystusa (roślina), ob. Paliurus au-wydaje 42 3 20 000 erg (ob. Erga).

Cierniczek (Gasterosteus pungitius L.), zwany stępuje ciemne marmurkowanie, spód ciała, rnia-Rogatką lub Koluszką. Podobny do cier- nowicie u samców, przybiera kolor miniowy, pod nika, lecz mniejszy. Kolców] na grzbiecie ma 9 gardłem zaś cynobrowo-czerwony, a tęcza oka —11, naprzemian w prawo i lewo rozohylonych, zmienia kolor na turkusowy. Dorasta 6—7 cm. kolec przed płetwą podbrzuszną nie mniejszy od długości. Skłonny do bójek między sobą, a wzglę-grzbietowych. Ciało szczupłe, wysokość jego zna- dem większych ryb zuchwały. Przedstawia, rzad-cznie mniejsza od długości głowy. Boki ciała bez ki w gromadzie ryb, przykład rodzicielskiej dba-listewek, mimo to wzdłuż ogona krawędź z każ- łości o potomstwo; samiec buduje gniazdo z de-dej strony wystaje. Grzbiet ciemny, boki ciała likatnych włókienkowatych cząstek roślin wod-mniej więcej srebrzyste: w czasie godowym (tar- nych, nawijając je na siebie, tworzy z nich kłąb, ła), samiec przybiera całkowicie czarne zabar- wewnątrz przedziurawiony, coś podobnego do ko-wienie, z mniej więcej podczerwienionem podgard- ¹ szyczka z pałąkiem; w gniazdko to samica znosi lem; samica mniej się zmienia, na tle srebrzy- ! ikrę, poczem samiec oba otwory starannie zaty-stem śniado marmurkowana. Długość ciała 4—5 ka, pilnuje gniazda, ciągle poprawiając coś koło . Najmniejsza ta w wodach słodkich Europy ryb- j niego, poruszająo nad niem wodę. Małe rybki, ka u nas znaną jest tylko z dolnego Niemna i rzek ■ wskutek rozrośnięcia się, gniazdo rozdzierają i na do niego wpadających: Szeszupy, i innych. A- s- wolność wychodzą. Gniazdka te na dnie wody Ciernie białe, ob. Berberys.    powlekają się niekiedy mułem i wyglądają na-

cm

Ciernie kozłowe (rośl.), ob. Lycium.    kształt rozmokłych brył iłu, pomieszanych z ro-

C. jest dość pospolity w całej

Ciemie wirgińskie (rośl.), ob. Lycium.    ślinnością.

A. S.

Cierniec, ob. Acanthus, również Cactus. Europie; u nas w jednych okolicach jest bardzo Ciemik (Gasterosteus L), czyli Kat, Siek. pospolity, w innych wcale nieznany, przeważnie Jedna z najmniejszych naszych rybek, do rodzi- zamieszkuje drobne rzeki i strumyki. Odróżniają ny Makrelowatych (Scomberoidei), do rzędu Cier- odmiany, a mianowicie dwie: O. trachurus Cuv., niopłetwych (Acanthopteri) zaliczana. Posiada która zdaje się być właściwą północy i wscho-trzy tęgie kolce na grzbiecie, przed płetwą grzbie- dowi Europy; na zachodzie zaś i na południu, tową, oddzielnie stojące, ruchomo na tarczach od Anglii do Lombardyi, znajduje się odmiana kostnych osadzone, i po jednym kolcu w płet- gładka, bez listewek na bokach G. Ciurus Cuv. wach brzusznych. Wysokość ciała mało co mniej- Ciemik albo jeźochrząszcz (Hispa),nazwa

"I

os

MU ,

tesgl

• /

p! =. ;;

g»l

•x»

m

J. E

jednego z rodzajów chrząszczów, tworzących rodzinę z ł o t k ó w (Chrysomelidae). C., jako rodzaj, odznacza się nader ma-łemi oczami, krótkiemi lecz silnemi kończynami, o szerokich członkach, stosunkiem długości pokryw skrzydeł do ich szerokości (razem wziętych), jak l¹/₂ :1, a nadto obecnością chitynowych kolców, ułożonych w prawidłowy sposób na powierzchni pokryw i na tułowiu. Jeden z dwóch europejskich gatunków, Hispa ater, pospolicie ciernikiem zwany, napotyka się stosunkowo dość rzadko; żyje na piaszczystych trawnikach i u podnóży murów; ciało ma kolor mato-wo-czarny, prócz tego pierwszy ezłonek rożków zaopatrzony jest na końcu lUi w długi, drugi zaś członek w nieco krótszy, wyrostek cierniowaty.

mm

Fig 436. Ciernik ("Gasterosteus occuleatusj.

Cierniogłowy, (Acantocephali) rzęd robaków okrągłych czyli Glist obłych (Nemathelmintes), obejmującej robaki pozbawione otworu gęby i kanału pokarmowego, które na przednim końcu ciała mają wysuwalny ryjek, sza od długości głowy. Boki ciała pokryte li- uzbrojony haczykami ustawionemi w szeregi. C.mlesz-stewkami poprzecznemi, ku tyłowi ciała coraz kają w przewodzie pokarmowym zwierząt kręgowych, niźszemi i coraz wydatniejszą wręgą opatrzone- gdzie wydają jajka, wydostające się nazewnątrz z kami; utworzona w ten sposób krawędź po bokach łem. W jajku znajduje się gotowy zarodek, który ogona nadaje mu kształt 4-kątny. Wierzch cia- w skorupiakach drobnych (w kiełźu) lub w pędraku ła oliwkowy, boki świetnie srebrzyste, spód bia- chrabąszczka zamienia się na młodego robaka; ten ły, tęcza oka perłowa. Ubarwienie godowe bar- zaś wraz ze swoim gospodarzem dostaje się do dzo ozdobne, na zielonem tle wierzchu ciała wy- i przewodu pokarmowego zwierzęcia kręgowego (osta-

126

EncyU. Powh. Haiti. Zeiz. 96. T. XII.

Wyrazy nieu-uieszczone pod O znajdują się pod K,

tniego gospodarza). —Tutaj zaliczają Jeźogłowa jącego nauki mistrza. „Bibliolheca⁸ Menkiena w dzie-(EchinorhyncJius) i inne.    A s-

A. S.

P. Chm.

W. G.

Cierniokręt, ob. Gąsiorek (Lanius cóllario).

Cierniopłetwe ryby (Acanthopteri. S. Acanthop-terygii), zwane również Cierniopromiennemi, jest to rząd ryb kościstych (Teleostei), obejmujący ryby o Bkrzelach wolnych grzebykowatych, o kościach szczękowych i międzyszczękowych ruchomo z czaszką połączonych. Wyróżniają się głównie tern, że posiadają promienie pierwszej płetwy grzbietowej lub przedniej połowy tejże płetwy, jeżeli jest tylko jedna, a nadto pierwszy promień płetwy podogono-wej i płetw brzusznych, cierniste, to jest jednolite i ostrokończyste, pozostałe promienie zaś—członko-wane i miękkie. Jest to w gromadzie ryb skupienie (rząd) najliczniejsze, obejmujące po większej części ryby morskie ciepłego klimatu. Spostrzegać się daje w tym rzędzie wielka rozmaitość, tak pod względem ogólnych kształtów ciała, niekiedy nader dziwacznych i uzbrojenia wielorakiego, a wreszcie i pod względem ubarwienia, u jednych skromnego, u innych ozdobionego najświetniejszemi barwami i wzorzystym rysunkiem. Podzielony jest ten rząd na bardzo liczne rodziny; niektóre z nich dostarczają smacznego mięsa.—Ob. Oku ni o watę (Percoidei).— Makrelowate (Scamberoidei) i w. in.

Ciemiówka, ob. Xymenia.

Ciesielski Andrzej, pisarz polityczny XVI w., nieznany nam dokładniej ze szczegółów biograficznych, rodem z województwa Sieradzkiego, jeszcze za życia króla Zygmunta Augusta, w r. 1571 wydał broszurę w formie mowy p. t. „Ad Eąuites, legatos ad conventionem varsoviensem publice designatos et declaratos, de regni defensione et justitiae admi-nistratione oratio⁸ (Kraków, u Macieja Wierzbięty). Bezkrólewie i elekcya to dwa główne punkta rozprawy, w której omawia autor także inne kwestye, jako to: wojsko, sprawiedliwość, obronę granic, stosunek do Prus, monetę, miasta i t. p. W wielu zagadnieniach powtarza rady Modrzewskiego lub Orzechowskiego, w niektórych ma własne swe zdanie, np. gdy żąda wojska zaciężnego, jak jest w innych państwach europejskich; na utrzymanie tego wojska radzi obrócić dziesięciny, pragnie także zabrać dobra biskupie, dając im opactwa w zamian, gdyż klasztory mają być zniesione. Żąda ustanowienia trybunału, poprawienia monety, dopomoże-nia miastom tym sposobem, żeby cło od wywozu było zniesione a od przywozu obostrzone i lepiej ściągane. Na tron proponuje młodszego syna cara Iwana, albo arcyksięcia Ernesta. Po śmierci króla Zygmunta Augusta C. wydał drugą mowę, do senatu, w której zwraca uwagę na moralne przymioty przyszłego elekta i zarysowuje punkta umowy królem, dążąc do ograniczenia władzy królewskiej; żąda np. żeby król nie miał, nie tylko żadnego majątku własnego, ale nawet żadnych dochodów, żeby wszystkie wydatki na jego utrzymanie, dwór i t. d. opędzane były ze skarbu Rzpltej, a to przez ostrożność, żeby król nie ujmował sobie stronników i nie mógł nic począć na szkodę wolności. Uznano C-go za ucznia Modrzewskiego, popularyzu-le „Orationum in Polonia, aDno 1572, 1573 et 1574 habitarum volumen“, przedrukowała i dziełko C-go. — Nadto jeszcze pozostał po nim wiersz, umieszczony na końcu kroniki Marcina Bielskiego, z którym autor w blizkich zostawał,stosunkach (w wydaniu r. 1564).—Obacz osobną rozprawę St. Krzyżanowskiego: „Andrzej Ciesielski, studyum z literatury politycznej XVI wieku" (Kraków 1886), oraz Stanisława Tarnowskiego: „Pisarze polityczni XVI wiekuu (t że t. r.) tom II, str. 3—9.

Ciesielski Władysław, malarz polski, krajobra-zista, ze szczegółów biograficznych nie znany, mieszka i pracuje we Prancyi i tam prace swoje wystawia. W Warszawie zaprodukował w r. 1888 krajobrazy: „Dąb z lasku w Fontainebleau⁴* pod Paryżem i z tegoż lasku „Droga samotności".

Ciesielstwo (Zimmermannsarbeit, charpente, car-penter's work), obejmuje wszelkie roboty z drzewa, i połączenia drzewne niesklejane. C. uczy praktycznie, jakim sposobem należy budowle z drzewa wykonywać trwale i oszczędnie. C. obszernie pojęte zawiera przedewszystkiem wiadomości o drzewie i gatunkach jego, praktyczne wskazówki o ścinaniu i obrabianiu drzewa, o drzewie towarowem i budowlanem, o metodach utrwalających i powiększających wytrzymałość drzewa, a nakoniec o chorobach drzewa. Do C a należy, jako dział pomocniczy, opis przyrządów, do obrabiania drzewa używanych. Zasadniczą część C-a stanowi: budowa rusztowań, układanie belkowania, podłóg i sufitów, wiązanie dachów, budowa ścian, szalowań, schodów. Do tegoż działu zaliczyć należy w dalszym ciągu roboty z inżynieryi wodnej, mianowicie: budowę mostów drewnianych, układanie rusztów, bicie pali i ścian szpuntpalowych, budowę szluz, nakoniec wszelkiego rodzaju ogrodzeń z drzewa. — Wszelkie kon-strukcye, od najprostszych do najbardziej złożonych, składają się z pewnej ilości znanych połączeń Holzuerbindungen, asseniblages, joints), otrzymywanych przez racyonalne, naturę drzewa uwzględniające, wcinanie lub zazębienie. — Prócz połączeń tego rodzaju, C. uwzględnia jeszcze związki przy pomocy żelaza, jak nakładki, szruby, klamry, sworznie, szyny, obręcze i i. p., oraz tymczasowe połączenia poje-dyńczych sztuk drzewa pomiędzy sobą, dokonywane przy pomocy lin i powrozów. — Dział połączeń drzewnych w C-e niezmiernie ważuą odgrywa rolę przy uwzględnieniu następujących zasad: 1) łączenie drzewa przez jak najmniejsze wcinanie, a zatem i jak najmniejsze osłab:enie wiązania; 2) drzewo sztorcowe (bois de bout, Hirnholz) jednej sztuki powinno opierać się na drzewie sztorcowem innych sztuk, ażeby przy wysychaniu połączenie nie traciło swej szczelności. Połączenia w konstruk-cyach ciesielskich bywają poziome, pionowe lub nachylone pod rozmaitemi kątami. Rozróżniamy więc: A. połączenie drzewa poziomego, B. połączenie drzewa pionowego, G. połączenie drzewa pochyło względem siebie stojącego. W dziale A uwzględniamy: przedłużenie drzewa, połączenie na krzyż, wzmocnienie grubości. Przedłużenie drzewa, konstrukcyjnie biorąc, zależy od sił działających na

1

£

7

} TTT3

sW

"

/)

ii

'-rZZ/Ł

mm

te

*P «*.,-

iii.

W

:.‘fś>

&

£

ais

*r.

ST

*g§ligg

,3

m

f: /

mmmmm

11

’V,

-:■■

V/

rrteT -w

. '/***T—L~

SrasS¹

7

&

s.

Xte

i

i

ET

'D—

D

i

/O.

' j

i

I

/

//.

I

i!

T^.

te

y-"

il

gj

7,

mmi

;

JL

g2S

.

e;

®:

11

m

MB

i

Y?

7

[

n

UL

WM¥

Nfi^

%

&

■ Jfj

/*

//"

/*■

X

H

"7

J§

id.

W

*

i-.. .

19.

'te

S3

<§)

%

daną belkę. Rozróżniamy więc: zetknięcie ukośne mekzwyozajnyipołączeniewogonjaskół-fig. 1 {der schrage Stoss, siflet); połączenie czopowe czy z posiłkiem.—Powiększenie grubości drze-fig. 2 {Zapfen, tenon)\ nakładka prosta, fig. 3 {Blatt wa, przy długich dźwigaczach mostowych, prowadzi do mit geradem Stoss, entaille a, moitie bois) i nakładka użycia belek składanych, f. 20 (yerzapelte Balken, pou-ukośna fig. 4 (Blatt mit schragem Stoss)-, fig. 5 tres armees) lub belek klinowanych (verdeibelte przedstawia zamek proBty (Hackenblatt mit geradem Balken) fig, 21. Połączeniasztukdrzewa pionowostoją-Stoss, trait de Jupiter),— zaś fig. 6—zamek ukośny cych dokonywa się za pomocą czopa i żelaznych (.Hackenblatt mit schragem Stoss). Połączenie za po- obręczy, albo też za pomocą nakładek przedstawio-mocą klina przedstawiają fig. 7 i 8, zaś fig. 9 nych na fig. 22 i 23, przyczem śruby dopełniają wyobraża zamek w znak błyskawicy (schrages Ha- połączenia. — Połączenia sztuk drzewa pochyło ckenblatt), w którym klin osadza się prostopadle do względem siebie stojących, przedstawiamy typowo płaszczyzny zetknięcia. Znane bardzo są połączę- na fig. 24, 25 i 26, przy obsadzaniu krokwi w wią-nia wogon jaskółczy (Szwalbenschwauz - Yerbin- > zaniu dachowem, bądź w końcu belki, bądź w pe-

20

f"

■h)

ZS

"--O

1?

\\

CfA

29

dung, ąueue Jaronde) fig. 10. Połączenia drzewa na krzyż są dwojakiego rodzaju: albo obie sztuki leżą w jednej płaszczyźnie, a wtedy nazywają je nakładką; albo też jedna leży na drugiej, wtedy połączenie nazywamy wrębem. Fig. 11, 12 i 13 przedstawiają nam nakładki pod kątem prostym i mniej rozwartym. Połączenia wrębowe, a mianowicie, wręby krzyżowe, wyobraża fig. 14, wręby środkowe fig. 15 i wręby boczne fig. 16.— Połączenia narożne dwóch sztuk w jednej płaszczyźnie leżących przedstawione są na fig. 17, 18, 19, a mianowicie: zamek w ogon j askółczy, za-wnej od końca odległości, bądź nareszcie przy umieszczaniu krokwi tak, że tworzy podstawę dla okapu. Krokwie na grzbiecie dachu obsadza się za pomocą zwidłowania (G-abel oder Scheere, enfour-chement) fig. 27, na ramach zaś krokwie osadzają się na wręby, fig. 28 i 29. Co do dalszego rozwinięcia tego działu wiedzy praktycznej wskazujemy literaturę traktującą o C. w szerokim bardzo zakresie: 1) „Przewodnik dla cieśli“ Heuricba; 2) Romberg, „Die Zimmerwerksbaukunst“; 3) „Vorlegeblatter fur Zimmerleute“; 4) Harres „Die Schnie des Zimmer-mannsu; 5) Adhemar „Traite de charpente“; 6)

E. S.

E. S.

E. S.

A. 8.

A. Pol.

Emy „L:art de charpenterie”; 7) Karmarsch „Grund-riss der mech. Technologie* (o obrabianiu drzewa); 8) Gladbach ,,Der Schweizer Holzstyl*.

Ciesiołka oznacza zajęcie cieśli, w tymże zakresie, jaki obejmuje ciesielstwo. Wyrazu C. nie używa się w języku literackim, lecz wyłącznie w gwarze ludowej.

Cieśla, rzemieślnik, obeznany praktycznie ze sposobami wiązania drzewa przy budowlach wszelkiego rodzaju, jak np.: wiązanie dachów, budowa mostów drewnianych, belkowań, rusztowań pomocniczych, prykowanie ścian w tunelach, górnictwie i robotach kanalizacyjnych na znacznych głębokościach i przy trudnych warunkach gruntu. —[ C. powinien być obeznanym z naturą drzewa budulcowego, a podstawowe wiadomości z geo-metryi i mechaniki, jak również znajomość rysunku, ułatwiają mu w wysokim stopniu jego pracę zawodową.

Cieśla (Acanthodnus aedilis L.). Owad chrząsz-czowaty (Coleoptera), do rodziny długo-rogick (Longicornia) należący,—odznacza się ciałem plaskiem, brunatno-szarem, rożkami ll-o członkowe-mi, szczecinowatemi, bardzo długiemi, u samców 3—5 razy, u samic zaś od ciała 1¹/%—2 razy dłuż-szemi, srebrzysto-szaremi, z czarnemi obrączkami; czoło ma szerokie, pionowo ku dołowi zwrócone,— oczy małe.—Pokrywy skrzydłowe, z kilkoma cie-mniejszemi kropkami i 1 lub 2 przepaskami po-przecznemi, są dwa razy tak długie, jak razem wzięta szerokość. Odwłok u samców na końcu zaokrąglony, u samie zaś w długi wyrostek przedłużony. Długość ciała 12—16 m.m. Pospolity w całej Europie; żyje w borach sosnowych i świerkowych, przesiadując na świeżych siągach i drzewach, żerdziach, płotach. Czasem można go znaleźć w pokojach, świeżo wylęgłego z belki, podłogi lub sprzętu sosnowego, gdyż gąsienica jego żyje i przepo-czwarcza się w drzewie.

Cieślewski Franciszek (* 29 stycznia 1841 r. w Warszawie), tenorzysta opery warszawskiej. Początkowo kształcił się na organistę u Tadeusza Morawskiego, jakiś czas nawet spełniał obowiązki organisty przy kościele ks. ks. Augustyanów. W 1860 wstąpił do chórów opery teatru Wielkiego, skąd w pół roku później oddano go do Szkoły śpiewu solowego, przy teatrze istniejącej, gdzie kształcił się pod kierunkiem Quattriniego, W 1862 roku został przyjęty do opery w charakterze solisty, z płacą 180 rubli rocznie. W tymże roku, d. 28 października, C. wystąpił po raz pierwszy na scenie Warszawskiej, w roli Tonią („Córka regimentu" Donizettego) z powodzeniem. Następnie śpiewał w „Kumoszkach Windsorskich* Nicolaiego, „Wolnym strzelcu* Webera, „Flisie* Moniuszki, i wielu innych drugo-i trzecio-rzędnych rolach. Powodzenie, jakiego doznał C. w „Fauście" Gounoda, skłoniło dyrekcyę do podwyższenia mu pensyi do 500 rub. rocznie. Od 1870 r. objął wszystkie role repertuaru bohaterskiego („Prorok*, „Afrykanka* i t. p.) z tytułem l-go tenora „di forza* i pensyą wynoszącą 750 r. rocznie, oraz pięcioma rublami od występu; po kilku jednak miesiącach przeniósł się na scenę lwowską, gdzie mu korzystniejsze warunki ofiarowano (3,600 guldenów i benefls). Po rocznym pobycie we Lwowie, wrócił na scenę warszawską, na której pracował aż do 1886 r., ciesząc

fH

Fig. 437. Cieślewski Franciszek.

się uznaniem zarówno krytyki, jak i publiczności. C. posiadał głos silny, dźwięczny i wytrzymały, oraz uczucie i temperament; pod względem jednak techniki wokalnej i gry aktorskiej talent jego pozostawiał nieco do życzenia.

Cieśnina, W geografii wązki pas wody między dwoma lądami, łączący dwa wielkie zbiorowiska wody; —zowie się także kanałem. — Większość C-n powstała skutkiem zapadnięcia się lądu w różnych epokach geologicznych; poczem zwykła ero-zya morska prowadziła dalej swe dzieło, niwecząc wybrzeża i rozszerzając tym sposobem C-ę, oraz niekiedy pogłębiając dno. Pod względem strategicznym, C-y, podobnie jak i wąwozy górskie, mają wielkie znaczenie, i dlatego niektóre z nich nabyły wszechświatowego a zarazem historycznego rozgłosu. Do takich należą ufortyfikowane silnie: Zund Duński, łączący Bałtyk z Morzem Północnem; Gibraltar, łączący Atlantyk z M. Śródziemnem; Kercz, łączący M. Czarne z Azowskiem; Babelmandeb (Aden), stanowiący odpowiednik Gibraltaru, na oceanie Indyjskim; C. europejsko-azyatycka, łącząca M. Czarne z Egiejskiem i będąca właściwie kom-binacyą dwóch C-n: Bosforu i Dardanelów, oraz jednego niewielkiego morza Marmara; wreszcie Kanał La Manche między Anglią i Fraucyą, przez oba państwa nader silnie obwarowany. Dążenie do posiadania cieśnin jest zupełnie naturalnem, cieśniny bowiem dają posiadaczowi przewagę na sąsiednich dwóch morzach na wypadek wojny i zapewniają bezpieczeństwo zarówno wojennej, jak i handlowej żegludze danego państwa. — Równie wielkie znaczenie ma C. dla wszechświatowego handlu, tak dalece, że wytwarzają ją sztucznie tam, gdzie jej nie było, jeśli warunki są po temu, jak np. przebicie kanału Sueskiego, Panamskiego, Ko-

rynckiego.— Do cieśnin ważniejszych, należą prócz wyżej wymienionych: Malakka i Zunda, łączące ocean Indyjski z M. Południowem Chińskiem; cieśniny Bass i Torres na południu i północy lądu Australskiego; C-y Koreańska i Fokieńska, łączące Morze Wschodnie Chińskie z Japońskiem i Południowem Chińskiem, cieśnina Mozambicka między Madagaskarem i Afryką i t. d.—Bliższe szczegóły o każdej cieśninie, ob. pod właściwemi wyrazami.

dwuklasowe i 2 czteroklaso-

And. S.

Cieszewski Karol (* 1833—f d. 25 stycznia 1867 r. w Woronowie), powieściopisarz i publicysta średnich zdolności, urodził się w miasteczku Bełzie w Żółkiewskiem, nauki pobierał w gimna-zyum lwowskiem, następnie był urzędnikiem w Żółkwi i Bełzie, a w r. 1858, ulegając zamiłowaniu swemu do literatury, przeniósł się do Lwowa i został współpracownikiem „Przyjaciela Domowego* i „Dziennika literackiego"; w roku 1860 założył „Czytelnię dla młodzieży*, w której przez dwa lata skupiały się prace młodszego pokolenia. Główne jego powieści są.- „Sierotki hetmańskie, obrazek historyczny z XVII wieku" (1860); „Obrazy i szkice* (1861); mieszczą się tu: „Cesarzewicz Araukań-

And. S.

Cieszanów, miasto powiatowe w Galicyi północnej, w pobliżu granicy z gub. Lubelską i powiatem Biłgorajskim, leży nad potokiem Brusienką, należącym do systematu Wisły przez San i Tanew, w okolicy lekko pagórkowatej, 224 m. nad p. m.—C. liczy około 3,500 m-ców; w tej liczbie 48% żydów, 12% unitów i 40% katolików; jest siedliskiem starostwa, rady powiatowej, urzędu podatkowego, komisyi powiatowej do regulacyi podatku gruntowego, sądu powiatowego, notaryusza, urzędu pocztowego i telegraficznego; posiada parafię katol., należącą do dekanatu lubaczowskiego, gdy tymczasem unici należą do parafii w poblizkiem Nowem Siole. Kościół tutejszy, murowany, wzniesiony został w 1677 r. przez wojewodę podolskiego, Stanisława Bełżeckiego, dla zakonu dominikanów; w 1784 r. zamieniono go na parafialny, a w 1788, przy kasacie klasztoru, oddano księżom świeckim.—Łukasz Baraniecki, arcybiskup rz. kat. lwowski,zmarł w C-ie 1868 r.—Powiat Ciesza-nowski graniczy na północ z powiatem Biłgorajskim gubernii Lubelskiej, na wschód z po w. Rawa-Ruska, na południe z powiatem Jaworowskim, na zachód z Jarosławskim; powierzchni ma 1,188.9 km.    —Grunt jest wogóle równy, gdzieniegdzie

nieznacznemi wzgórzami sfałdowany, zwłaszcza na wschodzie, gdzie przesuwa się garb wyniosłości, biegnącej z północo-zachodu na południo - wschód; spotykamy tu kilka znaczniejszych pagórków, jak np. Kamienica pod Hutą Różaniecką, 311 m. Na Wójtowszczyźnie pod Płazowem 332 m., góra pod Łowczą 345 m., Mielnica pod Brusnem 365 m. wreszcie Wielki Dział pod Hutą Starą, 394 m., najwyższy punkt w całym powiecie. Gleba piaszczysta,—średnio - urodzajna; lasy iglaste zalegają dość znaczne przestrzenie.—Wszystkie prawie rzeki, niewielkie zresztą, należą do zlewiska Sanu przez Tanew i Lubaczówkę, które w tym powiecie biorą początek. W d. 31 grudnia 1890 r. liczono w powiecie 69 gmin, 61 obszarów dworskich, 321 miast, wsi i osad wszelkiego rodzaju, 12,731 domów, w tej liczbie 131 niemieszkalnych. W tymże czasie ludność obecna wynosiła 74,132 głów (36,953 mężczyzn 37,179 kobiet) tj. 62 na 1 km. □ , a ponieważ w 1880 było ludności 68,202, przeto przyrost 5,930, czyli 0.85% rocznie. — Wogólnej liczbie mieszkańców było 72, czyli 0.1% cudzoziemców; pod względem wyznania liczono 24,295 rz. katolików (32.77%), 39,562 unitów (53.37%), 1,030 ewangielików (1.39%)> 9,244 żydów (12.47%). zaś pod względem narodowości: używało języka polskiego 33,120 osób (44.79%). małoruskiego 39,500 (53.42), niemieckiego 1303 (1,76%), m-nych 20 (0.04%)* Według stopnia wykształcenia analfabetów 87.59%, czyli 62,988 osób; umiejących czytać i pisać 7,742, umiejących tylko czytać 3,402. Pod względem oświaty powiat Ciesza-nowski łącznie z Jarosławskim stanowią jeden okrąg szkolny. W r. 1884/5 liczył powiat 37 szkół ludowych publicznych, w tej liczbie 32 je-dnoklasowe, 3 we, wszystkie zorganizowane; służyły one dla 44 gmin, posiadających ówcześnie 54,605 ludności, brakowało przeto szkół w 25 gminach, z ludnością ówczesną 13,597 głów, czyli innemi słowy, prawie 20°/₀ ludności nie było zaopatrzone w szkoły ludowe. Do czasu zupełnego ukończenia organizacyi szkół ludowych w Galicyi przybyć miało jeszcze szkół 19, i w owej chwili każda gmina należałaby do pewnej szkoły ludowej.—W 1883 r. podatki bezpośrednie czyniły 98,036 złr., z czego przypada 27,512 na właścicieli większych posiadłości, 3,885 na innych opodatkowanych na obszarach dworskich, 61,537 na gminy wiejskie i miasteczka, wreszcie 5,102 na miasta. W powiecie jest jedno miasto Lubaczów i pięć miasteczek: Cieszanów, Lipsko, Narol, Oleszyce i Płazów. Do rady państwa wybierają obszary dworskie wspólnie z obszarami powiatów: Jaworów i Mościska; do sejmu krajowego wybierają obszary dworskie całego dawniejszego obwodu Żółkiewskiego (czyli dzisiejsze powiaty: Żółkiew, Cieszanów, Rawa i Sokal) trzech posłów, gminy zaś wiejskie powiatów sądowych: Lubaczów i Cieszanów—jednego posła. Do rady powiatowej wybierają obszary dworskie 9 członków, miasta 5 i gminy wiejskie 11. Sądów powiatowych dwa, w Lubaczowie i Cieszanowie.—Pa-rafij rz. katolickich 10, wszystkie do dekanatu Lu-baczowskiego i do archidyecezyi Lwowskiej; para-fij unickich 17—wszystkie do dekanatu Lubaczow-skiego i do dyecezyi przemyskiej. Pod względem komunikacyi powiat pozostawia nieco do życzenia; gdyż przerzyna go jeden tylko gościniec bity z Jarosławia na Oleszyce, C., Narol do Bełżca i jedna linia drogi żelaznej z Jarosławia na Lubaczów do Rawy. Przemysł bardzo słabo rozwinięty i prawie wyłącznie na gospodarstwie rolnem oparty (młyny, gorzelnie, tartaki, garbarnie).—Poro wn. „Słownik geograf.“jak również „Wiadomości statystyczne o stosunkach krajowych*, wydawane przez Krajowe biuro statystyczne we Lwowie.

ski“, „Opowiadanie starego żołnierza", „Pamiąt- zwał do kraju, darzył swojera zaufaniem i polecił ki pogańskie", „Krzyż na mogile", „Marochetti",

mu zarząd zachodniego okręgu górniczego. C. założył, urządził, a w późniejszym czasie znacznie rozszerzył, kopalnię węgla „Ksawery", tak nazwaną na cześć ks. Lubeekiego, zbudował w tejże kopalni kolejkę żelazną i eksploatacyę węgla podług najnowszych prowadził wymagań. C. był znakomitym praktykiem i zamiłowanym geologiem; wszystkie prawie znane dziś pokłady węglowe okręgu zachodniego przez niego lub przez uczniów jego odkryte zostały. — Pomimo wysokiego swego stanowiska wiele poświęcał czasu górnikom, nauczając ich w kopalniach sposobów prowadzenia i zabezpieczania korytarzy podziemnych; cieszył się też wielkiem uznaniem, tak kolegów, jak i podwładnych. W czasie pożarów huty cynkowej pod Będzinem (1842) i kopalni węgla (1841 i 1849) wykazał ogromną energię i spokój, ratując życie zagrożonych w ko-

„Opowiadanie sowy", „Talizmanw (1862—najlepsza ze wszystkich), „Pozory" (1864). Z utworów dramatycznych wymieniamy dwuaktową komedyę: „Zerwany most”, „Piekielne męki“, „Popas w Żółkwi",

P. Chm

(obie wydane razem w 1867 r.). Z prac publicystycznych wspomnimy o broszurze: „Kilka uwag o lwowskim teatrze". Życiorys C-go nakreślił Juliusz Starkel w „Dzienniku literackim" (1867).

i>jL.

hi

Cieszkowski Ignacy (* 1704 r.—f 9 września 1783 roku), herbu Dołęga, kasztelan liwski. Syn Krzysztofa, kasztelana Sochaczewskiego i Katarzyny Żabickiej, podstolanki liwskiej, był stronnikiem Stanisława Leszczyńskiego, z którym, po poddaniu się Gdańska w roku 1735, szukał schronienia w Królewcu. Uznał Augusta III w r. 1736, posłował na sejmy, zasiadał w trybunale, otrzymał starostwa: zbuczyńskie i kleszczelowskie, w r. 1757 kasztelanię liwską, w 1758 r. chorągiew pułku husarskiego. Pod starość starostwa oddał synom, w r. 1778 złożył kasztelanię. Wychowany w de-wocyi, wiele świadczył kościołom i księżom. Z żony,

Franciszkowej Suffczyńskiej (f 1783), zostawił syna,

W. s.

Krzysztofa, który po ojcu objął kasztelanię liwską, i Floryana, posłana sejm czteroletni.—Bartoszewicz w „Enc. Org." V 6o7.

gyf¹

Cieszkowski N., pamiętnikarz. Ożeniony z Barbarą z Mikorskich, pierwszego ślubu Drewnowską, siostrą Dyonizego, posła na sejm grodzieński z r.

■'m

mi

'Wfr,

Fig. 438. Cieszkowski Józef.

1793, i Franciszki Dmochowskiej, trzymał za pieniądze posagowe dobra na Podlasiu, około roku 1806 zbankrutował i przeniósł się na Podole do wsi Potockich, Smotryczówki. Napisał życiorysy współczesnych wybitniejszych ludzi i pamiętniki, z których ułomek, dotyczący ex-księdza Franciszka Dmochowskiego, wydał Kraszewski p. t.: „Z pamiętników anonyma Podolauina“ (przy pamiętnikach Ochockiego, Wilno, 1857, t. IV). W ogłoszonym urywku wiele jest wiadomości ciekawych obok

palniaeh pracowników. — Pod koniec życia podupadł na nogi i przeszedł w stan spoczynku, zawsze jednak chętnie zasilał pożytecznemi radami młodsze pokolenie.

Cieszkowski Henryk (* 1808—f 1873), poeta i powieściopisarz, urodzony w Bortnowie na Wołyniu, nauki pobierał w liceum krzemienieckiem, w stylu zachował wiele właściwości pseudo klasycznych; oprócz znacznej liczby wierszy, pomieszczonych w różnych czasopismach, ogłosił zbiorki poe-zyj i opowiadań następne: „Świat i dusza" powieść; „Okruszyny z teki", szkice; „Wianek cierniowy", poezye (Warszawa, 1852); „Postępowi", powieść (tamże, 1855); tłómaczył komedyę Ponsarda: „Giełda" (wyjątki z tego przekładu są w „Bibliotece Warsz." 1865). Pod koniec życia urzędował w Banku polskim i przy Bibliotece głównej w Warszawie, cia".

bałamutnych.—Ob. F.S.Dmochowskiego „Wspo-

mnienia" (Warszawa, 1858).

Cieszkowski Kryspin (f 1792), ksiądz, literat, syn Jana Mikołaja, podkomorzego nowogrodzkiego, proboszcz rohatyński, kanonik lwowski, ulubieniec arcybiskupa lwowskiego Sierakowskiego, za jego wpływem został biskupem nisseńskim in partibus infidelium,', wydał: „Opera latina poetica ayuncnli sui" (1747), przyczem na początku podał rozprawkę o dziejach poezyi łacińskiej w Polsce: „De fato poeseos latinae apud Polouos⁴.

Cieszkowski Józef, naczelnik kopalni okręgu zachodniego w królestwie Polskiem [* 1798 r. we wsi Czubrowice w Skalbmierskiem — f w czerwcu (12?) 1867J. Początkowe nauki pobierał w Wieluniu, nauki gimnazyalne ukończył w Opolu pru-skiem, poczem wstąpił do nowo-założonej akademii górniczej w Kielcach (1816). Praktycznie kształcił się na Szląsku i w Anglii, pracując w tamtejszych kopalniach i przesyłając do kraju liczne sprawozdania o zdobyczach naukowych. Wybitniejsze zdolności C-go zwróciły uwagę ks. Lubeekiego, ówczesnego ministra skarbu, który młodego górnika zawe-

w s.

E. D.

P. Chm

W rękopiśmie zostawił „Notatki z ży-

P. Chm.

Cieszkowski August (* 14 września 1814—f 12 marca 1894), głośny filozof i ekonomista, piszący po polsku, po niemiecku i po francusku, nie stworzył wprawdzie syntezy filozoficznej, któraby

w Niemczech filozof, Jerzy Hegel. A choć ten

na

zapanowała nad umysłami i stała się punktem wyjścia dla dalszego rozwoju filozofii, mimo to w dziejach umysłowości naszej zajął stanowisko wybitne i już to wywarł wpływ na bieg myśli w kraju, już to pracami ekonomicznemi oddziałał na naukę europejską.—I. Był potomkiem zamożnej szlachty podlaskiej. Mając lat 5, dostał za wychowawczynię baronową La Haye, która właśnie co opuściła dom hr. Krasińskich, gdy 7-letni Zygmunt K. przechodził pod kierunek dłoni męskiej. Zdaje się, że wówczas dzieci te widziały się po raz pierwszy, ale się z sobą nie zżyły, i dopiero w wiele lat później, jako dorośli młodzieńcy, mieli zawrzeć przyjaźń serdeczną. Po przygotowaniu w domu oddany został C. do gimnazyum na Lesznie, zostającego pod kierunkiem Tomasza Dziekońskiego, gdzie w roku szkolnym 1830/31 uczęszczał do klasy szóstej i znany był (wedle wyrażenia jednego spółcześnika w prywatnym liście do autora tego artykułu), „jako wysoka zdolność, odróżniająca go pomiędzy uczniami starszymi, a powierzchowność już wówczas poważna i twarz wyrazem swym wyróżniająca się, czyniły nawet na uczniach klas niższych wrażenie pewne*. Dla studyów uniwersyteckich wybrał Berlin, który co-najmniej od r. 1825 ściągał wielu Polaków, wyłącznie dla tego, że wykładał tam najznakomitszy wówczas

umarł w r. 1831, sława uniwersytetu berlińskiego nierychło przebrzmiała. Katedrę Hegla zajął Karol Ludwik Michelet, najgorliwszy z jego uczniów, celujący wymową i zdolnością pisarską. Jego-to odczytów słuchał C. i bardzo szybko przyswoiwszy sobie metodę dyalektyczną filozofii „absolutnej*, metodę, którą uznał za jedynie i bezwzględnie prawdziwą, z całym zapałem, właściwym swemu rzutkiemu i pełnemu fantazyi umysłowi, zabrał się do rozpatrywania wszelkich nauk pod tym nowo zdobytym kątem widzenia. Nie wszystkie wyniki, do jakich doszedł Hegel i jego szkoła w roztrząsaniu całości objawów wszechświata, uznane zostały za istotne przez młody, świeży, giętki i twórczy umysł adepta, który nie chciał być prostym niewolnikiem ducha obcego. Obudził się w C-im zmysł krytyczny. Pierwszym objawem tego poczucia się ducha do samodzielności była książka, wydana w 24-ym roku życia, p. t. „Prolegomena zur Histo-riosophie* (Berlin 1838, str. 157), w której, z calem uznaniem dla mistrza metody „absolutnej*, wypowiedział C. śmiałe twierdzenie, że filozofia myśli już się na nim właściwie skończyła, a musi się rozpocząć nowe stadyum rozwoju: filozofia woli. „Tak jest—wołał C. (201 str.)—w Heglu myślenie spełniło istotne swe zadanie, a lubo rozwój tego myślenia bynajmniej się przez to nie zakończył, to przecież zstąpi ono ze swego apogeum i zrobi częściowo miejsce wzejściu innej gwiazdy. Jak sztuka, osiągnąwszy kształt klasyczny, wyszła poza siebie i rozwiązała się w kształt romantyczny, ale równocześnie władztwo swoje wszechświatowe odstąpiła filozofii; tak samo filozofia stoi w tej chwili takim punkcie klasycznym, w którym sama siebie musi przekroczyć, a przez to zarazem władztwo swoje wszechświatowe odstąpić czemuś innemu*.

Czemuż mianowicie? Oto temu, co „wypełnia przepaść między sztuką i filozofią, co jest ich syntezą— życiu społecznemu, które potrafi nanowo ożywić i zamarłą sztukę, i strętwiałą w pewnej mierze filozofię (str. 110)“. Świadome przetwarzanie ludzkości przez ucieleśnianie idei: oto zadanie przyszłych czasów. Z nerwową niecierpliwością, nie kończąc rozpoczętego utworu, zabrał się C. do urzeczywistniania tego programu. Z kraju myśli, z Niemiec, przeniósł się do krajów działania, do Francyi i Anglii, i w r. 1839 ogłosił w Paryżu swoje najznakomitsze dzieło: „Du credit et de la circulation* (str. 314), gdzie podał środek spotęgowania wytwórczości ludzkiej przez wprowadzenie nowego sposobu uruchomienia i oprocentowania kapitałów, co nań zwróciło uwagę cudzoziemców, Francuzów i Anglików. Następnie udał się do krainy sztuki, do Włoch i tam dopełnił swego artystycznego wykształcenia. Bawił tam przeszło pół roku (do początku maja 1840), odnowił znajomość z Zygmuntem Krasińskim, na którego wywarł wpływ znaczny swemi poglądami filozoficznemi i z którym mógł dowoli o rzeczach sztuki rozprawiać. Z czasu pobytu w Rzymie mamy kilka listów (druk. w „Bibl. Warsz.* 1842), tak młodego, a tak już wsławionego filozofa i ekonomisty. Wypowiada on tu swoje wrażenia, najczęściej wprost przeciwne tym, jakich zazwyczaj ukształceni turyści doznają. Rzym dzisiejszy nie podobał mu się, bo szukał starożytnego: najchętniej więc do ruin podążał; najmilszem miejscem przechadzek, zwłaszcza wieczornych, było Ko-lizeum. Pełen wrażeń, a jeszcze więcej spostrzeżeń, powrócił wreszcie po kilkoletniej wędrówce do kraju, a tu go powitał głos, uznania wprawdzie, ale i wymówki także, wyrażony ładnym wierszem Antoniego Czajkowskiego, który, witając „pomazańca* pańskiego, wyrzucał mu, robiąc alluzyę do jego pism w języku niemieckim i francuskim, iż „jakby obcy między swemi, błądzi po dziejach obcej ziemi, w obcym rynsztunku, w obcej zbroi, a swoim nicw. C. odpowiedział zaraz czynem. Organizowała się wtedy redakcya „Biblioteki Warszawskiej*. Dla staranniejszego wykonywania czynności, podzieliła się na sekcye: filozoficzną, historyczną, prawną, nauk administracyjnych, literacką i przemysłową. C. został członkiem redakcyi i w paru sekcyach pracował. Zaraz do drugiego zeszytu „Biblioteki (r. 1841) dał początek obszernej rozprawy p. t. „Rzecz o filozofii jońskiej, jako wstęp do historyi filozofii“, w której z większym naciskiem, aniżeli w Prolegomenach do historyozofii, mówił o słabych stronach Hegla, lubo go wciąż uznawał we wszystkich kwestyach filozoficznych za „naukową potęgę, bez której odtąd traktować nie można* kwestyi żadnej. W szczególności zaś zwrócił uwagę na „niezupełnie właściwy* początek logiki Hegla, rozpoczynającej się od kategoryi „jakości*, uważając kategoryę „ilości* za wyższą, gdy tymczasem, według C-go „ilość jest daleko niższą, uboższą i ab-strakcyjniejszą od jakości kategoryą, a zatem w logicznym wywodzie ją poprzedzać powinna*. Ta różnica w pojmowaniu kategoryi, rozwinięta dya-lektycznie, mogła spowodować bardzo ważną zmia-

.'/7A

Wyrazy nieumieszczone pod C. znajdują. sie pod K.

nę w wykładzie całej logiki, bo, jak C. nadmienił, wraz z uznaniem kategoryi ilości za pierwszą, poszłoby uznanie „całej matematyki, nie tylko za czysto logiczną, ale nawet za fundamentaluą w logice sferę, oraz rozpoczęcie całego systematu wiedzy, nie od ontologicznych determinacyj, które już są zbyt treściowe na początek, ale od liczb i formalnych stosunków, któreby wszakże zawsze do logicznego żywiołu myśli należały¹⁴. Nie rozwinął nasz filozof tezy tej szczegółowo, ale zastosował ją do wykładu dziejów filozofii. Uznawszy (wbrew Heglowi) za początek filozofii naukę Pitagorasa, jako opartą na kategoryi ilości, poczytał filozofię starszych Jończyków (Tales, Anaksymander, Anaksy-menes) za początek początku, za „portyk gmachu filozoficznego". I tego jednak zadania nie wykonał w całości, bo Anaksymeuesa nie obrobił, tak, że rozprawa pozostała niedokończoną. I znów, jak poprzednio, zwrócił się do kwestyj społecznych. Od r. 1842 do 44 bowiem, oprócz krótkiego przypi-sku do podanej przez „Bibliotekę Warszawską44 w przekładzie „Mowy Schellinga, mianej przy otwarciu kursu filozofii w Berlinie", oraz niedużej polemicznej rozprawy przeciw swemu niegdyś profesorowi, Micheletowi, w kwestyi osobowości Boga i nieśmiertelności duszy, p. t. „Gott und Palingene-sie⁴⁴ (Berlin 1842), rozprawy znowu niedokończonej, pisze zresztą same artykuły dotyczące zagadnień praktycznych, jako to: „O ochronach wiejskich" (Bibl. Warsz. 1842, t. I): „Uwagi nad obecnym stanem finansów angielskich" (tamże, t. II), „Or-ganizacya handlu drzewem i przemysłu leśnego" (t-że 1843r~t. I); „O wystawie berlińskiej" (t-że 1844, t. IV); „O skojarzeniu dążeń i prac umysłowych w ks. Poznańskiem" („Rok" 1843, I, 132 str.). Sprawa dobrobytu ludności wiejskiej zajmuje go bardzo żywo, stąd przedrukowuje dwukrotnie po polsku rzecz o ochronach (Lwów 1845, Poznań 1849), podaje w przekładzie francuskim mowę „Sur les moyens d’ameliorer le sort de la population des campagnes" (Paryż 1845) i t. d. Praktycznej również sfery kwestyj dotyczy drugie większe dzieło francuskie C-go: „De la Pairie et de 1’Aristocratie moderne" (Paryż 1844, str. 161), w którem zadanie i znaczenie rodów historycznych i nowszych określić się starał. Podobnie, nie tyle estetyczna wartość, ile społeczna doniosłość powieści skłoniła go do skreślenia rozprawki „O romansie nowocze-snym“(„Bibl. Warsz. r. 1846, t. I i osobno) i zaproponowania konkursu na najlepszy utwór powieściowy. C. był stanowczym przeciwnikiem hasła: „Sztuka dla sztuki", domagając się w dziele każdem, a więc i powieściowem, przeprowadzenia pewnego celu,—zadowolenia, nie tylko samego uczucia piękna, samej fantazyi, lecz także i innych potęg ducha. Myśl głębsza, wejrzenie pilne w potrzeby społeczne, jeżeli tylko artystycznie będą ucieleśnione, nie prze szkodzą bynajmniej pięknu, owszem, podniosą jego wartość, pogłębią wpływ jego na ludzi. Dopiero w r. 1848 wraca G. znowu na pole historyozofii, ogłaszając największy swój utwór polski: „Ojcze-nasz", który jest rozszerzeniem, a w pewnym względzie

Encyklop. Pow»z. Unitr. Zetz. 96. T. XII.

modyfikacyą poglądów, zawartych w „Prolegomena zur Historiosophie". 1. tego dzieła wszakże nie kończy, poświęcając się odtąd przez bardzo długie lata sprawom zupełnie praktycznym. W roku 1847 przeniósłszy się na stały pobyt do w. ks. Poznańskiego, brał czynny udział w tamecznem życiu pu-blicznem. Gdy w r. 1849 rozpisano wybory do sejmu pruskiego, C. został posłem i odtąd przez lat wiele pełnił ten obowiązek, a rozum, powaga i szlachetność w postępowaniu zjednały mu uznanie i pobudzały do częstego wybierania go na prezesa koła sejmowego. Najpierwszą czynnością nowego posła było przypomnienie praw, jakie zapewniono W. księstwu; dokonał tego w broszurze wydanej r. 1849: „Zusammenstellung von staats-und vólker-rechtlichen Urkunden, welche das Verbaltniss des GrossherzogthumsPosen zur preussischen Krone be-

li

ii

,!§@

Fig. 4B9. Cieszkowski August.

treffen, nebst einigen Erlauterungen". Następnie w r. 1852 podał na sejm pruski wniosek o założenie uniwersytetu w Poznaniu i w kwestyi szkolnej: „Zwei Antrage... die Posener Universitat und Un-terrichtsfrage betreffend". W 1855 występował w sprawie ochronek wiejskich: „Antrag zu Gun-sten der Kleinkinderbewahranstalten ais Grundlage der Volkserziehung“. Należał do grona założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu 1857, co projektował już w r. 1843, i był pierwszym jego prezesem, aż do r. 1867, kiedy godności tej ustąpił Libeltowi. W rocznikach Towarzystwa pomieścił ostatnią swą pracę filozoficzną, również, jak dawniejsze, niedokończoną, p. t. „O drogach ducha" (1863, osobno w r. 1869). Charakterystycznem jest tu uznanie dla zachodów około dobrobytu mate-

127

ryalnego. Wprawdzie C. od początku swego zawodu, jako twórca filozofii woli i czynu, jako ekonomista, zachodom tym przynależne miejsce w sferze działalności ludzkiej oznaczał, nigdzie wszakże tak wyraźnie, jak tutaj, równouprawnienia ich z pracami umysłowemi nie zaakcentował. Domagając się harmonii pomiędzy temi działami czynności ludzkiej, powiada: „Chromiałyby sztuki i nauki bez odpowiednich postępów techniki; zmarniałby przemysł, gdyby go sztuki i nauki nie podsycały. Nic tu uie-masz mdlejszego ani podlejszego, każde owszem w swojem miejscu potrzebniejsze; niezem więc je- Ponieważ zaś, i on sam, i C. za nim, obaj poczytywali dnemu przed drugiem chełpić się nie godzi, tylko j metodę dyalektyczną za niewzruszony, konieczny

najwyższy, dojść całkowitej swej pełni. Stosując tę metodę do dziejów, starał się C. pobić Hegla jego własną bronią. Mędrzec bowiem berliński, lubo wszędzie, we wszystkich naukach przeprowadził, zgodnie z wymaganiem swej metody, podział trójkowy, w jednej tylko historyi filozofii odstąpił od niego i całość dziejów powszechnych rozczłonkował na cztery wielkie epoki: wschodnią (wiek dzieciństwa ludzkości), grecką (wiek młodzieńczy;, rzymską (wiek męski), chrześciańsko-germańską (świadome pogodzenie woli bezwzględnej z wolą jednostki).

spółubiegać się wolno, a co lepszem stawać się przystoi. Umysłowiec przeto, gardzący dziś przemysłowcem, wyszedłby chyba na śmiesznego ubiegłych dawno wieków ciurę i mimowiednie sam siebie potępiał; bo jeśli sam nie chce pozostać płonnym tylko marzycielem, musi się do godności płodnego pracownika przy warsztacie ducha poczuwać, a udzielonym sobie talentem na spoiną braci i własną korzyść rzetelnie obracając, do wzmagania skarbów ducha wedle przemożenia się przyczyniać. Nawzajem przemysłowiec wszelki, w praktyce i pożytku zamiłowań, urągający np. teoretykowi lub poecie, ubliżałby znowu tylko sobie; bo jeżeli jest zaprawdę istnym przemysłowcem, nie zaś partaczem, ani frymarczycielem, jużci musi być w swojej gałęzi uczonym, a nawet, im na zawołańszego wyszedł profesyonistę lub inżyniera, tern nieza-wodniej musiał się w swoim rodzaju, a w staro-źytnem znaczeniu tego wyrazu, urodzić poetąu. W myśl wypowiedzianej tu zasady popierał C. wszelkie rozumne przedsięwzięcia, mające na celu podniesienie umysłowego, czy przemysłowego poziomu. Dla poparcia rolnictwa przez kształcenie agronomów z mniej zamożnej młodzieży założył w Żabi-kowie pod Poznaniem szkołę rolniczą, imienia „Haliny¹* (swojej żony). Rozwijała się ona pomyślnie aż do r. 1878, kiedy, z powodu utrudnień przez rząd bismarkowski obmyślonych, musiała być zamkniętą. Robił poszukiwania do dziejów polskich w archiwach weneckich, a część ich drukiem ogłosił. Uczęszczał chętnie na zjazdy naukowe i nieraz brał udział w dy8kusyach, pomimo podeszłego wieku, cieszył się bowiem, aż do ostatnich chwil życia, zdrowiem i bystrością umysłu. W roku zeszłym doczekał się powszechnego uczczenia za swe przeszło pięćdziesięcioletnie prace na niwie społecznej. Zanim pojawi się wyczerpująca biografia i dokładny rozbiór dzieł jego, musimy obecnie poprzestać na ogólnej charakterystyce poglądów, grupując je w dwa działy: filozoficzne i społeczne.

II. Filozoficzne poglądy C-go w trzechgłó-wnie rozwinięte są rozprawach: w „Prolegomenach do historyozofii", w „Ojcze nasz** i w „Drogach du-chau. We wszystkich trzech jednaka jest metoda, zasadnicze myśli te same; wszystkie trzy są tylko wstępami do większych całości. PrzejąłC.dyalektycz-ną metodę Hegla, zasadzającą się, jak wiadomo, na tej podstawie, że każde pojęcie musi przejść dwa stadya rozwoju: twierdzenie i przeczenie, ażeby w stadyum trzeciem, w kojarzeniu, osiągnąć szczyt

nabytek umysłowości, więc już w tej formalnej stronie podziału dziejów na 4 epoki widzi nasz młody krytyk dowód jego słabości, bo, jak do wszystkiego, tak i do historyi, należy bezwarunkowo zastosować zasadę twierdzenia, przeczenia i kojarzenia. Przy-tem w owym podziale Hegla nie było miejsca dla przyszłości; historya wydawała się jakby całością skończoną z nastaniem tego filozofa. C. dowodzi, że przyszłość poznać można, a więc, że i ją również wciągnąć należy w rachubę, gdy chodzi o filozoficzne oznaczeuie epok historycznych. Przyszłość można określić w sposób trojaki: za pomocą uczucia, jak robili prorocy, za pomocą myślenia, jak filozofowie historyi, za pomocą woli wreszcie, przemieniającej myśl w rzeczywistość, a to uczynią sprawcy dziejów (Vollfuhrer der Geschichte). Zgodnie z takim poglądem C. uznaje w przeszłości całej dwie tylko epoki, przed-i po-Chrystusową, mające się do siebie jak twierdzenie do przeczenia; trzecia zaś epoka, mająca być skojarzeniem dwu poprzednich, rozwinie się dopiero w przyszłości. Posłuchajmy w tej mierze wywodu samego filozofa. Wybieramy określenia podane w „Ojcze-nasz", ponieważ w zasadzie są one takież, jaku w „Prolegomenach", a odznaczają się większą dobitnością. „Zapatrując się na całkowite pasmo upłynionych czasów, spostrzegamy, że ludzkość w postępie dziejów swoich dwie dopiero stanowcze przebiegła epoki. Dwu tych epok punktem granicznym i zwrotnym jest Chrystus. On jest ogniskiem dotychczasowych dziejów, równikiem ich dotąd odkrytych stref. Wszystko, co przed nim, do niego się ściąga; wszystko, co po nim, z niego wychodzi. On więc—przesilenie historii... Dwie epoki dotychczasowe, w istotnych piętnach swoich ujrzane, są sobie wręcz przeciwne, a jednak dyalektyeznie sobie odpowiednie, czyli mają się, jak thesis do antithesis, jak byt do myśli, jak świat do zaświata. W pierwszej zmysłowy letarg, w drugiej—umysłowa bezsenność. Tu wieczna jeszcze nieruchomość tego, co jest, co stoi; tam wieczny ruch tego, co być powinno, co dąży... Co w świecie starożytności było zewnętrznego, to w świecie cbrześciaństwa staje się wewnętrznem; co było przedmiotowego, staje się podmiotowem; co materyalnego—spirytualnem; co szczególnego— ogólnem; co znowu było jednostajnego, staje się różnorodnem, a co ślepego—widomem. Co było pięknego tylko dla zmysłu, staje się dla umysłu prawdziwem. Charakterem pierwszej epoki było panowanie natury nad duchem. Duch się dopiero tu

rodził, rósł i dziecinnie rozwijał. To spoczywał w zasłanej kolebce, to próbował chodzić na pasku przyrodzonych stosunków, to znów igrał sobie naiwnie na błoniach budzącej się fantazyi, to nareszcie zaprawiał się do dzieł męskich ćwiczeniami siły i rozsądku... Ze wzrostem sił fizycznych, z możnością ich nadużycia, nastała też krytyczna chwila przejścia z dzieciństwa w młodzieńczość... Z początku rozpusty ukrócenie i samego ducha roz-targanie. Wkrótce dusza przemogła nad ciałem. Surowa nauka zajęła umysł ludzkości i poskromiła wyłączną potęgę zmysłu. Atoli nie pokonała go bynajmniej, bo on ostatecznie pokonanym być nie miał; jedno pasowała się z nim bezustannie i nader żywo w początkach, wskutek zbawiennej reakcyi,—coraz słabiej ku schyłkowi tego peryodu, wskutek spólnego dojrzewania, tak zmysłu, jak umysłu, wskutek coraz ważniejszych i praktyczniejszych zatrudnień młodzieńca. Był to okres najcięższych i najżywszych walk jego żywota, epoka szlachetnych urojeń, a niedołężnych usiłowań, epoka wiary i zwątpienia, miłości i miłostek, turniejów i pojedynków, nocy bezsennych i dni bezowocnych, zapału i zniechęcenia, łez tern gorętszych, że utajonych i wewnętrznie strawionych". Jakąż będzie epoka trzecia? Będzie ona oczywiście syntezą dwu poprzednich; ludzkość ukoi dotychczasowo swe szamotanie się, przekroczy przebyte po kolei wschody, wejdzie do świątyni „prawdziwego du-chau, rozgości się w niej jak u siebie, jak u wielkiego celu długiej wędrówki. Ale nie spocznie wcale. „Wstąpienie w wiek męski—mówi nasz filozof—jest właśnie wejściem w praktyczne życie, rozpoczęciem prawdziwej działalności. W tym-to przybytku, w tej świątyni, w tej ziemi obiecanej, zdobytej w czasie, a nie zdybanej na jakiemkol-wiek miejscu, użyje ludzkość dopiero tego wszystkiego, co dotąd przeżyła, uładzi wszystkie skarby w wędrówce swej pojedyńczo odkrywane, wszystkie zasoby an kolejnych stanowiskach zbierane, a po kolejnych wschodach mozolnie dźwigane. Tak jest, urządzi ona sama te skarby i zasoby, urządzi je i ukształci wedle własnego postanowienia i wprowadzi je sama w ład, nie zaś zastanie już takowe umieszczone i urządzone, jak to sobie wystawiali dotychczasowi marzyciele próżnych ideałów, zamglonym wzrokiem obdarzeni dalekowidze Królestwa Bożego. Do gotowego gdzieś Eldorado niech sobie duchowi leniwce wzdychają!.. Rezyguacya nie jest ostatniem słowem ducha, lecz w samym człowieku tkwi dalsza i wyższa potęga, zbawić go mająca, zdolna skojarzyć nanowo, co się rozdzieliło. Tą potęgą, tą władzą nad władzami, jest wola, szczyt ducha. Ona czucie z wiedzą kojarzy i zaślubia z myślą byt, a z małżeństwa tego rodzi się czyn, trzeci świata pan... Jak kamieniem węgielnym pierwszego świata był byt, zmysł wrodzony, zakon natury, i jak znowu kamieniem węgielnym drugiego świata była myśl, wiara, zakon kościelny: tak węgielnym kamieniem trzeciego świata jest czyn, wolne dzieł o ducha, zakon woli i wolności.—Taka jest w głównych zarysach historyozofia C go. Czy ją możemy uznać za

trafną? Do naszego dzisiejszego umysłu nie przemawia już argument o niewzruszalności metody dyalektycznej, gdyż okazało się z wielu zastosowań, że prowadzi ona bardzo często do naciągań i wykrzywień prawdy. Nie może nas zatem obowiązywać trójkowy podział historyi dla zadosyćuczynie-nia metodzie. A czy sam podział i jego charakterystyka mogą być przyjęte? Czy istotnie w starożytności ludzkość odbyła stadyum uczucia i piękna (jak mówił C. w Prolegomenach), lub zmysłu wrodzonego, zakonu natury (jak to powiedział w „Oj-cze-nasz“); w czasach chrześciańskich—stadyum rozumu i prawdy, lub też wiary, zakonu kościelnego; a w przyszłości czy wejdzie w stadyum woli i dobra lub też czynu, zakonu woli? Zdaje się, że do tej charakterystyki dadzą się w zupełności zastosować zarzuty, jakie uczyniono formule Comte'a o stanie teologicznym, metafizycznym i pozytywnym; w obu bowiem wypadkach całkiem dowolnie przyjęto kolejne następstwo takich zjawisk, które nieraz równocześnie w różnych dobach rozwoju się ukazują. Dzieje ludzkości nie są ukończone i nie wiadomo, jak długo się pociągną: dawać więc ich charakterystykę jako całości—jest wprost niepodobieństwem. Bo jakkolwiek piękną i pociągającą jest rzeczą przewidywać przyszłość, jakkolwiek nie wątpimy, że nie tylko marzyciele, ale i myśliciele nie wyrzekną się przewidywań; to jednakże na podstawie domysłów tylko odbudowywauie t. zw. „organizmu" dziejów porównać można chyba z braniem hypotezy za fakt dowiedziony. C. nie poprzestał atoli na ogóluikowem jedynie nakreśleniu fizyogno-mii przyszłości: zapragnął wejść w szczegóły, wskazać czynniki, jakie mają wpłynąć na jej wyrobienie, i rezultaty, jakie one w pracy swojej osiągną. Gdy pisał „Prolegomena", dla sprowadzenia nowej epoki uznawał za potrzebną nową wędrówkę narodów, ale wprost przeciwną tej, jaka zgniotła świat starożytny. Ta nowa wędrówka wyjść powinna od narodów ucywilizowanych, by zalać plemiona dotąd barbarzyńskie jeszcze. W dawniejszej wędrówce surowa siła natury odniosła zwycięstwo nad nieuświadomioną jeszcze w zupełności siłą ducha, ale zwycięstwo to do tego jedynie posłużyło „ironicznie", by samego ducha odrodzić. Teraz atoli siła duchowa napadnie na rozpadającą się w sobie i ku czemuś wyższemu tęskniącą siłę natury, a zwycięstwo ducha posłuży znowuż do odrodzenia natury. Mianowicie, podniesienie narodów żyjących w stanie natury na ten stopień rozwoju ducha, któryśmy już osiągnęli, będzie znowuż dla nas podniesieniem!odnowieniem naszej zwyrodniałej natury. Ten odwet ducha wszechświatowego, t. j. tę drugą odwrotną wędrówkę narodów, poczytywał C. za nieodzowne przejście do trzeciego okresu; niebawem wszakże od tej myśli odstąpił. W czasie, kiedy wydawał swoje „Prolegomena" już istniały teorye (Wrońskiego, Trentowskiego), przeznaczające dla szczepu słowiańskiego wielkie posłannictwo odrodzenia filozofii, a nawet cywilizacyi wogóle.— Czy pierwszem źródłem tych rojeń o przyszłości Słowian były piękne i sympatyczne o nich słowa Herdera, wypowiedziane w „Ideen zur Philosophie

der Geschichte der Mcnschheit" (1792), czy też dzianym obyczajem sam ją piastujący i uprawiają-pogląd porównawczy na role spełnione już w dzie- j cy—wolał on zawżdy utajone w swojej roli doby-jach przez różne narody; dość, że myśl o zastąpię- wać dostatki, niżeli zdobywać je na obcych, lub cu-niu Germanów i Romańczyków w dotychczasowem dzą przymuszoną pracą ich sobie przysparzać. Al-przewodnictwie duchowem przez szczep słowiański bowiem miłość cbrześciańską, dotąd prywatną, lub też jedno z jego plemion, znalazła w całej Sło- zamienić na publiczną, i takową, do potęgi podnie-wiańszczyźnie odgłos ogromny i zainteresowała sioną jeszcze, od ludzi do lu d ów przenieść—jest Europę. C. również z początku ostrożnie, a potem przeznaczeniem jego“ (str. 241—243). Jakkolwiek śmiało i stanowczo, przepowiednię tę przyjął i sam charakterystyka taka i na niej oparte proroctwo ją głosić zaczął. Znamiennym jest sposób, w jaki o wielkiej misyi dziejowej mogą być dla Słowian w dwu pismach, niewielkim przeciągiem czasu prze- pochlebne i, głaszcząc ich miłość własną, uśpić dzielonych, myśl ta została przezeń wyrażona, zmysł krytyczny, nie podobna jednak nie przypo-W rozprawie ,0 romansie nowoczesnym", pisanej 17 drudnia 1845 r., mieści się następne, bardzo oględne, troszkę nawet żartobliwe, zastosowanie myśli ogólnej o wielkiej przyszłości Słowian do spe-cyalnego przedmiotu, to jest do wydoskonalenia powieści: „Kto wie, czy owa właściwa i oczekiwana jeszcze świetność społecznego romansu nie ma się stać naszej własnej literatury udziałem? Kto wie, czy pożądana palma w tym rodzaju nie jest jakiemu polskiemu poecie przeznaczona? Wątły to wprawdzie domysł, na niczem innem nie oparty, jedno na tern spostrzeżeniu, fałszywem zapewne, ściśle biorąc, lecz cum grano salis nader prawdziwem, iż u nas świeże są jeszcze umysły i naiwne serca, gdy po większej części u obcych—zmęczone, schorzałe i kwiatu młodości pozbawione. Wątły to wprawdzie domysł, powtarzam, błahy powód i dowód, przyznaję; bo i w najbardziej schorzałem społeczeństwie, przypuściwszy nawet, że takie-by się w Europie znalazło, każde nowe, każde wschodzące pokolenie, jest świeżem i może być zdrowem, a lubo przez odbierane wychowanie i przez obcowanie ze schodzącem przejmuje się mniej więcej jego krewkościami: to przecież nigdy nie przypuścimy takiej fatalnej solidarności, któraby wszelkiemu odrodzeniu ducha nieodpartą stawiała zaporę. Dlatego też w żadnej innej, surowszej ducha dziedzinie nie pozwolilibyśmy sobie tak bezzasadnego przypuszczenia... Ale, pisząc o romansie, któżby nam zabronił cokolwiek z nim samym poromansować?" W dwa lata zaś potem, w „Ojcze-nasz", już nie w jednej tylko dziedzinie twórczości duchowej, ale w całym obszarze życia ludzkości, przypisał Słowianom, nie tylko możność samą, lecz istne uzdolnienie do podjęcia pracy reformatorskiej, do sprowadzenia trzeciej wielkiej epoki w dziejach. Cóż uprawnia, co powołuje te ludy do tak wielkiego dzieła?—pyta C. i odpowiada: „Ich rodzime skłonności i obyczaje, ich pierwiastkowe prawa i podania, ich przygotowawcze cierpienia i zasługi.

mnieć słusznych uwag samego C-go o przymiotach i wadach narodów, o ich zepsuciu i zdrowiu, uwag, wypowiedzianych w rozprawie „O romansie nowoczesnym”. Uniesiony zapałem wieszczby, rozegzal-towany poezyą owoczesną, zapomniał C. o potrzebie jasnego i trzeźwego rozpatrzenia się we właściwościach szczepowych i nakreślił wizerunek Słowian całkiem idealny, w którym nawet wady przemieniają się na zalety, albo maleją do znaczenia drobnych przywar. Jeżeli określenie charakteru Słowian przez C-go nie może być uważane za zgodne z rzeczywistością, to, oczywiście, osłabia się przez to jego wniosek, na niem oparty, o ich uprawnieniu do sprowadzenia trzeciej doby w dziejach, do urzeczywistnienia królestwa bożego na ziemi. Pomijając atoli kwestyę: przez kogo sprowadzonem będzie to Królestwo? pytamy: jakie szczegółowe dobrodziejstwa zapewni ono ludziom? Wiemy już, że trzecia epoka dziejów ma być epoką świadomego czynu, ma urzeczywistnić ideę tożsamości myśli i bytu, ma przemienić moralność prywatną w publiczną, ma posunąć na stopień doskonałości i szczęścia wszystkie stosunki społeczne. Już w „Pro-legomenach“ posługiwał się C. chętnie wyrażeniami Pisma św., co było wtedy we zwyczaju u filozofów niemieckich, nadających słowom Biblii alle-goryczne lub symboliczne znaczenie i rozciągających je tym sposobem dowolnie, stosownie do potrzeby własnych poglądów. Z czasem wyolbrzymiała ta skłonność u naszego bistoryozofa, a dzieło p. t. „Ojcze nasz" miało się stać filozoficznym jedynie komentarzem modlitwy pańskiej, w której, zdaniem C-go, mieszczą się najgłębsze prawdy, znane dotychczas zewnętrznie i powierzchownie tylko, lecz mogące wypełnić całość nauki o zadaniach przyszłej, trzeciej doby rozwoju dziejów. Jak to wyjaśuienie modlitwy pańskiej C. pojmował, możemy mieć przybliżone wyobrażenie z króciutkiej wskazówki, zawartej przy końcu IX ustępu w „Ojczenasz". Przytaczam jego słowa, omawiające filozoficznie 7 próśb modlitwy: „Bóg jest duchem i takich pragnie czcicieli, którzy by go całym duchem czcili, a tem samem wiekuiste imię jego spełna święcili. Nie ślepe wykonanie obrządków starego zakonu, ani też tylko świadome opowiadanie bożego słowa nowego zakonu; nie realne tylko sacrifi-da, ani idealne tylko sacramenta stanowić nadal będą istotną cześć bożą; lecz czynna uprawa wszelkich darów ducha, któremi Bóg na podobieństwo swoje wszystkich nas obdarzył, samodzielne spełnianie bożej woli, równie na ziemi, jak w nie-

Bo jak w pierwiastkach germańskich średniowieczne, tak w pierwiastkach słowiańskich nowowieczue losy zapisał sam Bóg!... Szczep do nowej sprawy powołany, już z natury nie swawolny, ale wolny, nie walczący, ale waleczny, do boju zawsze gotów, ale nie łaknący tego... Ani zbrojny, ani roz-bojny, ani awanturniczy, ani koczujący, ale owszem pobożny i spokojny, dobrowolny i gościnny, wesoły i śpiewny, w domu zamiłowany, a do ziemi nad wyraz przywiązany, nie tratujący po jej plonach, ani też pracą około niej gardzący, ale owszem ro-

Po śmierci

Clua.

bie, a przez to właśnie urzeczywistnienie na ziemi, idealnego dotąd, królestwa bożego; przypuszczenie i przysposobienie wszystkich ludzi do spożywania, tak fizycznego, jak moralnego, chleba żywota; uświęcanie się, już nie w miarę wiary i daremnej łaski, ale w miarę własnych czynów i zasługi; ukojenie wewnętrznych, tak ludzi, jak ludzkość dotąd rozrywających, zatargów, a tem samem światowe oswobodzenie ludzkości od potęgi złego;—słowem: czynne życie w Bogu, który jest, był i będzie zawsze duchem świętym, oraz życie tego ducha świętego w nas jako w członkach swoich: oto jest wielkie przyszłych wieków zadanie. A tak, epoka Ojca i epoka Syna, przez epokę Ducha świętego się spełni** (str. 237—8). Co tu szkicowo napomknięto, miało się stać przedmiotem szczegółowego wykładu w dalszych tomach dzieła, poświęconych rozbiorowi wszystkich 7 próśb modlitwy pańskiej. Czy U. dalsze te tomy napisał? Już Trentowski (w „Panteonie wiedzy ludzkiej" II, 222), domyślał się, że całe dzieło jest już ułożone, lecz „pokutuje bez winy w więzieniu rękopismowej teki".

C-go doniosły pisma, że istotnie znajduje się kil-kotomowy manuskrypt, będący dalszym ciągiem ogłoszonego w 1848 r. początku. Dlaczegóż filozof sam ich nie wydał? Zdaje się, że stanął temu na przeszkodzie reakcyjny prąd czasu. Ciągłe powoływanie się na Pismo św. nie ochroniło C-go od zarzutów, że jego nauka i jego wykład słów Biblii nie zgadzają się z nauką i wykładem kościoła katolickiego. Zarzuty te sformułował bardzo dobitnie, u, nawet surowo, Aleksander Tyszyński (patrz „Rozbiory i krytyki⁴* I, 204—352), wykazując szczegółowo, że w kwestyach pierwszorzędnej wagi (upadek człowieka, teorya Łaski i t. p.), filozof nie trzymał się tradycyi kościelnej, lecz własnego indywidualnego rozumu. W czasie, kiedy rozumowanie oddalające się od tradycyi było potępiane, kiedy Treutowskiego za heretyka i gorszyciela młodzieży obwołano, wydawać dalszy ciąg dzieła w tym właśnie duchu napisanego—znaczyłoby skazywać je na nieuchronny anatemat, a więc pozbawiać wpływu na umysły, a o wpływ przecież autorowi głównie ohodzić musi. Zamknął więc C. utwór swój do teki, i chyba obecnie, po śmierci jego, ujrzy on światło, poglądów atoli swoich bynajmniej nie zmienił. W ostatniej znanej nam rozprawie filozoficznej „O drogach ducha" stoi C. na temże stanowisku, co i w „Ojcze-nasz", i innym tylko trochę tonem przemawia: dawniej żywo i obrazowo, gorąco i namiętnie; a teraz poważnie, spokojnie i uroczyście, jak mędrzec wypowiadający krótko treść długich rozmyślań. Mamy tu powtórzenie zasadniczych myśli naszego filozofa, nieraz w sposób nowy objaśnionych; a więc wywód o potrzebie złączenia harmonijnego potęg duchowych: uczucia, myśli i woli, o tożsamości myśli i bytu, przez urzeczywistnianie idei za pomocą czynów, o spływie wszystkich pomysłów, pragnień i dążeń w pięknie, na zasadzie sprawiedliwości urządzonem życiu społecznem. W tem życiu bowiem „skupiają się wszelkie drogi ducha, nie wyłączając się, ani ubliżając sobie nawzajem; owszem, każda z osobna właściwy sobie kierunek i szczytne przeznaczenie znajdując". Życie to ogarnia „wszelkie sztuki, nauki i instytucye społeczne, jako niezbędne żywioły własnego rozwoju, jako integralne funkcye i spółwarunki własnego istnienia; a więc nie na to, oczywiście, żeby im uwłaczać, albo, żeby je przygnębiać, ale na to, żeby poślubiać między sobą i rozwielbiać w sobie, coby w prywacie lub rozpuście marniało, a wpływem i ustawicznem spółdziałaniem tych potęg duchowych własną wolność ustawicznie dźwigać, zasilać, rozwijać, uszlachetniać". Tak więc istotnie harmonijnie łączy się z sobą początek działalności filozoficznej C-go z jej końcem; tu i tam powołanie do czynu, do przekroczenia krainy idei oderwanej i znalezienia się w szerokiej dziedzinie pracy społecznej z celem jej podniesienia i udoskonalenia.p-III. Oryginalnym pomysłem swoim, wyczerpująco i w jak najobszerniejszem zastosowaniu przedstawionym w dziele o Kr edycie i o obiegu, „Du credit et de la circulatiou" (Paryż 1-e wyd. 1839, 2-e 1847, 3-e 1884) C. August w młodych już latach zajął odrazu poważne stanowisko w nauce ekonomicznej. Pomysł jego: wytworzenia nowego rodzaju waluty obiegowej, łączącej w sobie zalety kapitału stałego z zaletami kapitału obrotowego, aczkolwiek do tej pory nigdzie jeszcze urzeczywistniony nie został, nie można wszakże powiedzieć, iżby przestał zwracać na siebie uwagę najpoważniejszych ludzi nauki, czego najlepszym dowodem jest obszerna nad nim dyskussya Instytutu francuskiego, przeprowadzona po wyjściu trzeciego wydania dzieła tego, jak również przyjęcie przez krytykę uczo- -ną europejską i wreszcie świeży przekład dzieła na język russki oraz przychylny jego rozbiór przez ekonomistów russkich. Pomysł C-go ma to do siebie, że nigdy uznany nie będzie za mylny; na urzeczywistnienie jego tylko dotąd żadne państwo, wobec utartej wiekami rutyny, zdecydować się nie miało odwagi. C-mu mianowicie idzie o zasadniczą zmianę podstaw kredytu i obiegu, o zwolnienie ich, w głównej podstawie przynajmniej, od bezprocentowego waloru, jakim jest gotówka metaliczna, lub niedostatecznie zabezpieczonego, jakim są banknoty banków emisyjnych, a zastąpienie tych ostatnich na wartości ziemi opartemi biletamirentowemi, codziennie umiarkowany procent posiadaczowi swemu przynoszącemi. C. żąda, aby emisya tego nowego środka obiegowego wyłącznie powierzoną była rządom państw, za przykładem Napoleona Wielkiego, odmawiając bankom prywatnym zdolności „bicia monetyu, jaką się stają banknoty, przez te banki emitowane. Zgodnie z tym pomysłem, wbrew szeroko pized pierwszem wydaniem dzieła C-go głoszonej definicyi kredytu, jakoby on był „antycy-pacyą przyszłości", C. stawia nową, „że kredyt jest przemianą kapitałów stałych i zaangażowanych na kapitały obiegowe i oswobodzone⁴*. Uruchomić wartości unieruchomione, a dać zastaw czyli grunt rzeczowy wartościom oswobodzonym („degager les valeurs engagees et gager les valeurs degagees“), oto zadanie, na którego rozwiązaniu polega w przyszłości normalny rozwój i organizacya kredytu. Jako zasadniczy środek w tym celu Cieszkowski

proponuje zasilenie obiegu nowego rodzaju walutą, biletami rentowemi, których emisyjna wartość w pełni, a nawet z pewnym nadmiarem, pokrytą-by była hypoteczną wartością dóbr ziemskich, własność państwa stanowiących, a gdzie tych już nie dosyć państwo posiada dla wytworzenia dostatecznej ilości nowego środka obiegowego, tam jeszcze nadto— skapitalizowaniem podatku gruntowego, pobieranego przez państwo. Podatek ten, będąc faktycznie odpowiedni kapitałowi hypotecznemu, znajdującemu się wprawdzie w rękach prywatnych, ale mimo to oddzielonemu już na potrzeby państwa, jest w swej postaci dochodu rzeczywiście przedstawicielem funduszu hypotecznego, jaki państwo ma prawo uruchomić, będąc posiadaczem przywileju absolutnego {jus eminens) i niezaprzeczonego do tej części dochodu dóbr prywatnych. Wartość dóbr państwowych wraz z wartością skapitalizowanych podatków gruntowych: oto są główne podstawy hypoteczne dla realnego kredytu państwa. W szelka emisya, na tych podstawach oparta i w tych granicach utrzymana, będzie w zupełności zabezpieczoną i skonsolidowaną. — Bilety rentowe, przynoszące posiadaczowi w danym czasie skromny, ale stały procent, w stosunku dziennie 7ino%> czyli 3.65°/₀ rocznie—ten nowy pieniądz, na jakim obieg cały oprzeć pragnie C.—nie wykluczają użycia także i gotówki metalicznej. Przeciwnie, z uwagi, że procent dzienny od biletu rentowego co najmniej odpowiadać musi najniższej jednostce monetarnej w kraju, jak we Francyi np., 1 centymowi, najniższym też odcinkiem biletu rentowego może być tylko odpowiednia, to jest 100 frankowa, jednostka. Cały obieg I gą tychże biletów własności nieruchomej gmin ca-niższy od niej i nadal, jak dotąd, załatwiany był- I łych, żąda, aby wypuszczone na podstawie tej wła-by gotówką metaliczną i bilonem. Wobec zapewnienia wszakże nowemu pieniądzowi zdolności procentowania codziennego na rzecz danego posiadacza, C. wyraża przekonanie, że jego pomysłu bilety rentowe ze wszelkich większych tranzakcyj usuną nieprzynoszącą procentu gotówkę metaliczną. A jakież olbrzymie znaczenie dla obrotów społecznych wogóle miałoby to odjęcie roli cenomierza metalom szlachetnym, a jak obecnie, jednemu już tylko złotu, wskutek działania coraz usilniej w tym kierunku napierających sił plutokratycznych państw cywilizowanych i coraz większego ścieśniania zakresu w tym względzie srebra! Ta - to właśnie, w obecnej chwili przemagająca, dążność ku zmonopolizowaniu podstaw obiegu na rzecz jednego tylko kruszczu szlachetnego, którego zapasy w ziemi i obiegu prędzej czy później mogą nie wystarczyć na potrzeby wciąż rosnących obrotów społecznych, pozwala żywić nadzieję, że pomysł ekonomisty naszego doczeka się jeszcze urzeczywistnienia, zwłaszcza w razie wytworzenia się jakiego nowego państwa, nieprzeciążonego jeszcze długami pu-blicznemi, pozaciąganemi na armię i na gotowość do wojny dla obrony pokoju.—Swoją drogą C. w obmyślonym przez siebie nowym bilecie rentowym, oprócz wygodnego a w wysokim stopniu mnożącego oszczędność narodową (przez ciągłe przynoszenie procentu) środka obiegowego, upatruje także drogę do stopniowego zniżenia stopy procentowej od uma-

rzalnych długów państwa i powolnego przeistoczenia ich w nieumarzalną rentę.—Bilety rentowe stanowiłyby jednocześnie doskonały zapas do regulowania żądań gotówki na każdym rynku, w razie jej nadmiaru bowiem znalazłyby czasowm pomieszczenie w portfelach, jako papier procentowy, gotowy do ukazania się w obiegu natychmiast, gdy obieg tego zażąda. Zastanawiając się nad dotąd nierozstrzygniętą ostatecznie kwestyą polityki bankowej: czy właściwszym i korzystniejszym dla potrzeb kredytu i obiegu jest monopol jednego banku centralnego, czy też wolna konkuren-cya banków prywatnych, C., jako zasady nauki ekonomicznej, w miejsce dawnego: laissez faire, laissez passer stawia: aidez a faire, deve-loppez, organisez, i zgodnie z temi zasadami rządom państwa przyznaje prawo dyrygowania kredytem ich i obiegiem, ale nie eksploatowania; państwo bowiem ma tylko siłę i zdolności pomagania całemu ogółowi społeczeństwa do pracy produkcyjnej, do jej rozwoju i organizacyi. W kon-sekwencyi też emisyę nowego rodzaju monety papierowej, jaką będą bilety rentowe, pragnie C. mieć powierzoną jednej centralnej instytucyi rządowej, co nie będzie przeszkadzało wszakże obdzieleniu tąź emisyą częściowo, ale obficie, na potrzeby skupu, banków prywatnych w miarę przedstawionych instytucyi centralnej przez te banki dostatecznych i faktycznych zabezpieczeń. — Zanotujmy wreszcie, że C., samo prawo i manipulacyę emi-syi biletów rentowych zastrzegając dla państwa, celem zapewnienia korzyści z uruchomienia dro-

sności nowe środki obiegowe służyły, nie państwu, ale potrzebom tychże gmin, z obowiązkiem, rozumie się, dostarczania z ich dochodów procentu od sum, jakie każdej z nich udzielone będą. Choćbyśmy jeden ten tylko sposób spożytkowania pomysłu naszego ekonomisty mieli na względzie, ileż - to przybyłoby martwego dziś kapitału obrotowego śpiącym wszędzie prawie dla braku środków zarządom gminnym do wzniecenia miejscowej produkcyjności! — Z jakiejkolwiek strony na pomysł C-go zapatrywać się będziemy, musimy mu przyznać takie znaczenie, że nie wolno nam wątpić, iż zwalczy on kiedyś, samą naturą swoją, rutynę, a przez 50 lat wytrwałe obstawanie samego twórcy przy jego pożyteczności (czego dowodem jest powtarzanie go do końca życia w coraz nowych, uzupełnianych, ale niezmienionych, wydaniach pierwotnego dzieła), postawi kiedyś imię jego, jako dobroczyńcy społeczeństw, na świeczniku świata cywilizowanego, który w pomyśle jego znajdzie zbawczy środek przeciwko zbyt wybujałym tendencyom i wpływom plutokratycznym z końca w. XIX-go ku zmonopolizowaniu obiegu. Poza tym głównym pomysłem C-go, który mu zjednał poważne stanowisko w nauce, ekonomista uasz w młodych już latach swoich odznaczył się za granicą, już to na kongresie ekomicznym paryskim (1847), przedstawiając raport o pożądanej organizacyi kredytu hypotecznego, na którego zasadach

sza, składająca się z dożywotników przez rząd mianowanych, przestaje być organem prawodawczym i stanowisko jej zarówno przez rząd, jak i przez naród jest lekceważone, pragnie C. wynaleźć syntezę dwóch pozostałych -kierunków w formowaniu izb wyższych: dziedziczności ielekcyi, i za syntezę taką uznaje kooptacyę, czyli przybieranie nowych członków przez samą izbę wyższą z pomiędzy ludzi wybitnych talentem i zasługą narodową; wytworzenie tym spo-

w lat kilka później, w roku 1852, również ziomek nasz, Ludwik Wołowski (ob.), przeprowadził w założonym przez siebie a dziś do pierwszorzędnych potęg finansowych należącym, banku: Credit fon-cier we Francyi. Jednocześnie prawie (w roku 1845), na zebraniu jednego z pruskich stowarzyszeń rolniczych w Berlinie, wygłosił C. swój wykład: o polepszeniu położenia robotników wiejskich (Zur Yerbessermg der Lagę der Arbeiter auf dem Lande), w którym, oprócz innyćh pedagogicz- \ sobem nowożytnej arystokracyi da narodowi organ nych i opiekuńczych środków, jak: ochrony wiej- j prawodawczy, który, będąc ogniskiem intelligencyi skie, dbałość o zdrowie i podeszły wiek robotni- narodu, zapewni sobie wysokie uznanie, jakie izba ków ze strony większych właścicieli ziemskich, za- panów posiadać powinna. Zasłużenie się kra-lecą dopuszczenie, nie tylko oficyalistów, ale j owi stwierdzone przez stanowiącą dobór najzasłu-i robotników, do tantyemowego udziału w zyskach żeńszych w narodzie korporacyę: oto zasada jedynie z gospodarstwa. Czynny udział C-go w życiu eko-nomicznem za granicą nie przeszkadzał mu pracami swemi zasilać także swojskiej literatury ekonomicznej. Jako współzałożyciel „Biblioteki Warszawskiej*, zaraz w pierwszych latach jej istnienia (1842—44) drukuje w niej rozprawy wyżej już (ob. I) wymienione. Z przemówień jego w sejmie pruskim, jako przeszło trzydziestoletniego posła z Poznańskiego, w różnych kwestyach bieżących ekonomicznej i finansowej natury, złożyłaby się także poważna wiązanka poglądów naukowych tego myśliciela naszego. — Bez wzmianki szczegółowej wreszcie pozostawić nie możemy

jednego jeszcze dzieła C-go, z lat młodych, z dzie- „Via Appia w Rzymie*: obecnie tam jest widok „Kam dżiny prawa politycznego, a mianowicie wydanego w Paryżu 1844 r. „De la la pairie et de 1’aristo-cratie moderne*. W dziele tern zastanawia się C. obszernie nad najwłaściwszym i najodpowiedniejszym, dla dzisiejszych społeczeństw zdemokratyzowanych, sposobem wytwarzania izby wyższej w państwach konstytucyjnych, aby jej zachować urok wionę, i stanowisko odpowiednie. Twierdząc, że izba wyż-

odpowiednia dla arystokracyi nowożytnej w zdemokratyzowanych społeczeństwach obecnych.

Cieszkowski Henr yk, malarz polski (* w Płocku w r. 1832), wstąpił do Szkoły Szt. Pięknych w Warszawie w r. 1848, a wyjechawszy do Rzymu, poświęcił się w zupełności krajobrazom, które uprawia z wielkiem powodzeniem. Maluje przeważnie widoki włoskie, a szczególnie z Rzymu i jego okolic. Wystawił w Warszawie w Tow. Szt. Pięk. w r. 1881: „San Piętro in Montorio w Rzymie* i „Porta Salara*, tamże w 1888: „Trzy krajobrazy z okolic Rzymu “; w 1890 „Most św. Anioła w Rzymie*; „Jezioro Cotosa*, „Ranek pod Wezuwiuszem*,

Dr. J. B-r.

panii Rzymskiej z ruiną starożytnego wodociągu o zachodzie słońca*. Krajobrazy C-go są bardzo poprawne w rysunku, dojrzałe w wyborze przedmiotów malowniczych, malowane pięknie, bardzo skończone, a gdy szkicowane, to z wielką zręcznością i wprawą, kolorytem żywym i czystym oży-

W. G.

Cieszkowski starostwo, ob. Ciężkowickie.

KONIEC TOMU JEDENASTEGO I DWUNASTEGO.

DOPEŁNIENIA

W. Rap.

Borawska Emilia z Markowskich (*1821— f 27 stycznia 1870 r.), artystka dramatyczna. Ukończywszy szkołę dramatyczną za Kudlicza, udała się do Wilna i tam przebywała do r. 1864, grywając z powodzeniem role bohaterek w dramatach, do których głównie nadawały się jej warunki fizyczne, jak: imponująca postawa, klasyczne rysy i wielki organ. Talent jej zajaśniał głównie w rolach: Królowej Bony w „Barbarze Radziwiłłównie" Odyńca; Karlińskiej w „Kacprze Karliń-skim" Syrokomli; Tisby w „Angelu Malipierim" Wiktora Hugo; Katarzyny Howard, w dramacie tegoż imienia Aleksandra Dumasa ojca, i wiele innych. Do Warszawy przybyła w r. 1865 i tu objęła role po zmarłej Dutkiewiczowej i ustępującej na emeryturę Kurcyuszowej. Grywała matki, tak w dramatach, jak w komedyi, i niektóre charakterystyczne. Do celniejszych jej kreacyj zaliczyć trzeba: Panią Kasztelanową Korzeniowskiego i matkę w komedyi z fran. p. t.: „Płacz i Śmiech". Umierając, pozostawiła kilkoro drobnych dzieci, których opieką zajął się ówczesny prezes Dyrekcyj, Muchanow, i artyści, łożąc na ich wykształcenie. w-RaP-Borkowska Marcella z Biedrońskich (* w r. 1846), artystka dramatyczna. Uczennica szkoły Jasińskiego, uznana przez tegoż za niezdolną i po kilku miesiącach wydalona. Wyjeżdża tajemnie z domu rodziców, aby się angażować pod dyrekcyę Pfeifra w Krakowie. Występuje po raz pierwszy w r. 1858 w komedyi J. Korzeniowskiego p. t.: „Pierwój mama” i dowodzi w niej prawdziwego talentu. Po odegraniu ról: Maryi w „Doktorze Robin" i tytułowej w „Poczwarce", krytyka ówczesna wróży artystce świetną przyszłość. W następnym roku, gdy ją zobaczył Jasiński w roli młodego Zygmunta, w dramacie Syrokomli p. t.: „Kacper Karliński", przyszedł za kulisy, przeprasząjąc gorąco i wyznając w pokorze, że się na niej nie poznał. B, grywała role naiwne i liryczne. Naj-większem powodzeniem cieszyła się w „Biednem dziewczęciu z gór" w roli Maryi, dalej w Halszce, dramacie J. Szujskiego p. t.: „Halszka z Ostroga" i w dramacie francuskim Ducange’a p. t.: „Jest temu lat 16-cie” w roli Filipa. Do Warszawy przybyła w r. 1864 i tu po trzech występach: Anieli w „Ślubach panieńskich", Tekli w „Okrężnem", Maryi w „Doktórze Robin", została zaangażowaną stale. Wobec Bakałowiczowej a później Romany Popiel, poprzestać musiała na grywaniu drugorzędnych amantek i dopiero w rolach charakterystycznych znalazła pole dla swojego talentu. Pawłowa

w „Marcowym Kawalerze" Blizińskiego; Żmijska w „Nietoperzach" Lubowskiego; Gospodyni w „Ojcu Konstantym" Halewego; Stara sługa w „Grajku" Przybylskiego; Grdyńska w „Klubie kawalerów" Bałuckiego; Pani Józefowa w „Teściu" Abra-hamowieża; Wicherkowska w „Domu otwartym", a wreszcie Żabska we „Flircie" Bałuckiego; to cała galerya charakterystycznych postaci, które B. podnosi nieraz do skończoności typu. Znamiennym rysem jej talentu jest pogoda, szczerość i serdeczne ciepło, w jakie umie ująć każdy z przedstawionych przez siebie charakterów,

Brinken Julian baron (* w Brunświku 171J2 — f w Warszawie 1846 r.), ekonomista; nauki uniw. ukończył w Getyndze i akad. leśnej w Dreisig-aker. Od r. 1808 był urzędnikiem leśnym w Westfalii i Brunświku, skąd powołany w r. 1818 do król. Polskiego na nadleśnego naczelnego, kierował urządzeniem gospodarstw leśnych i pierwszy nauczył praktycznego zastosowania teoryi leśnictwa w kraju. Należał do wykładu nauk w Szkole leśnej i do redakcyi „Sylwana" tomu 3-go, zaś od 4-go do 9-go był głównym redaktorem tego czasopisma. Zbierał materyały do historyi sekty frankistów w Polsce i napisał w języku niemieckim całą o jej losach ciekawą powieść, którą pod tytułem: „Józef Frank, powieść historyczna z drugiej połowy XVIII wieku", w roku 1845 drukowała „Bibl. Warsz.", w tłóma-czeniu z niewydanego rękopisu, ale jej nie skończyła. B. służył do r. 1833 i po zwinięciu posady otrzymał emeryturę. Wydał nadto: „Rozprawy o leśnictwie" (Warsz. 1821); „Wykład praktyczny węglarstwa" (1825); „Memoire descriptif sur la fo-rót de Białowieża" (z rycinami, 1828); toż w skróceniu polsk. Kazimierskiego w „Dzienniku Warszawskim u (1827); „Ansichten iiber die Bewaldung der Steppen des europ. Russlands" (Brunświk 1833 r., z rycinami i mapą) — „Encyklop. ogól. wiedzy ludzkiej J. Ungra".

Bukaty Adam, filozof i matematyk polski (* w Augustowskiem — f w Paryżu); kształcił się w Szkole wojewódzkiej w Sejnach, a następnie na wydziale prawa i administracyi w Uniwersytecie Warszawskim. Przeniósłszy się do Francyi, uczęszczał w Paryżu do Szkoły dróg i mostów. Był gorącym wielbicielem i zwolennikiem nauki Hoene - Wrońskiego. Jego książka, wydana w r. 1842 w Paryżu (8-o, str. 187), rozbieraną była przez Mickiewicza z katedry w Collóge de France, oraz przez Trentowskiego w „Orędowniku". Później ogłosiłjB. dziełko p. t.: „Hoene-Wroński i jego udział

W ogarnięciu ostatecznem wiedzy ludzkiej* (Paryż 1844, 8-o, str. 93), w którem przedstawia zasady filozofii absolutnej Wrońskiego i jej konsekwencye. Wydawcą obu dziełek był przyjaciel i kolega B-go, Leonard Niedźwiecki, także niestrudzony propagator idei Wrońskiego. Staraniem Niedźwieckiego wyszły dwie prace matematyczne B-go, mające służyć za komentarz do odkryć matematycznych Wrońskiego. Pierwsza z nich nosi tytuł: „Deduc-tion et demonstration de trois lois primordiales de la congruence des nombres constituant la tro-sińme loi de l’algorithmie donnee par H. Wroński* (Paryż 1873, 8-o str. 16); druga zaś: „Demonstration de la loi fondamentale de la metho-

siarczanu ołowiu z 32.8 węglanu ołowiu i 11.4 węglanu miedzi: PbS0₄-t-(PbCu)CO₃; Plight utrzymuje wszelako, że jest on związkiem siarczanu ołowiu z wodanem ołowiu i wodanem miedzi:

4e teleologiąue de H. Wroński pour la resolu-tion generale des eąuations algebriąues de tous les ;degres“ (Paryż 1878,    4-o str. 20). Pró

bował też sił swoich B. na polu wynalazków mechanicznych. Wspomnienie pośmiertne o niepospolitym umysłowo i moralnie człowieku napisał Leonard Niedźwiecki w „Roczniku Towarzystwa historyczno-literackiego* w Paryżu (rok 1873 — 1878).

S. D.

Calcarina (paleont). Rodzaj zwierzęcy z klasy korzenionóżek (Rhizopoda), rzędu otwornic (Fo-raminifera), rodziny Rotalidae, o skorupce wapiennej, z dużemi otworkami na powierzchni, wie-lokomorowej, pokrytej silnie rozwiniętym tak zwanym międzyskieletem, nadającym powierzchni wygląd brodawko waty i promienisty, z grubemi kanałami. Gatunek G. Spengleri Lin., dziś jeszcze żyjący, występuje w stanie kopalnym w pokładach najwyższych kredowych i trzeciorzędowych.

Calceola (paleont.). Rodzaj koralu kopalnego z grupy Zoantharia rugosa, właściwej okresowi paleozoicznemu, dziś całkowicie wymarłej. Koral ten posiadał kielich pojedynczy, swobodny, podobny do pantofelka, o bardzo grubych ściankach, z głęboką jamą wewnętrzną. Zamiast przegród wewnętrznych tylko ślady ich brózdowane; wieczko płaskie, półokrągłe, z listwą środkową na stronie wewnętrznej i licznemi drobniejszemi, równoległemi, parzystemi. Gatunek G. sandalina Lmk., skamieniałość charakterystyczna dla średniego ogniwa de-wońskiego, występująca obficie w tak zwanych pokładach „Kalceolowych" na Harcu, w Biflu, Westfalii, Belgii, Anglii, u nas między Kielcami a Chęcinami (zwany niewłaściwie „muszlą pantofelko-watą“).

K. J.

K. J

Calcoferryt (miner.). Nazwę tę nadał B 1 u m pewnej żółtej, łuszczkowatej odmianie fosforanu wapnia i tlenniku żelaza, z Battenbergu w Leinin-geńskiem, bardzo podobnej składem delvauxy-towi.

K. J.

Caledonit Beudant (miner). Minerał szeregu rombowego, kryształy z Rezbanyi jednoskośnoosio-we (Schrauf), podobnież z Berezowska (Jeremiejeio), zwykle słupy poziome, wydłużone w kierunku osi brachydiagonalnej, a także igiełkowate i w wiązki zrosłe, topliwość wyraźna brachydiagonalna. — C. wł. 6.4; tw. 2.5—3.; barwy zielonej, w różnych odcieniach, blask tłusty, przeświecanie w wysokim -stopniu. Według Breckego jest związkiem 55.8

5Pb50₄-ł-2Pb(OHa-j-3Cu(OH)₂. Pod dmuchawką łatwo redukuje się na ołów, w kwasie azotuym rozpuszcza się ze wzburzeniem, pozostawiając osad siarczanu ołowiu. Miner, rzadki, znajdowany w Lead-hills w Szkocyi, Red-Gill w Kumberlandzie, w Rez-banyi w Siedmiogrodzie, wreszcie na Uralu.

Cardigan, James Tomasz Brudenell, siódmy earl of Cardigan (* w Hambledon w Hampshire 16 paźdz. 1747 r. — f w Deem Park, w North-hamptonshire, 28 marca 1869 r.). Kształcił się w Christ Church College w Oksfordzie; w 1818 r. był wybrany na członka parlamentu w Marlbo-rough, na polecenie kuzyna swego ojca, markiza Ailesbury. W r. 1824 wstąpił do wojska i został podpułkownikiem w 1830 r. W r. 1829 zrzekł się swego wyboru z Marlborough, z powodu nieporozumienia wynikłego między nim a markizem Ailesbury, ze względu na bil o emancypacyi katolików, i wtedy kupił sobie wybór na członka parlamentu z Fowey. W 1833 r., z powodu niesprawiedliwego przy aresztowania mu jednego z oficerów, zrzekł się dowództwa 15-m pułkiem huzarów; Wilhelm IV jednak, za protekcyą jego ojca, mianował go dowódzcą 11-go pułku huzarów, konsystującego w Indyach wschodnich. Po powrocie z Indyj w 1837 r. lord Brudenell, wskutek śmierci ojca, został lordem Cardigan. Mając bardzo szorstki charakter, C. toczył ciągłe spory ze swoimi oficerami. Kiedy zaś pułk, dowodzony przez niego, stał w Canterbury, szorstkość ta była przyczyną tak zwanego BlackBottle rioti pojedynku między C-em i kapitanem Tuckett, w którym ten ostatni otrzymał ranę. Z tego powodu C. był sądzony przez izbę parów, która go wszelakoż uniewinniła. W 1847 r. awansował na geuerał-majora. W czasie wojny krymskiej dowodził brygadą kawaleryi w dywizyi lorda Lucana. W bitwie pod Bałakła-wą C. poprowadził niefortunnie atak na linię ros-syjską, a chociaż sam był ranny i dowiódł tern męstwa osobistego, okazał się nietęgim generałem. Dla tego wywołał przeciwko sobie ogólne oburzenie w wojsku. Pomimo to, po powrocie do Anglii w 1855 r., był traktowany jako bohater, został zamianowany inspektorem generalnym kawaleryi na lat 5, i ozdobiony orderami, nietylko angielskiemi, ale francuskiemi i tureckiemi. Generał-lejtenantem został w 1861 r. W 1863 r. wystąpił jeszcze z procesem o oszczerstwo przeciwko podpułkownikowi Somerset J. G. Calthorpe, adjutantowi lorda Raglana, że ten w swoich Letters from Head-ąuarters wyraził się o nim niepochlebnie; proces ten jednak nie miał żadnych następstw. C. umarł

a. o.

K. J.

wskutek upadku z konia.

Carrere, rodzina lekarska francuska, członkami jej byli: 1) Franciszek C. (* w Perpignan d. 11 marca r. 1622 — f w Barcelonie d. 14 maja r. 1695), nauki ukończył w Barcelonie, od r. 1676 do 1690 był lekarzem naczelnym wojsk hiszpańskich. Napisał: 1 „De vario omninoąue falso astro-

‘Knoykl. Foth. Uuetr. Zeiz. 96. T. XII.

128

Dr. J. P.

wra-

badzkich.

(tamże 1754) i t. d.

Catonis Disticha, (T. XI str. 169), były wydawane z przekładem polskim w Krakowie w latach 1538, 1544, 1582, 1588; ostatnie wydanie z przekładem Klonowicza.

Celejów, przy opisie tej miejscowcści na str. 235, w szpalcie 1, w. 13, powinno być zamiast „pałac odbudowany nie został": „pałac w latach 1888—1891, według planów budowniczego Żochow-skiego. odbudowany został".

Celibat (*Mv_obszernem tego słowa rozumieniu, stan bezżenny dla mężczyzny a niezamężny

logiae conceptu" (1657), i 2 „De Salute militum tuendau (1679).—II) Bratanekj jego Józef C. (* d. 3 grudnia 1680 w Perpignan — f tamże d. 11 kwietnia r. 1737), był lekarzem i profesorem akademii w mieście ojczystem, w latach 1716, 1723 i 1737 piastował godność rektorską. Jako zacięty przeciwnik Harveya, napisał: „Animadversiones in circu!atores“ (Perpignan 1714), oprócz tege ogłosił: „De Febribus“ (tamże 1718) i „Essai sur les effets de la methode du bas peuple pour guerir les fióvresM (1721).—III) Syn jego Tomasz C. w Perpignan d. 11 lutego r. 1714 — f tamże d. 26 czerwca 1764), był również prof. akademii lekarskiej w mieście rodzinnem; w r. 1752 obrano go na rektora, a w 1761 na dziekana, oprócz tego ordynował w szpitalu wojskowym. Z pomiędzy dzieł jego na wzmiankę zasługują: „De sanguiuis putredine" (Perpignan, 1759) i „De haematoscopia“ (Montpellier, 1759). IY) Józef Bartłomiej Franciszek C., syn Tomasza (* w Perpignan d. 24 sierpnia 1740 — f w Barcelonie d. 20 grudnia 1802), nauki lekarskie ukończył w Montpellier (1759); był profesorem anatomii w mieście rodzinnem, także naczelnym inspektorem źródeł mine^ ralnych w prowincyi Roussillon i hrabstwie Foix. W r. 1776 złożywszy profesurę, przeniósł się do Paryża, gdzie otrzymał posadę lekarza rządowego. Był autorem licznych rozpraw lekarskich; większe-mi i godnemi uwagi pracami jego są: „Bibliothóąue litteraire, historiąue et critiąue de la medecine ancienne et moderne" (Paryż 1776); jest to słownik biograficzny, dobrze opracowany, lecz niedokończony; wyszły tylko 2 tomy, zawierające A. B. i C do Coiyart; nadto „Catalogue raisonne des ouvrages qui ont ete publies sur les eaux minera-les en generał et sur celles de la France en par-ticulier" (tamże 1 785).

Carnot Sadi, od r. 1887 prezydent rzeczypo-spolitej francuskiej (ob. T. XI), zamordowany przez anarchistę włoskiego nazwiskiem Caserio, w Lug dunie d. 24 czerwca 1894 r. wieczorem, gdy cał z wystawy, urządzonej w rzeezonem mieście. Morderca wskoczył na stopnie powozu i ugodził prezydenta wielkim nożem. W godzinę niespełna po północy C. żyć przestał.

Carro Jan de (ł w Genewie d. 9 sierpnia r. 1770 — f d. 12 maja r. 1857), do nauk lekarskich przykładał się w Edynburgu i tam został doktorem med. W r. 1795 osiadł w Wiedniu i szybko doszedł do znacznej praktyki w kołach arystokratycznych; przyczynił się bardzo do rozpowszechnienia szczepienia krowianki w granicach Austryi; w r. 1825 przeniósł się do Karlsbadu i tam do końca życia był czynnym jako lekarz zdrojowy. Z prac jego wymienić można: 1) „Observations et experiences sur 1’inoculation de la vaccine“ (Wiedeń 1801, równocześnie po niemiecku, tamże); 2. „Histoire de la vaceination en Turąuie, en Gróce et aux Indes orientales" (tamże 1803, tłom. niem. wyszło w Lignicy); pisał nadto o wodach karls-

Dr. j p.

Caselius Jan, (T. XI str. 129) wydał panegi-ryki Rhodomana, Hilchena i Diefolda na śmierć

Jana Zamojskiego, w Helmstadt r. 1606. W wydaniu jego listów pomieszczone są także listy pisane do Polaków.

Castel Ludwik Bertrand, matematyk francuski (* 1668 — f w 1757 r.), napisał traktat o przyciąganiu powszechnem; „Traite de la pesan-teur universelle“ (Paryż 1724); kurs matematyki skróconej „Mathematiąue universelle abregee“ (Paryż 1728); o optyce kolorów w zastosowaniu do malarstwa „L’ optiąue des couleurs, ete.“ (tamże 1728); o muzyce „Sur le fond de la musique“

S. D.

oznacza

dla kobiety; rozróżniać wszakże trzeba stan taki, nie oparty na żadnych zobowiązaniach i pobudkach moralnych lub religijnych, od C-u połączonego ze ślubem czystości. Ten-to właśnie ostatni w ściślejszem rozumieniu zwie się celibatem, gdy do pierwszego stosuje się bezżeństwo. Czystość (ob.), (dziewictwo, panieństwo) nietylko w kościele chrze-ściańskim i nie tylko w starym zakonie, ale nawet u pogan, uważana była za rzecz chwalebną. Sokrates życie dusz czystych przyrównywa do życia bogów; poeci rzymscy mawiali: „casta placent superis“. Egipcyauie, Persowie, Indyanie, Grecy, Trakowie, Rzymianie, Gallowie, Peruwianie, przywiązywali wielką wartość do stanu czystości doskonałej i byli tego przekonania, że powściągliwość, stwierdzona C-m, najbardziej przystoi osobom, poświęcającym się oddawaniu czci publicznej bogom. Dla tego zaś uważano ją za tak wysoką cnotę, że pożądliwość cielesna jest najpotężniejszą i najgwałtowniejszą ze wszystkich, namiętności, i potrzeba niezmiernej siły woli i mocy ducha, ażeby nad nią zapanować; kto więc składał dowód tej siły woli, musiał być uważany za istotę wyższą i doskonalszą od zwykłych śmiertelników. Inna rzecz co do bezżeństwa zwyczajnego, świeckiego. 1) Ponieważ od małżeństwa zależy przyrost ludności, od której głównie zawisła siła i potęga państwa, przeto władza państwowa od dawna zwracała na nie uwagę, starając się popierać małżeństwo, z drugiej zaś strony, używała środków, mających na celu ograniczanie C-u. Pozostawiając tutaj bez uwzględnienia środki prawodawcze, odnoszące się głównie do małżeństwa (ob. Małżeństwo), zastanowić się

(*) W tomie XI Encyklopedyi niniejszej, na str. 237 i nast., wprawdzie już wyłożone było znaczenie celibatu, ale tylko w zastosowaniu do osób stanu duchownego i zakonnego, i to w sposób więcej apologetyczny, niż historyczny; tu więc uzupełniamy artykuł pomieniony wykładem tego przedmiotu ze stanowiska świeckiego, społecznego i państwowego, oraz poglądem historycznym na celibat duchowny.

w tem miejscu wypada nad środkami, przedsiębrane-mi przez państwo względem bezźeństwa. Pra woda-wstwopaństwowenastan bezżenny w rozmaitych czasach różnie się zapatrywało, zależnie od różnych okoliczności, przeważnie zaś od tego, czy w danej epoce pożądanem lub niepożądanem było dla państwa powiększenie ludności. Tak np. w Spar-cie, gdzie jednostka winna była służyć przede-wszystkiem celom państwowym i gdzie częste wojny zmniejszały ludność, jednem ze starań prawodawcy było użycie środków w celu powiększenia ludności. Do środków tych należało i to, że prawo obowiązywało każdego Spartauina do zawarcia związku małżeńskiego. Wskutek tego przeciwko bezżeimym dopuszczona była skarga sądowa, aYap.too oćxt]. Bezżenni podlegali pewnym ograniczeniom, naprzykład, że oznaki uszanowania, które młodzi winni byli oddawać starszym, względem nich były nieobowiązkowe. Nawet ci, którzy późno zawierali związek małżeński, podlegali także skardze sądowej. Podobne przepisy istniały i na Krecie. W Rzymie dość wcześnie cenzorowie starali się wpływać na zmniejszenie liczby bezżen-nych, bądź dając im napomnienia, bądź nakładając na nich pewną opłatę pieniężną, aes uxorium. Kiedy później dało się czuć widocznie zmniejszenie ludności, starano się za pomocą środków przymusowych zwalczyć niechęć do małżeństwa. W 130 r. przed Chr. cenzor Q. Metellus domagał się znaglania obywateli do zawierania małżeństw. Tego samego żądał cenzor G. Metellus Numidicus w 102 roku przed Chr. Cesarz August, w celu zapobieżenia coraz bardziej rozpowszechniającej się bezżenności, przedsięwziął energiczniejsze środki, wnosząc do senatu, w 18-m r. przed Chr., projekt do prawa, na mocy którego bezżenni, caelibes, mieli ulegać niektórym prawnym ograniczeniom, ci zaś, którzy wcześniej zawarli małżeństwo albo spłodzili większą ilość dzieci, mieli korzystać z przywilejów. Projekt ten jednak spotkał taki opór ze strony ludności, że, chociaż był przyjęty przez senat, odrzucono go w ko-micyach ludowych. Niezrażony tem, cesarz przeprowadził go pod nazwą lex Julia de mar i -tandis ordinibus w 4-ym r. po Chr. Wykonanie jednak tego prawa było odroczone, z powodu niechęci ludności, najpierw na 3 lata, później jesz cze na dwa, wreszcie na rok. Po upływie tego terminu cesarz dodał do tego nowe prawo: lex P a pi a Poppaea (od nazwiska konsulów tego roku, 9-go po Chr, M. Papiusa Mutilusa i Q. Poppaeusa Secundusa). Z tego powodu w praktyce prawo to było znane pod nazwą lex Julia et Pąpia Poppaea. Prawo to nakładało na osoby obojej płci obowiązek zawarcia związku małżeńskiego. Lex Papia wymagała, aby mężczyźni po dojściu do 25 roku, kobiety po ukończeniu 20 lat, obowiązkowi temu zadosyć czynili. Nawet wdowcy i wdowy, albo rozwiedzeni małżonkowie nie byli od niego wolni. Niestosujący się do tego nie mogli dziedziczyć na mocy testamentu lub otrzymywać zapisów. Wyjątki od tego były ustanowione tylko na korzyść krewnych pewnego stopnia

Jeżeli bezżenny otrzymywał zapis testamentowy,, winien był w ciągu 100 dni zawrzeć małżeństwo, w przeciwnym razie zapis, jako bezdziedziczny, przechodził na rzecz skarbu. Żonaci korzystali także z niektórych przywilejów publicznych przed bezżennymi, zwłaszcza, jeżeli mieli pewną ilość dzieci, t. z. jus trium liberorum. Przywileje te jednak miały na celu nietylko zmuszenie ludności do wyrzeczenia się bezźeństwa, ale i to, żeby małżonkowie mieli większą ilość dzieci. Popierały one już bezpośrednio małżeństwo. Przepisy te były zniesione dopiero za Konstantyna; nie zdaje się jednak, ażeby w czasie, kiedy obowiązywały, odpowiedziały zamiarom prawodawcy: zmniejszenia ilości bezżennych, lub podniesienia moralności. Przeciwnie, census, odbywany co pięć lat, wykazywał dowodnie ciągłe zmniejszanie się ludności. Za cesarstwa uważano, że szczęście polega na tem, aby żyć samemu, bez żony, bez dzieci, bez ciężarów, obowiązków, w położeniu, godnem zazdrości, o któ-rem wyrażano się orbitas. proemia orbit a -tis. Małżeństwo było uważane za niewolę, rodzina za kłopot, szczęście widziano w egoizmie, w wyzwoleniu się od wszelkich obowiązków. O prawach powyżej przytoczonych już się Tacyt wyrażał: „Dawniej cierpieliśmy wskutek chorób, dzisiaj chorujemy wskutek lekarstw na nie* (Tac. Ann. III 25). Jeszcze przed upadkiem państwa rzymskiego, w Kampanii Rzymskiej, niegdyś tak ludnej i bogatej, było przeszło 120,000 hektarów ziemi, zupełnie zapuszczonej, bez chaty, bez żywej duszy. W Aleksandryi liczono o połowę mniej ludności. Wogóle historyk Gibbou przypuszczał, że ludność państwa rzymskiego zmniejszyła się o połowę (Boissier „La fin du paganisme⁴⁴ II 425).— II. W Wiekach Średnich nie zwracano na sprawę bezźeństwa uwagi. Dopiero w nowszych czasach zaczęło się nią zajmować prawodawstwo, przeważnie pod wpływem ekonomicznych pojęć t. z. rnerkau-tylizmu. Według tych pojęć bogactwo kraju polegało głównie na wielkiej ilości złota i srebra, wskutek czego państwo winno było starać się o powiększenie zapasu tych kruszców w kraju. Jeżeli zaś nie można było otrzymać ich z własnych kopalni, jedynym środkiem do tego był korzystny bilans handlowy, który osiągało się wtedy, kiedy wywożono z kraju więcej przerobionych produktów, aniżeli przywożono z za granicy. W ten sposób można było przyciągnąć z innych krajów więcej szlachetnych kruszców. Ażeby módz prowadzić taką politykę, potrzeba było mieć więcej towarów wywozowych, których mógł dostarczyć tylko przemysł. Ażeby znów przemysł kwitnął, potrzeba było mieć dużo ludzi, którzyby się mu oddawali. Im większa była ludność pewnego kraju, tem więcej kraj ten mógł produkować, tem więcej mógł wywozie towarów przerobionych i tem więcej też złota i srebra w zamian za nie przywozić.—Poglądy takie były paującemi w XVII i XVIII stuleciu, tem bardziej, że wskutek ciągłych wojen ludność się prawie wszędzie zmniejszyła. Z tego powodu państwo za pomocą prawodawstwa starało się wpłynąć na powiększenie ludności; celu zaś tego można była dopiąć głównie, albo za pomocą bezpośredniej zachęty do zawierania małżeństw, albo za pomocą ograniczenia ilości bezżennych przez poddanie ich pewnym ścieśnieniom. Nie zastanawiając się w tern miejscu nad pierwszemi środkami, co do drugich tylko wypada zauważyć, że polegały one na odjęciu pewnych korzyści tym, którzy bez uzasadnionej przyczyny nie zawierali małżeństwa. Tak np. w niektórych krajach bezżenni nie mogli piastować pewnych urzędów. W innych nie wolno im było zajmować się pewnym przemysłem, chyba za szczególnem pozwoleniem panującego i uiszczeniem za to specyalnej opłaty. W niektórych krajach spadek po bezżennym, który nie pozostawił ani rodziców, ani braci lub sióstr niezamężnych, przechodził, jako bezdziedziczny, na korzyść skarbu. Taki przepis obowiązywał w Brunświku-Wolfen-buttel do 18 listop. 1730 r., w Brunświku do 24 Jipca 1732 r. Gdzie niegdzie na bezżennych był nakładany nawet specyalny podatek. Tak np. w stanie Maryland, jeszcze w 1758 r., postanowiono z powodu ciągłego powiększania się ilości podrzutków, że bezżenni mężczyźni, którzy ukończyli 25 lat, a także wdowy w tymże wieku i bezdzietni, posiadający 100 f. st. majątku, corocznie winni płacić 5 szylingów na utrzymanie dzieci podrzucanych, przy 300 f. st.—20 szylingów i t. d. w tym samym stosunku („Handwbrterbuch der Staatswissenschaften*. — T. II; 476).—III. Od środków tych jednak prawodawstwo odstąpiło pod wpływem teoryi Malthusa („Essay on the principle of population“ 1798) o powiększaniu się ludności szybszem, aniżeli powiększanie się środków do życia, wskutek czego krajowi mogło z czasem grozić przeludnienie, pauperyzm i głód. Zresztą zwrócić należy uwagę, że Malthus nie był pierwszym, który wykazywał niebezpieczeństwo przeludnienia. Poprzednikami jego na tern polu byli we Włoszech: Giovanni Botero (1514—1617), Antonio Ganoyesi (1712 — 1769), Giammaria Ortes (1713 — 1790); w Anglii: Walter Raleigh (1552 — 1618), Mateusz Hale (1609 — 1676), Jozue Child (1630 — 1696); w Niemczech: Chrystyan Wilhelm Dohm (1751—1820), Herrenschwern (1730 — 1795) i inni. Obawa pauperyzmu skłoniła prawodawcę do nadania władzom gminnym prawa wzbraniania małżeństwa osobom, których stan majątkowy pozwalał przypuszczać, że następnie wraz z dziećmi staną się ciężarem gminy. W ten sposób wiele osób zmuszonych było pozostawać w przymusowej bezżenności, albo zawierać związki nieprawe. Prawa takie były wydawane przedewszystkiem w różnych państwach niemieckich. Tak np. prawo saskie, prawo wirtemberskie, wymagały formalnego zezwolenia gminy na zawarcie małżeństwa, na mocy służącego im prawa Eheconsensrecht der Gemein-de. Prawodawstwa heskie i badeńskie wymagały wykazania przez wstępujących w związek małżeński posiadania pewnego majątku. Ograniczenia te wszakże zostały we wszystkich państwach niemieckich, z wyjątkiem Bawaryi, zniesione na mooy prawa z 4 maja 1868 r. G. ii ber Aufhebung der polizeilichen Beschrankungen derz

Eheschliessung. W Bawaryi ograniczenia te utrzymano nadal na mocy prawa z d. 16 kwietnia 1868 r., które zniesiono dopiero 21 kwietnia 1884 r., w taki sposób, że władza gminna ma prawo tylko w siedmiu różnych wypadkach odmówić swego zezwolenia. We wszystkich innych krajach pewne ograniczenia zostały utrzymane tylko względem wojskowych i urzędników cywilnych, którzy do zawarcia małżeństwa potrzebują zezwolenia władzy przełożonej. — IV. Celibat, bezżenuość, jako przeciwieństwo małżeństwa, jest faktem wielkiej wagi pod względem społecznym; dla tego potrzeba zastanawiać się nad nim i z tego punktu widzenia rzeczy. Zdawałoby się, że wskutek naturalnego popędu, złożonego w człowieku do zawarcia małżeństwa, wskutek tego, że wogóle prawie wszędzie ilość dorosłych mężczyzn dorównywa ilości kobiet, wszyscy dorośli dojdą do zawarcia małżeństwa. Tak jednak nie jest w żadnym z cywilizowanych krajów; wszędzie pewna ilość mężczyzn i kobiet pozostaje w stanie bezżennym do końca życia. Przyczyny tego są rozmaite. Najprzód zwrócić należy uwagę na to, że do zawarcia małżeństwa potrzeba nietylko, żeby mężczyzna i kobieta mieli chęć do tego, ale jeszcze żeby mieli odpowiednie środki utrzymania. W miarę lego, jak trudniej jest lub łatwiej zdobyć środki niezbędne dla utrzy-trzymania rodziny, i liczba zawieranych małżeństw powiększa się lub zmniejsza. Widocznie więc, że liczba żonatych i bezżennych zależy od ogólnego dobrobytu kraju, że liczby te stanowią, że się tak wyrazimy, barometr, z którego można robić wnioski co do tego, czy warunki ekonomiczne kraju są pomyślne lub niepomyślne. Z drugiej strony wielu jest, zwłaszcza mężczyzn, posiadających nawet dostateczne środki utrzymania rodziny, którzy nie zawierają małżeństwa, powodując się pod tym względem egoizmem, nie chcąc narażać się na obowiązki i kłopoty leżące na ojcu rodziny, przenosząc życie wolne od tych trosk i kłopotów. Gdzie liczba bezżennych powiększa się wskutek tych przyczyn, tam można robić pewne wnioski co do stanu moralnego społeczeństwa, tam można przypuszczać, że społeczeństwo to nie rozwija się zupełnie zdrowo, normalnie, ale że je toczy, jak państwo rzymskie, ukryty robak moralnego zepsucia. Podług danych statystycznych, w czterech częściach świata przeważa męska ludność nad żeńską. Wyjątek od tego stanowi zjawiska powszechnego Europa, w której na 334 mil. ludności przypada kobiet więcej od mężczyzno 3,407,218 (Firckes „Die Ver-theilung der Bevólkerung nach dem Geschlecht ins-besondere in preussischen Staat“ w „Zeitschrift des konig: statistischen Bureau’su 1889). Na milion ludności wypada (w przybliżeniu) 348,817 zostających w małżeństwie i 651,183 niezamężnych. Przyjmując znów, że od 18-go r. dla obojej płci zarówno zaczyna się wiek, w którym można zawrzeć związek małżeński, okaże się że ⁵/₈ całej ludności znajduje się w tym wieku, ale z tej części ludności zaledwie połowa żyje w małżeństwie, reszta zaś pozostaje w stanie bezżennym. Wogóle daje się, że liczba żyjących w stanie małżeńskim

w stosunku do całej ludności w ostatnich czasach regularnie się zmniejsza (Haushofer „Lehr-und Handbuch der Statistik* 1882 str. 396). Według Movimento dello stato civile (Rzym 1878) zmniejszenie się to byłoby jeszcze nieznacznem; na 1000 bowiem ludności przypadało małżeństw:

w 1865 r.

w 1877 r.

we Włoszech w Anglii z Walią w Irlandyi w Niemczech w Prusach w Austryi w Serbii

9.0

8.7

5.6

(1872) 10.2

9.1

7.7

7.7

(1876) 8.3

4.9

8.5

8.1

7.4

(1875) 10.9

Nie przytaczając tutaj, dla braku miejsca, wszystkich, odnoszących się do tego liczb, nadmienić wypada, że w niektórych krajach liczba małżeństw nieznacznie się powiększyła (Haushofer 1. c. 399). Podług innych jednak danych, liczby te przedstawiają się daleko gorzej. Tak, według Ne ue Ze i t (Jahrgang 1888 str. 239) na 10,000 ludzi zawarło związek małżeński:

12.1

Rok

w Hollanclyi

w Szwajcar yi

w Austryi

we Francyi

we Włoszech

w Belgii

1873    171 152 188 178

1886 113911371155 149

159

158

156

'34

£ ^ w Anglii

w Szkocyi

w Irlandyi

w Danii

:3o

®

Ss

w Szwecyi

na Węgrzech

155

124

96

84

162

142

145

146

226

131

133

201

Słusznie więc Schwabe w rozprawie Berli* ner Volksseele („Berliner Jahrb.“ T. IV str. 137) twierdzi, że u bardzo wielu tenjdance au mariage podkopywane bywa, albo ograniczane przez pożądliwy egoizm. „Im większa jest jednak ilość nieżonatych mężczyzn i niezamężnych kobiet, tern więcej moralny charakter społeczeństwa będzie skierowany do egoizmu jednostronności i duchowego ubóstwa. Nieżonaty nie ma poczucia szczęścia domowego, wypływającego z życia rodzinnego⁻. Oettingen („Die Moralstatistiku 1874 str. 86) Wappaus („Allgemeine Bevdlkerungsst,ati-stik“ II 216) potwierdzają, że w obecnych czasach liczba bezżennych coraz bardziej się powiększa i, przypisując to przeważnie egoizmowi ludzi, chcących używać życia bez trosk i obowiązków, powiada, że ludzie tacy mylą się jeduak w swoich rachubach. „Życie bowiem nieżonatych daleko więcej jest zagrożone od życia ojców rodzin, pomimo trosk i prywacyj, którym ulegają ci ostatni wskutek starań o utrzymanie rodziny. Stosunek śmiertelności jest daleko gorszy dla bezźen-nych niż dla żonatych: małżeństwo więc nie tylko nie skraca życia, ale przeciwnie wywiera pomyślny wpływ na długowieczność człowiekau. Jeżeli jednak bezżenność wywiera zgubny wpływ na życie człowieka, w szczególności zaś mężczyzny, to dla kobiet jest szkodliwe pod innemi jeszcze względami; kobiety niezamężne bowiem daleko wcześniej starzeją się od zamężnych. Te nawet, które, przedwcześnie więdnąc, w późniejszym, niż zwykle wieku, zawarły związek małżeński, odmładzają się. Dla

tego słusznie powiada Ploss, że małżeństwo jest prawdziwym źródłem młodości (Jugendbrunnen) dla kobiety (Ploss „Das Weib in der Natur-und Vol-kerkunde“ 1887 II 536). Dla obojej płci bezżeą-ność okazuje fatalny wpływ na zdolności umysłom we, o czem przekonywa fakt, że w ogólnej liczbie, osób cierpiących na choroby umysłowe, daleko więcej jest bezżeunych, aniżeli żonatych. Tak np. w 1882 r. w Prusach na każde 10,000 ludności przypadało obłąkanych nieżonatych mężczyzn 33.2, niezamężnych kobiet 29.3; żonatych mężczyzn jednak tylko 9.5, zamężnych kobiet 9.5, owdowiałych mężczyzn 32.1, kobiet 25.6. (Bebel „Die Frau uud der Sozialismus* 1892 str. 80). Według Oettingena w Niemczech z ogólnej liczby obłąkanych 70°/Oje8tbezżennych. Szczególniej niepomyślnym stosunek obłąkanych jest między rozwiedzionymi, małżonkami (Oettingeu 1. c. str. 634). W końcu powinniśmy zaznaczyć, że bezżeństwo jest jedną z głównych przyczyn prostytucyi, wykazy bowiem statystyczne dowodzą, że ta powiększa się zazwyczaj w miarę powiększania się liczby bez-żennych. Z tego wszystkiego widać, że bezżenność wywiera zgubny wpływ pod względem fizyologi-cznym, społecznym i moralnym; a więc ograniczenie jej powinno być ideałem prawodawczym. — V. Co się tyczy C-u obowiązkowego dla duchowień-stwa, ten tylko powoli mógł się przyjąć i rozpowszechnić. Jak inne prawa Kościoła, tak i prawo o bezżeństwie kapłanów nie odrazu powstało, ale powoli praktyką się wyrabiało („Enc. kość.t. III, 10.1). Pierwotny kościół chrześciański powstawał wprawdzie na rozwiązłość świata pogańskiego i występował przeciwko nadużyciom zmysłowości, nie mógł być jednak przeciwnym porządkowi przez Boga ustanowionemu. Dla tego apostoł Paweł, jakkolwiek mówił nieżonatym i wdowcom, że dobrze im jest, jeżeli tak zostają, jak on (1 „do Korvnt.“ VII, 7, 8), twierdził także, iż dla uwa-rowania się od wszeteezeństwa, każdy mężczyzna winien mieć własną żonę i każda kobieta własnego męża. — W pierwszych też trzech wiekach chrześciaństwa bezżenność duchowieństwa mogła być tylko faktem wyjątkowym, zależnym od dobrej woli kapłanów, ale nie wymaganym przez przepisy. Stan małżeński nie był nawet przeszkodą dla osób, które w nim pozostawały, do zaliczenia ich, jak np.: św. Paulina z Noli, w poezet świętych Kościoła (Boissier. 1. e.f str. 74, 95). Dopiero w czwartym wieku pążenie do wprowadzenia bez-żenności duchowieństwa nabrało większej siły. — Synody w Ancyrze i Neocezarei (314 r.), powszech-. ny sobór w Nicei (325), postanowiły rozmaite co do tego przepisy. Synod jednak w Kartaginie (348) i w Walencyi (374) zaleciły tylko tym duchownym zachowywać czystość, którzy się do niej zobowiązali, oraz zabroniły im pojmować drugą żonę po stracie pierwszej. I w IV przeto wieku zasada bezżeuno-ści duchowieństwa wcale nie była ustalona, pomimo dążenia do tego. I nie mogło być inaczej, gdyż przy powiększeniu się ilości chrześcian „Kościół przez samą konieczność był zmuszony, dla zapobieżenia brakowi, dobierać ludzi żonatych,którzy nie za?

wolno

Brater.“ t. III.

-wsze z żonami swemi zrywali stosunek małżeński; wielu bezżennych, dla innych powodów, nie kwalifikowało się do małżeństwa, a i wierni, należący wówczas do wyboru biskupów i kapłanów, nie zawsze wzgląd mieli na bezżennych; gdy zaś żonatych dla ich cnót wybierali i gwałtem zmuszali do przyjęcia święceń, nie mogli biskupi dodawać do tego drugiego gwałtu i wymagać po nich oderwania się od żon, które także byłyby bez winy w prawach swych pokrzywdzone® („Enc. kośc.“, III 164). Dążenie do przeprowadzenia bezżenności duchowieństwa przejawiło się zresztą silniej na Zachodzie niż na Wschodzie. Na Zachodzie papież Sy-rycyusz w liście do Himeryusza, biskupa tarakońskiego (w Hiszpanii), polecał osoby zakonne, czystości nie zachowujące, z klasztorów wyrzucać, w liście zaś do biskupów afrykańskich radził, aby kapłani i lewici z żonami swemi nie obcowali. W podobnym duchu działały synod afrykański (390 r.), synody karta-gińskie (z 402 i 417), papież Innocenty III (402 — 417), Leon W. (440—461) i t. d. Usiłowania te wszakże nie odnosiły zupełnego skutku i zawsze była pewna ilość duchownych żonatych. — Na Wschodzie zebrany w 692 r. w Konstantynopolu, za papieża Sergiusza i za cesarza Justyniana II synod biskupów wschodnich, zwany trullańskim, albo pięoioszóstnym, przyszedłszy do przekonania, iż zasada czystości absolutnej nie da się bezwarunkowo przeprowadzić, postanowił, iż ma być wymagana tylko od biskupów, innym zaś duchownym pozwolił przed przyjęciem święceń w małżeństwo wstępować i w niem po wyświęceniu pozostawać. Stąd kapłani wschodniego obrządku po przyjęciu święceń nie mogą się żenić, ale żonatym zostać kapłanami i żyć po małżeńsku („Enc kośc.“ III, 165). Przepis ten w kościele wschodnim do dzisiejszego dnia obowiązuje. Co było przez prawo uświęcone na Wschodzie, istniało de facto na Zachodzie, pomimo usiłowań papieżów, synodów i biskupów. W ogóle w owym czasie duchowni byli żonatymi. Biskup weroński Rateryusz (w X-m w.) w piśmie swojem, w którem tłómaczył się, dla czego jeszcze synodu nie odbył, wyraził się, że gdyby kapłanów, którzy się pożenili, chciał według prawa z urzędu składać, nikt-by na urzędzie nie został („Encykl. kośc.“, III, 166). Dopiero papież Grzegorz VII Hildebrand, chcąc zapewnić niezawisłość Kościoła w obec władzy świeckiej, bezżen-nośe stanu duchownego na synodzie z 1074 r. stanowczo postanowił. Do osiągnięcia tego celu, zapewnienia niezależności Kościoła, służyły i inne środki, jak np. wyzwolenie wyboru papieżów od wpływów postronnych; bezżenność duchowieństwa jednak była także niezmiernej doniosłości. Dla tego nieraz papież ten powtarzał: Non liberari potest ecclesia a servitute laicorum, ni-si liberentur clerici ab uxoribus. Zasada wszakże postawiona przez Grzegorza VII nie dała się tak bezwarunkowo w życie wprowadzić; wszędzie spotykała się z oporem ze strony samego duchowieństwa. Na synodzie paryskim (roku 1074) ledwie ustawy odnoszące się do bezżenności duchowieństwa odczytano, księża żonaci podnieśli

wielką wrzawę, nazywając je heretyckiemu Biskupi niemieccy nie pozwolili legatom papiezkim zwoła# synodu prowincyonalnego w celu ogłoszenia tych ustaw i wprowadzenia w wykonanie. Arcybiskupa mogunckiego, Siegfrieda, postanowili duchowni na synodzie w Erfurcie zabić, jeżeliby chciał wprowadzić w wykonanie ustawy powyższe. Taki sam los omal nie spotkał biskupa passawskiego, Altmana, głoszącego z ambony ustawy papieskie; ale go panowie świeccy obronili („Enc. kośc.“, III, 170). — Wal ka duchownych o bezżenność długo się jeszcze prowadziła, o czem można się przekonać z potrzeby wydawania postanowień przez następców Grzegorza VII, tudzież przez synody i sobory XI i XII w., obostrzające kary na księży zawierających związki małżeńskie. Dopiero synody, lugduński pierwszy (1245 r.) i drugi (L274 r.), tudzież wieuneński (1311 r.) nie zajmują się już tym przedmiotem, skąd wnioskować można, że ustawy Grzegorza VII miały już wtedy zapewnione ogólne posłuszeństwo. Zniesienie bezżenności było jednem z haseł, pod któremi występowali reformatorzy kościelni XV i XVI w.—Na soborze konstaneyeńskim (1414—5), tudzież bazylej-skim (1431 —1448 r.) kwestya ta była rozbierana wskutek skarg na bezżenność duchowieństwa. — Następnie Luter i inni reformatorowie XVI w. tegoż samego się domagali. Do tego samego celu dążył cesarz Karol V w tak zw. augsburskiem interim (15 maja 1548), tym bowiem sposobem miał nadzieję pojednać katolików z protestantami i przywrócić jedność Kościoła Rzymsko-Katoliokiego. Tego samego żądał cesarz i wielu książąt niemieckich wraz z królem polskim Zygmuntem Augustem na soborze trydenckim (1545—1563). Usiłowania te jednak pozostały bezskutecznemu Odtąd bezżenność duchowieństwa stała się jedną z cech odróżniających wyznanie katolickie od protestanckich. I później jednak zdarzały się próby, nawet wśród duchowieństwa katolickiego, zniesienia bezżenności. Tak np. w pierwszych latach pontyfikatu Grzegorza XVI duchowieństwo katol. w Wisemburgu i Badenie utworzyło związek mający zniesienie C-u na celu. Żądania wszakże tego związku były przez papieża stanowczo odrzucone w encyklice z d. 15 sierpnia 1832 r., w której sam związek był napiętnowany jako foedissima conjuratio. W końcu wypada nadmienić, iż jakkolwiek kościół katolicki trzyma się w ogóle zasady bezżenności duchowieństwa, od zasady tej jednak czyni pewne wyjątki, jak np. względem słowiańskich katolików na mocy unii z 1596. — Bibl. Theiner „Die Einfiihrung der erzwungenen Ehelosigkeit bei den christlichen Geist-lichen und ihre Folgen“ (1825 —1845) 2 vol.; Carowe „Ueber das Cdlibatsgesetz des romisch-kato-lischen Klerus® (1832 — 1853); Carove „Das ró-misch-katolische Colibats-gesetz in Frankreich und Deutschland“ (1834); „Enc. kośc.“, t. III; Wegele

w „Deutsch. Staatsworterbuch von Bluntschli und

a. o.

Celibat WL-Polsce wśród duchowieństwa świeckiego przez cały wiek XII znachodził opór. Małżeństwa księży były wtedy dość pospolite, a praktykowano je najmocniej w dzielnicy wielkopolskiej.

(str. 302).

Benedyktyni lubińscy, lubo sami ślubem czystości związani, zaciągając imiona dobrodziejów swoich do księgi bractwa klasztornego, obok książąt, biskupów, opatów, wpisują do niej bez zgorszenia: „Radulfa prezbitera z żoną Małgorzatą i córką Radosławą, Filomena kapłana z żoną Bogodarą i córkami*. Zjeżdżali do Polski dla wprowadzenia w niej reform gregoryańskich: w r. 1189 kardynał Jan Malabranka, w roku 1197 kardynał Piotr Kapuański, starania ich jednak skutek miały wątpliwy. Pod koniec stulecia XII na katedrze kujawskiej zasiadał biskup żonaty, Ogierz, a małżonka jego, Burna, polecaną była modłom przy wypominkach. Biskup lubuski, Wawrzyniec, był ojcem mistrza Przemysława „za dni swoich najsławniejszego męża*. Wincenty, kanclerz Władysława Las-konogiego, a potem arcybiskup gnieźnieński, miał kilku synów, z których Mścisław i Boguchwał w aktach urzędowych stwierdzali swe pochodzenie. Zmarły w r. 1268 kanonik krakowski, Trojan „cieszył się widokiem zrodzonego z siebie potomstwa płci obojej“. Syn dziedziczył zwykle prebendę ojcowską; wpływowy prałat nie zaniedbywał poruszyć swoich stosunków, aby synów i zięciów zaopatrzyć w kanonie. Daremnie szły z Rzymu napomnienia, że być synem kleryka jest „plamą urodzenia*, która nietylko stanowi zawadę w osiągnięciu wyższych dostojeństw kościelnych, ale nadto czyni każdego niezdolnym do posiadania bene-ficyów. Reforma rozpoczęła się od Szląska, gdzie biskup Walter w połowie stulecia XII zaprowadził bezżeństwo księży; w innych dzielnicach celibat szerzył się nieco wolniej, aż utwierdził go papież Innocenty III przy współudziale arcybiskupa gnieź-. nieńskiego Henryka Kietlicza. W liście z r. 1206, zwróconym do biskupów polskich, papież ubolewa, że w Polsce ludzie żonaci przyjmują godności kościelne, że całe parentele ojców, synów, siostrzeńców i powinowatych pełnią służbę kościelną wbrew prawu; nakazuje żonatych nadal nie przyjmować, a przyjętych bezzwłocznie z posad usuwać. Podczas reformacyi poczęli niektórzy z księży na celibat nastawać, pożenili się nawet: Marcin z Opoczna, Walenty z Krzczonowa, Marcin Krowicki, Stanisław Orzechowski. Ostatni, z powodu procesu, wytoczonego mu przez biskupa, w pismach publicznych i w liście do papieża Juliusza III dowodził, że księża powinni się żenić. Racyonalizm wieku XVIII znowu zaatakował celibat duchowieństwa. W roku 1781 ukazał się w Warszawie złagodzony przedruk parafletu Orzechowskiego p t. „Supplicatio ad Ju-jura III, pontificem maximum, de approbando ma-trimonio a se inito*. „Monitor* z r. 1782 radził, dla ukrócenia demoralizacyi, znieść C., pozwolić księżom świeckim bez żadnych ograniczeń wstępować w związki małżeńskie. Po upadku Rzeczypospolitej, pod osłoną protestantyzmu rządów pruskich, wstąpili w związki małżeńskie pijarzy: Michał Maciejowski, Konstantyn Wolski i Franciszek Dmochowski. W celu usprawiedliwienia swego postępku ogłosił Wolski broszurę bezimienną p. t.: „Xiądz małżonek, nic dziwnego, nic nowego* (bez m. 1800 r.) Przeciwko niemu opublikował bezimienny „Zdanie o nie

dawno wyszłym dziele p. t. Xiądz małżonek* (Warszawa 1800). Z pod pióra Dmochowskiego wyszła znowu bezimienna „Obrona xiędza mał-żouka czyli list odpowiedui na krytykę wyszłą przeciwko niemu* (Warsz. 1800). „Można (pisał Dmochowski) być księdzem nieczystym, a czemużby niemożna być księdzem żonatym? Na co tu oszczędzać prawdy, mówmy śmiele: niemasz księdza czystego, przystańmy na księży żonatych: inaczej, dawno już niema księży prawdziwych... %ć w czystości, czyli, co jedno znaczy, wstrzymywać się od związków cielesnych, jest prawo w naturze swojej okrutne, w zachowaniu uciążliwe, bo któż je do litery wypełnia*? W r. 1831 wydawnictwo, wychodzące pod redakcyą Ksawerego Bronikowskiego (W. Polak, N. 3, str. 89), podniosło tę sprawę ponownie: „Woła (o zniesienie celibatu) duch wieku, woła moralność, pragnie tyle set ludzi, poświęconych uprzedzeniom i zadawnionemu zwyczajowi. Iuteres kraju również wymaga, aby to, co pod żadnym względem nie przynosi korzyści, cierpiane dłużej nie było. Pożądanej w tej mierze zmiany z upragnieniem czekają oświeceni, pochwali ją lud, wykona bez oporu świeckie przynajmniej duchowieństwo*. Podczas soboru z r. 1870 ukazało się w druku parę broszur w tymże duchu.—Ob. St. Ł. „Dwie elekcye* (Ateneum z r. 1878, t. II str. 15) Smolka „Mieszko stary* (str. 391); Smoleński

„Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII*

w. s.

Chełmiński Wincenty, pseudonim Korwin (* 1851 f —we wrześniu 1887), publicysta i humorysta, urodzony i wykształcony w gub. Wileńskiej, dał się w literaturze poznać po raz pierwszy drukowaną w Warszawie r. 1873 szozuplutką (str. 69) wiązanką utworów poetyckich p. t. „Listki opadłe*; druga ich serya (str. 80) wyszła r. 1877 w Wilnie. Zajmował się następnie urządzeniem księgarni E. Orzeszkowej i pomocą przy prowadzeniu wydawnictw książkowych przez nią podjętych; sam przytem ogłaszał broszury humorystyczne pod kolej nem: literami abecadła. Następnie przeniósł się do Warszawy i tu był spółpra-cownikiem kilku czasopism, pracując stale w admi-nistracyi „Wędrowca*. Na krótko przed zgonem zgromadził rozproszone utwory swoje i wydał w Warszawie r. 1887 p. n. „Z życia*. Miękkie, serdeczne tony grały mu w duszy, ale smutki, zawody i cierpienia zamąciły ich czystość, a nawet przemieniały je w zgrzyt sarkastyczny. Ale w głębi pozostała miłość ludzi, cześć dla ideału gorąca; szyderstwo Ch-go płynęło, jak u prawdziwego humorysty, z poczucia bólu, że zarówno światu, jak i jemu samemu, trudno się utrzymać na wyżynach idealnych. Pomysłowością obfitą nie odznaczał się; ale stronniczością się nie rządził; wady wszystkich sfer, nie wyłączając literackiej, wytykał śmiało, nieraz dotkliwie. Niektóre wiersze są bardzo udatne (np. w „Strofach oderwanych u IV, VII, „Z księgi pamiątek* IV, V, „Etiudy* II, III), bo wydobyły się z pełni serca, odtwarzając uczucia rzeczywiście doznane; te natomiast, które wyszły z głowy, lub były uogólnieniem pojedyńczego wypadku—są

słabe. Obok wierszy są w tym zbiorku i obrazki mający kształt miękkiej, małej szyszeczfci. Każdy prozą; najlepsze z nich dwa: „Daniło" i „Zby- osobnik siedzi w oddzielnej jamce, zakrytej łuseczką, teczny". W pierwszym przedstawiona została dola a gdy dojrzeje, wychodzi przez tworzące się szpar-żołnierza, w drugim—dola biuralisty. Odcień sta- ki, a nawet przyjmuje] postać zeschłej szysze-rannie ukrywanej rzewności dodaje tym utworom czki. — Wyszłe z ukrycia owady zrzucają skórkę wiele powabu, gdy czysto satyryczne, jak „Żałoba", i otrzymują skrzydła, rozpraszają się i znoszą „Kabałau, „Przedostatnie posługi“, mniej posia- jajka, z ktśrych wylęgają się formy bezskrzydłe, dają wdzięku artystycznego i realnej prawdy, zimujące i t. d. — Ch. laricis. Htg. Brunatno-czar-Łza humorysty, przebijająca się poprzez uśmie- ny, pokryty białą bawełną. — Forma skrzydlata chy ironii, widocznie wypływała mu z duszy, gdy jest brunatnego koloru, z żółto - zielonym odwło-bicz satyry brał do ręki, głównie z poczucia obo- kiem. Mieszka od kwietnia do sierpnia na modrzewiu.

wiązku.

P. Chm.

A. S.

Chennes L. Bawełnie a. Jeden z licznych rodzajów do rodziny Mszyc (Aphidae), rzędu owadów półtęgopokrywych (Hemiptera) — jedna-koskrzydłych (Homoptera)—należący. Z kształtu i sposobu życia podobna do mszyc, od których jednak różni się krótkiemi różkami 5-członkowe-wemi, brakiem rureczek wydzielających słodki sok i nogami krótkiemi. — Nadto na górnej powierzchni ciała tych owadów wydzielają się delikatne włoski, podobne do białej bawełny (waty), które zdradzają ich obecność, zwłaszcza kiedy siedzą w większej ilości. Bawełnice mieszkają przedewszystkiem na roślinach iglastych lub też narostach

Chomik (Cricetus frumentarius), zwany Skrzecz-kiem albo pieskiem ziemnym, zwierzę szczu-rowate (Glires), do rodziny myszy (Murina) należące. Większy i grubszy od szczura, z bardzo krótkim ogonem, uszy ma wydatne, stojące, pyszczek z obszernemi torebkami przyżuchwowemi (schowki żuchwowe). Grzbiet ma płowy lub żół-tawo-rudy, spód czarny z białemi plamami na policzkach i bokach, łapki białe. W torebkach przy-żuchwowych znosi znaczne zapasy zboża do nory, podzielonej na liczne komory, z których jednę, 3 — 6 stóp głęboką, przeznacza na mieszkanie i wyścieła suchą trawą, inne—na składy zapasów, połączone chodnikami. — Do nory prowadzą dwa wchody: jeden, pochyły, służy do wyrzucania ziemi, drugi, pionowy—do nagłej ucieczki.— Ch. jest bardzo złośliwy, a w niebezpieczeństwie zuchwały; najadłszy się, siada często w postawie pionowej. Znajduje się we wschodniej i środkowej Europie, u nas w wielu okolicach pospolity, lecz nieliczny, nie rozmnaża się bowiem zbytecznie i nie jest towarzyskim, jak susły; osiedla się w okolicach polnych i stepowych, gdzie mu sprzyja grunt żyzny, głęboki i pulchny. Niekiedy zakrada się i do ogrodów warzywnych. Żywi się głównie ziarnem, dalej młodem zbożem, rzadziej korzonkami, a podobno nie gardzi też myszami, jaszczurkami, owadami i robakami. Na zimę gromadzi zapasy ziarn zbożowych lub owoców strączkowych i wyrządza tym sposobem znaczne szkody, bo prócz zjedzonego na miejscu, znosi do nory od 15-u do 20-u funtów najpiękniejszego ziarna; z tego powodu odszukanie jego zapasów wynagradza

powstających wskutek ich za-kłuć. Różnią się także od mszyc sposobem rozmnażania, że nie są żyworodne, lecz samiczki składają jajka, z których wylęgają się 2 formy: skrzydlata i bezskrzydlata; obiedwie formy powstają drogą dzieworództwa (Parthenogenesis).—

Forma (generacya) bezskrzydła zimuje, a z jajek złożonych przez nią na wiosnę rozwijają się samiczki skrzydlate, które ze swej strony jajka składają i z nich wylęgają się formy bezskrzydłe zimujące. Samce są nieznane. Do najpospolitszych gatunków należy Ch. abietis, L., B. Świerkowa. Jest koloru żółto-zielonego, aż do czer-wono-brunatnego, biało upstrzona; rożki i nogi ma jaśniejsze, skrzydła białe. Długość ciała 2 mm. Zimuje jako owad bezskrzydły, pod ochroną wydzieliny podobnej do wody, przy nasadzie młodych pączków świerkowych. Na wiosnę, zaczyna wysysać sok z igieł, które nakłówa.— Po 3-ch tygodniach, zrzuciwszy kilka razy skórę, zaczyna składać jajka, z których każde zawieszone ; podjęte trudy. Najkorzystniej jest wykopywać cho-jest na niteczce, a wszystkie razem pokryte jak- ! miki w zimie wraz z zapasem zboża, gdy zapa-by bawełnianą wydzieliną. W drugiej połowie ma- dły w sen zimowy. Pod zimę, zwykle ku koń-ja młode bawełnice, wylęgłe z jajek, wysysają cowi października, zatykają C-i norę i zasypiają; sok z rozwijających się igieł, wskutek czego sen ich nie trwa jednak bez przerwy, budzą si$ te ostatnie przyjmują kształt łuseczek; oś mło- bowiem na dDi łagodne, wychodzą nawet z noir dego pędu nie wydłuża się i przemienia w narost, na wierzch, na krótko, posilając się zapasami.

A. S.

BIBLIOTEKA * GŁÓWNA?

Ważniejsze omyłki druku

w XI-m i XII-m tomie Encyklopedyi.

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno byc:

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno być:

§ ||S58S SSP|

to to to

lOtOHHtOtOtOHtOtOHH

§,§.sa    z

WjaąOp, p,p,p.PM W OS    P»!P2.P&P

te

Ouvragr

de Tewkesbury

invenis

Hugo W... hr. Framcyi chci ał

Antonio G ( * ) korytem Leridcie quon

włoskiego ma ogólne w Hiszpanii pracodawca K wędami Hermina Bogusa

tpoaittd

kwostye spornye

Jongho

A’drc

batimets

hronoowy

okoliczne lądy podniosły

Ocuvrages of Tewtesbury iurenis

Hugo W „ książę Francyi chociaż

Antonio C ( f ) kolorytem Lerydzie own

wołoskiego

s-.anowi

w Mureyi

prawodawca

Kwadami

Hemina

Boeuda

cpoai/d

kwestyj spornych

Jonghe

d’Arc

batiments

honorowy

dno morskie podniosło

601 2 602 1

606

710

717

719

739

773

773

782

783

825

876

876

900

926

926

bO h- CO bO COCO *-* to M Ci5C0t0O^^rf*.0<CD<0HH05

się

się

931

Valdesa

Cezar

tej

rytmicznej

WWW 1 —3 “4 “-1 I >u ¹

*-*!-< CO rfa C2 bO

O O O O P- Pa P- Pj Oq C* CT*

tej

konwencyonolista w sadzie z posuąg

Valdelsa Gezar (Caesar)

7-ej

rytmicznej jednostki, czyli stopy, i wtedy nazywa się tej (pierwszej) konwencyonista w zasadzce z posągu

961

964    1

992

t §.§.§.s.s.s.§.

p P. &ys P- W) P w O- P- P* P* J) p.»ł CJS p. p.ąq p. p. p. p, p. Oiin w

t- CO

Ttaves Filip do Gh.

Lo-jan

Czen

590 — 619 do 605 Isbranota „Jacquerie“

III w 163

obładatela

XomMa

Bytomskim

Bytomskiego

z prawej Obok sza

Iwana III

Dniestrem

Pacyna hitów

0XXXXXXI

Dyrcke

Lueullusa

nagrodami

i układać punk ta wymierzanem wymierzanych lecz

CD = KB

w wyrazie pierwszym propor. KB

KB

243,558

Troyes Filip Oh. do Lojang

Czeu (lub Czau)

590 — 618 do 705 Isbrandta

Bonnemćre: „Jacquerie“ III nr 163 obłaadatela XOTHHa Bytowskim Bytowskiego z prawej, a z lewej Obo-ksza

WasT II"

Dn.tpiem Facynakitów C XXX, XXXI Dyrike Lentulusa naprzód ani

układy

(wyraz niepotrzebny)

wymiernem

wymiernych

lub

KG = BD

KC

KC

24.3558

.

A

V

*

nur

POLITECHNIKA

Biot inTFiffl

ł «ŁÓWriA i

Bibliotek;! Politechniki

K rakowskiej

HI-306371

Kdn. 524. 13. IX. 54

•'■I

ii

■■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220339